Ամալյա Գրիգորյան – Վարդան Հակոբյան (Հատված երկխոսությունից) / Սարինյանի ֆենոմենը

Ա.Գ.- Իր հոդվածներից մեկում Սարինյանն ուշագրավ դիտարկում է արել` գրելով, որ հայոց արդի բանաստեղծությունը համընթաց է համաշխարհային պոեզիայի ռիթմին: Թերևս, սա շատ բարձր տեսակետ է: Ի՞նչ կասեիք այս առումով և, արդյո՞ք, միայն պոեզիան: Իսկ արձակը մի՞թե զիջում է:

Վ.Հ.- Սարինյանի դիտարկումն, անշուշտ, անսխալ է, այն հենված է կոնկրետ իրողությունների վրա, սակայն դա ամենևին էլ չի նշանակում, թե այստեղ «զիջման» կամ չզիջման հարց է դրվում: Մեր ոսկեդարից հետո, արձակը չունեցավ նշանակալից դրսևորումներ ընդհուպ մինչև 19-րդ դարի սկիզբը և, բնական է, որ այս հանգամանքը չէր կարող մեր գեղարվեստական արձակի զարգացման վրա չթողնել իր հետքը: Այնուամենայնիվ, մեր իրականության մեջ ստեղծվեցին հզոր գործեր: Իսկ Հրանտ Մաթևոսյան երևույթը մեր գրականության մեջ դարձավ աննախադեպ՝ նաև եվրոպական չափանիշների նկատառումով. այս ճշմարտությունն իր հոդվածներում բազմիցս ընդգծել է Սարինյանը: Հրանտ Մաթևոսյանին շարունակելով՝ գեղարվեստական խոսքի նոր որակ բերեց մեր վաղամեռիկ արձակագիր Լևոն Խեչոյանն իր՝ «Խնկի ծառեր», «Արշակ արքա. Դրաստամատ ներքինի», «Սև գիրք, ծանր բզեզ» գրքերով:

Ա.Գ.- Ի դեպ, ասեմ, որ Սարինյանի տեսադաշտից ոչ միայն չէին վրիպել ժամանակի գրական գործընթացներում աչքի ընկնող առավել օժտված ստեղծագործողները, այլև ավելի շատ ուշադրություն էր դարձնում նրանց ստեղծագործական ճանապարհի վերելքին: Այս առումով Սարինյանի վերաբերմունքը հատուկ էր արձակագիր Լևոն Խեչոյանի նկատմամբ, որի յուրաքանչյուր ստեղծագործություն՝ գիրք լինի, թե՝ պատմվածք, Սարինյանի գիտական վերլուծություններում պատշաճ արձագանք էր գտնում: Ես գիտեմ, որ Սերգեյ Սարինյանի, Լևոն Խեչոյանի, ինչպես նաև Ձեր միջև տարիների ընթացքում ձևավորվել է ջերմ հարաբերություններ: Եվ ոչ միայն: Անդրադառնալով Լևոն Խեչոյանի, ցավոք, կարապի երգը դարձած «Մհերի դռան գրքին», Սարինյանը գրել է. «Եվ այժմ ահա գիրքը կա, բայց ինքը չկա, ու ակամա տրվում ես ճակատագրի խաղին, թե Մհերի գիրքը նաև իր կյանքի գիրքն էր ու խորհրդանշում էր ծնունդ և մահ ողբերգական անխուսափելիությունը… «Մհերի դռան գիրքը» բարդ կառուցվածք ունի: Գրողն ստեղծել է պարականոն վեպի մի տարբերակ, որպիսին անօրինակ է թե՛ ժանրային ձևով և թե՛ պատկերային համակարգով»:

Ի՞նչ կարող եք ասել գրական-ստեղծագործական այս առնչությունների մասին, մանավանդ, որ Լևոն Խեչոյանի ստեղծագործություններին անդրադարձել եք նաև Դուք՝ խոսելով մասնավորապես արձակագրի «Արշակ արքա, Դրաստամատ ներքինի» վեպի մասին. «Իր վեպում պատմության ընթերցման միանգամայն նոր գեղագիտություն է առաջադրում Խեչոյանը: Պահը, որի մեջ հայտնվում է նրա հերոսը, միանգամից դառնում է դրամատիկ, ծայրահեղ իրադրությունների մեջ լարումն անընդհատ ուժգնանում է այնքան, որ կերպարային լուծումները հնարավոր են դառնում միայն մետաֆիզիկական դաշտում…»:

Վ.Հ.- Հոգևոր կապն ու առաջնությունը լինում են միայն Աստծով:

Լևոն Խեչոյանի հետ իմ մտերմությունը կայացավ դեռևս այն ժամանակ, երբ նա ոտք դրեց Արցախ՝ պատերազմական գործողություններին կամավոր մասնակցելու: Առաջին իսկ հայացքից մեր գրական տան անդամների ջերմագին ընդունելությանն արժանացավ Լևոնը, մեր գրողների միությունում, որը գտնվում էր Արցախի կառավարական շենքի չորրորդ հարկում, մեր ծանոթությունը նշեցինք՝ «սեղան բացելով»… Նա միանգամից, ինչպես ասում են, մեր սիրտը մտավ՝ մարդկային իր պարզ ու խորունկ, խաղաղ ու տաք բնավորությամբ: Հետո, տարիների ընթացքում, մանավանդ, որ ռազմադաշտից մեկ-մեկ Ստեփանակերտ էր գալիս, մեր հանդիպումները դարձան հաճախակի, մեր միջև ստեղծվեց մի հոգևոր հաղորդակցության ներքին կամուրջ: Ես Լևոնի մեջ տեսա գրչի ու մարդկային տեսակի այնպիսի մի նկարագիր, որը հատուկ էր մեր հոգևոր սխրանքի ազգային գործիչներին՝ Վարուժանից, Սիամանթոյից մինչև Տերյան ու Չարենց… Իսկ այդ նկարագրի ամենաբնորոշ գիծը ասպետականությունն էր, որը նրան ուղեկցեց ամբողջ կյանքում:

Իմ տպավորությունները օր օրի ամրապնդվեցին, ավելին՝ նոր որակ ձեռք բերեցին Լևոնի ստեղծագործություններին առավել հիմնավոր հաղորդակցվելուց հետո:

Լևոնի ստեղծագործության առանձնահատկություններից ես առաջին հերթին կառանձնացնեի մի էական հատկանիշ, որը նրա գրական կերպարին տալիս է վեհություն: Ո՞րն է դա: Լևոնը իր գործերում երբեք գաղափարական միջամտություններ չի կատարում, անկողմնակալ տեսանողի և անկողմնակալ վերարտադրողի նրա նկարագիրը դրանից դառնում է ավելի ամբողջական: Եվ գուցե պատճառն էլ հենց դա է, որ գրողի յուրաքանչյուր բառի մեջ մարդու դրաման մեծ ու անընդգրկելի է: Նա իր հերոսներին հավատում է այնպես, ինչպես իր արյան ընթացքին և երբեք չի միջամտում նրանց գործողություններին՝ «արվեստական թույնից» ու բարոյական քարոզչությունից հեռու պահելով իր գրիչը:

Ա.Գ.- Ավանդույթ էր ձևավորվել, ամեն անգամ, երբ Լևոն Խեչոյանը գալիս էր Արցախ, հանդիպումներ էր ունենում Գրիգոր Նարեկացի համալսարանի ուսանողների հետ, որոնք նրա գրեթե բոլոր գործերին քաջատեղյակ են: Դրանում դեր ունի, անշուշտ, նաև այն հանգամանքը, որ Լևոն Խեչոյանի կողմից Ձեզ մակագրված բոլոր գրքերը պահվում են բուհի Սերգեյ Սարինյանի անվան գրադարանում: Շեշտենք, որ շատ սրտառուչ էր նարեկցիների հետ վերջին հանդիպման ժամանակ նրա ելույթը: Ի դեպ, տեսահոլովակը հայտնվել է նաև համացանցում, արժանացել բազմաթիվ մարդկանց հավանությանը:

Վ.Հ.- Ես և Կիմ Գաբրիելյանը մշտապես նրան ուղեկցում էինք Արցախում: Անմոռաց է մեր երեքի անցկացրած երեկոն Ստեփանակերտից ոչ հեռու գտնվող իմ այգում: Այդ մասին ես մի պատառիկ հուշ ունեմ. «Ճանապարհը, Ստեփանակերտից նոր-նոր դուրս եկած՝ Հայկազովից մի քիչ վեր, շեղակի թեքվում է ձախ, և, ճյուղերո՜վ կամարներ կապած ծառերի արանքով, մեքենան միանգամից մխրճվում է ասես հսկա անտառի մեջ: Մանավանդ՝ գետանցման ժամանակ, անիվների տակ լիուլի ճողփացող ջուրը նպաստում է նման պատրանքի ստեղծմանը, թեև իրականում դա ամենևին էլ այդպես չէ: Մենք պարզապես հայտնվել էինք ծառաշատ իմ այգում:

Լևոն Խեչոյանն էր, Կիմ Գաբրիելյանը և ես: Լևոնը լավ էր զգում իրեն: Ճիշտ է, իմ այգում հազարան բլբուլ չկա, բայց մայրամուտը բանի տեղ չդնող հավքերն այնպես են երգում, ասես լույսը նոր պիտի բացվի: Քանի դեռ ես ու Կիմը զբաղվում ենք խորովածն ու սեղանը պատրաստելու գործերով, Լևոնը որոշում է հարևան այգիներին էլ կողքից աչք ածել, կածաններով վեր ու վար քայլել, մի քիչ ծմակուտվել, հիանալ: Իսկ երբ վերադառնում է, ասում է.

– Վարդա՛ն, ոչ մի այգում թռչունները չեն երգում, բացի քո այգուց: Կարո՞ղ ես ասել, թե ինչից է դա:

Ես լռում եմ մի պահ, մտածում, որ պատասխանս համոզիչ լինի: Իմ փոխարեն վայրկյանի տակ խոսում է Կիմը.

– Քո պատվին ուղղակի թռչուններին երգի պատվեր ենք տվել:

– Չէ,- ասում է Լևոնը` իրեն հատուկ բարի ժպիտը դեմքին,- երևի թռչունները գիտեն, որ այգու տերը պոետ է:

– Այդքանը հասկացող հավքերը ո՞նց կարող են չիմանալ, թե այսօր ինչպիսի գրողի են հյուրընկալել այն այգում, որն ավելի շատ հավքերինն է, քան իմը,- փորձում եմ խոսքի տակ չմնալ:

– Բայց ես չեմ կատակում,- պատասխանում է Լևոնը:

Ես արդեն գտել էի հարցի պատասխանը.

– Լևոն, դրա գաղտնիքը նրանում է, որ ես ամբողջովին չեմ հավաքում իմ այգու բերքը՝ մոշը, մոռը, մորին և մնացած բերք-բարիքը, հավքերի բաժինը լի ու լի թողնում եմ, դրա համար էլ հավքերը սիրում են իմ այգին, իսկ սերը երգ է ծնում:

– Վարդան, դու հաստատեցիր իմ ասածը. եթե պոետ չլինեիր, թռչունների բաժինն այդքան շատ չէիր թողնի, իրենք էլ չէին գա քո այգին ու ինձ համար չէին երգի…

– Դա ճիշտ է:

Ու ծիծաղով նստում ենք հացի՝ թռչունների երգի տակ:

Ի՜նչ երանական օր էր»:

Եվ խոստովանեմ, որ նրա «Խնկի ծառերը» դարձավ իմ սեղանին մշտապես «գրանցում ստացած» գրքերից մեկը՝ Նարեկացու, Թումանյանի, Իսահակյանի, Տերյանի, Չարենցի, Վարուժանի, Շիրազի ու Սևակի գործերի շարքում: Ես, բնականաբար, իմ հիացմունքը կիսում էի Սերգեյ Սարինյանի հետ, Լևոնի լույս տեսնող ամեն մի նոր գործ՝ «Արշակ արքա, Դրաստամատ ներքինի», «Սև գիրք, ծանր բզեզ», «Հողի դողը», մյուսները, ներառյալ՝ մանկական հեքիաթների գիրքը, որ մեր խոսակցության գլխավոր նյութն էին դարձել: Սարինյանը անսովոր երևույթ էր համարում Լևոն Խեչոյանին՝ մեր արձակում, միանգամայն նոր մակարդակ՝ Հրանտ Մաթևոսյանից հետո:

Լևոնի մի շարք գործեր առաջինը տպագրվել են Արցախում՝ իմ խմբագրած «Եղիցի լույս» գրական թերթում: Եվ ամեն անգամ, երբ նոր համարը հասնում էր Սարինյանին (մենք պարբերաբար նրան ուղարկում էինք թերթի օրինակներից), զանգում էր ու իր վերաբերմունքն արտահայտում.

-Լևոնի պատմվածքից մեծ բավականություն ստացա…

Իսկ երբ Լևոնից գործ չէր լինում թերթում, հարցնում էր.

– Բա ինչո՞ւ Լևոնից բան չեք դրել:

Կար մի շրջան, երբ մեր թերթի գրեթե ամեն համարում տպագրում էինք Լևոն Խեչոյանից որևէ ստեղծագործություն, գրական-ստեղծագործական համագործակցություն էր ստեղծվել: Մեզ էր ուղարկում, իմ խնդրանքով, նաև իր շնորհաշատ հարսի կատարած թարգմանական գործերը՝ իրանական ժամանակակից արձակից: Եղավ այնպես, որ շնորհաշատ արձակագիր ու բանաստեղծ Կիմ Գաբրիելյանին, ում հարկի տակ, սովորաբար հանգրվանում էր Լևոնը՝ Ստեփանակերտում, մի օր ասացի.

– Կիմ, ուզում եմ մի լավ գործ առաջարկել…

Ես ու Կիմը երկար տարիներ աշխատել ու աշխատում ենք միասին՝ Արցախի ԳՄ-ում, գիտեմ, որ անզուգական լծակից կարող է լինել ամենօրյա աշխատանքներում:

– Ի՞նչ գործ…

– Կի՛մ, ուզում եմ մի թեմա վերցնես ժամանակակից գրականությունից, թեկնածուական ատենախոսություն գրես-պաշտպանես ու գաս, Գրիգոր Նարեկացի համալսարանում էլ ինձ հետ աշխատես:

Իհարկե՛, ես խորքով գիտեմ Կիմի իմացական հնարավորությունները, նա այն քիչ գրողներից է, ովքեր տիրապետում են նաև գրականության ու արվեստի գիտությանը:

Կիմը լսում է ինձ ու տեսնում եմ, որ տրամադրությունը փայլ է հաղորդում աչքերին:

– Լավ գաղափար է, բայց…

– «Բայց» չկա, Կիմ, – արքով վրա եմ բերում ես,- թեման էլ կա՝ «Լևոն Խեչոյանի ստեղծագործությունը»… Նոր չպիտի ուսումնասիրես, հինգ մատի պես գիտես…

Ոգևորվեց Կիմը.

– Հա՛, սրտիս շատ մոտ թեմա է…

– Գրիչ ունես, մտածողություն ու վերլուծական միտք ունես, ժամանակակից գրական գործընթացներին քաջատեղյակ ես, գրականության պատմություն գիտես,- ասում եմ,- Երևանի Մ. Աբեղյանի անվան գրականության ինստիտուտի հետ կպայմանավորվենք, հետո կսկսես թեմայի վրա աշխատել:

Ես խոստանում եմ այդ հարցով զբաղվել ու արդյունքը հայտնել Կիմին: Այդպես էլ անում եմ: Իրիկունը զանգում եմ Սարինյանին, իմ ու Կիմի պայմանավորվածության մասին պատմում:

– Այ տղա,- ուրախանում է Սարինյանը,- ի՞նչ լավ բան եք մտածել: Լևոն Խեչոյանը մեծ երևույթ է: Բայց չնայած դրան, մինչև այսօր նրա ստեղծագործության մասին որևէ ատենախոսություն դեռ չի գրվել, ցավոք… Կիմը կարո՞ղ է այդ գործը ստանձնել: Լևոն Խեչոյանի արվեստը որքան պարզ, նույնքան էլ բարդ է, դժվար պեղելի խորքեր շատ ունի…

– Ես վստահ եմ հարյուր տոկոսով, որ Կիմը լավ աշխատանք է ներկայացնելու, նրան գիտեմ համատեղ աշխատանքից: Գիտական միտք ունի: Մանավանդ նյութին քաջ տիրապետում է:

– Շատ լավ… Որ այդպես է, թող մի անգամ գա մեզ մոտ, զրուցենք թեմայի շուրջ, գրանցվի՝ ըստ ընդհանուր կարգի ու կսկսի աշխատել: Դու էլ կլինես նրա գիտական ղեկավարը:

Եվ այսպես, գործը ընթացքի մեջ է մտնում: Ուղիղ հինգ ամիս հետո Կիմն ինձ ներկայացնում է իր պատրաստի ատենախոսությունը: Իհարկե, մինչ այդ մենք թեմայի շուրջ շատ զրույցներ ենք ունեցել, պլաններ ենք կազմել եւ այլն: Ընթացքում կիսվում էինք: Կարդում եմ աշխատանքը և զգում եմ, որ, իսկապես, գործ ունենք բավական օժտված ու իր նյութին հիմնավորապես տեղյակ հեղինակի հետ: Որոշակի շտկումներ ու վերափոխումներ անելու համար, նաև ատենախոսության կառուցվածքի առումով, երկու ամիս ժամանակ պահանջվեց, որից հետո զանգում եմ Սարինյանին ու ասում.

– «Լևոն Խեչոյանի ստեղծագործության գեղարվեստական առանձնահատկությունները» գործը պատրաստ է:

– Այդքան արա՞գ,- զարմանում է Սարինյանը, – հավանե՞լ ես դու:

– Լավ աշխատանք է ստացվել, ընկեր Սարինյան, – ասում եմ, – բերի քեզ մոտ, կկարդաս ու կհամոզվես:

– Բայց համապատասխան քննությունները հանձնե՞լ է, մինիումները…

– Այո, իհարկե, ընթացքում…

Ի դեպ, պիտի ասեմ, որ իմ ղեկավարությամբ պատրաստված բոլոր ատենախոսական աշխատանքներում Կիմ Գաբրիելյանի գործը առանձնանում է իր գրական ու գիտական բազմաթիվ որակներով: Այն հասուն գրչի արգասիք եղավ:

Թե՛ Լևոն Խեչոյանի, թե՛ իմ ստեղծագործությունների թեմայով գրված երկու ատենախոսությունների պաշտպանությունը նշանակված էր նույն օրը: Այսինքն, ստեղծվել էր մի գեղեցիկ առիթ ևս, Սերգեյ Սարինյանի, Լևոն Խեչոյանի, Կիմ Գաբրիելյանի և իմ նոր հանդիպման համար:

Լևոն Խեչոյանի հետ Սարինյանի յուրաքանչյուր շփում իր մեջ վեհություն ուներ, և նրանք մեկ-մեկու հանդեպ սեր ու ակնածանք էին տածում:

Ես ու Լևոնը նստած էինք կողք կողքի: Լևոնը մի տեսակ ճնշված էր զգում իրեն, ես էլ «կարգին օրում» չէի, քանի որ սովոր չէինք երեսին ասվող նման գնահատումների: Չափազանց համեստ էր Լևոնը, դարձավ ու ինձ ասաց.

– Վարդան, մենք չպիտի գայինք, թող առանց մեզ լինեին պաշտպանությունները:

Պաշտպանությունները փայլուն անցան: Սարինյանը վերջում մեզ մոտեցավ, շնորհավորեց ու Լևոնին ասաց.

– Ես չեմ ուզում «բանկետին» գնալ, նման բաներից միշտ հեռու եմ, բայց որ դու էլ ես այստեղ, անպայման պիտի մասնակցեմ…

Սեղանի շուրջ, երբ «թիժացան կենացները», Լևոնն իմ ականջին շշնջաց.

– Ես պիտի գնամ, Հրազդան եմ մեկնում, կարևոր գործեր կան: Հրաժեշտ տամ ընկերներին ու մեկնեմ:

Լևոնի գնալուց հետո, երբ մի երկու-երեք հոգով զրուցում էինք, Սարինյանն ինձ ասաց՝ բոլորին լսելի ձայնով.

– Վարդա՛ն, իսկ դու գիտե՞ս, որ Լևոնը մի քանի օր առաջ քեզ համար «դուելի» է հրավիրել մի բանաստեղծի…

– Ո՞ւմ, ինչո՞ւ…

– Լևոնին այդպես խաղաղ մի նայիր, որ անարդար բան է տեսնում, փոթորկում է… Դրամատիկականի դիմաց գտնվող ռեստորանում ճաշում էին, հանկարծ պոետներից մեկը՝ մի քիչ գինով, քո մասին սկսել է վատ խոսել… Լևոնը նրան դուրս է հրավիրել ու «դաս» տվել՝ ամոթ չէ՞…

Հետագայում, իհարկե, շատ հանդիպումներ ունեցա Լևոնի հետ: Չհարցրի միջադեպի մասին, ուղղակի ներքուստ շնորհակալ էի, ասպետն ամենուր ասպետ է մնում: Իսկ երբ Սարինյանը գամվել էր անկողնուն՝ ոտքը հատելուց հետո, մի օր զանգեց ու խնդրեց.

– Այնքան կուզենայի Լևոնին մի անգամ տեսնել, կարոտել եմ…

Լևոնին նույն օրը հաղորդեցի Սարինյանի ցանկության մասին: Լևոնն ասաց.

– Հա՛, Վարդա՛ն, անպայման, ես պլանավորել էի, որ գնամ այցելության:

Ու գնաց: Դա երևի Լևոն Խեչոյանի ու Սերգեյ Սարինյանի վերջին հանդիպումն էր:

Լևոնի մահից հետո, Սարինյանը գրեց նրա «Մհերի դռան գիրքը» վեպի գրախոսականը՝ արժևորելով այն՝ որպես մեր ազգային դյուցազներգության բոլորովին նոր մեկնություն, նմանը չունեցող, գեղարվեստական ինքնատիպ լուծում՝ փիլիսոփայական դիտարկումների ամբողջական խորքով:

Իսկ հիմա՞… հիմա, տեսնու՞մ ես, ո՛չ Սարինյանը կա, ո՛չ՝ Խեչոյանը: Լևոնի մասին ես էլ երկու տողանոց հուշի մի պատառիկ ունեմ… Այս է ամենը: Մի քանի օր առաջ՝ Կիմ Գաբրիելյանի հետ, երբ Երևանում էինք, այցելեցինք նաև Լևոն Խեչոյանի շիրիմին, ծաղիկներ դրեցինք…

Հիշում եմ իմ հեռացած անկրկնելի ընկերներին ու շշնջում բանաստեղծուհու տողերը՝ այնքան լավերը գնացին, որ ապրելու համար մարդ ամաչում է…

Ա.Գ.- Իր հոդվածներից մեկում Սարինյանն ուշագրավ դիտարկում է արել` գրելով, որ հայոց արդի բանաստեղծությունը համընթաց է համաշխարհային պոեզիայի ռիթմին: Թերևս, սա շատ բարձր տեսակետ է: Ի՞նչ կասեիք այս առումով և, արդյո՞ք, միայն պոեզիան: Իսկ արձակը մի՞թե զիջում է: Վ.Հ.- Սարինյանի դիտարկումն, անշուշտ, անսխալ է, այն հենված է կոնկրետ իրողությունների վրա, սակայն դա ամենևին էլ չի

Read More


Սոկրատ Խանյան / Վաստակաշատ բանաստեղծի  թևավոր  հայրենապատումը

Անհատի պաշտամունքի քննադատությունից անմիջապես հետո, ինչպես սովետական ամբողջ գրականության, այնպես էլ հայ պոեզիայի ընթացքի մեջ 1950-ական թվականներին կարևորվեց հայրենիքի գեղարվեստական կերպարի ստեղծման հիմնախնդիրը։ Չափածոյի ամենատարբեր տեսակներով ստեղծվեց 20-րդ դարի երկրորդ կեսի հայրենապատումը։ Չէր մոռացվել Մեծն Ավետիք Իսահակյանի ընդհանրացումը 1946թ. Հայաստանի գրողների երկրորդ համագումարի բացման խոսքում. «Համաշխարհային պատմությունը հայ ժողովրդին վիճակել է մի հայրենիք` շրջապատված հզոր, աշխարհակալ պետություններով, որոնք ձգտել են հայ ժողովրդին ստրկացնել, կողոպտել և ոչնչացնել։ Եվ այդ դարձել է հայ ժողովրդի դաժան ճակատագիրը։ Այսպիսով, հայ ժողովրդի գրականությունն ազգային գոյամարտի գեղարվեստական պատմությունն է ընդդեմ ճակատագրի։

Մեր գրականության իշխող պաթոսը նրա մասին դարերի անհաշտ պայքարն է հանուն հայրենիքի ազատության, ազգային կուլտուրայի և անկախ պետության, ընդդեմ բռնության, ստրկության»։

Նշված ժամանակաընթացքում հայ բանաստեղծները ստեղծեցին հետաքրքիր քնարական շարքեր, պոեմներ, բալլադներ` նվիրված հայրենիքի և ժողովրդի ճակատագրին, մեր պատմական անցյալին, առօրյա հոգսերին ու ակնկալիքներին։ Նորագույն շրջանի հայրենապատումի հարստացմանն իրենց նպաստը բերեցին բոլոր գրողները։ Այդ թվում նաև Արցախի գրական ընտանիքի աստվածաշնորհ բանաստեղծներից մեկը` Արկադի Թովմասյանը, որի առաջին` «Ցայգալույս» գրքույկը լույս տեսավ 1977թ.։

Ինչպես հոբելյարն է վերհիշում, Երևանում ուսանելու տարիներին հաճախակի էին հանդիպումներ կազմակերպում Հ. Շիրազի, Պ. Սևակի, Հ. Սահյանի, Վ. Դավթյանի, Ս. Կապուտիկյանի և մյուս անվանի բանաստեղծների հետ։ Դա մեծապես նպաստել է երիտասարդ բանաստեղծի աշխարհայացքի, ստեղծագործական խառնվածքի ձևավորմանը։

Ա. Թովմասյանի հենց առաջին գրքում մարդն ու հողը հանդես են բերված միաձույլ։ Եվ դա պատահական չէ։ Պատանեկան հուզաշխարհը ձևավորվելով գյուղական անփոխարինելի բնության գրկում, ականատես լինելով և մասնակցելով ամենօրյա աշխատանքներին, երիտասարդ բանաստեղծն ինքն է դարձել մարդու և հողի մտերմության կենդանի վկան։ Եվ նրա քնարական հերոսը խոսում է հայրենի լեռները կանգուն պահող, հողից բարիքներ քամող մարդկանց անունից, որոնց աչքերում միայն կարելի է կարդալ սերը հայրենի հողի մասին։

Մարդը, հողը, արևը, երազը, կարոտը՝ որպես մետաֆորներ, առանձնակի բնույթ են հաղորդում բանաստեղծի երգերին։ Նա ինչի և ում դիմում է, վկայակոչում է հայրենի «Բարձր լեռները», «Վայրի խոտերի քաղցր շշուկը», որոնք հիշվում են որպես «սրտի զարկերի ներդաշնակ ծփանք»։ Դրանք մասունքներ են, որ հանգիստ չեն տալիս հեռուներում կյանք որոնող մարդուն։ Հայրենի կարոտը օտար ափերում ապրող հայ մարդու մեջ «Ծնում է մաքուր մի կարոտ», տուն կանչող մի ուժ, անմարում մի սեր («Զրույց ընկերոջս հետ»)։ Սակայն քնարական հերոսը չի բավարարվում խորհուրդների անմիջական ընդգծումներով, նա իր ձգտումների փունջն է շոյում` որպես երկրին, ժողովրդին ծառայելու երազանք.

Մի բուռ արև եմ լցնում ափիս մեջ

Ու մի բեկոր հող,

Եվ արևն իսկույն

Ճառագայթներով փարվում է հողին։

Արևն ու հողը գրկում են իրար,

Իրենց դաշինքով

Պահում աշխարհը…

Արևը` հողոտ,

Եվ հողն` արևոտ։

(«Մի բուռ արև»)

Բանաստեղծական այս գյուտը` հողի և արևի դաշնությամբ, իրեն զգացնել է տալիս գրքի սկզբից մինչև վերջին էջը։ Եվ երգիչը դրանում որոնում է իր երգի ուժը ու ինքն իրեն խորհուրդ տալիս սլանալ իր «սեփական երգի թևերով»։

Ա. Թովմասյանը հողեղեն ու ոգեղեն երգի ծփանքները գտնում է սարերում իջնող ձյուների մեջ, երկնահաս լեռների կատարներին, հողվորի երազանքի մեջ և ոգևորված բացականչում. «Հողվորի սիրով հողն է արթնանում, Արևը լսում է կանչը հողվորի» («Հողվորի սերը»)։ Հողի մշակի կանչը հասնում է արևին, արթնացնում բանաստեղծին և ստիպում, որ «մի երգ գրի»։

Իր երգի տեղը լավ գիտի բանաստեղծը, նրա հայացքը միշտ հառած է արևաշող բարձունքներին.

Իսկ երգս մի օր

Թողել եմ այնտեղ,

Այն սարերի մեջ

Ու այն ձորերի,

Թողել եմ այնտեղ,

Որ նորից գնամ…

(«Մարդը»)

Հայրենասիրական երգերում բանաստեղծն ինքն է քնարական հերոսը։ Գյուղական պատանու կենսագրությունը կարևոր կռվան է դառնում նրա պոեզիայում։ Սակայն նրա պատանեկան հուշերը ստանում են կենսափորձի երանգ և դառնում ընթերցողին հուզող ու ապրեցնող խոհ ու խորհուրդ։ Այստեղից էլ` նրա ապրումի ընդհանրացնող ուժը։

Ա. Թովմասյանի հայրենապատումը հյուսված է լավատեսական զգացումներից։ Լուսավոր են նրա երազանքները, պայծառ` մտորումները, երջանկաբեր` ձգտումները։ Նրա մտապատկերներում արևը միշտ «Շողերն է ցրում լեռների վրա («Պատկեր»), սրտի խորքում «միշտ արթուն է հողի կարոտը» («Հողի կարոտը»)։ Նրա հուշերը արթնանում են` հեքիաթներ լսելու համար.

Ա Թովմասյանն արձագանքում է ժամանակաշրջանի կարևոր երևույթներին։ Հայտնի է, որ 1945 թվականից հետո, ետպատերազմյան շրջանի ոչ միայն հայ, այլև նախկին ԽՍՀՄ ժողովուրդների գրականության մեջ մեծ տեղ է գրավել պատերազմի և խաղաղության թեման։ Արցախ աշխարհի 130-հազարանոց հայ ազգաբնակչության մեկ երրորդ մասը մասնակցել է Մեծ Հայրենականին։ Նրանցից 22 հազարը չի վերադարձել, 20-ից ավելի ղարաբաղցիներ իրենց ժողովրդի հերոսական կամքի կրողները դարձան` որպես մարշալներ, գեներալներ։

Արցախցի բանաստեղծը չէր կարող իր խոսքը չասել այդ առթիվ, չընդգծել այն ցավը, որ դեռևս շարունակվում է ժողովրդի նահատակ զավակների համար։ Դրանով պետք է բացատրել տվյալ թեմայով հյուսված բանաստեղծությունների այն շարքը, որ առկա է ոչ միայն Թովմասյանի, այլև նրա գրչեղբայրների ստեղծագործական հունձքում։

Հայրենասիրության թեման նոր երանգներով բացահայտվեց Արցախյան ազգային-ազատագրական պայքարի տարիներին։ Ա. Թովմասյանը հանդես եկավ «Արցախցի եմ ես, «Զգույշ քայլեք, մարդի՛կ» և այլ ժողովածուներով ու նոր շարքերով։

Հայրենիքի գեղարվեստական կերպարը Թովմասյանի երգերում ներառում է հայրենի տունը, պատմությունը, մարդկանց ճակատագրերը։ Դրանցում երանգավորվում է նաև տագնապի զգացումը, որովհետև թշնամին բացել է կեղծիքի ու ստի փեշերը և աշխարհով մեկ գոռում է, որ իրենն են Արցախի լեռները, անտառները, դաշտերը։ Գնալով Ա. Թովմասյանի հայրենապատումը վերածվում է պայքարի երգի։

Արկադի Թովմասյանի «Զգո՛ւյշ քայլեք, մարդի՛կ» ժողովածուն աչքի է ընկնում հեղինակի խոհական մտորումների դրսևորումների տեսակետից։ Բանաստեղծի խոհերի աշխարհը իր տեսածն ու զգացածն է, իր կենսափորձի կուտակումները։ Կապված լինելով սեփական ժողովրդի ճակատագրին, նրա հետ տանելով բոլոր դժվարությունները, հոգու մեջ գումարելով հույսի երանգները, բանաստեղծը հասնում է մի սահմանագծի, որտեղից պարզ երևում են անցած ճանապարհի դառնությունն ու ուրախությունը, հիասթափությունն ու լավատեսությունը` առնչված երկրին, հայրենի օջախին.

Ինձ տվեցին թևեր…

Բայց թռչելու համար

Պետք է լեռներն ինձ հետ վեր թռչեին…

Ինձ տվեցին թևեր,

Բայց թևերիս ուժը

Իմ երկրի հետ էր,

Եվ թռչելու համար

Երկինքն ինքը պիտի երկինք ելներ…

Բանաստեղծը պատրաստ է «մութ ամպերից լույսի կաթիլներ պոկել», որովհետև դեռ «լեռներ ունի գերի», որոնց գագաթներին շանթերն են շառաչում։ Ե՛վ պապերի գերեզմաններից կանչող ձայները, և՛ լեռների գագաթներին շառաչող շանթերը քնարական հերոսին տանում են դեպի լեռները։ Բայց ավա՜ղ, «Չի դադարում երբեք ցավի արձագանքը» («Իմ ձեռքերում»)։ Այս ցավից էլ ծնվում են բանաստեղծի խոհերը մանկության, գալիքի, տենչանքի և հույսի մասին։ Այդ խոհերը դառնում են պատկերներ, որոնցում լույսը կարող է թրթռալ` ինչպես բարի առավոտ, լույսի ղողանջները կարող են լսելի դառնալ, իսկ երազները` թևեր առնել որպես երգ։

Չար աշխարհի ընթացքը բարի դարձնելու միջոցը բանաստեղծը համարում է «հավատը մանկան», որ «ձյուները դառնան քնքշություններ ու կանչ»։ Կյանքի հարվածները բանաստեղծի «աչքերի հորիզոնում անհուն թախիծներ» են ծովացրել, որոնք «ունեն ցավեր…, առեղծվածներ»։ Բայց նա միշտ էլ մնում է լավատես.

Բայց քեզ չի՞ թվում,

Որ ես արմատիս կանչով եմ խոսում,

Եվ լռությունս արձագանքն է կապույտ երկնքի,

Եվ իմ խոհերը արծիվներ են բորբ,

Որոնք արևի հրով են թևում։

Տխրությունը բանաստեղծի համար և՛ հզոր է, և՛ անզոր։ Այս դեպքում նրա խոհերի աշխարհում խշշում են հայրենի թթենիները` կախարդ ճյուղերին անհայտ մնացած երգերը։ Տարիներ անց նա այցելում է և «թափ տալիս թթենիների ճյուղերը մեկ-մեկ», բայց այլևս չի լսում երգերն այն քաղցր։ Գարնան հետ չեն վերադարձել թռչունները.

Ու ետ չեն դառնում…

Չգիտեմ` նրանց խռովեցրել են

Ծխով լվացած այս երկինքնե՞րը,

Թե՞ հռնդյունը մեքենաների…

Քնարական հերոսի հոգու խորքում անզոր տխրությունը ձուլվում է «խելահեղ անզորությանը» և «սրտում հյուսում իր բույնը»։ Այլևս չկան ո՛չ թռչուններ և ո՛չ նրանց երգերը։ Բանաստեղծը այս պատկերի տակ խոսք է բացում անցած-գնացած տարիների մասին։

Տրամադրությունների տարբեր պահերին բանաստեղծի երգերը հյուսվում են հենց այդ ապրումներից. մի դեպքում` թախծոտ, մի դեպքում էլ` անբիծ ու ճերմակ։ Դա բնական է։ Վերջապես երգը ծնվում է կյանքից և անցնում սրտի միջով։ Հենց նման երգն էլ հուզում է ընթերցողին։

Դիմելով իրեն, բանաստեղծը նկատում է, որ ինքը պոկվել է իրենից և չգիտի, թե ուր է գնում։ Նա անջատվել է մանկությունից, բայց հիշում է, որ «Հրաշք անտառ ունի», որի մեջ ծաղկանց բույրն է։ Կյանքը հրա՞շք է, թե՞ բերկրանք,- խորհում է նա և որոնում իր երգը («Ես ինձանից պոկված»)։ Բնության մեջ Ա. Թովմասյանը որոնում ու գտնում է մարդկային հավատի գույները:

Ա. Թովմասյանը հանդես է գալիս նաև առանձին բանաստեղծական շարքերով։ Դրանցից են «Երեկոյի երգեր», «Երգեր Տաթևին», «Սիրո մեղեդիներ», «Ցայգալույսի մանրանվագներ», «Երբ չի քնում լույսը», «Զրույց բառերի հետ», «Բարի աստղեր», «Մանրաքանդակներ»։ Այս շարքերը կյանքից փնջած ծաղիկներ են` ակունքը` մեկ, ծփանքը` մեկ, հյուսվածքը` մեկ, և բոլորն էլ` պոետական ինքնաբացահայտումի հետաքրքիր օրինակներ։ Նրանցում քնարական հերոսը բարձրաձայն հայտարարում է, որ, «Մութի թևերից ճերմակ սարսուռները հավաքած», տանում է «ամպերին հանձնելու», տանում է «սարերին պատմելու», սրտերից «փոխ առած երազները տանում է ձյուներին խառնելու» («Երբ չի քնում լույսը»)։

Մարդն իր ավյունով հավերժացնում է կյանքը («Թոնրի ծխի մեջ»), ցավը դարձնում է երգ` տխուր սրտերը սփոփելու համար («Երբ ցավս…»), խորհուրդ է տալիս լինել համբերատար («Համբերություն»), լույսը դարձնում է աստղային հավատ («Իմ թևերին»), խորհուրդ է տալիս հավատալ անցնելիք քայլերին:

Ա. Թովմասյանը քայլում է երգի ճանապարհով, տքնում է, երազում, ընթերցողին հանձնում անյպիսի ստեղծագործություններ, որոնք նրան մատուցում են սիրո, հերոսացման, արարման, հոգու գույների հարստացման և այլ խորհուրդներ։ Նա ապրում է մաքառման ժամեր, րոպեներ և յուրաքանչյուր ակնթարթի մեջ երազում միայն կյանքի մասին, որ մոլորված աշխարհում փրկվելու կարիք ունի.

Եկ պեղենք, պեղենք ակնթարթները,

Ակնթարթները մեր հավատներն են,

Ակնթարթներում մարենք ցավ ու հոգս

Ու կյանքեր փրկենք ակնթարթներում։

Ակնթարթները բացվող օրվա մեջ

Ապրող հավատի սրբասուրբ երգ են,

Ակնթարթներում արարենք երգեր,

Մահեր ավերենք ակնթարթներում։

Բանաստեղծ Արկադի Թովմասյանը իր երգերի հաջորդ գիրքը վերնագրեց` «Արցախցի եմ ես»։ Դա ազգային արժանապատվության խոստովանություն է։ Նրա համար արցախյան հողը «չբեկվող անկեռ ադամանդ է», «ուրան է` աշխարհով լցված», որ ատոմի ուժ ունի։

Ա. Թովմասյանի երգն ակունքվում է Արցախից, փարվում է Արարատին, ինչպես ինքն է խոստովանում` «Ես որպես որդի իմ մորից պոկված, գնում եմ դեպի հայրենիքն իմ հար` Անուշ Հայաստան»։ Բանաստեղծի այս ընդհանրացումը հնչում է որպես հավատ, որպես «լեռներից կախված զանգ», որը ոչ ոք «չի կարող պոկել»։ Բանաստեղծն իր ուժն առնում է հայրենի հողից, նրա ոտնահետքերը «Հասնում են մինչև Ուրարտու», և դարավոր այդ երթի մեջ միշտ ազդարարել է` «Ես չեմ ապրի երբեք ծնկի իջած»։ Այդ պատվաբեր գիտակցությամբ Թովմասյանի քնարական հերոսը բանաստեղծական զգացումների մեջ է առնում Գանձասարն ու Ամարասը, Մռովն ու Քիրսը, Շուշին ու Վարարակնը և անձնավորում նրանց որպես հավերժության կենդանի ճամփորդներ։ Հավերժական այդ ճանապարհը եղել է դժվարին, արհավիրքներով լի, սակայն արցախցին միշտ էլ գիտակցել է, որ իրեն բախտ է վիճակվել արյան գնով պաշտպանել ոչ միայն իր օջախը, այլև դառնալ Հայոց աշխարհի պահապանն ու զինվորյալը։ Ահա ինչու Ա. Թովմասյանի հայրենասիրական երգերում Արցախը հոլովվում է Հայաստան սուրբ անվան հետ միասին։ Ա. Թովմասյանի երգերում ընդգծված է հայ մարդու բնավորությունը` աշխատասեր, ազնիվ, հայրենապաշտ։ Այդ են վկայում նրա հայրենապատումի խոսուն էջերը։ «Բարեկամի մասին» բանաստեղծության մեջ Ա. Թովմասյանը խորհուրդ է տալիս լավ ճանաչել թշնամուն` հեռու, թե մոտիկ։ Նա ընդգծում է, որ մենք հավատացինք հարևանին, բայց նա սումգայիթ կազմակերպեց, նրան վստահեցինք, բայց նա արյան գետեր բացեց։

Դիմելով գերված, հայաշունչ Շուշիին` դեռևս Արցախյան շարժման սկզբից Ա. Թովմասյանը գրեց. «Բայց գերության միջից դեռ կկանչի զանգդ, Զանգակատո՛ւն Շուշի»։

* * *

«Արցախցի եմ ես» գրքում Ա. Թովմասյանի քնարական հերոսն իրեն ներկայացնում է որպես հայրենիքի ճակատագրով ապրող, նրա ազատության և անկախության համար մարտնչող զինվորյալ։ «Զգո՛ւյշ քայլեք, մարդի՛կ» (1998) ժողովածուում քնարական հերոսը հանդես է գալիս որպես պատերազմական հրդեհների մեջ իմաստնացած քաղաքացի։ Նրա հոգում մի կողմից հպարտության զգացումն է ծփում` կապված հայրենիքի պաշտպանության հետ, մյուս կողմից երախտագիտությունը` նահատակված հերոսների հանդեպ։

Համանուն գրքի «Զգո՛ւյշ քայլեք, մարդի՛կ» բանաստեղծությունը սրտառուչ ռեքվիեմներից է։ Նրանում քնարական հերոսի անմար կարոտն ու ափսոսանքը՝ Արցախյան պատերազմում նահատակված հայ քաջազունների հանդեպ, վերածվում է երախտագիտության զգացումի, որը հնչում է որպես հոր, եղբոր, ընկերոջ անունից ասված սրտառուչ խոսք։ Ժողովրդի անունից հնչում է այն գաղափարը, որ նահատակները միշտ այցելում են ապրողներին։ Պատահական չէ, որ բանաստեղծն ընդգծում է. «Նրանց աչքերում այդ մենք ենք, որ կանք», որ նրանց «Հպարտ հայացքում սուրբ երազներ կան», որ նրանք «փնտրում են գարնան ծաղիկներ», ու չպետք է մոռանալ երբեք նրանց։ Այս խորհուրդներն ուղղված են նաև գալիք սերունդներին` որպես սրբազան պատգամ.

Խոնարհվենք կրկին

Ու լռենք, լռենք, մարդի՛կ,

Զգույշ լռենք, մարդի՛կ,

Զգույշ լռենք։

Այդ լռում ենք միայն

Նրանց փոխարեն,

Նրանց փոխարեն, մարդի՛կ,

Նրանց փոխարեն։

Արցախյան պատերազմում նահատակված հերոսների անունն ու հիշատակը հավերժացնող գեղարվեստական ստեղծագործություններում երախտագիտության զգացումներին զուգահեռ հնչում է ցասումը մեր դարավոր թշնամու դեմ։ Այդ զգացումը վերացական չէ։ Հայոց Արցախ աշխարհի դեմ 1988-ին առաջինը զենք բարձրացրին ազերի-թուրքերը։ Իսկ մեր բանաստեղծները հնչեցրին պայքարի կոչը գորշ գայլերի դեմ։ Ինչպես Ա. Թովմասյանն է ընդգծում. «Պատերազմում եմ քո դեմ, պատերա՛զմ», երբեք չմոռանալով այն հերոսներին, ովքեր իրենց գլուխները դրին հայրենիքի ազատության զոհասեղանին։ Բանաստեղծը կոչ է անում չմոռանալ զոհյալներին, պահպանել նրանց արյամբ նվաճված ազատությունը.

Հայրենի հողիս

Ամեն բեկորում

Արյուն կա կաթած…

Հիշենք նրանց,

Մայր հողը միայն

Նահատակների

Սրտով է շնչում։

Նահատակների սրտով շնչող հայրենի հողը` որպես մեր ժողովրդի հավերժության օրրան, միշտ լեզու առած խոսելու է սերունդների հետ։

Ա. Թովմասյանի հայրենապատումը գնալով նոր երանգներ է ստանում։ Վերջին տարիներս տպագրված նրա նոր ժողովածուները հաստատում են, որ, հանձին Ա. Թովմասյանի, արդի հայ պոեզիան ունի ինքնատիպ ու բազմավաստակ բանաստեղծ։

Եթե Ա. Թովմասյանի բանաստեղծական հունձքին գումարենք նրա վաստակը լրագրության, ժողովրդական կրթության, գիտամանկավարժական գործունեության բնագավառներում, կստացվի մի ծանրակշիռ ներդրում հայ մշակույթի պատմության մեջ։

Արկադի Թովմասյանի գրչընկերների և նրա պոեզիայի սիրահարների անունից շնորհավորենք նրան` ծննդյան 70-ամյակի առթիվ, մաղթենք քաջառողջություն, նորանոր հաջողություններ` ի փառս հայ պոեզիայի զարգացման ու հարստացման։

Անհատի պաշտամունքի քննադատությունից անմիջապես հետո, ինչպես սովետական ամբողջ գրականության, այնպես էլ հայ պոեզիայի ընթացքի մեջ 1950-ական թվականներին կարևորվեց հայրենիքի գեղարվեստական կերպարի ստեղծման հիմնախնդիրը։ Չափածոյի ամենատարբեր տեսակներով ստեղծվեց 20-րդ դարի երկրորդ կեսի հայրենապատումը։ Չէր մոռացվել Մեծն Ավետիք Իսահակյանի ընդհանրացումը 1946թ. Հայաստանի գրողների երկրորդ համագումարի բացման խոսքում. «Համաշխարհային պատմությունը հայ ժողովրդին վիճակել է մի հայրենիք` շրջապատված հզոր,

Read More


Թորոս Թորանեան  / Բանաստեղծ Ռոբերտ Եսայեանը իր նոր գիրքով՝ «Քաոս եւ լոյս»

238 էջերու վերայ բազմած այս գիրքը՝ բանաստեղծութիւններու և պոէմներու լուսարձակն է մեկու մը կողմէ, որ հրետանիով պաշտպանել գիտէ իր երկիրը, կըմնայ Շուշիի մէջ և աշխարհը կը դիտէ ազատագրուած քաղաքի բարձունքէն:

Առաջին էջ, խօսք առաջին.- «Մի առաքեալ իր աղօթքով միացնում է ձեռքերը տարածութեան»:

Բայց այս բանաստեղծը բանաստեղծօրէն իր միտքի կայաններէն լոյսի փունջեր առաքողն է ոչ միայն իր ու մեր գեղածիծաղ երկրին, այլ նաև աշխարհին:

Հատորը կբացվի բանաստեղծ Վարդան Յակոբեանի խօսքով, ուր կը կարդանք.-«Հետաքրքիր երևոյթ է Ռոբերտ Եսայանի պոէզիան: Եւ անկրկնելի է ինքը՝ Ռոբերտը, որպէս մարդ, անհատականութիւն: Հինավուրց հայկական հողն ազատեց՝ որպէս հրետանու զինվոր, իսկ հոգևոր աշխարհում «տարածքներ գրաւեց» իր բանաստեղծութեամբ: Ասել է թե՝ Աստծոյ դրած նշան ունի ճակատին»:

Թէև Աստուած մէկ է երրորդութեամբ, բայց ես պիտի ըսէի, որ այս բանաստեղծի ճակատին նշան դրած էին Միհրը, Զօր. Անդրանիկը և Րաֆֆին, որ ոտքով շրջած էր ողջ Արցախին մէջ: Ասոնք ալ մեր երրորդութիւնը, որոնք երբե՛ք սուտասան չեն եղած մեր հանդէպ, անշուշտ նաև Եսայեանի հանդե՛պ:

Գիրքին անուանաթերթէն պատգամ մը ևս՝ բազմախօս.- «Ետ տար տողը, ինչպէս կափարիչը քաոսի, և կըտեսնես՝ թե ինչպէ՜ս է ծնում ճանապարհը», ես պիտի ըսէի բանաստեղծութիւնը, քանի անվերջ ճանապարհ է բանաստեղծութիւնը՝ ժամանակի մրցորդ՝ ինչպէս ժողովուրդը մե՛ր:

Անցնինք գիրքին՝ չափելու համար ճամբաներու անվերջ երկայնքը Եսայեանին, որ կը սկսի այսպես.-«Եթե» քերթուածով.-Եթե տողերի միջև լռութիուն չկայ-ուրեմն, սպառուած է հորիզոնը ոգու: Անկասկած, քանի բազմախօս է լռութիւնը, ինչպես լուռ արևածագը: Ինչպես Պետրոս Դուրեանը, որ ըսած է. «Զի անհնուն է ան ալ ինձ պէս»:

Ահա և «Հայաստանի ջուրը».-

Ես խմում եմ ջուրը՝

ոգին կայծքարի,

և ծարավի խոլ հայեացքն է արթնանում

ցողուններում Անսահմանի:

Յիրաւի, այս տղան գրաւիչ է ընթերցողին համար իր անշեղ հոգիով, որ թրծուած ըլլալու է Նաւասարդեան տօներու առթիվ՝ ուր մասնակից կը գտնէինք մեր ժողովուրդն ամբողջ՝ առաջին հերթին ոչ միայն վասպուրականցիները, այլ՝ արցախցիները:

Անկասկած վերոյիշեալ ցողունները լի են ցորենի ատոք հատիկներով:

«Յիշողութեան վանդակ». վանդակի մէջ չմտնող այս տղան վանդակի մասին կը գրէ այսպէս.

Հուշարձանի կարմիր լռությունն է

յառնում

ծաղիկների քարէ ճիչերի միջից:

Ժամանակի ափից

ջո՛ւր է խմում յիշողութեան լոյսը:

Սա ձեռնո՞ց է նետուած մեր միջնադարի քերթողութեան…

Իրաւ որ ճիշտ նկատած է Վարդան Յակոբեանը՝ Եսայանը երևույթ է, քանի ինքնուրոյն է: Մեկը որ չի կրկնէր ուրիշները, յենակի պէտք չունի: Ինքն է քնարերգողը մեր ողջ հայրենիքը, անոր բոլոր սահմաններով, սահմաններէն ալ անդին նոյնիսկ: Քանի որ.-

Տողը ճանապարհ է,

ինքնահաստատման մի հուն:

Տակաւին.-Սալաքարերից բխող տերև է

քո կանչը,

հայր իմ:

Իսկ բանաստեղծին հայրը Արցախն է, տարածուն ողջ Հայաստանը. Յարութեան նորամանուկ Արցախով:

Ոգու ժամանակի ջրվէժներում

հոսում են տողերը,

որպես ձկներ…

Երջանկութեան թարթիչների վրայ

թրթռում է լույսն իմ արմատների:

Իսկ այդ արմատները ըմպած են ջուրը դարերու և պահած դարերու գաղտնարանը մեր. իր իսկ լոյսին ջերմութենին բացուող՝ ինչպէս կոկոնէն բուրալի վարդը:

Ահա՛, «Ոգու ծիր է գրիչը» քերթուածը, նուիրուած Լևոն Խեչոյանին, պայծառ, խիզախ զինւոր մը որ ճանչած եմ մօտեն որպես վիպագիր.-

Եղեռնազարկ պապերի

չկրակած փամփուշտը

մխրճեցիր թշնամու կուրծքը

խաւարազարդ:

Արդ Խեչոյեանն է անկրկնելի, անկրկնելի Եսայանի կողքին:

Անկրկնելի՞, հողը մայր է բազմածին որ այսօր ալ ծնած է կրկնած ու վաղն ալ պիտի ծնանի ու այդպէս ընդմիշտ:

Ահա և իմ հաստատած «Ելքը» գտած է բանաստեղծը իր իսկ գրիչով.

Ես թղթին դնում եմ մի բուռ

որպէս ասուպ…

Միւս բառն արդէն այլ մոլորակի

բնակիչ է.

եւ ճանապարհս, որպէս բանալի,

պտտում եմ անցքում ճակատագրի,

և տառապանքի ակնախոռոչում

վառւում եմ, որպէս

տարածութեան լապտեր…

Բառերս հայելու փայլուն մասեր են,

ուր բաժան-բաժան հոսում է ոգին:

Ականջը հնչէ Իսրայէլ Օրիին: Ան ևս խորհուրդ մըն է բազմախորհուրդ՝ ոգի:

Իսկ պոեմները Եսայեանի՝ «Հաղորդութեան շղթայ», որոնք ամենօրյա խոբ ըլլան կարծէք ժանգ չկապող՝ հայ հողը ակօսող մէկի տեղակ հարի՛ւր պտուղ տուող.-

Ժամանակը յատնաբերւում է, որպէս ակունքն անյայտի-

խարի՛սխն Ապագայի:

Գրել ժամանակի էջում,

նոյն է, թէ գրել, վիրակապի վրայ,

գրել ժամանակի շնչառութեան մէջ,

հատուկենտ լսուող քայլերում անցորդի,

գրել երկնքի անձրևային հայացքում՝

թռիչով թռչունի:

ճանապարհի ոգուց պոկում եմ մի փետուր

եւ մակագրո՜ւմ Անյայտի էջերի վրա…

Սլացքներ, կարծէք ուրախացնելու համար Էվտուշէնքոն կամ նախանձի գրգիռ տալու համար անոր…

Անյայտութեան սիւներն ի վեր

ծա՜ռս է լինում լոյսը-յիշողութեան ձին:

Իսկ այդ ձին չկարծեք ախոռի ձի է, այլ՝ ծուռ Դավիթի ձին…

– Անհո՛ւն,

մի՛ կտցիր… աչքը լռութեան…

(Հայը ճամբորդում է երակներով

երկնքի,

որպես հոգի,

այսուհետ՝ ա՜ ստղ…):

Ես ինձ ընդառաջ եմ գալիս

անյայտութիւնից:

Եւ այս տողերը հեռակայ կարգով իրապէս ուրախացնէին պիտի Վալերի Բրիւսովը՝ սրտակիցը Վահան Տէրեանի:

Ելակէտ Ես չգիտէի,

Որ իմ աչքիս մէջ

Աշխարհն է մեռնում,

Միւսի մէջ ծնւում…

Այդպես եղած է հայ ժողովուրդի, երբ Արևմտյան աչքը կորցրած է: Կյանք առած Արևելյան Հայաստանի աչքը՝ Սարդարապատով վերածնվեց մայիսի 28-ին:

Հրաժեշտի թևերը ճամբաներու պէս երկար են, բայց ոչ հոգնեցուցիչ: Այդ ճամբուն վրա համբոյրէն երեխաներ կը ծնին…:

Իսկ ահա «Քաոս և լոյսի»-ի լոյս բաժինին մէջ սիրերգութեան արշալոյսներ. ո՞վ այս սիրոյ թռիչքը արգիլել կրնայ: Չէ որ մեծն Կոստան Զարեանը գրած էր.-

Ես սիրեցի,

Սիրելն մե՞ղք է,

ո՞վ է սիրոյ սահման դրել:

Թէքեանը չէ կրկնած Կոստանին գրածը, այլ հաստատած.-

Եվ եթէ ոմանք սէրս տեսան

երկինքին վրայ անսահման,

կրակն անոր չտեսան:

Ռ.Եսայեանը կրկնող մը չէ՛ բնաւին:

Իսկ Եսայեանի խոստովանանքը ծաղկաբոյր՝ Սիրոյ համբոյրով.-

Համբուրում եմ քո մատները՝

սավանների խրախճանքին

անտեղեա՜կ…

Ճակատագրի հերկե՜րն են թափւում

իմ երազների թրթիռի վրայ…

Մի շարժվիր.

իմ և քո շուրթերի միացման կէտում

թռչունի բոյն է հիւսւում…

Մեծարենց իսկ կըստորագրէր այս տողերը, Վարուժանը նոյնպէս, նշելով նաև Ռուբէն Սևակը:

Տակավին. – Քո համբոյրը՝

զոհասեղանին ընկնող լոյս…

Հայեացքս այնպէս ներսուզուեց քո մէջ,

որ քեզնից դուրս մղուեց դատարկութիւնը:

Կուզէ՞ք աւելին.-Լռութիւնը բուրեց ծաղկած ծառի պէս:

Եւ աչքերիդ միակ ընդունարանը լցուեց

կոյսի՜ արցունքով…

Ո՞վ կարդալ սիրտը գիտէ. պիտի կրկնէր Թէքէեանը, որ եթե ապրէր 1945թ.-ին չմեկնէր անդենական Գահիրէի մէջ, Արցախ գալով պիտի գտնէր սիրտ կարդացող մը՝ յանձինս Ռոբերտ Եսայեանի:

Մեր շուրթերի միջև խելագարուող օդը

ընկաւ թփի վրայ՝

որպէս կանաչ հրդեհ…

Մեր դասական բանաստեղծ Յովհաննէս Հովհաննիսեանը որ գրած էր.-

Անցաւ եղբայր

մեր մանկութեան պատմութիւն,

Էլ հրաշքների չենք հաւատալ…

Կարդալով Եսայեանի վերի տողերը՝ պիտի հաւատար հրաշքի…

Ինքնեկեն հոգիիդ ծալքերէն շատրուանող համբոյրները…

Բայց յուշիկ թելադրեմ կողքիդ Վարդան Յակոբեանը կայ, շատրուաններդ կվերածուին Նիակարայի ջրվեժի…

Սիրոյդ շատրուանին տակ նոյնիսկ ձմրան նստիլ հաճելի է սառոյց վրայ պաղպաղակ համտեսելու պէս. բայց խօսքս կուզեմ վերջացնել թշնամիին դէմ խրամատներու մէջ սեղմուած սահմանապահ զինվորներու պէս քաղհանս ընելով քու իսկ գրածէդ.- Այս ևս մեծ, մեծ սիրոյ մասին է.-

Երբ սեղմում եմ իմ բռան մէջ

Արցախի հողը

տաք,

կարծրանում է բառը,

ինչպէս…

զրա՛հ…

Սէրերուդ՝ անվերջութիւն, որուն մէջ հողը մեր՝ ներկայութիւն:

238 էջերու վերայ բազմած այս գիրքը՝ բանաստեղծութիւններու և պոէմներու լուսարձակն է մեկու մը կողմէ, որ հրետանիով պաշտպանել գիտէ իր երկիրը, կըմնայ Շուշիի մէջ և աշխարհը կը դիտէ ազատագրուած քաղաքի բարձունքէն: Առաջին էջ, խօսք առաջին.- «Մի առաքեալ իր աղօթքով միացնում է ձեռքերը տարածութեան»: Բայց այս բանաստեղծը բանաստեղծօրէն իր միտքի կայաններէն լոյսի փունջեր առաքողն է ոչ միայն

Read More


Արքմենիկ Նիկողոսյան / Թիրախայնության ճշգրտությունը որպես գրաքննադատության  գիտական արժանիք

Ամալյա Գրիգորյանի «Բառը ժամանակի զուգահեռականներում» ժողովածուն ի մի է բերում երիտասարդ գրականագետի վերջին տարիներին գրած հոդվածներն ու գրախոսությունները, որոնք, նախևառաջ, հատկանշվում են իրենց անմիջական արձագանքի բնույթով: Հանգամանք, որն, ըստ ամենայնի, գրաքննադատության, առավել ևս՝ արդի գրաքննադատության ամենակարևոր հատկանիշներից է: Ամեն օր ու ամեն վայրկյան ստեղծվող գրական ու գեղարվեստական տեքստերի, հրատարակվող ստեղծագործությունների ու գրքերի` օրեցօր ահագնացող ծավալի մեր ժամանակներում կարևոր է ճիշտ պահին որսալ ու գնահատել երևույթները, հակառակ դեպքում` բացվող գրեթե ամեն մի նոր օր նոր ընթերցումի, նոր գնահատումի առիթներ է ընձեռում:

Ամալյա Գրիգորյանն, այս առումով, որդեգրել է բավական թիրախային կեցվածք, որ պայմանավորված է թերևս իր գործունեության բնույթով և որ պակաս կարևոր չէ` գործունեության տեղ-միջավայրով:

Նախ` մանկավարժական-դասախոսական գործունեությունը նրան մղում է գրել հոդվածներ, որոնք սերտորեն կապված են մասնագիտական իր ոլորտին: Եվ եթե երբեմն դրանք հարցադրումների ու ընդհանրացումների առումով մեծ նորություններ չեն երևանում, ապա գործառնական տեսանկյունից, այն է` կիրառելիության, կրթման, ուսուցման, տեղեկացման առումով չափազանց օգտակար են: Այդպիսինն են «Արիստոտելի չհնացող դասերը. «Պոետիկան», «Գրականության դերը գիտակրթական համակարգում», «Սերունդների մեջ ազգային բնավորության առանձնահատուկ գծերի վերարտադրությունը գրականության միջոցով, կամ` հայկական ֆենոմենոլոգիա», «Ազգային ոգու կերպարավորման արվեստն ու մաքառման փիլիսոփայությունը» հրապարակումները: Այդ հոդվածներում երբեմն իշխող հայրենասիրական, դաստիարակչական պաթոսը ևս դրա վկայությունն է: Ուրախալի է, որ երիտասարդ գրականագետը ձգտում է քաջատեղյակ լինել ոչ միայն ավանդական, այլև նորագույն տեսություններին ու մեթոդներին, և այդ հանգամանքը նրա հոդվածներին հաղորդում է հավելյալ լրջություն ու արժեք:

Ամալյա Գրիգորյանի մյուս թիրախը հենց Արցախում կամ արցախցի գրողների կողմից ստեղծված գրականությանն անդրադարձն է: Սա մի կողմից կարող է դիտվել իբրև այսպես կոչված` «տեղական հայրենասիրության» դրսևորում, բայց մյուս կողմից` Արցախում ստեղծվող իսկապես արժեքավոր գրականությունն իրոք ունի առանձնակի ուշադրության ու վերլուծության կարիք, ինչը ցավալիորեն արդի հայ գրաքննադատության բացերից է մնում: Ամալյա Գրիգորյանի այս թիրախն, ուրեմն, պետք է դիտարկել այդ բացի լրացման դիտանկյունից: Սուրեն Սարումյանի, Կիմ Գաբրիելյանի, Վարդան Հակոբյանի գործերին նվիրված նրա հոդվածներն աչքի են ընկնում համակողմանի հարցադրումներ կատարելու ձգտմամբ, նյութի լավ իմացությամբ և օգնում են նոր դիտանկյուններից ընթերցել քննարկվող ստեղծագործությունները:

Ժողովածուի առանցքը կազմող «Սարինյանի ֆենոմենը» երկխոսությունը Վարդան Հակոբյանի հետ, որքան էլ վերաբերում է Սերգեյ Սարինյանի գիտական ու մարդկային որակներն ու հատկանիշները հուշերգային վերապրումով արժևորելուն և այդ համատեքստում Վարդան Հակոբյանի քնարերգության գեղագիտական ու գաղափարական յուրահատկությունների նորովի բացահայտմանը, այնուամենայնիվ, լավագույնս ի ցույց է դնում նաև Ամալյա Գրիգորյանի գրականագիտական կարողությունները: Ընդհանրապես` հարցազրույցն ամենադժվար ժանրերից է, բարդ` հատկապես հարց տվողի համար, իսկ երկխոսության մեջ մտնել իմացական բարձր կարողություններով օժտված այնպիսի անհատականության հետ, ինչպիսին Վարդան Հակոբյանն է, այն էլ` Սերգեյ Սարինյանի պես գիտնականի մասին զրուցելու նպատակադրմամբ, երիտասարդ գրականագետի համար ենթադրում է առնվազն ինքն իրենից բարձրանալու գոնե ձգտում:

Պետք է ասել, սակայն, որ Ամալյա Գրիգորյանը երկխոսության առաջին իսկ էջերից դրսևորում է ոչ միայն փայլուն պատրաստվածություն` Սերգեյ Սարինյանի ու Վարդան Հակոբյանի գիտական ու գրական ժառանգության իմացության առումով, այլև տեղին ու դիպուկ հարցադրումներով կարողանում է այնպես խոսեցնել Վարդան Հակոբյանին, որ արդյունքում ձևավորվում է ժանրային առումով իսկ բավական ինքնատիպ մի հուշապատում: Այստեղ լիարժեքորեն բնութագրվում-ներկայացվում է մի կողմից Սերգեյ Սարինյանն իր մարդկային բնույթով, մյուս կողմից` բավական կառուցիկ ընդհանրացումներով վերլուծվում է նրա գիտական պատկառելի ժառանգությունը: Հուշերգային, երբեմն կենցաղային մանրամասները, որոնք յուրովի ընդմիջում են երկխոսության այսպես ասած` վերլուծական-գիտական ոճը, օգնում են, որ այն ընթերցվի հաճույքով:

Ամալյա Գրիգորյանի «Բառը ժամանակի զուգահեռականներում» ժողովածուն ի մի է բերում երիտասարդ գրականագետի վերջին տարիներին գրած հոդվածներն ու գրախոսությունները, որոնք, նախևառաջ, հատկանշվում են իրենց անմիջական արձագանքի բնույթով: Հանգամանք, որն, ըստ ամենայնի, գրաքննադատության, առավել ևս՝ արդի գրաքննադատության ամենակարևոր հատկանիշներից է: Ամեն օր ու ամեն վայրկյան ստեղծվող գրական ու գեղարվեստական տեքստերի, հրատարակվող ստեղծագործությունների ու գրքերի` օրեցօր ահագնացող ծավալի

Read More


Նարինե Ղուլյան / Սրտի հետ խոսող տողեր (բաց նամակ)

Բարև Ձեզ, պարոն Խաչիյան: Ինչպե՞ս եք: Առաջին անգամ նամակ եմ գրում մի Մարդու, ում հեղինակային օրհնանքը հեռակա ստացել եմ, ում մի քիչ ճանաչում եմ, բայց ով իմ մասին չգիտի:

Ես նա եմ, ով սրտի գորովով է կարդացել Ձեր բանաստեղծությունները, մտորել, տխրել ու ուրախացել յուրաքանչյուր տողով:

Շնորհակալ եմ անսահման, որովհետև Ձեր շնորհիվ հոգուս աչքերով իմ ծննդավայրը տեսա՝ ծաղկառատ Գյուլիստանը, դեմքս շոյող դրախտային զեփյուռը զգացի՝ հատուկ միայն Սև մեր այգուն, ափիս մեջ մեր գյուղի սևահողը խմորեցի…

Գիտե՞ք, որոշել եմ սաներիս հետ երկրորդ կիսամյակում ձեր բանաստեղծություններին ևս արտադասարանական ժամեր նվիրել, առողջ միտք է, չէ՞: Սիրային ու խոհափիլիսոփայական թեմատիկայով գրված Ձեր բանաստեղծություններում շատ որոշակի Սևակ-Սահյան-Խաչիյան հոգեհարազատություն եմ զգում… Այդքան քիչ բառերով ստեղծված պատկեր, գույն ու մի ամբողջ ապրված կյանք-վերհուշ… Ամեն ինչ այնքան մեղմ է ու բնական, այնքան «աչքի նման պարզ ու բարդ»… Դրա համար էլ որոշել եմ սաներիս ներկայացնել Ձեր պոեզիան…

Գրքի պատահական բացված էջում առաջին անգամ կարդացի.

Եղածս սեր էր,

Այն էլ գողացար, որ սրբությունդ

Իմ հոգու համար

Դառնա առասպել…,

Խորհելու տեղիք տվեց… Նորից կարդացի, նորից… Հետո իմ ընկերուհուց իմացա Ձեր կնոջ մասին ու հասկացա հավերժական սիրո խորհուրդը, մեծ սիրո տեսակը՝ մի ողջ կյանք արևող ու լցնող, էլ երբեք ոչ մի երկրային, սովորական կնոջ համար տեղ չթողնող…

Կարդացի երկրորդը, երրորդը, չորրորդը…

Ձեզ շատ սիրեցի, Ձեր հումանիզմը, հայրենասիրությունը, կենսասիրությունը, աշխարհայացքը, Ձեր «Լիր արքա» տեսակը…

Շատ ուրախացա, երբ Ձեր բանաստեղծությունների ժողովածուն գեղեցիկ ընծայականով ինձ նվիրեցին: Այս ուսումնական տարվա իմ ձեռքբերումներից մեկը դա էր. լսեցի Ձեր մասին, կարդացի Ձեր երկու ժողովածուները, վայելքս ծովացավ… Իսկ ներսումս Ձեր մասին ծնվեց այսպիսի միտք. «Դուք Ձեր կյանքն այնպես եք ապրել, որ անգամ Մահն է Կյանքի մեջ հետաքրքրություն գտել»:

ք. Էջմիածին

Բարև Ձեզ, պարոն Խաչիյան: Ինչպե՞ս եք: Առաջին անգամ նամակ եմ գրում մի Մարդու, ում հեղինակային օրհնանքը հեռակա ստացել եմ, ում մի քիչ ճանաչում եմ, բայց ով իմ մասին չգիտի: Ես նա եմ, ով սրտի գորովով է կարդացել Ձեր բանաստեղծությունները, մտորել, տխրել ու ուրախացել յուրաքանչյուր տողով: Շնորհակալ եմ անսահման, որովհետև Ձեր շնորհիվ հոգուս աչքերով իմ ծննդավայրը

Read More


Վարդուհի Բաղդասարյան / Եռատոնի խորհուրդը

Հայոց բանակը… Մեր երազներից, մեր հույսերից ծնվեց Հայոց բանակը: Մեր ձգտումներից, մեր սիրուց ու մեր ընդվզումներից: Հայոց բանակը մեր հավատից ծնվեց: Խաչից ծնվեց և խաչով ծնվեց մեր բանակը: Խաչը շրջեցինք և իբրև վահան մեր ձեռքին շողաց սուրը: Խաչը հավատով կրեցինք մեր լանջին, թևերին ու թիկունքին, զրահամեքենաներին: Խաչն ու սուրն ամրագրեցին մեր հաղթանակը: Բանակ դարձան ֆիդայական ջոկատները, ազատամարտիկների խմբերը, երկրապահն ու աշխարհազորը, պարմանին ու ծերունին… Հայոց բանակը երթով չսկսեց իր ծնունդը. հաղթարշավ էր նրա երթն ու ծնունդը: Նրա երթը միշտ էլ կար, և նրա կնիքը սեփական հաղթանակների վավերացումն էր:

Հայոց բանակի սահմանը նրա զենքի ծայրն է, և այդ զենքի հանգրվանը հայոց սահմանի առաջնագիծն է: Հայոց զենքի շնորհն աստվածային է, խորհուրդը` ավետարանական: Երբեք էլ չի ասվում` հանձնվիր թշնամուդ, զի թշնամին սատանան է, որին միայն ոչնչացնել է պետք և այդկերպ նրանից ազատվել: Ընկնելու դեպքում` տեղ ունես երկնքում` ըստ Տիրոջ խոսքի: Երկրային կյանքի ավարտը երկնքում է` համբարձված Տիրոջ մոտ, ով խոստացել էր` գնալ և տեղ պատրաստել վերևում` արդարների և հավատացողների համար: Սա Աստծո ազատարար կանչն է, նրա ներկայությունը հայերի` իբրև ընտրյալ ազգի կողքին:

Աստծո լույսով մեկնարկեց Արցախյան շարժումը: Խաչի գյուտով վերաբացվեց Արցախի թեմը: Երևման խաչով ազատագրվեցին Շուշին և Ղազանչեցոց Ամենափրկիչը: Իր Հարությամբ Տերը խոստացավ. ոչ միայն հարություն են առնելու, այլև փրկվելու են սրով ընկածները, գեհենում տանջվածները, հանիրավի զոհվածները… Համբարձմամբ ասվեց. համբարձվելու և Հոր աջ կողքին նստելու են վկա-նահատակները, ազգի համար մարտնչածները, սրի դեմ սուր բռնածները…

Մայիսյան փրկական խորհուրդը մեզ համար ակունքվել է դեռևս 451 թվականին, երբ Տղմուտ գետը որպես տիղմ քշեց օտարի հավատը մեր տներից ու շեներից, վանքերից ու տաճարներից: 1918թ. Սուրբ Էջմիածնի զանգերը երկար ղողանջներով ավետում էին Սարդարապատի ճակատամարտի ելքը` հաղթական ելևէջներով: 1941թ. հուլիսի 5-ին կաթողիկոսական տեղապահ Գևորգ արքեպիսկոպոս Չորեքչյանը /հետագայում` Ամենայն Հայոց կաթողիկոս/ նամակով դիմել է Հայաստանի և Սփյուռքի թեմերին` պատվիրելով բոլոր եկեղեցիներում մատուցել հանդիսավոր Պատարագ ու կատարել մաղթանք խորհրդային բանակի հաղթանակի համար: 1992 թ. Շուշիի Ամենափրկիչ եկեղեցու գավթում պատվական խաչի ներքո Տերունական աղոթք պիտի վեր առաքվեր: Շուշիի հաղթանակով պիտի ամրագրվեր սփյուռքված հայության միասնականությունը: Երկրապահ ու աշխարհազոր, հայդուկ, ֆիդայի և ազատամարտիկ՝ պիտի հաստատեին, որ Շուշիում Ամենափրկչի օրհնությամբ որպես հրաշեկ մանուկ ծնվել է Հայոց բանակը` մեր ազատության շեփորահարը:

Բեռլին հասած, քոչարի պարած կարմիրբանակայինի թոռը Շուշիում յարխուշտա զարկեց: «Հարսանիք լեռներում» ռազմագործողությունն անհավանական, բայց հրաշափառ հաղթանակով պսակվեց: Նախապես մշակված պլանի համաձայն, չորս ուղղությունների հրամանատարները խրոխտ ազատարարների հետ ներքևից վերև պիտի գրոհեին, «ներքևից վերև քար գլորեին»` ինչպես ժամանակին անտեղյակների համար բարբաջում էր Ադրբեջանի գլխավոր տեղեկատվական աղբյուրը: Եվ, ով զարմանք, դա հնարավոր եղավ. վկան` ներքևից վերև ազատագրված բերդաքաղաքը:

«Ներքևից վերև գլորած քարի» թափից կայծակնահար բախվեցին կյանքն ու մահը: Մահն այս անգամ երևաց ուրիշի հողից սրընթաց փախչող թուրքի տեսքով: Մահն այս անգամ ժայռերից ու վիհերից կրակի տեսքով բարձրացող դժոխքն էր, որին չէին սպասում և չէին հավատում բարձունքը հանիրավի սեփականած չար ոգիները: Չորս ուղղություններով մահվան ձորեր հաղթահարած, Շուշի հասած արահետները շուտով ագուցվեցին ազատության հանգրվան Ամենափրկչի գավթում: Աննախադեպ այս ռազմագործողությունը մնաց գլուխկոտրուկ, ոչ մի վերլուծության չդիմացող իրադարձություն: Սա դարձավ երանություն` ժամանակակիցների հուշերում և դաս` սերունդների համար: Այսօր այդ արահետներով խորհրդանշորեն բարձրանում են արդեն Ամենափրկչի և Շուշիի ազատագրումից հետո ծնված սերունդները: Դա կազմակերպվում է սերունդների հիշողությունը բորբոք, արահետները մամուռից զերծ, մահատեսիլ ձորերով մեր եռագույնն անվնաս բարձունք հասցնելու պատվախնդրությունը նորոգ պահելու նպատակով:

Արնածոր, անվիրակապ Ամենափրկիչը վերքեր փաթաթեց, հոգիներ բուժեց: Ապա բուժվեց վերքերից ու Տիրոջ անունով եկածներին ներս հրավիրեց` փոխանցելու օրհնությունը, պատրաստվելու Տիրոջ անունով փրկագնվածներին ճշմարիտ ճանապարհով ուղեկցելուն դեպի լիակատար փրկություն և խոստացված արքայություն:

Ավազանի անունով հայդուկ և ֆիդայի, երկրապահ ու աշխարհազոր, ազատամարտիկ ու սահմանապահ այդ օրը մկրտվեցին և սրբալույս մյուռոնի դրոշմով կնքվեցին Պաշտպանության բանակ հոգևոր անվամբ: Այդ օրը խաչի չորս թևերը` չորս ուղղություններով եկան ագուցվեցին Ամենափրկչի գավթում: Ազատագրվեց Ամենափրկիչը, վերածնվեց Շուշին. ավետեց մեր ազատության շեփորահարը` սոսկումի գողգոթան հաղթահարած` Հարուցյալ Հայոց բանակը: Մեկ էլ ե՞րբ էինք ունեցել օրհնյալ բանակ: Սա մի՞թե արարչագործության նման չէր: Սա հոգևոր ծնունդ էր, հոգևոր վերածնություն: Շուշիի առեղծվածային ազատագրման շուրջ ունեն, արդյո՞ք, հիմնավորումներ ռազմագետները, քաղաքագետները, պատմաբանները, վերլուծաբանները… Հոգևորականներն այսպես են մեկնաբանում. մեր վերջին բաճկոնն էինք վաճառել` ըստ Քրիստոսի խոսքի և սուր գնել: Խաչակիր էինք դարձել, միաբանվել էինք, երազել ու գործել: Ձեռնամած աղոթել` սրտի աղոթքով: Ինչպիսի ցավ էր ապրում Շուշին` մեծամայրը: Նահապետ Շուշին: Նա չէր նմանվում, արդյո՞ք, լեռան վրա շղթայված Պրոմեթևսին, ում լյարդը սև արծիվների պես կտցահարում էին արնոտ բերանով` քարանձավից հազիվ դուրսպրծուկ ելուզակները, քրքջում դիվային ուժերի հրահրմամբ` ժայռերից ներքև տարածելով սև մոխրակույտեր` դժոխային հրե լեզվակներով պարուրված: Երևութապես և աներևույթ չարն անձանձիր քայքայում էր բարին, երանելին, երևելին: Ի պատասխան, երևութապես և աներևույթ գործում էր ամենազորը` վերականգնելով բնագիրը, ինքնատիպը, օրինականն ու կատարյալը: Հառնում էր Հայոց մեծ ոգին` առաջանում արցունքի և սոսկումի միջով` անգայթ` դեպի հավերժության Գողգոթան: Եռատոն կնքում` քառաթև օրհնությամբ:

Ամենափրկչի գավիթը հավաքատեղի էր, հաղթական հանգրվան: Անառիկ զինանոցի վերածված, առևանգված, ծխահարված գեղեցկուհին, այնուամենայնիվ, խնայվել էր: Դաջվածքներով, սպիներով, վերքերով առատ Ամենափրկչում ծայր առավ աղոթքը, հնչեց շարականը, խունկը մանրակրկիտ մաքրում էր բոլոր անկյունները` գարշահոտությունից:

Ամենուրեք օրհներգություն էր, գոհաբանություն, փառատրություն: Ազգիս զինվորն ու հոգևորականը նորածին մանկան պես էին. շրջապատը միայն լուսավոր հայացքով տեսնող: Նորից մայիս էր ու է. երազ, կյանք ու արև: Նորից աղոթք ու խնկարկում, նորից շնորհաբաշխ օրհնություն: Ամենափրկչի զանգի` ուղիղ 26 ղողանջ….

Արդեն 26 տարի հայոց եռատոնին խնամքով են նախապատրաստվում արցախցի մեծն ու փոքրը. ասմունքով, երգով, պարով, նոր նկարներով ու գրքերով, ցուցահանդեսներով, ֆիլմերով… Ավանդական են դարձել համայնքներում զոհվածների հիշատակին հուշակոթողների բացման արարողությունները: Ավանդական են եռատոնի նախօրեին հայոց սահմանը հսկող զինվորներին պաշտոնյաների այցերը:

Խաչի խորհրդի վերաարժևորումը դարձել է Հայոց եռատոնին նվիրված ծեսերի ու ծիսակատարությունների գագաթնակետը: Տարբեր զորամասերում օծվում, վերաօծվում են եկեղեցիներ ու մատուռներ: Տարբեր վայրերում տեղադրվում են խաչեր:

Ամեն մայիսի 9-ի առավոտյան Ամենափրկչում ուխտեկ մարդկանց ներկայությամբ մեկնարկում է հոգևոր ծիսակատարությունը: Այդ օրն ուխտեկ է և երկրիս նախագահը, և նախարարը, և զորականն ու հավատացյալը: Եկեղեցում առատ է զինծառայողների ներկայությունը: Նրանք բոլորն էլ ծնվել են Ամենափրկչի և Շուշիի ազատագրումից հետո: Անկախության ուխտեկ սերունդը քաջատեղյակ է տեղի ունեցած իրադարձություններին: Նրա համար անհնարին ու անհավատալի ոչինչ չկա. նույնիսկ Շուշիի ազատագրումը «ներքևից` վերև քար գլորելով»:

Ավարտվում է հանուն Հոր, Որդու և Սուրբ Հոգու մատուցված պատարագը: Արցախի թեմի առաջնորդ Պարգև արքեպիսկոպոս Մարտիրոսյանի հանդիսապետությամբ հնչում է հայրապետական մաղթանք, օրհնվում Հայոց բանակը: Սրբազան հայրը ծեսի մասնակիցներին հորդորում է մոտենալ և համբուրել մեր բանակի` սուրբ մասունքներով խաչափայտը և հընթացս ծեսի օրհնված սուրբ Գրիգորիս հայրապետի խաչվառը, որն ընծայվել է պաշտպանության բանակին:

Հրից ու սրից, կամքից և երազից, հավատից ու առնական ոգուց ծնված Հայոց բանակը միշտ օրհնության կարիք ունի: Հայոց սահմանների ողջ երկայնքով այլևս հաղթորեն շրջում է արքայից արքա Աշոտ Երկաթի խաչը: Հայոց հոգևոր սահմանների անառիկությունն ապահովում են հավատն ու աղոթքը, հայ զինվորի` այլևս ամենօրյա շփումները հոգևորականների հետ: Նեկայումս, առավել քան երբևէ, հայ զինվորը պահելով պետք է պահի Աստծո պատվիրաններն ու ավետարանական խրատները: Ներկայիս հայ զինվորը ժառանգել է վերջին բաճկոնի գումարով գնված սրի ազատությունը: Զինվորականի` թերևս վերջին բաճկոնը վաճառելու անհրաժեշտությունն այս պահին չկա, բայց ազատությունը պահել-պահպանելու, փայել-փայփայելու խնդիրը հանապազ է:

– Մարդը, առավել` ազգն ու բանակը, հաղթող են, երբ միաբանված են, միահամուռ: Այլապես մարդը, առավել` ազգն ու բանակը, կպարտվեն դիվային ուժերին. դա է քարոզում Սուրբ Գիրքը.-այսպես են մեկնաբանում հոգևոր հայրերը մայիսյան և առհասարակ բոլոր հաղթանակների խորհուրդը:

Աշխարհասփյուռ հայերը նորից միավորվեցին ապրիլյան քառօրյայի օրերին: Սփյուռքահայ թեմերից ու Հայաստանից առաջնագիծ էին հասնում բազմաթիվ հայորդիներ, հոգևոր առաջնորդներ ու եկեղեցու սպասավորներ: Նրանք գալիս էին հավատով ու աղոթքով, հոգևոր ու նյութական օժանդակությամբ, միայն թե ազգը չծնկի: Վայել չէ` Տիրոջ նշանով հաղթած ժողովուրդը զրկվի պատվական ու կորովի պահապանից: Նրանք համախմբվել էին նոր հաղթանակների, նոր նվաճումների ակնկալիքով: Մանավանդ Արցախի Հանրապետության պաշտպանության նախարար, ՊԲ հրամանատար, գեներալ-լեյտենանտ Լևոն Մնացականյանը Հայոց եռատոնին նվիրված իր խոսքում վերահաստատել է. «Պաշտպանության բանակը երբևէ այդքան հզոր չի եղել, ինչպես այսօր է… Սակայն հաջողություններն ու ձեռքբերումներն ինքնահանգստացման առիթ չեն ստեղծում: Մեր հաջողությունները շարունակական են… Ամեն ինչ արվում է համատեղ ուժերով, օգտագործելով համայն հայության ներուժը, նրանց գիտելիքներն ու հնարավորությունները: Ամեն ինչ արվում է հանուն մեր հզորության` հակառակորդին հասկացնելով, որ թույլ չենք տա Արցախի հետ խոսել ուժի դիրքից»:

Հայոց բանակը… Մեր երազներից, մեր հույսերից ծնվեց Հայոց բանակը: Մեր ձգտումներից, մեր սիրուց ու մեր ընդվզումներից: Հայոց բանակը մեր հավատից ծնվեց: Խաչից ծնվեց և խաչով ծնվեց մեր բանակը: Խաչը շրջեցինք և իբրև վահան մեր ձեռքին շողաց սուրը: Խաչը հավատով կրեցինք մեր լանջին, թևերին ու թիկունքին, զրահամեքենաներին: Խաչն ու սուրն ամրագրեցին մեր հաղթանակը: Բանակ դարձան ֆիդայական

Read More


Քնար Գրիգորյան / Գիտական եզակի կենտրոն Ստեփանակերտի Գրիգոր Նարեկացի  համալսարանում

Այս տարվա մայիսի 11-ին Ստեփանակերտի Գրիգոր Նարեկացի պետհավատարմագրված համալսարանում տեղի ունեցավ Արեւմտահայերէնի, հայագիտութեան գիտահետազօտական Լուտովիկա եւ Յակոբ Այնթապլեան կենտրոնի բացման հանդիսավոր արարողությունը, որին ներկա էին ԱՀ ԿԳՍ նախարար Նարինե Աղաբալյանը, ՀՀ ԳՄ նախագահ, բանաստեղծ, ՀՀ մշակույթի վաստակավոր գործիչ Էդուարդ Միլիտոնյանը, ԵՊՀ փիլիսոփայության, տրամաբանության և հռետորիկայի ուսումնական մասի վարիչ, փլիսոփայական գիտությունների դոկտոր, ՀՀ ԳԱԱ թղթակից անդամ Ալեքսանդր Մանասյանը, բանաստեղծ, թարգմանիչ, գրականագետ, բանասիրական գիտությունների դոկտոր, ԵՊՀ պրոֆեսոր, ՀՀ մշակույթի վաստակավոր գործիչ Հենրիկ Էդոյանը, բանաստեղծ, թարգմանիչ, ՀՀ մշակույթի վաստակավոր գործիչ Հակոբ Մովսեսը, բանաստեղծ Մովսես Մանուկյանը, ճանաչված գրողներ, գիտնականներ, մշակույթի բնագավառի ներկայացուցիչներ, դասախոսներ և ուսանողներ:

Բացման խոսքում Գրիգոր Նարեկացի համալսարանի ռեկտոր, ԱՀ ԳՄ նախագահ, բանասիրական գիտությունների դոկտոր, պրոֆեսոր, ՀՀ մշակույթի վաստակավոր գործիչ Վարդան Հակոբյանն ընդգծեց բուհում գիտահետազոտական կենտրոնի անհրաժեշտությունը, կենտրոն, որն իր տեսակի մեջ միակն է տարածաշրջանում: Նման կենտրոնի ստեղծումն իրագործվեց ամերիկահայ անվանի սրտաբան, բանաստեղծ ու բառարանագետ Յակոբ Այնթապլեանի և նրա տիկնոջ՝ Լուտովիկա Այնթապլեանի հայրենանապաստ գործունեությամբ և բարեգործությամբ: Վ. Հակոբյանի հավաստմամբ՝ կենտրոնը կնպաստի մեր լեզվի երկու ճյուղերի փոխհարստացմանը, մայրենիի զարգացմանն ու ազգային միաբանությանը: Կենտրոնում դասախոսություններով հանդես են գալիս ինչպես Արցախի, մայր Հայաստանի, այնպես էլ արտերկրից հրավիրված լավագույն մասնագետներ, գիտության, արվեստի և մշակույթի անվանի դեմքեր:

ԱՀ ԿԳՍ նախարար Նարինե Աղաբալյանն իր ողջույնի խոսքում նշեց, որ հայագիտական կարևոր այս նախաձեռնության իրագործումն Արցախի համար անչափ կարևոր է, չէ՞ որ 30 տարի առաջ սկիզբ առած Արցախյան ազգային-ազատագրական պայքարը ևս հայապահպանության դրսևորում էր: Նախարարն առանձնացրեց, որ կենտրոնի բացումը նշանավորում է հայագիտության կարևորությունը, ինչպես նաև ուսանողների ներգրավվածությունը գիտահետազոտական աշխատանքներում, ինչը մշտապես եղել է և կմնա նախարարության ուշադրության կենտրոնում: Նարինե Աղաբալյանը կենտրոնին նվիրեց Սարգիս Արքեպիսկոպոս Ջալալյանցի «Ճանապարհորդություն ի մեծն Հայաստան» բարձրարժեք գիրքը:

Շնորհավորական իր տեսաուղերձում, որը հեռարձակվեց էկրանից, դոկտոր Յակոբ Այնթապլեանը շեշտեց՝ պատահական չէ, որ կենտրոնի բացման գաղափարն իրագործվում է Արցախում, Մեսրոպ Մաշտոցն առաջին դպրոցներից մեկը հենց Արցախում է հիմնել, և այսօր մեծն քերթող Նարեկացու անունը կրող համալսարանում «Մատյան ողբերգության» պոեմը գրաբարով կարդալու կարողությունն արդեն իսկ ճշմարիտ հայ լինելու առհավատչյա է:

– Հայագիտությունը հսկայական մի քուրա է,- իր ելույթն այսպես սկսեց ՀՀ ԳՄ նախագահ Էդուարդ Միլիտոնյանը,- և խորհրդանշական է, անշուշտ, Արցախն առաջիններից մեկն է տեր կանգնում արևմտահայերենին, որը ՅՈՒՆԵՍԿՕ-ի կողմից գրանցված է ոչնչացման եզրին գտնվող լեզուների շարքում: Համոզված լինելով, որ Արցախում այս քայլերը շարունակական բնույթ են կրելու, նա ասաց, որ հայապահպանման բնազդը խորն է յուրաքանչյուր հայի հոգում, բայց հայագիտության ուսումնասիրությունն առաջին հերթին պիտի կրի գործնական բնույթ, ինչի սկիզբն ազդարարվեց այս կենտրոնի բացմամբ: Է. Միլիտոնյանը պատրաստակամություն հայտնեց օժանդակելու կենտրոնի կայացման գործին:

Քաղաքագետ Ա. Մանասյանը արժևորեց հայագիտության ուսումնասիրության քաղաքական նշանակությունը և ներկաների ուշադրությունը հրավիրեց այն հանգամանքի վրա, որ հենց արևմտահայերենն ու Արցախի բարբառն են հարազատ մնացել գրաբարյան ընդհանուր արմատին: «Պատերազմող Արցախում՝ կրակի առաջին գծում,- ասաց Ա. Մանասյանը,- հայագիտական այսպիսի կենտրոնի գործունեությունը հայոց անկոտրելի ու բարձր ոգու մասին է վկայում»:

Հենրիկ Էդոյանի խոսքով՝ բոլոր լավագույն իրադարձությունները հայ ժողովուրդը մայիսին է տոնում, և այդ ցանկն այսօր համալրվում է ևս մեկով: Բանաստեղծի համոզմամբ՝ Արցախն իր ուսերին է վերցնում մի մեծ առաքելություն՝ ցույց տալով հայ ժողովրդի միասնությունը, որը դրված պիտի լինի գիտական և գաղափարական հիմքերի վրա:

Մեսրոպ Մաշտոց համալսարանի ռեկտոր, մանկավարժական գիտությունների թեկնածու Դոնարա Գաբրիելյանն իր ելույթում խոսեց ուսումնական հաստատությունների համագործակցության մասին, քանի որ նրանց ջանքերը ծառայում են նույն վեհ գաղափարի իրագործմանը՝ մատաղ սերնդի բարոյահոգեբանական ու հայրենասիրական դաստիարակությանը: Դ. Գաբրիելյանը կենտրոնին նվիրեց «Հայաստան. ՀՀ և ԼՂՀ» գիրք-հանրագիտարանը:

– Գրիգոր Նարեկացի համալսարանում գիտահետազոտական կենտրոնի ստեղծումը,- ասաց ԱրՊՀ պրոֆեսոր, անվանի լեզվաբան Օֆելյա Բաբայանը,- ոչ միայն գեղեցիկ, այլ նաև համարձակ ու խիզախ քայլ է, որը խոսում է բուհի ձեռքբերումների մասին, մանավանդ՝ ժամանակակից բարձրագույն ուսումնական հաստատություններին ներկայացվող բարձր պահանջների պայմաններում: Երևույթն, իսկապես, դրվատանքի է արժանի:

Նորաստեղծ գիտական կենտրոնի տնօրեն, Գրիգոր Նարեկացի համալսարանի հայոց լեզվի և գրականության ամբիոնի դասախոս, բանասիրական գիտությունների թեկնածու Ամալյա Գրիգորյանը շնորհակալություն հայտնեց կենտրոնի հովանավորներին և ներկաներին՝ ջերմ մաղթանքների համար, պատմեց կենտրոնում գործող հայագիտական դասընթացների, ծրագրերի ու անելիքների մասին: Հայագիտական դասընթացները կենտրոնում իրականացվում են անվճար հիմունքով, 5 առարկաների ուսումնասիրությամբ՝ գրաբար, արևմտահայերեն, արևմտահայ գրականություն, սփյուռքահայ գրականություն և հայկական հարցի պատմություն: Դասընթացներն ավարտելուց հետո մասնակիցները կստանան համապատասխան վկայականներ: Կենտրոնը հագեցած է տեխնոլոգիական սարքավորումներով և անհրաժեշտ գրականությամբ, ինչը հնարավորություն է ընձեռում նորարարական մեթոդներով ուսուցումն իրագործելու համար:

Դասընթացի մասնակիցների անունից շնորհակալական խոսք ասաց Աննա Ավանեսյանը: Միջոցառումը եզրափակեցին դասընթացի մասնակիցներ Անգելինա Առուստամյանը և Անուշ Եսայանը, նրանք արտասանեցին Ե. Չարենցի «Տաղ անձնական» և Դ. Վարուժանի «Ձոն» բանաստեղծությունները:

Հայագիտությունն ընդգրկում է աղբյուրագիտական, լեզվաբանական, գրականագիտական և այլ կարևոր բաղադրիչներ, ինչն արժևորում է նրա տեղն ու նշանակությունը համաշխարհային գիտական մտքի մեջ և հայ ժողովրդի հոգևոր կյանքում: Այս առումով Գրիգոր Նարեկացի համալսարանի Արեւմտահայերէնի, հայագիտութեան գիտահետազօտական Լուտովիկա եւ Յակոբ Այնթապլեան կենտրոնը աննախադեպ երևույթ է հայագիտության արդիական խնդիրներն ուսումնասիրելու ասպարեզում:

«Գրական թերթ»

թիվ 16 (3381), ուրբաթ,

18 մայիսի 2018թ.

Այս տարվա մայիսի 11-ին Ստեփանակերտի Գրիգոր Նարեկացի պետհավատարմագրված համալսարանում տեղի ունեցավ Արեւմտահայերէնի, հայագիտութեան գիտահետազօտական Լուտովիկա եւ Յակոբ Այնթապլեան կենտրոնի բացման հանդիսավոր արարողությունը, որին ներկա էին ԱՀ ԿԳՍ նախարար Նարինե Աղաբալյանը, ՀՀ ԳՄ նախագահ, բանաստեղծ, ՀՀ մշակույթի վաստակավոր գործիչ Էդուարդ Միլիտոնյանը, ԵՊՀ փիլիսոփայության, տրամաբանության և հռետորիկայի ուսումնական մասի վարիչ, փլիսոփայական գիտությունների դոկտոր, ՀՀ ԳԱԱ թղթակից անդամ

Read More


Ամալյա Գրիգորյան  / Շնորհանդես`  սովորական ու անսովոր…

Օրերս Արցախի գրողների միության նախաձեռնությամբ Ստեփանակերտի Գրիգոր Նարեկացի պետհավատարմագրված համալսարանի Պոեզիայի և գիտական նիստերի դահլիճում տեղի է ունեցել բանաստեղծ-ազատամարտիկ, արցախյան պատերազմի նահատակ Կոմիտաս Հակոբյանի «Գոյության պատրանք» և լեզվաբան Սիլվա Մինասյանի «Կոմիտաս Հակոբյանի ստեղծագործությունների լեզուն և ոճը» գրքերի շնորհանդեսը:

Միջոցառմանը ներկա էին Արցախի գրական ընտանիքի ներկայացուցիչներ, գիտնականներ, ուսանողներ, բանաստեղծի մայրը, քույրերը, եղբայրը, հարազատները:

Բացման խոսքում Արցախի գրողների միության նախագահ, Ստեփանակերտի Գրիգոր Նարեկացի համալսարանի ռեկտոր, գրքի խմբագիր Վարդան Հակոբյանը՝ արժևորելով Կոմիտաս Հակոբյանի ստեղծագործությունը, նշեց, որ Կոմիտաս Հակոբյանն Արցախի ամենաարցախցի երգիչն ու բանաստեղծն է դարձել, հայ ժողովրդի ամենավճռական գոյամարտի սխրանքը մարմնավորող դպիրը. նրա խոսք ու տաղից մշտապես լույս է ելնում: «Նոր էինք տպարանից ստացել Կոմիտասի առաջին գրքի ազդօրինակը,- ասաց նա,- բայց Կոմիտասն արդեն ռազմի առաջին գծում էր: Եվ զինվորական շորերով էլ նա եկավ ու ստացավ ԳՄ անդամության իր տոմսը, որով շատ էր ոգևորվել: Խիզախ բանաստեղծ ու խիզախ մարտիկ էր նա»: Ապա Վարդան Հակոբյանը կարդաց իր նոր գրած բանաստեղծությունը՝ նվիրված զոհված գրչընկերոջը:

Գրիգոր Նարեկացի համալսարանի դասախոս, բանասիրական գիտությունների թեկնածու Ամալյա Գրիգորյանը, ով վարում էր միջոցառումը, իր խոսքը սկսեց բանաստեղծի հետևյալ տողերով.

Ես չեմ ծնվել:

Աստվածներն են հորինել ինձ,

Իսկ նախաստեղծ իմ օրվանից

Երակներիս ջրհեղեղում

Գալարվում է

Աստվածների վարքն հեթանոս:

Այնուհետև նա ներկայացրեց Կոմիտաս Հակոբյանի կյանքը, ստեղծագործական ու մարտական ուղին: Անդրադառնալով Կոմիտաս Հակոբյանի «Գոյության պատրանք» ժողովածուին՝ ասաց, որ գիրքն ամփոփում է հեղինակի և՛ բանաստեղծությունները, և՛ մարտական անտիպ գրառումները, ինչպես նաև՝ գրչակից ու մարտական ընկերների, ժամանակակիցների հուշերն ու գնահատանքի խոսքերը: Գրքում տեղ են գտել ավագ գրչակիցների բանաստեղծությունները՝ նվիրված Կոմիտաս Հակոբյանին: Այս գիրքը հայրենասիրության, անձնազոհության, նվիրվածության դաս է սերունդների համար:

Շնորհակալ գործ է կատարել լեզվաբան, բանասիրական գիտությունների թեկնածու, դոցենտ Սիլվա Մինասյանը՝ «Կոմիտաս Հակոբյանի ստեղծագործությունների լեզուն և ոճը» աշխատության հեղինակը: Նա հանգամանորեն քննության է առել Կոմիտաս Հակոբյանի ստեղծագործությունների թեմատիկ ու լեզվական առանձնահատկությունները: Գրքի խմբագիրն է բանասիրական գիտությունների թեկնածու, դոցենտ Նունե Խաչատրյանը:

Բանաստեղծ, բանասիրական գիտությունների դոկտոր, պրոֆեսոր Սոկրատ Խանյանն իր ելույթում նշեց, որ Կոմիտասի երգը ծնունդ է հոգու և սրտի՝ ակունքված հող հայրենիից և հայրական օջախից. «Իր երգերում և կյանքում Կոմիտասը նույնն է. նրա երգն արձագանքն էր այն երազի ու ցավի, ինչ ստացել էր նա՝ գերված Արցախ լեռնաշխարհից: Ահա թե ինչու պատերազմի հենց առաջին օրվանից Կոմիտասն առանց վարանելու զինվորագրվեց Արցախի անկախության և ազատության պայքարին՝ կամովին իր կյանքը դնելով հայրենիքի փրկության զոհասեղանին»:

Խոսելով բանաստեղծի բազում արժանիքների մասին՝ բանաստեղծուհի, բանասիրական գիտությունների թեկնածու Ժաննա Բեգլարյանը, առանձնապես կարևորեց բանաստեղծի օրագրային գրառումները: Նա ընդգծեց, որ այդ մտորումներում բանաստեղծն առավել տեսանելի է դառնում իր ինքնատիպ ու փիլիսոփայական խառնվածքով:

Ներկաները հետաքրքրությամբ լսեցին բանաստեղծ-ազատամարտիկ Ռոբերտ Եսայանի և Արիս Գրիգորյանի ելույթները: Գրողներ, որ ոչ միայն զոհված երիտասարդ գրողի գրչակիցները եղան, այլ նաև որպես զինակիցներ, մասնակցել են ազգային-ազատագրական գոյամարտին: Արիս Գրիգորյանը կարդաց նաև Կոմիտաս Հակոբյանին նվիրված իր բանաստեղծությունը:

Այնուհետև ելույթ ունեցավ «Կոմիտաս Հակոբյանի ստեղծագործությունների լեզուն և ոճը» գրքի հեղինակը: Նա խոսեց բանաստեղծի ստեղծագործությունների լեզվական ու ոճական առանձնահատկությունների մասին, հատկապես կարևորեց հեղինակի ստեղծագործություններում առկա նորակազմությունները:

Սրտառուչ էին բանաստեղծներ Արկադի Թովմասյանի, Դավիթ Միքայելյանի, Զինաիդա Բալայանի ելույթներն ու հուշերը:

Առանց հուզմունքի անհնար էր լսել Կոմիտասի մոր՝ Սեդա Հակոբյանի երախտագիտությամբ լեցուն խոսքերը, որոնք ուղված էին գրչի մարդկանց ու ընթերցողներին, ովքեր մշտապես անմար են պահում իր բանաստեղծ որդու հիշատակը:

Ջերմ էր բանաստեղծի քրոջ՝ Էվելինա Հակոբյանի խոսքը. «Եղբորս՝ Կոմիտասի բառերի մեջ խոսքեր եմ փնտրում, որ գուցե նա մեզ պիտի ասեր, բայց չհասցրեց, կիսատ մնացին: Ականջս դեռ ձայնի է… Կոմիտասի գրքում խոսում է հայրենիքի համար զոհված զինվորը: Եվ այստեղից է սկիզբ առնում նրա բառի դինամիկան, գրքի չընդհատվող շնչառությունը…»:

Երիտասարդ բանաստեղծ-մարտիկի տաղանդը ժամանակին նկատել է բանաստեղծուհի Մետաքսեն, որի կարծիքը հրապարակվեց շնորհանդեսում. «Բանաստեղծ-զինվոր Կոմիտաս Հակոբյանը իր ստեղծագործական աշխարհի խարույկն ունի, որ հրավառել է իր սեփական արյան կարմիր գնդիկներով, որոնք մեկիկ-մեկիկ բոցավառվելով, պիտի լուսավորեն աստղերի միջով ձգվող նրա հավիտենական ճանապարհը»: Իսկ արձակագիր Սերո Խանզադյանն այսպես է բնորոշել բանաստեղծի ստեղծագործությունները. «Ծավալով սրտի պես փոքր, բայց սրտի պես կյանք ու ոգի կենդանի պահող բանաստեղծական այս պատառիկները համազգային արժեքներ են: Կարդացի և Ղարաբաղի նկատմամբ ունեցածս հպարտությունը դարձավ անեզերք, հավատս՝ աներեր»:

Ելույթներն ընդմիջվեցին Գրիգոր Նարեկացի համալսարանի ուսանողներ Անուշ Եսայանի, Սուսաննա Ավագյանի, Մարի Հարությունյանի, Աննա Ավանեսյանի ասմունքներով: Նրանք ներկայացրին զոհված մարտիկ-բանաստեղծի ստեղծագործություններից:

Գրքերի շնորհանդեսների կազմակերպումը, հիրավի, գեղեցիկ ավանդույթ է դարձել մեզանում, սակայն խոստովանենք, որ զոհված բանաստեղծի ու ազատամարտիկի գրքի շնորհանդեսը սովորական չէր իր բովանդակությամբ: Այն կյանքի, նվիրման, սիրո, խիզախման մեծ խորհուրդ էր ամփոփում իր մեջ:

Թիվ 5, 2018թ.

Օրերս Արցախի գրողների միության նախաձեռնությամբ Ստեփանակերտի Գրիգոր Նարեկացի պետհավատարմագրված համալսարանի Պոեզիայի և գիտական նիստերի դահլիճում տեղի է ունեցել բանաստեղծ-ազատամարտիկ, արցախյան պատերազմի նահատակ Կոմիտաս Հակոբյանի «Գոյության պատրանք» և լեզվաբան Սիլվա Մինասյանի «Կոմիտաս Հակոբյանի ստեղծագործությունների լեզուն և ոճը» գրքերի շնորհանդեսը: Միջոցառմանը ներկա էին Արցախի գրական ընտանիքի ներկայացուցիչներ, գիտնականներ, ուսանողներ, բանաստեղծի մայրը, քույրերը, եղբայրը, հարազատները: Բացման խոսքում Արցախի

Read More


Արկադի Թովմասյան / Բանաստեղծություններ

ԱԳՄ վարչությունը շնորհավորում է բանաստեղծ, գիտնական

ԱՐԿԱԴԻ ԹՈՎՄԱՍՅԱՆԻՆ

ծննդյան 70-ամյակի առթիվ:

«Եղիցի լույս»-ը միանում է

շնորհավորանքին:

ՄԱՅՐ

Ասա՛ նորից, ասա՛, մայր իմ,

Ինչ աչքերով ինձ չես ասել,

Ես խլացած ու ես ջահել,

Այդպես էլ քեզ չեմ հասկացել:

Աչքերով ես ինձ փայփայել,

Աչքերով ես ինձ խրատել,

Ինչ արել ես, մայր իմ, մայր իմ,

Նույն խելառն եմ ես մնացել:

Թե գիշերն եմ ես տուն դարձել,

Մայր իմ, քնած քեզ չեմ տեսել,

Այսժամ շուտ եմ ես տուն եկել,

Բայց ինչո՞ւ ես հավերժ քնել:

Խոստանում եմ խելոքանալ,

Խոստանում եմ էլ ուշ չգալ,

Մայր իմ, քնած քեզ չեմ տեսել,

Այսքան շուտ եմ ես տուն եկել,

Բայց ինչո՞ւ ես հավերժ քնել:

Խոստանում եմ խելոքանալ,

Խոստանում եմ էլ ուշ չգալ,

Մայր իմ, ինչո՞ւ ինձնից խռով

Ուրիշ աշխարհ ես գնացել:

Լացում էիր ինքդ քեզ հետ,

Կորուստներիդ համար դաժան,

Այժմ ես եմ լացում, մայր իմ,

Արցունքներիդ համար անձայն:

Ե՛տ դարձիր, մայր, դարձիր ինձ մոտ,

Թեկուզ չասես էլ ոչ մի խոսք,

Գիտեմ՝ այսժամ ճիշտ կկարդամ

Քո աչքերի լեզուն անձայն:

Դու գնացիր ու չասացիր,

Թե առանց քեզ ո՞նց կլինեմ,

Ո՞վ ինձ կտա հավատ ու սեր

Քո աչքերի լույսով անմեռ:

Իմ աչքերն են քեզ որոնում,

Որ նրանց մեջ ես ինձ գտնեմ,

Իմ շորերում՝ համբույրներիդ

Համն ու բույրը գուցե ըմպեմ:

Ասա՛ նորից, ասա՛ մայր իմ,

Ինչ աչքերով դեռ չես ասել,

Ես խուլ էի, կույր ու ջահել,

Ու քեզ ճիշտ չեմ ես հասկացել:

Թեև մի քիչ խելքի եկել,

Բայց նույն խելառն եմ մնացել…

***

Ես որի՞ վիշտը իմ հոգում տանեմ,

Ո՞նց հավատ դառնամ նրանց սրտերում,

Մխիթարանքի ի՞նչ խոսք շշնջամ,

Իմ տառապանքը, ասեք, ո՞ւմ պատմեմ:

Մեկը իր սիրտն է տվել ապրողիս,

Մյուսը՝ իր կյանքն է իմ ճամփին թողել,

Ի՞նչ պիտի ասեմ նրանց փոխարեն,

Ովքեր արյամբ են Արցախն իմ պահել:

Երեկ ինձ հետ էր, վիշտս էր կիսում,

Այսօր հողի տակ՝ առանց ինձ ննջում,

Երեկ իր ձեռքով ծաղիկներ պահում,

Այսօր ծաղկունքը կրծքին է տանում…

Ամրակուռ դեմքեր-ազատության զոհ,

Այսօր ընկել է ձեռքերով անզոր,

Աստվա՜ծ իմ, փրկի՛ր զոհերին քո նոր,

Քո հովանու տակ պահի՛ր զորավոր:

ԶԳՈՒՅՇ ՔԱՅԼԵՔ,

ՄԱՐԴԻ՛Կ

Զգույշ քայլեք, մարդի՛կ,

Զգույշ քայլեք…

Նրանց աչքերում

Այդ մենք ենք, որ կանք,

Մենք՝ ապրողներս… Նահատակների

Հպարտ հայացքում

Սուրբ երազներ կան,

Զգույշ նայեք, մարդի՛կ,

Զգույշ նայեք:

Նրանք փնտրում են

Գարնան ծաղիկներ,

Դուք էլ փնտրեցեք

Ու նվիրեցեք

Կույս աղջիկներին,

Նրանց փոխարեն,

Նրանց փոխարեն…

Այցելե՛ք նրանց

Սուրբ ծնողներին՝

Մայրերին վշտոտ,

Հայրերին՝ խոցված…

Նրանց աչքերում

Այդ մենք ենք, որ կանք,

Մենք՝ փրկվածներս,

Որ պիտի ապրենք

Նրանց փոխարեն,

Նրանց փոխարեն…

Խոնարհվենք կրկին,

Ու լռենք, լռենք,

Զգույշ լռենք, մարդի՛կ,

Զգույշ լռենք:

Այդ լռում ենք միայն

Նրանց փոխարեն,

Նրանց փոխարեն, մարդի՛կ,

Նրանց փոխարեն…

ՊԱՏԵՐԱԶՄ

Մոր աչքերի մեջ

Աղի արցունք ես:

Սպասման ցավի

Մրմուռ ես անվերջ,

Խաչված երազանք

Մոխիրների մեջ:

Դաժան խավար ես,

Ուր վառվում են

Ջահել սրտերը,

Սեր ու գարուններ:

Գարուն հասակի

Վերահաս ձմեռ,

Խավարին՝ պաշտպան,

Ու ջադու ծծմեր:

Ծխի մեջ խանձվող

Ճիչ ես ու մայուն,

Ու հարսանեկան

Քողերի այրում:

Երգի փոխարեն՝

Զարկ թնդանոթի,

Չորացած ծաղիկ,

Մանուկ անոթի…

Ծարավին դու աղ,

Իսկ սիրուն՝ սև մաղձ

Ու կյանքեր տանող

Քաղցկեղ ես ու քաղց՝

Ճերմակող կարոտ

Ու խանձված դու հասկ

Պատերազմում եմ

Քո դեմ, պատերազմ:

***

Արցախցի եմ ես,

Դարերով փակված լեզվիս կապերը

Ես արձակում եմ

Ու շղթաներս դարձնում եմ տառեր,

Գրում անունդ, իմ մայր Հայաստան:

Արցախցի եմ ես,

Կողս չբեկվող անկեռ ադամանդ,

Կողս ուրան է աշխարհով լցված,

Թե կոտրեք կողս,

Ատոմի ուժով կդառնամ հանկարծ

Մի նոր Չեռնոբիլ…

Արցախցի եմ ես,

Համբերությունս փորձել եք հավետ՝

Դարերով անցած,

Սակայն օվկիան եմ-

Ու եթե հանկարծ ընդվզեն ջրերս,

Կավարտեմ կրկին նոր ջրհեղեղով…

Արցախցի եմ ես,

Ես՝ որպես որդի մորից կտրված,

Գնում եմ դեպի հայրենիքն իմ հար,

Անուշ Հայաստան:

***

Ես վերջին զինվորն եմ լինելու

Քո դաշտից հեռացող,

Քո արձակ դաշտերի

Ոսկե արտերի միջով

Վազող մի խենթ պատանի…

Ձեռքերում՝ ցորնալույս ցոլցլող

Ու քնած անհոգ մանկություն…

Աչքերում կապույտ երկինքներ…

Ես վերջին զինվորն եմ լինելու՝

Հաղթողի դրոշներ՝

Իմ ձեռքին:

ՍԱՅԼԱԿՆԵՐՈՎ ՊԱՐ

Ու լացակումած մեղեդիները

Հանկարծ լռեցին,

Ու հենակավոր հաշմանդամները

Գոչեցին հանկարծ.

– Այս ի՞նչ եք անում,

Մենք մեռած հո՞ չենք…

Մեզ պետք չեն երգեր՝ տխուր ու լացկան,

Ռազմի երգեր են այսօր հարկավոր,

Մենք մարտի եկանք հզոր երգերով,

Մեզ երգեր են պետք լոկ հերոսական…

Մեղեդիները դարձան հրեղեն,

Մեղեդիները դարձան բոցեղեն,

Պարը սկսվեց հաշմանդամների,

Պարը ցասումի…

Աշխարհում և ոչ մի պար չունի

Այսքան խնդումներ, վայելքներ այսքան,

Որքան այս պարը

Հաշմանդամների՝

Պարը մի ոտքով,

Պարը մի ձեռքով…

Պարը սկսեցին և սայլակներով…

Պարը սկսեցին և՛ սայլակները…

Ասես չեն պարում

Միայն մի ոտքով,

Միայն մի ձեռքով,

Նրանք պարում են լոկ սայլակներով…

Ու սայլակների անիվներն, ասես,

Ոտքեր ծնեցին,

Ծնեցին ձեռքեր,

Որ պարեն հպարտ հաշմանդամները…

Նրանց հետ ասես

Սկսեցին պարել

Հավիտյան քնով լուռ քնածները…

Ու լացակումած մեղեդիները

Հալվեցին մի պահ,

Ու ծնունդ առան խրոխտ երգերը,

Ու ծնունդ առան ողջ անմահները:

Նրանց հետ մեկտեղ

Սկսեցին պարել

Եվ ընկածների սուրբ բալիկները,

Մայրերը բոլոր

Բոլոր հայրերը,

Հարսները այրի և տատիկները,

Կանայք, պապերը…

Ու պարի ելան այն մանուկները

Որ դեռ չեն ծնվել,

Ոգին էր պարում՝

Անկոտրում ոգին…

Պարից ծնվում են համազարկերը,

Հասնում են մինչև արև ու երկինք,

Ասես լսում են նրանց ձայները

Հեռու երկնքից,

Ասես պարում է Հայոց աշխարհը՝

Պարը սայլակներով…

Հավետ կպարեն…

Քանզի պարում են հաշմանդամները,

Պարը սայլակներով,

Պարը այդ խրոխտ ու հերոսական:

***

Քննություն է, տղե՛րք,

Տո՛մս քաշեցե՛ք…

Տղե՛րք, ոչ մի անգամ

Չեք ուշացել երբեք,

Ու բացակա չունեք…

Վերադարձեք, տղե՛րք:

Ես հիշում եմ մեկ-մեկ

Ձեր աչքերը բարի,

Այդ ինչպես շուտ մեծացաք,

Հասունացաք, տղե՛րք:

Վերջին դասից առաջ

Պարում էիք, պարում,

Մարտի դաշտն էր կանչում

Արյունոտված, տրտում:

Եվ մոռացած գրքեր

Ու աղջիկներ չքնաղ,

Սուրբ հայրենի հողն էր

Ձեզ օգնության կանչում:

Քննություն է, տղե՛րք,

Տո՛մս քաշեցեք:

Բայց ինչո՞ւ եք լռում,

Դե՛, խոսեցե՛ք, տղե՛րք:

Նոր սերունդներ կգան,

Կսովորեն դասեր,

Ու ձեր դասը նաև,

Հերոսացած տղե՛րք:

Կիսատ թողած դասը՝

Ձեր արյունով գրած

Ու ձեր կյանքով անմահ՝

Մեր պատմության առաջ…

Քննությունը վաղուց

Դուք հանձնել եք պատվով,

Հերոսա՛ցած տղերք:

Գրքույկները բերեք,

«Գերազանցը» դնենք,

Բայց ինչո՞ւ եք լռել,

Էլ չեք ժպտում, տղե՛րք…

Գրքույկները արնոտ

Հիշատա՞կ եք թողել,

Ձեր վշտերից, սակայն,

Մեր սրտերն են խոցվել:

Ձեր հարցերը տխուր,

Արցունքոտ են, տղե՛րք,

Քննություն է, տղե՛րք,

Տո՛մս քաշեցեք…

ՄՈՐՍ ՇԱԼԸ

Ձմռան ցրտի մեջ

Սառել է հոգիս,

Մարմինս է սառել

Ձմռան ցրտի մեջ,

Որոնեցի ես

Տաքուկ մի անկյուն…

Ու հանկարծ տեսա,

Հին ու մոռացված,

Շալը մայրիկիս…

Ու ասես իմ մեջ-

Գարունն արթնացավ,

Ամառը եկավ

Վառվող արևով,

Ու հոգիս այրվեց

Մանկության փայլով…

Իմ մեղքն եմ լալիս,

Ունց եմ մոռացել շալը մայրիկիս…

Թիվ 5, 2018թ.

ԱԳՄ վարչությունը շնորհավորում է բանաստեղծ, գիտնական ԱՐԿԱԴԻ ԹՈՎՄԱՍՅԱՆԻՆ ծննդյան 70-ամյակի առթիվ: «Եղիցի լույս»-ը միանում է շնորհավորանքին: ՄԱՅՐ Ասա՛ նորից, ասա՛, մայր իմ, Ինչ աչքերով ինձ չես ասել, Ես խլացած ու ես ջահել, Այդպես էլ քեզ չեմ հասկացել: Աչքերով ես ինձ փայփայել, Աչքերով ես ինձ խրատել, Ինչ արել ես, մայր իմ, մայր իմ, Նույն խելառն եմ

Read More


Սոկրատ Խանյան / Մանուկների  հեքիաթասաց պապիկի դասերը

ԱԳՄ վարչությունը շնորհավորում է արձակագիր, հրապարակախոս

ՄԱՐՍԵԼ

ՊԵՏՐՈՍՅԱՆԻՆ

ծննդյան 70-ամյակի առթիվ:

«Եղիցի լույս»-ը միանում է շնորհավորանքին:

Դժվար է հավատալ, բայց և հավատանք, որ լրացել է գրող, լրագրող, հրապարակախոս Մարսել Հայկի (Մարսել Պետրոսյան) ծննդյան 70 ու գրական գործունեության 50-ամյակը։ Հավատանք, նաև ընդգծենք, որ Մ. Հայկի անցած ճանապարհը նման է մեր հարազատ լեռնաշխարհի բնությանը` ծաղկուն, բուրումնավետ, բազմերանգ։ Այս «բազմերանգ» մակդիրն օգտագործեցի մի քանի առումներով` քաղաքացի, հասարակական գործիչ, մամուլի նվիրյալ, ամուր օջախի տեր, ասել է թե` ավանդական արցախցի-հայ և այդ ընդհանուր համապատկերին` վաստակաշատ մանկագիր, որ ժողովրդի ապագան հանդիսացող փոքրերի համար ստեղծում է մեծ գրականություն։ Ահա թե ինչ է ասել Մեծ Լոռեցին մանկագրության մասին. «Կարծում են հեշտ ու հանաք բան է մանկական գրվածք գրելը, դա ամենադժվար գործն է, երեխայի հոգու հետ գործ ունես, պարզ ու հասկանալի պիտի տալ, զգույշ ու նուրբ պիտի մոտենալ, անպայման ճաշակով պիտի հրատարակել»։

Ահա հենց նման դժվարին գործի պատճառով է, որ ոչ միայն հայ, այլև բոլոր քաղաքակիրթ ժողովուրդների մոտ միշտ զգացվել և այսօր էլ զգացվում է մանկական գրականության ինչ-որ չափով պակաս։

Ամենուրեք ստվար ջոկատներ են կազմում մեծերի համար գրողները, իսկ զուտ մանկագիրները մատների վրա են հաշվվում։ Վերհիշենք հայ դասական մանկագիրների անունները` Ղ. Աղայան, Հ. Թումանյան, Ա. Խնկոյան (Խնկո Ապեր), խորհրդային տարիներին` Հ. Հայրապետյան, Վ. Անանյան, Խ. Գյուլնազարյան, Ռ. Դարբինյան, Վ. Տալյան, Արցախի գրական ընտանիքում` Գ. Գաբրիելյան։

Ինչ վերաբերում է մերօրյա մանկագրությանը, կարող ենք դարձյալ մատների վրա հաշվել նրանց, ովքեր բառի բուն իմաստով զբաղված են միայն մանկագրությամբ։ Դրանք են` Ս. Մուրադյանը, Էդ. Միլիտոնյանը, Յու. Սահակյանը և մի քանի նորերը։

Եվ այսօր գերագույն գոհունակությամբ կարող ենք մատնանշել մեր հոբելյարին` Մարսել Հայկին, որի վաստակը նկատելի է ոչ միայն մեր` արցախյան, այլև ընդհանուր հայկական մանկագրության մեջ։ Մարսելը գրում է դպրոցական կրտսեր և բարձր տարիքի երեխաների համար։ Հայտնի են նրա «Կախարդական ակնոցները», «Միջօրե», «Հնարամիտ աստղագուշակը», «Դերենիկը և կրկեսի փիղը» ժողովածուները, ինչպես նաև «Առածանի» հավաքածուն։

Մ. Հայկը` որպես մանկագիր, մի կողմից հավատարիմ է թումանյանական պատմելաոճին, մյուս կողմից` սնունդ է առնում ժողովրդական ստեղծագործությունից` խոսքը համեմելով ժողովրդի կենսափորձից ծնված խորհուրդներով։ Նրան հաջողվում է ստեղծել ուշագրավ սյուժեներ, բնական ու կենդանի պատկերներ, պատմողական սահուն շեշտերով ընթերցողին հրամցնել գաղափարներն ու գեղագիտական իդեալը։ Մտահղացումը նա ներկայացնում է ռեալիստական գույներով և այլաբանական միջոցներով։ Կոմպոզիցիոն տարբեր ձևերի օգտագործումը հնարավորություն է ընձեռում նրան պատումը հրամցնել առանց ձանձրացնող քարոզի։ «Կախարդական ակնոցները» գրքի մի շարք պատմվածքներ դրա վկայություններից են։ Նրանցում շոշափված թեմաները գեղարվեստական մարմնավորում են ստանում տարբեր հնարանքների շրջանակներում։ Հերոսները հիմնականում երեխաներ են` շրջապատված հարազատներով։

Նպատակին հասնելու համար գրողը մանուկների հետ խոսում է մտերմորեն, նրանց մասնակից է դարձնում զրույցներին, իրադարձություններին` ուշադրության կենտրոնում պահելով մանուկների խոսքի կենդանի շունչը, տարիքային առանձնահատկություններից բխող դատողություններն ու հետաքրքրությունները։ Նման գործերից են «Վարուժանը, տատիկը և պատերազմը», «Հայրիկի հրաշքը», «Ճնճղուկն ու սարդը», «Դեղնակտուց թռչնակները», «Վիրավոր ճնճղուկը», «Հավատարիմ շունը», «Դերենիկը և կրկեսի փիղը» և այլ գործեր։ Դրանցում Մ. Հայկը դիմում է նաև այլաբանական պատկերների, որոնք հետաքրքրում են երեխաներին, նպաստում նրանց կենսական երևույթների ընկալմանը։

Որպես մանկագիր` Մ. Հայկն իր ստեղծագործություններում արծարծում է տարբեր հարցեր, որոնք ուղղված են ապագա հասուն քաղաքացիների բնավորության ձևավորմանը։ Փառաբանվում են բարությունը, հոգատարությունը, հավատարմությունը, ազնվությունը։ Մի շարք գործերում խարազանվում են խաբեությունը, դաժանությունը, ծուլությունը, ստորությունը և այլ մարդկային արատավոր գծեր։

Իր մի շարք գործերում Մ. Հայկը հմտորեն օգտվում է ժողովրդական զրույցներից, հեքիաթներից` օրինակ բերելով ժողովրդի կամքի ուժը, սրամտությունը, աշխատասիրությունը, վճռականությունը («Վանականը, սատանան և Պըլը Պուղին», «Պըլը Պուղին ու հարուստները», «Արքայի գավազանը» և այլն)։

Հոբելյարի լավագույն գործերից է «Աստղագուշակը» պատմվածքը։ Դիմելով պատմական խոր անցյալին` գրողն արծարծում է հայրենասիրության և հերոսության գաղափարներ։ Ասորեստանի թագավորը Հայաստանի դեմ սկսվող մարտից առաջ հրամայում է աշխարհի ամենաիմաստուն աստղագուշակին` հայտնելու, թե ում օգտին է ավարտվելու վերահաս ճակատամարտը։ Արցախից գերեվարված այդ աստղագուշակը հայտնում է, որ պատերազմը շահելու են արմանները, որովհետև այս անգամ նրա դեմ մարտնչելու են Հայոց Արևելից Կողմանց քաջերը` Արցախի հայերը։ Թագավորը հոխորտում է, որ ինքն այդպես էլ գիտեր, որ արցախցին պետք է գուշակեր իր հայրենակիցների օգտին, և եթե այդ պատերազմում հաղթեն արմանները, գուշակին զոհելու է ասորաց աստվածներին։

Տեղի է ունենում պատերազմը, գլխովին ջախջախվում է ասորական բանակը, իսկ ասորաց թագավորը հազիվ է փրկվում։ Պարտված տիրակալը դիմում է արցախցի աստղագուշակին.

– Ասա՛ ինձ, իմաստո՛ւն ծերուկ, արմանները մեզանից շատ թույլ են, բայց հաղթեցին։ Ինչո՞ւ այդպես եղավ։

– Երբ արմանները միավորվում են, աստվածներն անգամ չեն կարող խաթարել նրանց կամքը։

– Դու ճշմարիտ ես, արմաններին անհնար է հաղթել, եթե նրանք միասնական են։

Գրող Մ. Հայկի գեղագիտական իդեալը հաստատող այս զրույցով ավարտվում է պատմվածքը, որով էլ ընդգծվում է պատումի ճանաչողական նշանակությունը։ Դրանով իսկ հաստատվում է կատարյալ ստեղծագործության գործառական նշանակությունը հետագա ժամանակներում։ Այս անհերքելի ճշմարտությունը վերաբերում է նաև Մ. Հայկի սույն պատմվածքին։ Մի՞թե նման չեն ասորական անհեռատես թագավորն անցյալում ու մերօրյա հոխորտացող ազերի-թուրք Իլհամ Ալիևը, որն ամեն օր վայրահաչում է ոչ միայն Արցախի դեմ, այլև Զանգեզուրի, նույնիսկ Երևանի դեմ` դրանք համարելով այսպես կոչված ադրբեջանական։

Դժվար չէ նկատել, որ գրողի հաջողված ստեղծագործությունը բոլոր ժամանակներում արձագանքում է ժողովրդի առօրյա հոգսերին ու պահանջներին։

Մ. Հայկի երկրորդ` «Միջօրե» ժողովածուն նախատեսված է դպրոցական բարձր տարիքի երեխաների համար։ Գրքից զգացվում է, որ հեղինակը նկատի է առել իր ընթերցողների տարիքային առանձնահատկությունները։ Այդ առումով խոսուն օրինակ է «Որոգայթ» վիպակը, ապա պատմվածքներն ու «Ապագան ապականված չէ» դրաման։ Գրողն այստեղ դրսևորել է նուրբ հոգեբանի հմտություն, ստեղծել իրապաշտական լիարյուն կերպարներ։ Չթուլացող ուշադրությամբ է կարդացվում «Շրջադարձ» պատմվածքը, որը ժանրային առումով կարելի է համարել նովել։

Արցախյան ազգային-ազատագրական գոյամարտի տարիներին հայ ժողովուրդն աշխարհին ներկայացրեց ֆիզիկական և բարոյական ուժերի բռունցքման իր վճռականությունն ու ազատաբաղձ ոգու հմայքը։ Թե՛ պատերազմական տարիներին և թե՛ հետագայում գրվեցին գեղարվեստական ոչ քիչ գործեր։ Այդ ուղղությամբ կարելի է նշել Մ. Հայկի նկատելի ձեռքբերումը` հանձին «Միջօրե» ժողովածուի։ Գրողի ստեղծագործական ոճի մի շարք առանձնահատկություններ նորովի բացահայտվեցին գրքի տարբեր պատմվածքներում` առանձնապես «Շրջադարձ», «Կյանքի և մահվան խաչմերուկում», «Մի՛ կրակեք, ի սեր Աստծո», «Կորստի բույրը» և այլ գործերում։

«Միջօրե» ժողովածուի հուզող երկերից է նաև «Ապագան ապականված չէ» դրաման, որը նվիրված է Շուշիի ազատամարտի մասնակիցներին։ Գրողն անդրադարձել է 18-րդ դարի իրադարձություններին` նորովի քննարկելով Մելիք Շահնազար Երկրորդի դավաճանական արարքը, Շուշվա բերդի գլխով անցած արհավիրքների համապատկերում ներկայացրել Արցախի մելիքների ոգորումները` վերջնական հանգույցում միասնությունը վերականգնելու համար։

Մ. Հայկի գաղափարական լուծումները պիեսում բխում են արցախյան ազգային-ազատագրական գոյամարտի թելադրանքից, ասել է թե` պատմությունը օգնում է կերտելու ներկան` հանուն ապագայի։ Նշված ժողովածուներում, ինչպես նաև «Դերենիկը և կրկեսի փիղը» գրքում Մ. Հայկը ուշադրության կենտրոնում է պահում հեքիաթի ժանրը` հաստատելով, որ հեքիաթագրության միջոցով կարելի է ներկայացնել ժամանակակից սերնդին հուզող ամենակարևոր հիմնահարցերը` վերջապես հիշեցնելով, որ ժողովուրդն է ամենամեծ իմաստասերն ու ուսուցչապետը` իր հավերժախոս խորհուրդներով, կեցության իր ընկալումներով ու խրատներով։ Ժողովրդի իմաստությունից ու փորձից դասեր առնելու և մանուկների հուզաշխարհը ձևավորելու նպատակամետ օրինակներ են Մ. Հայկի հեքիաթային պատկերները։ Դրանցից են «Արքայական ծիրանին», «Ծովի կարոտը» և այլ զրույցներ։

Մ. Հայկը հմտորեն է օգտագործում հումորը, որի օգնությամբ ժխտում է այն ամենը, ինչ խաթարում է առողջ բանականությունը և առաջընթացը։ Երգիծական հեքիաթները, զրույցները, սրամտությունները, անեկդոտները ժողովրդի առողջ մտածողության և լուսավոր կենցաղի հաստատմանը միտված դասեր են:

Թումանյանական մի «Սուտլիկ որսկանը», մի «Կիկոսի մահը» անփոխարինելի դասագրքեր են սերունդների համար։ Մ. Հայկի «Պոչատ քուռակը» զրույցը կարդալուց հետո մտորում ես` ինչքա՜ն լավ է, որ ավանդույթը շարունակվում է։ Այս զրույցի կերպարները` երիտասարդ Հաթամը, մայրը, հայրը, որ ներկայացնում են Մուքունց օջախը, գյուղական միամտության խոսուն վկայություններ են, միաժամանակ` դեպի առողջ մտածողություն ու թրթռուն կենցաղի մղող խորհուրդներ։ Հաթամը մտատանջության մեջ է` Սաղաթելենց Հուռունց էշը երկու քուռակ է ծնել, որոնցից մեկը պոչատ է։ Իսկ եթե իր աչքադրած Հուռին օժիտի հետ բերի այդ պոչատ քուռակը, որ պիտի մեծանա և պոչատ էշ դառնա և եթե այդ պոչատ էշով ջրաղաց գնա, բեռան տակ նստելուց ինչի՞ց պիտի բռնի, բարձրացնի։ Ահա օջախի համար ողբերգություն բերող «մտորումների» հաջող լուծումը լինում է այն, երբ Հուռու հայրը` Մուքին, գալիս է Հաթամի հորը` Սաքուն խնդրում, որ օգնի սատկած պոչատ քուռակին հողին հանձնեն։ Հոգեպես խաղաղվում են ծնողները, իսկ Հաթամի մայրը փսփսում է ամուսնու ականջին. «Սա՛քի ջան, էս ի՜նչ լավ եղավ, ասում եմ` Մուքուն մի կես բերան աղջկա մասին խոսք ասա, տես գոդից ինչ գարի է ընկնում»։ Ամուսինը վստահեցնում է. «Կասեմ»։

Հայոց ժողովրդական հեքիաթներում հարուստ մարդիկ միշտ ձգտել են խորամանկությամբ խաբել աշխատավոր մարդուն, չվճարել նրա կատարածի դիմաց։ Սակայն հանդես են եկել աշխատավորների փոքրիկ եղբայրները և իրենց պայծառ բանականության շնորհիվ պատժել ագահ ու խաբեբա շահագործողներին։ Հիշենք Մեծ Լոռեցու մշակած «Տերն ու ծառան» հեքիաթը։ Մ. Հայկի «Մկրտիչ ապոր թվաբանությունը» ստեղծագործությունը ևս շոշափում է այդ թեման, սակայն` նոր օրերի թելադրանքով։ Այստեղ հանդես են գալիս վարպետներ, որոնք փոխանակ լծվելու արդյունավետ նորոգման, օգտվում են Մկրտիչ ապոր ընտանիքի հյուրասիրությունից, օջախը վերածում քեֆատեղի։ Մկրտիչ ապերն ավելի սրամիտ և արդարացի է գտնվում։ Մեջտեղ է բերում ամենօրյա մեծ ծախսերի ծոցատետրը և հանգիստ ասում. «Էսպես որ հաշվում ենք, դուք ինձ պարտք եք… Ընդամենը… դատարկ բան է, հազիվ մի յոթ հազար դրամ։ Հաշվենք, թե` ես ձեզ պատիվ եմ տվել։ Մի խոսքով, ոչ ես եմ ձեզ պարտք, ոչ էլ դուք` ինձ։ Քվիտ ենք»։

Ժողովրդական հումորի և կենսափորձի խորաթափանց իմացության արդյունք են «Կնոջ քանդածը Աստված չի կարող սարքել» զրույցը և «Իսկ նախրապանը շտապում էր» ժամանակակից դեդեկտիվը։ Առաջինում հաստատվում է ժողովրդի կարծիքը կնոջ ամենակարող ուժի մասին, երկրորդում խիստ քննադատվում է ծուլությունը։

Ընդհանրության մեջ՝ Մ. Հայկի մանկագրությունը մնայուն ներդրում է ոչ միայն իր ստեղծագործության, այլև արդի հայ մանկապատանեկան գրականության մեջ։ Ուստի մեր բոլոր գրչընկերների անունից շնորհավորենք հոբելյարի փառապանծ 70-ամյակը, մաղթենք քաջառողջություն և ստեղծագործական հաջողություններ` ի փառս հայ մանկագրության զարգացման ու հարստացման։

Թիվ 5, 2018թ.

ԱԳՄ վարչությունը շնորհավորում է արձակագիր, հրապարակախոս ՄԱՐՍԵԼ ՊԵՏՐՈՍՅԱՆԻՆ ծննդյան 70-ամյակի առթիվ: «Եղիցի լույս»-ը միանում է շնորհավորանքին: Դժվար է հավատալ, բայց և հավատանք, որ լրացել է գրող, լրագրող, հրապարակախոս Մարսել Հայկի (Մարսել Պետրոսյան) ծննդյան 70 ու գրական գործունեության 50-ամյակը։ Հավատանք, նաև ընդգծենք, որ Մ. Հայկի անցած ճանապարհը նման է մեր հարազատ լեռնաշխարհի բնությանը` ծաղկուն, բուրումնավետ, բազմերանգ։

Read More


Խորխե Լուիս Բորխես / Արարիչը

Երբեք ուշադրություն չէր դարձրել հիշողության հաճույքներին: Վառ և ժամանակավոր տպավորությունները հորդում էին առանց հետք թողնելու՝ բրուտի կարմիրը, աստղերով լի երկնակամարը, աստղերը որ նաև աստվածներ էին, լուսինը, որտեղից մի առյուծ էր ընկել, զգայուն մատների տակ մարմարի ողորկությունը, վայրի խոզի մսի համը, որ սիրում է ճերմակ ու կոպիտ կծոցներով վայելել, փյունիկերեն մի բառ, դեղին ավազի վրա նիզակի արտացոլած սև ստվերը, ծովի կամ կանանց մոտիկությունը, մեղրը մեղմացնող ծանր գինին կարող էին գրավել նրա հոգու ամբողջ ոլորտը. ճանաչում էր սարսափը, բայց նաև զայրույթն ու քաջությունը, իսկ մի անգամ ինքն էր առաջինը բարձրացել թշնամու պարսպին: Անհագ հետաքրքրասեր և արկածախնդիր, բերկրանքից և անմիջական անտարբերությունից բացի այլ օրենք չէր ճանաչում, շրջեց բազմասեռ երկիրն ու եղավ ծովի այս և այնեզրում, դիտեց մարդկանց կառուցած քաղաքներն ու պալատները: Բազմամարդ շուկաներում կամ մի սարի լանջին, որի անորոշ գագաթին կարող էին չարքեր բնակվել, բարդ պատմություններ էր լսել և դրանք ընդունել էր այնպես, ինչպես իրականությունն էր ընդունում, առանց ինքն իրեն դրանց ճշմարտության կամ կեղծ լինելու մասին հարցնելու:

Աստիճանաբար գեղեցիկ տիեզերքն սկսեց լքել նրան, համառ մի մշուշ ջնջեց նրա ձեռքի գծերը, գիշերն ամայացավ, աստղերից հողը երերաց նրա ոտքերի տակ: Ամեն ինչ հեռանում ու անէանում էր: Երբ զգաց, որ կուրանում է գոռաց… այդ ժամանակ դեռ չէր հորինվել ստոիկ ամոթը և Հեկտորը կարող էր փախչել առանց ամաչելու. «Այլևս չեմ տեսնի (զգաց) ո՛չ դիցաբանական սարսափով լի Երկինքը և ո՛չ էլ այս դեմքը, որ տարիները խաթարելու են»: Իր մարմնի այդ հուսահատությունը օր ու գիշերներ տևեց, բայց մի առավոտ արթնացավ և (առանց զարմանքի) դիտեց իրեն շրջապատող անորոշ իրերն ու ծանոթ մի երաժշտություն կամ մի ձայն ճանաչողի պես զգաց, որ այս ամենն արդեն կատարվել է և որ ինքն այդ ժամանակ էլ է սարսափ զգացել, բայց և միևնույն ժամանակ ցնծություն, հույս ու հետաքրքրություն էլ է ունեցել: Այդ ժամանակ դարձավ դեպի իր հիշողությունը, որն իրեն անվերջանալի թվաց և այդ գլխապտույտի մեջ կարողացավ ձեռք բերել կորսված հուշը, որ անձրևի տակ փայլատակող մետաղադրամի պես հստակ փայլում էր գուցե և այն պատճառով, որ ինքը երբեք չէր տեսել այդ հուշը, բացի գուցե թե ինչ-որ երազի մեջ:

Հուշն այսպիսին էր: Մի պատանի անպատվել էր իրեն և ինքը դիմել էր հորը ու պատմել դեպքը: Հայրը թույլ էր տվել, որ խոսի կարծես չէր լսում կամ չէր հասկանում պատմածը և հանկարծ նա վերցրեց պատից կախված իշխանություն ներշնչող դաշույնը. տղան գաղտնաբար տենչացել էր այդ դաշույնը: Այժմ դա նրա ձեռքում էր և տիրանալու անակնկալը չեզոքացրեց կրած անպատվությունը, սակայն հորձայնն ասում էր. «Թող ինչ-որ մեկն իմանա, որ դու տղամարդ ես» և հրամայողական ինչ-որ շեշտ կար նրա ձայնի մեջ: Գիշերը կուրացնում էր ճանապարհները, դաշույնը սեղմած որի մեջ մոգական ուժ էրգուշակում արագորեն կտրեց բլուրը իջավ ծովեզերք, ինքն իրեն Այաս և Պերսևս կարծեց և վազեց աղոտ մթությունը վերքերով ու ճակատամարտերով լցնելու: Այդ պահի զգացողությունն էր որոնում հիմա մնացածը մենամարտի հրավերը, անճարակ մարտը, արյունոտ դաշույններով վերադառնալը այլևս ոչ մի կարևորություն չունեին:

Այդ հուշից նորը ծնվեց և նորի մեջ էլ կային գիշերն ու արկածի տպավորությունը: Մի կին՝ աստվածների պարգևած առաջին կինը, նրան սպասել էր ինչ-որ գետնադամբանի ստվերում, իսկ ինքը որոնել էր քարե ցանցերի նմանվող կամարների տակ, ստվերների մեջ խորասուզվող վայրիվերո արահետներում: Ինչո՞ւ էին այդ հուշերն առանց ցավի հայտնվում կարծես ներկայի նախաձևը լինեին:

Լրջախոհ զարմանքով ամեն ինչ հասկացավ: Իր մահկանացու աչքերի խավարում, այնտեղ, ուր իջնելու էր հիմա, նրան սպասում էին սերն ու արկածը, Արեսն ու Ափրոդիտեն, քանզի նա արդեն գուշակում էր (քանզի նրան արդեն շրջապատում էին) փառքի և հեքզամետրի շշուկները, շշուկն այն մարդկանց, որ պաշտպանում են մի տաճար, որն աստվածները չեն փրկելու ծովերի մեջ, սիրելի կղզի որոնող նավերի շշուկը, Ոդիսականների և իլիականների շշուկները, շշուկներ, որ ինքը երգելու էր և հնչեցնելու մարդկանց հիշողության մեջ: Այդքանը գիտենք, բայց չգիտենք, թե ինչ զգաց վերջին ստվերն իջնելու ժամանակ:

Թիվ 5, 2018թ.

Երբեք ուշադրություն չէր դարձրել հիշողության հաճույքներին: Վառ և ժամանակավոր տպավորությունները հորդում էին առանց հետք թողնելու՝ բրուտի կարմիրը, աստղերով լի երկնակամարը, աստղերը որ նաև աստվածներ էին, լուսինը, որտեղից մի առյուծ էր ընկել, զգայուն մատների տակ մարմարի ողորկությունը, վայրի խոզի մսի համը, որ սիրում է ճերմակ ու կոպիտ կծոցներով վայելել, փյունիկերեն մի բառ, դեղին ավազի վրա նիզակի

Read More


Ջիդի  Մաջիա / «Հրեղեն խոսքեր» ժողովածուից

ԾԵՐ ԵՐԳՉՈՒՀԻՆ

Երգը երգելուց հետո դու նորից վերադառնում ես օրիորդությանդ

Դեմքդ վառվում է ամոթխածությունից

Եվ կարծես զույգ մտահոգ աչքերիցդ

Երկու հմայիչ աստղեր պատրաստ են

դուրս ցատկել

Դու քո կնճռոտ դեմքի հեղեղատներով

Ընկնում ես քո հիշողությունների գիրկը

Ախ, այս երկիրը աղետի են ենթարկել

քամին ու անձրևը

Ու այս թուխ երկրի սահմաններից ներս

Դու փայփայում ես կնոջ համար ամենաթանկ բանը-

Քո ցերեկվա արևը

Քո երեկոյի լուսինը

Քո հայացքի առջև ծիածան է հայտնվում

Բայց միայն ու միայն երազի ծիածան

Երազով լի օրերն ու գիշերները

քոնն էին այնժամ

Բայց բոլոր մարդիկ թողեցին քեզ անխոս

երազում այնժամ

Աղջամուղջի հետ նրանք հեռացան

Տանելով երիտասարդությանդ

բուրավետ ծաղկունքը

հետևում թողնելով սիրտը քո

Նրանց սպասելու համար

Դու նույնիսկ այսօր երգում ես այդ երգը

ԳՈՒՅՆԵՐ

Դու կարող ես քամուն տալ իմ ծղոտե

գլխարկը

Դու կարող ես անձրևի տակ գցել իմ ծղոտե

գլխարկը

Դու կարող ես կայծակով քրքրել իմ ծղոտե

գլխարկը

Դու նույնիսկ անամոթ բաներ կարող ես անել

Ինձնից վերցնելով ծղոտե գլխարկս

Մայրս ինձ ասաց. «Մանկի՜կ,

Ինչպես փղերի հոտ` կանգնած հսկա սարին,

Մի ծղոտե գլխարկ կա, որ միշտ քոնն է»:

Ես էլ բարձրացա բարձրաբերձ սարերը

Որտեղ տեսա թե ինչպես է արփին

Իր ցանցը հյուսում

Դու կարող ես կրծոտել իմ շորն ատամներով

Դու կարող ես պատառոտել իմ շորը ձեռքերով

Դու կարող ես կտրատել իմ շորը դանակով

Դու կարող ես օգտագործել ցանկացած ստոր քայլ՝

Ոչնչացնելու իմ շորը

Մայրս ինձ ասաց. «Մանկի՜կ,

Քո ամրակազմ մարմնի համար

Դու ունես հագուստ որ միշտ քոնն է»:

Այնժամ ես շոյեցի իմ իսկ մաշկը-

Իմ ամենագեղեցիկ հագուստը

Որ խառնում է բրոնզե ալիքները

ԻՆՉ-ՈՐ ՄԵԿԸ ՀԱՐՑՆՈՒՄ Է

Ինչ-որ մեկը հարցնում է՝ ո՞վ է հսկում

Այծյամների թիվը Աֆրիկայի անծայր

հարթավայրերում

Ինչպե՞ս նա կարող էր հարցնել՝ ինչո՞ւ

Զեբրերի ու անապատային գազանների պտղաբերությունը

չի կանխում սեփական աղետը

Ես կասեի որ առյուծներն ու մսակերները

Այս թագավորության հավասարակշռության վերակացուներն են

Զարմանալի չի լինի երբ պոետը հարցնի

Թե ինչպես երկիրը կկործանվի`

Կրակո՞վ թե՞ ջրով

Սա այն հարցն էր որ հուզել է

Ռոբերտ Ֆրոստին*

Բայց մինչ հիմա այն մնացել է

անպատասխան

Աշխարհ կործանողը ոչ կրակն է

և ոչ էլ ջուրը

Որովհետև մարդն է բոլոր չարիքների աղբյուրը

*Ռոբերտ Ֆրոստ (1874-1963)-20-րդ դարի հայտնի ամերիկացի գրող:

ՀԱՆԳԻՍՏ

Մայրի՜կ ի՜մ մայրիկ

Մի օր ես հարցրի իմաստուն բիմոյին

Մի օր ես հարցրի ալեհեր շամանին

Ե՞րբ և որտե՞ղ կարող եմ հանգիստ գտնել

Բայց նրանցից ոչ մեկը չպատասխանեց

Մեկն ուղղակի ուժգին զարկեց աղոթազանգը

Մյուսը խենթորեն հարվածեց մագաղաթե թմբուկին

Ա՛խ որքան եմ ես ուզում քնել:

Մայրի՜կ ի՜մ մամա

Ես հանգիստ փնտրեցի լճերում

Ես հանգիստ փնտրեցի երկնքում

Ես հանգիստ փնտրեցի առեղծվածներում

Ես հանգիստ փնտրեցի երևակայության մեջ

Ու այդքանից հետո ես հասկացա

Որ այս աշխարհում իրոք

Ոչ մի հանգիստ տեղ չկա

Ա՛խ, որքան եմ ես հոգնած:

Մայրի՜կ ի՜մ մայրիկ

Պահիր ինձ հիմա քո տաքուկ գրկում

Քանզի մոտենում է խավար գիշերը

Թույլ տուր թողնեմ երեկվա երազներն

իմ ետևում

Քանի որ որդիդ հանուն սիրո

Գրում է թախծոտ ոտանավորներ

Այս ցուրտ ու տաք աշխարհում

Օ՛հ, որքան եմ ես ձանձրացել

ՀԱՂՈՐԴԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ

Ինչ ես փափագում եմ հիմա

Դու փափագել ես մի ժամանակ

Աստղազարդ երկնքի անհունության մեջ

Ես մի եզակի խորհրդանիշ եմ

Իմ կշիռն ավելի քիչ է քան վայրկենական լուսաշողինը

Ես պարզապես փնտրում եմ մի պատահական հնարավորություն

Բազմաթիվ պատահականությունների մեջ

Ինչպես երևակայական գետ

Որ սփռում է ծիծաղ ու լաց

Ամեն մի թիզ

Տեսիլք ավազին

Ես հավատում էի որ երկիրը շատ մեծ է

Բայց փաստորեն դա իմ սխալ

պատկերացումն էր

Մահացածների ուրվականները հեռանում

են մեզանից

Օ ժամանակի ծով կարո՞ղ ես ասել`

Որտեղ են նրանք հեռացել:

Թարգմանություններն անգլերենից՝

Քրիստինե ՔՈՉԱՐՅԱՆԻ

ԾԵՐ ԵՐԳՉՈՒՀԻՆ Երգը երգելուց հետո դու նորից վերադառնում ես օրիորդությանդ Դեմքդ վառվում է ամոթխածությունից Եվ կարծես զույգ մտահոգ աչքերիցդ Երկու հմայիչ աստղեր պատրաստ են դուրս ցատկել Դու քո կնճռոտ դեմքի հեղեղատներով Ընկնում ես քո հիշողությունների գիրկը Ախ, այս երկիրը աղետի են ենթարկել քամին ու անձրևը Ու այս թուխ երկրի սահմաններից ներս Դու փայփայում ես կնոջ

Read More