Ամալյա Գրիգորյան- Վարդան Հակոբյան/Վերադարձի խորհուրդը կամ արցախյան զանգերի առասպելները

<img class="wp-image-3903 alignleft" src="http://artsakhwriters.com/wp-content/uploads/2020/07/116694368_599911554055808_3587453429150772866_n-374x470.jpg" alt="" width="203" height="255" srcset="http://artsakhwriters.com/wp-content/uploads/2020/07/116694368_599911554055808_3587453429150772866_n-374x470.jpg 374w, http://artsakhwriters.com/wp-content/uploads/2020/07/116694368_599911554055808_3587453429150772866_n-768x965.jpg 768w, http://artsakhwriters.com/wp-content/uploads/2020/07/116694368_599911554055808_3587453429150772866_n-815x1024.jpg 815w, http://artsakhwriters.com/wp-content/uploads/2020/07/116694368_599911554055808_3587453429150772866_n.jpg 1080w" sizes="(max-width: 203px) 100vw, 203px" />Ա.Գ.- «Ի հեճուկս: Հուշերի երկրի առասպելը» աշխատության մեջ Սերգեյ Սարինյանն այսպիսի խոստովանություն է արել. «Հայրենական իմ վերադարձի խորհրդանիշը եղավ Վարդան Հակոբյանը»:

Վ.Հ.- Ինձ համար դժվար է այդ հարցին պատասխանելը: Չէ, այստեղ համեստության կամ անհամեստության խնդիրը չէ: Բացարձակապես այլ պատճառներ կան, որոնցից ամենագլխավորը, թերևս, կփորձեմ ներկայացնել: Հարցն այն է, որ Սերգեյ Սարինյանը երբեք Արցախից օտարված չի եղել՝ որպես էություն, որպես (Սարինյանի սիրած փիլիսոփաներից մեկի՝ Կիերկեգորի բառով ասենք) էկզիստենցիա: Նրա գիտական, փիլիսոփայական, մանկավարժական և այլ ոլորտներում ձեռք բերած մեծագույն նվաճումների հիմքը հայրենի եզերքն էր, որն ամենուրեք կանոնավորում էր նրա արյան վարքը: Ես նկատել եմ մեր առաջին իսկ հանդիպման ժամանակ: Հին հայոց Արևելից Կողմանքի մարդկանց բնորոշող բոլոր էական հատկանիշները, որոնցով նրանց կերպարն ամբողջանում է, Սարինյանի մեջ կային՝ պատվասիրություն, բարձր արժանապատվություն, հյուրասիրություն, ասպետականություն, ազնվականություն, սկզբունքայնություն, անդրդվելիություն, համառություն, նվիրվածություն, հայրենասիրություն՝ բառի ամենախոր իմաստով, նրբանկատություն, ընկերասիրություն, բարոյապաշտություն ու բացառիկ անկեղծություն, մարդամոտություն, հարահասություն, բարություն… Հնարավոր չէ բոլորը թվել: Եվ Սարինյանի ինտելեկտի ձևավորման գործում այս ամենն, անշուշտ, դերակատարություն է ունեցել:

Քանի որ դու նշեցիր «Ի հեճուկս» գրքի մասին, Ամալյա, ես էլ ուզում եմ հենց այդտեղից կատարել իմ մեջբերումը, ուր պարզ ու հստակ երևում են տիեզերական ապրումի այն ելևէջները, որոնցով առանձնանում են Սարինյանի միտքն ու հոգին: Սակայն մինչ Սարինյանի խոսքին դիմելը, նշեմ, որ այն, ինչ ասում է Սարինյանն իմ մասին, դա հիմնականում հասցեագրված է Արցախին, մեզ կյանք տված բանաստեղծական եզերքին:

Ա.Գ.- Դուք, անշուշտ, ճիշտ եք նկատել: Սակայն Ձեր ասածին ես կավելացնեի, որ Սարինյանն արցախցու կերպարում, տվյալ դեպքում՝ Ձեր մեջ, տեսնում էր հայրենի եզերքների շունչն ու ոգին: Նորից պիտի դիմեմ գիտնականի խոսքին, ուր հստակ երևում է սարինյանական թռիչքի անկրկնելիությունը, այս անգամ արդեն՝ գեղարվեստական մտքի մեջ: Ահա. «Իմ հուշերի գրքում Վարդանը բոլորովին այլ երանգ ուներ, որ վեր է թե բանաստեղծությունից և թե որևէ այլ առնչությունից: Այնքան նվիրական է մտերմությունը և այնքան հաճելի` գրեթե ամենօրյա նրա հեռախոսազանգը… Իսկ արցախյան այդ զանգերը առասպելներ են պատմում, թե ինչպես Ընձանի ձորում որոտ-կայծակների ծանր ու ահարկու դղրդոցով հին աստվածներն ավարտում են տիեզերական ինչ-որ արարչություն, և Սաքի պապունց աղբյուրի հովտում լռությունն աներևույթ ոգիների կախարդական շուրջպարը՝ Փերիների քնքուշ թևերով, սահարկում է դեպի Պտկեսի վանք ու հաղորդակցում Աստծու հետ, կամ ինչ հեքիաթներ են պատմում Ցեխձորի անտառները, և ինչ երազներ են օրորում արշալույսները Թռվասերի բացատներում, ուր հեքիաթային մեղեդիներով են արթնանում Պռավահարթի թփուտներում ծվարած միրհավերը, կամ ինչ լեգենդներ են թարգմանում հավերժության վկաները Շլորահողի Տնջրոտում: Անփոխարինելի բանահյուսական մասունքներ, որոնք իմ կենսագրության մեջ ընդհատվել էին իմ ընկեր Խորենի «Ինչ սիրուն է Ղարաբաղը» երգի հնչյուններով»:

Վ.Հ.- Բավական բնորոշ օրինակ բերեցիր: Ինչպես տեսնում ենք, իմ անունը և հեռախոսազանգերը Սարինյանի խոսքի մեջ ասոցացվում են հայրենի բնաշխարհի, ծննդավայրի հարազատ տեղանունների հետ:

Եվ այսքանից հետո՝ ի՞նչ «վերադարձի» մասին կարող է խոսք լինել, երբ նա, փաստորեն, հոգով-սրտով միշտ Արցախում էր: Նա երբ Արցախից նորից Երևան էր մեկնում, դա վերադարձ չէր համարումիր համար, գտնելով, որ Արցախից մեկնելը, այսինքն, վերադարձը դեպի Երևան՝ «պայմանական է»: Եվ բացարձակ իրականությունը դա էր:

Մյուս կողմից էլ ասեմ, որ Սարինյանը ճիշտ է անում, ի վերջո, երբ իր արցախյան «վերադարձը» կապում է իմ անվան հետ: Փաստորեն ես նրան, ելնելով մեր մտերմությունից, ուղղակի անընդհատ «ստիպում» էի լինել Ղարաբաղում: Ինչո՞ւ: Այս հարցադրումը շատ խորքեր ունի:

Երբ ես աշխատանքի անցա գրողների միությունում, տեսա հստակորեն, որ մեր գրական ընտանիքը, երեսունյոթական թվականների գլխատումից հետո, դեռևս չի վերագտել իրեն լիովին: Բագրատ Ուլուբաբյանին, Բոգդան Ջանյանին և շատ ուրիշ երևելիների, ուղղակի արտաքսել են Արցախից ազերական իշխանություններն ու «արցախյան» նրանց դրածոները: Մեր գրական ընտանիքն ուներ միայն միջին սերունդ՝ Գուրգեն Գաբրիելյան, Հրաչյա Բեգլարյան, Մաքսիմ Հովհաննիսյան, Իսահակ Ալավերդյան, Գերասիմ Հովսեփյան և ուրիշներ, ինչպես նաև մեկ-երկու երիտասարդ կամ սկսնակ գրողներ: Ավագ սերունդ չկար…

Ա.Գ.- Իսկապես, դա մեզ համար շատ ցավոտ հարց է: Այդ խնդրին, երբ ես անդրադառնում էի իմ թեկնածուական ատենախոսության մեջ («Ազատամարտի արցախյան պոեզիան»), ստիպված էի արխիվային շատ նյութեր ուսումնասիրել: Ուղղակի մարդու մարմնով սարսուռ է անցնում, երբ կարդում է դրանք, տեղեկանում, թե ինչ պայմաններում են այդ տարիներին Սիբիր քշել, ասենք, Գրիգոր Ներսիսյանին՝ նացիոնալիզմի մեղադրանքով… Ինչպես են արտաքսել Արցախից արցախյան շարժման առաջնորդ Բագրատ Ուլուբաբյանին… Եվ ոչ միայն… Բայց Արցախը թթենու նման նորից շյուղեր տվեց: Փառք Աստծո…

Վ.Հ.- Ամեն: Տունը բոլոր տարիքի սերունդների ներկայությամբ է տուն դառնում: Ես իմ առաջ նպատակ դրի՝ ինչ գնով էլ լինի (դրանք կևորկովյան դժնդակ ժամանակներն էին), մեր հողի մեծերին կապել Արցախին: Դա ոչ մայն գրականություն, այլև ազգային քաղաքականություն էր, որի իրականացման ուղիները մշակում էի Հրաչյա Բեգլարյանի և Բագրատ Ուլուբաբյանի, ինչպես նաև Գուրգեն Գաբրիելյանի և Մաքսիմ Հովհաննիսյանի հետ: Երկար ժամանակ Արցախի դռները գոց էին Ուլուբաբյանի և Ջանյանի առաջ: Ես Բագրատ Ուլուբաբյանին և Բոգդան Ջանյանին ոչ միայն հրավիրում էի Արցախ, այլև գաղտնի ձևով նրանց բերող-տանող ճանապարհը դարձրի բանուկ: Ավելի ուշ մեր գրողների միությունը ստանձնեց Ուլուբաբյանի և Ջանյանի հոբելյանական երեկոների կազմակերպումը, հանդիպումների անցկացումը նրանց հետ: Արցախցիները շատ էին կարոտել իրենց նվիրյալ մեծերի խոսքին: Եվ հիմա, երբ տարիների հեռվից նայում եմ, զգում եմ, որ ճիշտ եմ վարվել: Դա մեր ոչ միայն գրական, այլև ընդհանուր գործին հոգևոր մեծ նպաստներ է բերել: Հենց այս հողի վրա է սկսել նոր սերմեր ձգել ազգային-ազատագրական շարժումը:

Հրավիրում էինք ոչ միայն գրողների: Հայ մեծանուն գիտնականներին ու արվեստագետներին նույնպես չէինք մոռանում: Ականավոր լեզվաբան, ակադեմիկոս Սերգեյ Աբրահամյանի հոբելյանական միջոցառումների անցկացումը Ստեփանակերտում և նրա ծննդավայր Տումիում վերածվել էր գիտամշակութային մեծ իրադարձության:

Բնականաբար, չէինք բավարարվում միայն արցախածնունդ գործիչներին Արցախ բերելով:

Ա.Գ.- Պարբերական մամուլում, հիմնականում՝ «Սովետական Ղարաբաղ» (այժմ՝ «Ազատ Արցախ») թերթում հարուստ տեղեկություն կա գրական հանդիպումների մասին: Արցախցիների հիշողության մեջ անմոռաց են Սիլվա Կապուտիկյանի, Սերո Խանզադյանի, Հրաչյա Հովհաննիսյանի, Մարո Մարգարյանի, Սուրեն Այվազյանի, Ռազմիկ Դավոյանի, Լյուդվիգ Դուրյանի, Վարդգես Պետրոսյանի, Ռուբեն Հովսեփյանի, Միքայել Հարությունյանի, Հովհաննես Գրիգորյանի, Լևոն Խեչոյանի, Դավիթ Հովհաննեսի, Լևոն Անանյանի, Էդուարդ Միլիտոնյանի, Վարդգես Բաբայանի, Ավիկ Իսահակյանի, Ազատ Եղիազարյանի, Հակոբ Մովսեսի, Անժիկ Հակոբյանի, Ֆելիքս Մելոյանի, ռուս գրողներ Միքայել Դուդինի, Վալենտին Օսկոցկու, Անդրեյ Նույկինի և շատ ու շատ արժանավոր արվեստագետների այցելությունները: Դպրոցականներիս համար այդ տարիներին մեծ բավականություն էր առաջին անգամ տեսնել մեր ազգային գրականության կենդանի մեծերին…

Վ.Հ.- Իհարկե: Մանավանդ մանկության շրջանի տպավորությունները խորն են լինում ու մնայուն: Արցախի մեր ժողովրդի սիրտը, ինչպես ասում են, ծարավից ու կարոտից ճաքճքում էր… Ես դա զգում էի ամեն քայլի, իմ ու իմ գրչակիցների փորձով… Այդ շրջանում Արցախ հրավիրեցինք նաև «Գարուն» հանդեսի խմբագրության կոլեկտիվին, ստեղծագործական աշխատողներին, ՀՀ ԳԱԱ Մ. Աբեղյանի անվան գրականության ինստիտուտի իմ լավ ընկեր-ընկերուհիներին՝ Ազատ Եղիազարյան, Անահիտ Չարենց, Լաուրա Մուրադյան, Նելլի Անանյան, Արամ Ալեքսանյան… Գրողների միության վարչությանը հետագայում Ստեփանակերտի քաղաքապետ, արցախյան շարժման ակտիվ գործիչ (ժամանակին նա Արցախի միակ պետական տպարանի տնօրենն էր) Յուրի Ներսիսյանն անհատույց հատկացրել էր Ն. Ստեփանյանի անվան այգում մի շենք-սրճարան, որը կոչել էինք «Պապունց տուն», և այնտեղ էինք շատ անգամ հանդիպումներ կազմակերպում ոչ միայն մայր Հայաստանից, այլև Սփյուռքից հրավիրված մեր ընկերներին՝ Ռուբեն Մելիք, Վահե Օշական, Վահրամ Հաճյան, Զուլալ Գազանճյան, Արփի Թոթոյան, Գրիգոր Պըլտյան…

Եվ այս հանդիպումների համապատկերում ցայտուն ուրվագծվում էր Սերգեյ Սարինյանի «բացակայությունը»: Մի օր այս մասին Սերգեյ Սարինյանին ասացի Եղվարդում՝ Բագրատ Ուլուբաբյանի տանը, սեղանի շուրջ: Այդտեղ էին Բոգդան Ջանյանը, ակադեմիկոս Լևոն Մկրտչյանը, մեր հայրենակից գրող Զորայր Խալափյանը, ականավոր պատմաբան Հրաչյա Սիմոնյանը և ուրիշներ: Գրեթե բոլոր սեղանակիցները պաշտպանեցին իմ առաջարկությունը: Իսկ Սերգեյ Սարինյանն ընդամենը ժպտաց քթի տակ ու այդ խոսակցությանը վերջ դրեց արցախյան բարբառով. «Ծեր փիշակեն կացեք, եսնա Վարդանը էտ հարցը կլուծենք»:

Եվ լուծեցինք: Թեև գիտեի, որ Սերգեյ Սարինյանին հնարավոր չէ ընդդիմանալ, բայց ես ոչ միայն «հոսանքին հակառակ» էի գնում, այլև անվերջ համոզում էի, որ իր ներկայությունը Արցախում շատ բան կփոխի դեպի լավը: Հետո տեսա, որ այս «պահանջատիրության» մեջ ինձ կարող է մեծ օգնություն ցույց տալ նաև Սերգեյ Սարինյանի համագյուղացի Սևակ Արզումանյանը: Ի դեպ, ասեմ, որ Սևակ Արզումանյանի հետ ես բավական ջերմ ու բարեկամական հարաբերությունների մեջ եմ եղել «մշտապես»: Չեմ թաքցնում՝ իմ բախտը լավ ընկերներ ունենալու հարցում միշտ բերել է…

Ա.Գ.- Մենք՝ դասախոսներս և ուսանողությունը, ամեն անգամ անհամբերությամբ էինք սպասում Սերգեյ Սարինյանին… Նա իր հետ հատկապես նոր լույս տեսած իր գրքերից էր բերում նարեկցիներիս համար, գրքեր, որոնց կարիքը մեր բուհում շատ էր զգացվում:

Վ.Հ.- Ինչ խոսք: Սերգեյ Սարինյանին պարբերաբար Արցախ բերելու հարցում էական դերակատարություն ունեցան երկու կարևոր հանգամանք ևս. Մուրացանյան օրերի անցկացումն Արցախում, ապա Ստեփանակերտի Գրիգոր Նարեկացի համալսարանի հիմնադրումը: Երկու դեպքում էլ մեզանից շատ ջանքեր պահանջվեցին:

Այդ տարիներին Գորիսից հաճախ էին արցախցի գրողներիս հրավիրում Ակսել Բակունցին նվիրված գրական-գեղարվեստական տոնակատարություններին, որոնց մասնակցում էին հայոց գրական մեծերը՝ Համո Սահյան, Հրանտ Մաթևոսյան, Սերո Խանզադյան, Վարդգես Պետրոսյան, Հրաչյա Հովհաննիսյան, Վահագն Դավթյան, Լևոն Խեչոյան… Այդ տոները համաժողովրդական բնույթ էին կրում: Եվ ամեն անգամ, իմ մասնակցությունից հետո, այս մասին զրուցում-կիսվում էինք Սարինյանի հետ, պատմում էի, թե ովքեր մասնակցեցին, ելույթներ ունեցան: Մանավանդ, որպես կանոն, մշտապես խոսք էր տրվում նաև Արցախի գրողների միության նախագահիս… Մի անգամ, երբ Սարինյանն ուշադիր լսում էր իմ պատմությունները, այսպիսի գաղափար արտահայտեցի, որն, ավելի շատ ինքս ինձ էի ուղղում ասես.

– Ընկեր Սարինյան… Գուցե մի այդպիսի գրական տոն էլ Արցախում անցկացնենք՝ նվիրված Մուրացանին…

– Բայց իշխանությունները կթողնե՞ն որ…

– Կհամոզենք,- ասացի,- այս մասին կպայմանավորվենք մեր գրողների հետ՝ Մաքսիմ Հովհաննիսյան, Հրաչյա Բեգլարյան, Գուրգեն Գաբրիելյան… Կարծում եմ, խմբով մի բանի կհասնենք:

Ես գիտեի, որ այդ գաղափարը պիտի մուրացանագետ Սարինյանի սրտով լինի: Եվ չսխալվեցի:

– Այ տղա, երևակայիր, լավ բան ես ասում… Մեկ-մեկ էլ ես կգամ, ելույթներ կունենամ…

– Բա՞…,- ոգևորվում եմ,- քո մասնակցությունը շուք կհաղորդի Մուրացանյան բոլոր տոնակատարություններին… Որոշեցի՞նք, ընկեր Սարինյան…

Մուրացանը իմ սիրած հեղինակներից է՝ որպես գեղագետ, ինքնատիպ արվեստագետ ու մեր պատմավիպասանության անգերազանցելի վարպետ, առաջին հերթին՝ արծարծած գաղափարների հրատապությամբ՝ ազգային միաբանություն, անհատի առաքելություն, ընտանիքի և պետականության ամրապնդում և այլն: Եվ ես ուզում էի, որ իր միաբանության գաղափարով Մուրացանն ազգի մեծերին ևս միավորի Արցախում:

Մի անգամ, երբ արդեն Գորիսից վերադարձել էինք՝ Բակունցյան հերթական տոնին մասնակցելուց հետո (այն կազմակերպվում էր միշտ կուսակցական-պետական գործիչների հովանու ներքո և նրանց ակտիվ մասնակցությամբ), ես կուսակցության ԼՂ մարզկոմի բաժնի վարիչ Վահան Հարությունյանին պատմեցի իմ մտադրության մասին. «Իսկ ինչո՞ւ մենք էլ նման միջոցառում չանցկացնենք… Մուրացանի նման հզոր դասական է տվել Արցախի հողը: Գյումրիում Իսահակյանին և Շիրազին նվիրված ամենամյա գրական տոներ են անցկացվում, Գանձայում՝ Տերյանին… Շուշիում Վագիֆի օրեր են անցկացնում ադրբեջանցի գրողները… Իսկ մե՞նք… Մեր մեծերին իրենց ծննդավայրերում հիշելով-մեծարելով՝ ժողովրդին ավելի կկապենք մեր հոգևոր արմատներին»:

Իմ այդ գաղափարի մասին դրանից առաջ ասել էի նաև «Սովետական Ղարաբաղ» թերթի խմբագրին՝ երջանկահիշատակ Հովհաննես Արզումանյանին, նա էր ինձ համոզել, որ լավ կլինի այդ խնդիրը Կևորկովին ներկայացնել Վահան Հարությունյանի միջոցով… Եվ չէր սխալվում: Վահան Բախշիևիչի դեմքը պայծառացավ իմ խոսքերից, նայեց աչքերիս, թե.

– Վարդան, շատ լավ կլինի… Բայց դու՝ որպես գրողների միության ղեկավար, պիտի առիթ գտնես և Մուրացանի մասին անձամբ ասես Կևորկովին… Վագիֆի մասին ակնարկդ տեղին էր, Կևորկովի մոտ էլ ընդգծիր, ինտերնացիոնալիզմ է, չէ՞… Մանավանդ Մուրացանի արձանն էլ Ստեփանակերտում կանգնեցվել է իր՝ Կևորկովի օրոք…

Այդպես էլ վարվեցի:

Գործը ոչ միայն գլուխ եկավ, այլև, Գաբո Ապոր, Հրաչյա Բեգլարյանի հետ միասին հասանք նրան, որ լուծվեց նաև Ստեփանակերտի Չարենցի անվան 7-րդ դպրոցի մուտքի մոտ Չարենցի հարթաքանդակը դնելու խնդիրը:

Այսպես, ինչպես ասում են, «մի ձեռքով երկու ձմերուկ բռնեցինք»:

Ա.Գ.- Մեր իրականության մեջ, հիմա էլ, ցավոք, չենք կարողանում լիարժեք գնահատել մեր արվեստի և գրականության մեծերի հուշարձանների կարևորությունը: Երբ Ղազարոս Աղայանի հսկա կիսանդրին կանգնեցվեց Սեյտիշենի՝ մեր դպրոցի բակում, ասես դրանից մթնոլորտը փոխվեց՝ թե՛ դպրոցում, թե՛ գյուղի հասարակության, թե՛ սովորողներիս մեջ: Աղայանն իր շուրջը ստեղծեց աուրա, դրական կենսադաշտ: Նույնը կարելի է ասել և Մուրացանի արձանի մասին, որը դրված էր Ստեփանակերտի կենտրոնական պողոտայի ամենատեսարժան մասում, բայց, չգիտես ինչու, ում կամքով այն տարան Շուշի ու այնտեղ ոչ գրողի անունը կրող մի դպրոցի բակում «թաքցրին»… Մինչդեռ այն մայրաքաղաքային մոնումենտ է և շատ էր սազում Ստեփանակերտին… Օրինակ, Չարենցի հարթաքանդակը փոխեց մեր քաղաքի տեսքը…

Վ.Հ.- Ես միանշանակորեն կիսում եմ քո մտահոգությունը: Մուրացանյան օրերն Արցախում վաղուց դարձել են ամենամյա տոնակատարություններ: Եվ մենք ականատես ենք լինում ամեն անգամ տխուր մի փաստի: Մուրացանի արձանը հիմա այլ մի անուն (նույնպես արժանավոր) կրող կրթական հաստատության բակում է, ասես օտարված է ինքն իր ծննդավայրում: Մինչդեռ նրա իսկական տեղը (Շուշիում լինի, թե Ստեփանակերտում) միայն կենտրոնն է… Դա է պահանջում նաև հուշարձանի մոնումենտալ կազմվածքը…

Մայր Հայաստանի մեր նշանավոր արվեստագետներն ամեն տարի խմբերով հրավիրվում են Արցախ, մասնակցում գրական տոնին… Եվ բոլորիս մեջ էլ մշտապես նույն հարցն է ծագում՝ ինչո՞վ է բացատրվում Մուրացանի հուշարձանի նկատմամբ նման ոչ համարժեք մոտեցումը: Ի դեպ, ասեմ, որ Սարինյանն էլ՝ որպես մուրացանագետ, հիմնականում անպակաս էր լինում այդ տոներից: Նույն հարցը նաև նա էր տալիս մեզ… Ուղղակի ցավում եմ, որ Սարինյանը հետագայում, առողջության պատճառով, այլևս չկարողացավ ոչ միայն մասնակցել մինչ օրս շարունակվող այդ միջոցառումներին, այլև ներկա չեղավ նաև Արցախում անցկացվող Պոեզիայի միջազգային փառատոներին, որոնք Անդրկովկասում առաջինը մենք կազմակերպեցինք, այն էլ՝ երկու անգամ՝ աշխարհի տասնհինգ-քսան տերությունների գրչի վարպետների ակտիվ մասնակցությամբ:

Իսկ Սարինյանն այնքան էր ուզում պոեզիայի այդ փառատոներին մասնակցել…

Արցախում Սարինյանն իր տանն էր՝ բառի ամենաուղղակի և ամենաընդգրկուն իմաստով: Նա զգալիորեն աջակցեց ինձ Ստեփանակերտում Գրիգոր Նարեկացի համալսարանի հիմնադրման գործում: Մշտապես նրան հրավիրում էի հատուկ դասընթացներում դասախոսություններով հանդես գալու, որը նա կատարում էր անհուն նվիրումով ու սիրով: Ընդգրկված էր բուհի «Նարեկ» և «Դպրատուն» հանդեսների հրատարակման աշխատանքներում: Երկար ժամանակ «Նարեկի» և ապա «Դպրատան» գլխավոր խմբագիրն էր, մեր համալսարանի թիվ մեկ խորհրդատուն:

Օր օրի Սերգեյ Սարինյանի Արցախում լինելու անհրաժեշտությունը դարձավ օրինաչափ և պահանջված՝ պայմանավորված այնպիսի գործունեությամբ, որը նրա ներկայությունն այլևս դարձնում էր անմերժելի…

Այսպես դանդաղ, բայց հիմնավոր ձևով Սերգեյ Սարինյանի առաջ ավելի բանուկ է դառնում Արցախի ճանապարհը: Այս մասին ոչ ոք ավելի լավ չի ասել, քան ինքը՝ Սարինյանը. «Գոյություն ունի վերադարձի փիլիսոփայական կոնցեպցիա, և մարդ որքան մեծանում է՝ ավելի է թեքվում դեպի մանկությունը, դեպի իր ակունքները»:

Ճիշտ է, այդ ժամանակ Սարինյանը դեռ հեռու էր ծերունական տարիքից, բայց բոլոր դեպքերում «կոնցեպցիան» գործել է: Իսկ ես ընդամենը եղել եմ միջնորդ Սարինյանի և Սարինյանի միջև՝ նրան հայրենի եզերքին կրկին «կապելու» հարցում: Ու, երևի թե, անցած քառասուն տարիների ընթացքում ոչ մի դրսաբնակ արցախցի այնքան հաճախ չի այցելել ծննդավայր, որքան Սերգեյ Սարինյանը: Շատ անգամ գալիս էր թոռան՝ Էդգարի հետ, որով անչափ հպարտանում էր, գալիս էր երբեմն փեսայի՝ Արթուրի հետ: Բայց հիմնականում Սերգեյ Սարինյանն ու Սևակ Արզումանյանը միասին էին այցելում Արցախ:

Եվ այդ տարիներն իմ կյանքի ամենաերանական ժամանակներն էին:

Հատված «Սարինյանի ֆենոմենը» երկխոսությունից

«Եղիցի լույս»

Թիվ 02 (196) 2020թ.

Ա.Գ.- «Ի հեճուկս: Հուշերի երկրի առասպելը» աշխատության մեջ Սերգեյ Սարինյանն այսպիսի խոստովանություն է արել. «Հայրենական իմ վերադարձի խորհրդանիշը եղավ Վարդան Հակոբյանը»: Վ.Հ.- Ինձ համար դժվար է այդ հարցին պատասխանելը: Չէ, այստեղ համեստության կամ անհամեստության խնդիրը չէ: Բացարձակապես այլ պատճառներ կան, որոնցից ամենագլխավորը, թերևս, կփորձեմ ներկայացնել: Հարցն այն է, որ Սերգեյ Սարինյանը երբեք Արցախից օտարված չի

Read More


Վովա Արզումանյան / Գտան իրար

Ամենահեշտ քայլն առանց մտածելու է առաջ գնում: Եվ ես քայլեցի՝ չիմանալով, թե ուր եմ գնում: Մի սովորություն ունեմ. միշտ ենթադրություններ եմ անում՝ հստակ չիմանալով դրա անհրաժեշտությունը:

Այս տոթ եղանակին ամենաճիշտ բանը սառը ջուր խմելն ու տանից դուրս չգալն է: Միշտ այդպես եմ մտածում, երբ տաքերն ընկնում են: Ինձ բարևող թթենին արդեն ուժասպառ է եղել ու չի խոսում հետս: Մի տեսակ նեղանում եմ ու հասկանում, որ ինքն էլ հոգնել գիտի: Բայց կյանքում ամեն բանից պետք չէ հոգնել:

Կյանք, որ չի ուզում ավարտվել… Իր վրա հազա՜ր փորձանք բերող կյանք, սակայն ավարտվել չգիտի: Չի՝ սիրում այդ բառը լսել: Սին մտքերով լցված, անեզր գայթակղություններից էլ անպակաս ակնթարթ է,որի հետ պետք է ուղղակի լեզու գտնել:

Մանուշակագույն ծաղիկների թերթերը թափվում են ոտքերիս տակ, ասես անասելի քնքշություն զգում: Հարևանիս դարպասը դեռ փակ է: Երևի չբացվի էլ: Իսկ արդեն փտող նստարանը մեզանից նույնպես հոգնել է: Է՜հ, կյանքն է այդպիսին, ի՞նչ արած…

Իմ հետևից քաշքշում եմ մտքերս, ու հուշաթաթախ հայելիս իր մեջ նորից ինձ է ցույց տալիս: Տարօրինակ ոչինչ չկա: Ես նրան սիրում եմ : Բայց սովորականի պես չեմ սիրում:

Ականջներ խլացնող աղմուկը դեռ իր հաստատուն վիճակում է :Մեր թաղի մարդիկ ասում են, որ պատերազմը շատերին սթրեսի է ենթարկել, շատերը նոր հիվանդություններ ձեռք բերեցին …և այսպես…պատմում են՝ իրենց աչքերում դեռ արկերի տեսիլներ, սիրտ մաշող տեսիլներ:

Միշտ զարմանում եմ ու հիանում, որ պատմում են պատերազմական տարիներին տեղի ունեցող հարսանիքների մասին: Չեմ թաքցնի՝ անգամ նախանձում եմ: Չնայած պատերազմին նախանձելը հիմար բնավորություն է: Ես հարսանիքներին եմ նախանձում:

Մի քանի օր առաջ հարևաններս ծիծաղելով պատմում էին, որ այդ ժամանակ հյութ բան էին պատրաստում՝ հատուկ նախատեսված փոշիով: Հիմա ի՞նչ ասես՝ արտադրում են … Ու մի պահ զարմանում եմ, որ այդպես է եղել այն ժամանակ:

Էլմիրա տատիկը երկու նկար է գրկել իր աչքերի մեջ ու նստել՝ լո՜ւռ, տխուր, սպասումով: Երբեք այդ հարցին չի պատասխանում, թե ինչո՞ւ է տխուր: Սև շրջանակի մեջ ապրող երկու որդիներին է կարոտում, որ խրամատի մեջ էլ էին վեհությամբ կանգնել ու չգիտեին, թե ինչ է վախը… չգիտեին անգամ մեռնել…

Հիմա իր փափուկ քայլերով թոռանը գրկած զբոսնում է վերևի ճանապարհով՝ բնության ամեն հրաշքի հավատալով ու երկնքի ամպերը հաշվելով: Թռվռացող թոռների հետ օրը լավ է անցնում… գիտի, թե իր որդիներն են՝ փոքր տարիքում: Պատկերացնում է,ավելի ուրախանում: Ցավոք, այդպես չէ:

Կան երևույթներ, որոնք առանձնական են ու դառը ճշմարտությամբ են ամբողջացած: Սակայն հուշամատյանը դեռ չի ուզում փակվել, չի՛ էլ փակվի: Մանր-մանր կտրում եմ արևի տակ մնացած թերթիկները,քամին նորից խելագարվում է ու չի ենթարկվում ինձ: Ձեռքերով փորձում եմ պահել կտրտած թերթիկները…ափսո՜ս… էլ բանի տեր չեմ:

Քամին իր հետ տանում է ամեն ինչ՝ նա չի հարցնում՝ համաձա՞յն ես, թե ոչ:Իսկ թերթիկների ցրվելուց հետո ինչ ասես չեղավ: Դըմփ-դըմփ, գյո՜ւվ, չրըխկ-թրըխկ…

Երկինքը փոփոխեց իր գույնը: Սահման հասան թղթերս: Անհետաքրքիր էի պատկերացնում ամեն ինչ: Եղավ այն, ինչ մտածում էի: Այրվեց ամենը…

Խրամատի մեջ մնաց Արմենը՝ Էլմիրա տատիկի որդին, ծնկել չէր ուզում, բայց ի՞նչ աներ: Երկնքից էին հրամայել, որ ծնկի: Այդ ժամանակ հրաման տվողն Աստված էր: Միշտ էլ այդպես է:

Էլ անելու բան չկար… ծնկեց…

Այրված թղթերս երկինք բարձրացան: Մոխիրներից աղավնի ելավ՝ վեհությամբ սավառնող: Եկավ ու Արմենի ուսին նստեց, հետո Արմենն աղավնին վերցրեց և իր ձեռքերում պահեց: Նրանք իրար գտան:

Նայեցին իրար աչքերի ու մի պահ անհավատալի էր…բայց աղավնին խոսեց…

– Քո եղբայրն եմ, Հայկն եմ … իմ համազգեստը թողել եմ երկնքում,բայց եկել եմ քո հետևից: Զենքդ այստե՛ղ թող, որ մեր ընկերները կռվեն: Արի՜, թռչե՜նք…

Ու թռան երկու ճերմակաթև աղավնիներ՝ առանց հրաժեշտի:

Զինվորի լուսանկարը՝ «Հայագիտարան Հայաստան» ֆբ էջից

«Եղիցի լույս»

Թիվ 02 (196) 2020թ.

Ամենահեշտ քայլն առանց մտածելու է առաջ գնում: Եվ ես քայլեցի՝ չիմանալով, թե ուր եմ գնում: Մի սովորություն ունեմ. միշտ ենթադրություններ եմ անում՝ հստակ չիմանալով դրա անհրաժեշտությունը: Այս տոթ եղանակին ամենաճիշտ բանը սառը ջուր խմելն ու տանից դուրս չգալն է: Միշտ այդպես եմ մտածում, երբ տաքերն ընկնում են: Ինձ բարևող թթենին արդեն ուժասպառ է եղել ու

Read More


«Նարեկն» ինձ փրկեց մահից»…

Դիզակի Մեծ Թաղեր գյուղում ծնված պատանու, ով հրապուրված էր բնագիտական առարկաներով, մասնավորապես՝ ֆիզիկայով ու մաթեմատիկայով, մտքով անգամ չէր անցնի, թե կգերվի «Գրիգոր Նարեկացու ուսմունքով», գիշերները՝ «Մատյանը» գրկին, ու մի օր կտրուկ վճիռ կկայացնի՝ ընդունվելու Երեւանի պետական համալսարանի աստվածաբանական ֆակուլտետ:

Ավիացիայի մարշալ Արմենակ Խանփերյանցի (Խուդյակով) անվան դպրոցում սովորելու տարիներին Վահրամ Լալայանը աչքի էր ընկնում արտակարգ ընդունակություններով, եւ ուսուցիչները խորհուրդ էին տալիս անպայման բարձրագույն կրթություն ստանալ: Նոր էր Արցախի պետհամալսարանի մաթեմատիկայի ֆակուլտետի ուսանող դարձել, երբ ավագ եղբոր հետ կամավորագրվեց Արթուր Աղաբեկյանի գլխավորած գյուղի ինքնապաշտպանական գումարտակին եւ մյուս տղաների պես սկսեց մասնակցել մարտերին: Ռազմագործողություններից մեկի ժամանակ ողբերգաբար զոհվեց եղբայրը, եւ հրամանատարը նրան հորդորեց տուն վերադառնալ ու մխիթարել ծնողներին: Սակայն Վահրամն անդրդվելի էր եւ որոշեց տեղափոխվել հետախույզների ջոկատ ու այնտեղ շարունակել իր մարտական ծառայությունը:

Բազմաթիվ ռազմագործողությունների նա մասնակցեց ջոկատի տղաների հետ ու պատվով կատարեց ցանկացած առաջադրանք: Թվում էր՝ հերթական փորձությունն էլ հաջողությամբ կհաղթահարվի: Ու այդպես էլ եղավ: Սակայն թշնամու կողմից վաղուց գերեվարված ու կրակակետի վերածված հայկական Հողեր բնակավայրի ազատագրման ժամանակ խիզախ զինվորը գլխից ծանր վիրավորվեց՝ կորցնելով գիտակցությունը: Անհուսալի վիճակում ուղղաթիռով նրան Երեւան հասցրին, ու երեք անգամ վիրահատվեց: Եվ վեց ամիս հետո միայն ուշքի եկավ ու գիտակցեց, թե իր հետ ինչ է կատարվել…

«Ինչպես ճանաչված բժիշկ, նյարդաբան Անդրանիկ Կալաջյանը հասկացրեց, հրաշքով եմ մահից փրկվել: Ու թեեւ երկու տարի շարունակ բուժվում էի տարբեր կլինիկաներում, եւ վերակենդանանալու համար զորեղ կամք ու համառ ջանքեր էին պահանջվում, մի կերպ ոտքի կանգնեցի՝ հասկանալով, որ Աստված խնայել ու վերստին ինձ կյանք է պարգեւել: Այդ պահից ձեռքիցս վայր չէի դնում Գրիգոր Նարեկացու «Մատյանը»: Հափշտակված ընթերցում էի այն ու նորից վերընթերցում՝ ամեն անգամ նորովի բացահայտելով նրա խոսքի եւ տողի զորությունը: «Նարեկն» ինձ փրկեց մահից, «Նարեկը» բուժեց իմ վերքերը»,- խոստովանում է երկրորդ կարգի հաշմանդամ ազատամարտիկը:

Վահրամը հետագայում ավարտեց մաթեմատիկայի ֆակուլտետը եւ սկսեց դասավանդել դպրոցում: Սակայն նրան երբեք հանգիստ չէր տալիս երկրորդ մասնագիտություն ձեռք բերելու մտադրությունը: Նարեկացու «Մատյան ողբերգության» պոեմը միշտ թեւի տակ էր ու ուղեկցում էր նրան՝ խոստանալով նոր բարձունքներ: «Աստծո փնտրտուքը միշտ էլ եղել է իմ մեջ, եւ փորձել եմ բացահայտել՝ կա՞, արդյոք, Աստված, թե՝ ոչ: Վերակենդանանալու, ինձ վերագտնելու համար երախտապարտ եմ հայ մեծանուն բանաստեղծին ու փիլիսոփային, գեղագետին ու բժշկին, ում տողերը, իմաստուն խորհուրդները հազարավոր սրտեր են բուժել եւ ամոքել, սովորեցրել ապաշխարել եւ ինքնամաքրվել: Եվ շատերի պես ես էլ գնացի այդ ճանապարհով»,- ասում է նա:

Սկզբնական շրջանում որպես ունկնդիր ընդունեցին Երեւանի պետական համալսարանի աստվածաբանական ֆակուլտետում, որտեղ փորձեց իր ուժերն ու գիտելիքները: Բայց շուտով լրացուցիչ քննություններ հանձնեց եւ դարձավ ուսանող: «Համակուրսեցիներս հաճախ էինք դասերից բացակայում եւ դասախոսների հորդորներին արժանանում: Սակայն ես համառորեն ներկայանում էի բոլոր պարապմունքներին եւ պարտադիր սերտում թեման: Եվ նրանք կես լուրջ, կես կատակ նկատում էին՝ «Դու ավելի բարեխիղճ ու խոհեմ սովորող ես, քան նրանք: Էլ ի՞նչ ունկնդիր, իսկական ուսանողը դու ես»,- հիշում է Վ. Լալայանը, ով հաջողությամբ ավարտեց բակալավրիատն ու մագիստրատուրան, ընդունվեց մայր բուհի ասպիրանտուրան, ընդլայնեց գիտական ուսումնասիրությունների եւ հետազոտությունների շրջանակը եւ համառ, հետեւողական ջանքերի շնորհիվ պաշտպանեց թեկնածուական թեզ՝ «Մատյան ողբերգության» պոեմի խորհրդաբանական ընկալումները» թեմայով:

Արդեն երրորդ տարին է, ինչ Վ. Լալայանը դասավանդում է Ստեփանակերտի Գրիգոր Նարեկացի համալսարանում, որտեղ գլխավորում է պատմության ամբիոնը: Երեք մենագրության եւ մի քանի տասնյակ գիտական հոդվածների հեղինակ է: Նա իր պարտքն է համարում «յուրաքանչյուրի հոգուն եւ սրտին հասցնել անմահ Նարեկացու իմաստուն եւ լուսեղեն խորհուրդը», ուսանողներին ուղղորդում խոր եւ կայուն գիտելիքներ ձեռք բերել, շիտակ ու ազնիվ լինել կյանքում:

Հ. Գ. Նրա դիմանկարն, հավանաբար, ամբողջական չէր լինի, եթե չնշվեր, որ Վահրամ Լալայանը մասնակցել է նաև սեպտեմբերի 27-ին Արցախի դեմ՝ Ադրբեջանի սանձազերծած լայնածավալ պատերազմին, կամավոր մեկնելով առաջնագիծ՝ հայտնվել ռազմագործողությունների հորձանուտում: Երբ անհավասար մարտերում հայկական ուժերը նահանջում էին, ու Հադրութը, Դիզակի մյուս հայկական բնակավայրերը հայտնվել էին թշնամու հսկողության տակ, Վահրամն անզիջում էր: Նա, մեկնելով, Մեծ Թաղեր՝ ինքնապաշտպանության ջոկատին էր միացել: Ընդդիմանալով գյուղը գրոհած թուրքերին՝ ամեն կերպ նրանց փորձում էր հասկացնել, որ իր ծննդավայրը, հայրական տունը երբեք չի լքելու ու շարունակելու է այնտեղ մնալ: Ցավոք, չկարողանալով դիմադրել մեծաթիվ հրոսակներին՝ փոխհրաձգության ժամանակ Վահրամը տան բակում ընկավ թուրքի գնդակից: Դաժան ճակատագրի բերումով, հրադադարից միայն երկու ամիս անց հայտնաբերվեց նրա հոշոտված մարմինը և Եռաբլուրում հողին հանձնվեց: Անեծք ու մահ նենգ թշնամուն: Համոզված ենք, որ մարդասպանների նկատմամբ Աստծո արժանի դատաստանը չի ուշանա:

Դավիթ Միքայելյան

«Եղիցի լույս»

Թիվ 03 (197) 2020թ.

Դիզակի Մեծ Թաղեր գյուղում ծնված պատանու, ով հրապուրված էր բնագիտական առարկաներով, մասնավորապես՝ ֆիզիկայով ու մաթեմատիկայով, մտքով անգամ չէր անցնի, թե կգերվի «Գրիգոր Նարեկացու ուսմունքով», գիշերները՝ «Մատյանը» գրկին, ու մի օր կտրուկ վճիռ կկայացնի՝ ընդունվելու Երեւանի պետական համալսարանի աստվածաբանական ֆակուլտետ: Ավիացիայի մարշալ Արմենակ Խանփերյանցի (Խուդյակով) անվան դպրոցում սովորելու տարիներին Վահրամ Լալայանը աչքի էր ընկնում արտակարգ ընդունակություններով,

Read More


Ամալյա Գրիգորյան / Ժամանակի նկարագիրն ու  պատկերը Վ.Հակոբյանի «Օրորոցագողի վերջին այցը» հուշագրական արձակ պոեմում

Ամենևին պատահական չէ, որ Վարդան Հակոբյանն ընթերցողի սեղանին դրել է մի երկ, որի ստեղծման շարժառիթը մերօրյա մարդու` առավել քան երբևէ, վտանգված ներկան է ու աղոտ վաղը: Աշխարհը պատուհասած համաճարակն, ասես, կազմաքանդման է տանում ժամանակակից քաղաքակրթության մոդելը, նորովի գնահատել տալիս կյանքը, ունեցածն ու անցած ուղին: Եվ ակամայից հիշում ես Բելինսկու խոսքը. «Մենք դիմում և հարցաքննում ենք անցյալը, որպեսզի նա բացատրի մեր ներկան և ակնարկի մեր ապագայի մասին»: Հիրավի, ստեղծված ծայրահեղ սահմանային իրավիճակը, հոգեբանական առումով մղում է երեւույթների վերարժևորման, կենսափորձից բխած փիլիսոփայական հետաքրքիր ընդհանրացումների, և գրողի հենման կետը դառնում է մանկության վերհուշը: Առհասարակ, ժամանակակից մարդն օտարվել է ինքն իրենից, ոչինչ առաջվանը չէ, Հակոբյանը նկատում է. «Մեկը կորել է բոլորի մեջ: Բոլորը քեզ հասկանում են, բայց ոչ ոք, ոչ մեկը ոչինչ չի հասկանում»: Գրողը, ներկայում սփոփանք ու ներշնչանք չգտնելով, խորշելով մռայլ ու տագնապոտ իրականությունից, ինչպես նաև էքզիստենցիալ տրամադրությունները թոթափելու միտումով, իրեն նետում է հիշողության երանելի գիրկը, որն ապրեցնող զգացողություններ է պարգևում, որտեղ նա իրեն ամբողջական է զգում, հասկացված ու ներդաշն` թե ինքն իր, թե աշխարհի հետ:

Ստեղծագործական մտասևեռումներում Վ. Հակոբյանը հաճախ է վերադառնում սեփական ակունքներին, և դա ոչ միայն սոսկ կարոտի ու հայրենաբաղձության դրսևորում է, այլև ինքն իրեն վերագտնելու արտահայտություն, ճանապարհը ճիշտ ըմբռնելու ձգտում: Հայրենի եզերքը գրողի համար տիեզերքի առանցքն է, ներշնչման աղբյուրը, այն իր հիմնարար տեղն ունի հակոբյանական գեղագիտության մեջ: Եվ, անընդհատ քննելով բնաշխարհը, գրողը նորովի է բացահայտում նրա առեղծվածայնությունը, ոգեղենությունն ու զուլալությունը: Մի եզերք, որ մեզ ներկայանում է արարչաստեղծ նախնականությամբ, Հակոբյանի միտումը, թերևս, այդ ամենին մոտ լինելու տենչանքն է, թեկուզև՝ հոգեպես:

Բավական ուշագրավ երկ է Վարդան Հակոբյանի «Օրորոցագողի վերջին այցը»: Այն իր բնույթով ինքնակենսագրական-հուշագրական է և, ըստ էության, ժամանակի առանձնահատկությունները բացահայտող ստեղծագործություն: Հեղինակը անմիջական մասնակիցն է իրադարձությունների: Քնարա-էպիկական այս տիրույթում խտացված ենք տեսնում մանկության, պատանեկության տարիների հուշիկները: Ավելին, նա հյուսում է երկիր-ծննդավայրի առասպելը՝ կենդանության նոր շունչ հաղորդելով երբեմնի աշխույժ ու ծաղկուն բնակավայրին: Հետաքրքիր դրվագներով գրողը պատկերում է մի իրականություն, որտեղ անցել են իր կյանքի ամենանվիրական պահերը, որտեղ նա առաջին անգամ «հանդիպել» է հայոց մեծերին՝ Թումանյանին, Տերյանին, Շիրազին, Սահյանին, Մաթեւոսյանին, Բեգլարյանին: Առանց հուզմունքի հնարավոր չէ կարդալ Թումանյանի հետ հանդիպմանը նվիրված տողերը՝ Մըհըսուրոտեն թումբում: Հեղինակը իրականն ու երեւակայականը միաձուլում է գեղարվեստական համոզիչ հնարանքների միջոցով, որը չի խանգարում իրական դեպքերի հավաստիությանը: Հայտնի ճշմարտություն է, որ գեղագետի կազմավորման, աշխարհընկալման, հոգեկերտվածքի ու արժեհամակարգի ձևավորման վրա անվիճելիորեն մեծ ներգործություն է ունենում այն միջավայրը, որտեղ նա ծնվել ու մեծացել է, կարեւոր դերակատարություն են ստանձնում կենսագրական ու իրադարձային այն գործոնները, որոնք նրա կայացման գործում ունեցել են էական ու վճռորոշ նշանակություն:

Գեղարվեստա-հուշագրական այս գործն, ըստ ամենայնի, հետաքրքրական է ոչ միայն իբրև ինքնատիպ մտահղացում, այլև՝ որպես ժանրային ձևույթ: Հեղինակն այն կոչել է արձակ պոեմ՝ նկատի ունենալով ստեղծագործության բովանդակային եւ գաղափարական կառույցի առանձնահատկությունները, նրա ներքին քնարականությունը: Եվ ասելիքը, բնականաբար, հեղինակին հուշում է նոր մտածողություն ու ոճ. «Ծաղիկն ավելի շատ ծաղիկ է, թե ծաղիկն ավելի շատ ծաղիկ չէ», կամ, ասենք՝ «Քարն ավելի շատ քար է, թե քարն ավելի շատ քար չէ» …Հողի, մարդու, ծաղկի, թռչնի, մի խոսքով՝ մարդու եւ բնության ներդաշնակության գաղափարը հեղինակը ներկայացնում է «ներքին աչքի» համադրական դիտարկումներով, եւ այդ հարցադրումները կրկնվում են մի քանի անգամ՝ ապահովելով մտքի ու գաղափարի համանվագայնությունը:

Այս կենսապատումը, կարելի է ասել, մի յուրօրինակ ճամփորդություն է դեպի արմատները, ուր ամեն ինչ անփոփոխ է, կուսական ու ապրեցնող, ինչն էլ ոգեշնչման, նորովի ինքնաճանաչման ու ինքնապեղման է տանում, ինքն իր ինքնամարտին ձեռնոց նետած հեղինակին: Գործը արժեւորվում է նաև նրանով, որ նրանում ներկայացվում է մի ամբողջ դարաշրջան, գրողը լույս է սփռում պատմական ժամանակների, տիրող բարքերի, սոցիալ-քաղաքական իրավիճակների, մարդկանց մտածելակերպի, նիստուկացի վրա: Մի քանի բառով հեղինակը քանդակում է գյուղաշխարհի մարդկանց ամբողջական կերպարներ: Պատումի գործողությունները՝ ժամանակատարածքային ընկալումների ու ընդգրկումների առումով, կատարվում են անցյալի ու ներկայի զուգորդմամբ:

Գրականագետ Սերգեյ Սարինյանը, քննելով Հակոբյանի գեղագիտական համակարգը, գրել է. «Իր հայտնությամբ Վարդան Հակոբյանն ընդլայնեց մեր քնարերգության աշխարհայացքը թե՛ իբրև ձևույթ, և թե՛ որպես հոգեզգացական խոհագրություն հայրենի եզերքի երազունակ հայեցողականությամբ տոգորված տարաշխարհիկության կարոտաբաղձությունը համահունչ դարձնելով գոյի և անգոյի համամարդկայինի հղումներին»:

Արձակ պոեմում հեղինակը վերակերտում է հայրենի բնօրրանը հոգու նրբերանգներով: Ընթերցողին լսելի է դառնում անգամ նկարագրվող քարի շնչառությունը: Եվ պատահական չէ, որ երկի հերոսները` Շահինն ու Ավիկն, իրենց մանկական օրորոցների աչքահուլունքները տանում, կախում են թռչնաբնի գլխավերեւում: Հայրենի եզերքը Վարդան Հակոբյանի արյան հիշողության մեջ է՝ որպես մշտակա ներկայություն, որին անվերապահորեն ապավինում է գրողը` փորձելով փրկել այն կորստյան ու մոռացումի սպառնալիքից:

Նկատենք՝ գյուղաշխարհի մարդկանց ճակատագրի ու գործունեության համապատկերի վրա ստեղծագործության մեջ մեծապես ընդգծվում է արցախցու բարոյահոգեբանական նկարագիրը, որը եւ, բնականաբար, առնչվում է ազգային ու համամարդկային հոգևոր արժեքներին: Այս պատումի մեջ Հակոբյանը նոր դիտանկյունից է մոտենում Հարարի պատմությանը, խորը կսկիծով ու ցավով խոսում արցախյան ազատագրական պատերազմում մեր ժողովրդի կրած կորուստների մասին, միաժամանակ, իհարկե, առաջին պլան է մղում այն հաղթանակները, որոնց շնորհիվ երկիրը կանգուն է ու անպարտելի:

Կերպավորելով հայրենի եզերքը՝ հեղինակը ստեղծում է բնության իր գեղագիտությունը: Նրա բնապաշտությունը վեր է սովորական պանթեիզմից: Պատահական չէ, որ երկի բոլոր հերոսները միաձուլված են հանդ ու սարին: Անքակտելի հարազատություն կա նրանց եւ ամեն մի քարի, թփի, խոտի, լեռան միջեւ: Ընդհանրապես, դա աշխարհի հետ հարաբերվելու հակոբյանական բնորոշ կերպ է. «Եթե ես գնում եմ քարի մոտ, ես չեմ գնում քարի մոտ, քարն է գալիս ինձ մոտ: Սա միայն իմ ու քարի հարաբերությունը չէ, այլ իմ ու աշխարհի»: Մտերմիկ զրույց-խոհ մարդու և քարի, որը հավերժական հիշողության մեջ պահում-պահպանում է իր ծնած ու սնած զավակների կյանքի պատմությունները, ամենաանվերադարձ ակնթարթները:

Ուշագրավ է բնաշխարհի տեղանունների վավերագրումը՝ Արփագետուկա սարը, Մասրա քարը, Ապրեսին քարը, Ափուն քարը, Իվանատափը, Ջաղացի ձորը, Մեծ ձորը, Դերին աղբյուրը, Մհըսրոտեն թումբը, Մաննեն խութը, Հուռումսիմին խութը… Դրանք լուռ վկաներ են, որոնց հայացքներում ամեն ինչ պահպանվում է անխաթար և նրանց հետ են կապված հեղինակի ամենաթանկ հուշերը: Ահա թե ինչու, հեղինակը գրում է, որ, ինչպես ամեն մարդ, այնպես էլ ամեն քար այստեղ իր անունն ունի: Նա դիմում է երևույթներն ու տեղանքները անձնավորելու գեղարվեստական հնարանքին՝ նրանց հետ երկխոսության մտնելու միջոցով: Հատկապես Մասրա քարը դառնում է հեղինակի ուղեկիցը, խոհակիցն ու ապրումակիցը: Ահավասիկ. «Հիմա, երբ մայրս չկա, Մասրա քարն իր ջերմությամբ ինձ անվերջ քաշում է իր մոտ՝ ուր էլ լինեմ: Ավելի անկեղծ լինելու համար, որքան էլ ծիծաղելի թվա, չեմ կարող չասել, որ ծննդավայրից հեռու, տարբեր քաղաքներում ու իրավիճակներում, երբ հոգնում եմ ամեն ինչից, մտքիս մեջ գլուխս դնում եմ Մասրա քարին, ու գգգսկսվում է հեքիաթը»:

Քարի խորհրդանշական պատկերի մեջ հեղինակը տեսնում է հավերժության մնայուն ու անփոփոխ արժեքների շարունակականությունը: Պատումի մեջ տեղի ունեցող դեպքերն ու հանդես եկող դեմքերը իրական են: Դրանք մեզ հայտնի ու անհայտ մարդիկ են, որոնք այս կամ այն չափով իրենց մասնակցությունն են ունեցել ժամանակի կենսագրության կերտմանը: Գրողն անկեղծ, անկաշկանդ ու անբռնազբոս ոճով է վերարտադրում եղելություններն ու զգացողությունները, ստեղծում էկզոտիկ պատկերներ ու դրվագներ, որոնք այնքան համոզիչ ու բնական են, որ առաջին իսկ պահից իրենց անմիջականությամբ վարակում են ընթերցողի հոգին:

«Օրորոցագողի վերջին այցը» գործը գեղարվեստականի ու վավերագրականի մի բացառիկ համադրություն է: Սակայն, չնայած խիստ անձնական շեշտադրումներին՝ գրողը հանգում է նշանակալի ընդհանրացումների ու համամարդկայինը վերծանելու մղումների. «Ինչո՞ւ է մարդը սպանվում ամենուր, նույնիսկ այնտեղ, որտեղ չի սպանվում»:

Դրվագային պատումներով իրար են հաջորդում հեղինակի մանկությունը, դպրոցական տարիները, ապա՝ պատանեկությունը, առաջին սիրո թրթիռը, առաջին բանաստեղծական մտորումները, ծննդավայրից հեռանալը:

Պատումը բաղկացած է երկու տրամաբանորեն իրար հետ շաղկապված մասերից և վերջաբանից` «Վերջակետ դնելուց առաջ»: Առաջինում՝ «Թրթունջուկի բուրմունքը», կյանքի վաղ շրջանն է պատկերված, իսկ երկրորդում՝ «Ես՝ ինձանից դուրս, կամ՝ ոչնչի արքան» ներկայացված է պատանեկան տարիների իրականությունը՝ Հին Թաղեր-Բաքու, նորից Հին Թաղեր ու կրկին՝ Բաքու խաչուղիների վրա. դպրոց, ուսանողական տարիներ, նամակագրություն ու ծանոթություն Շիրազի հետ, այնուհետեւ աշխատանքի անցնելը՝ Ստեփանակերտի «Սովետական Ղարաբաղ» թերթի խմբագրությունում:

Երկի քնարական հերոսը՝ Ավիկը, աչքի է ընկնում իր անսահման պարզությամբ ու բարությամբ, սրամտությամբ, չարաճճիությամբ, նրբանկատությամբ ու խիզախությամբ, հանգամանք, որն ավելի դինամիկ է դարձնում իրադարձությունների ծավալումն ու գեղարվեստական նյութին հաղորդում հետաքրքրություն: Այս գրվածքում եւս հեղինակը «գործողության մեջ» է պահում իր մտածողությանը հատուկ մեղմ հումորը, որը եւ նպաստում է մտքի ու զգացումի տրամաբանական խորության դյուրընկալմանը: Այսպես՝ Ավիկը հարցնում է Սաթենիկ այային, թե` ե՞ս էլ եմ մեռնելու, եւ պատասխանը լսելուց հետո այնպիսի մի լաց է սկսում, որ, «եթե երբեւէ մեռնի եւ հանկարծ ոչ մի սգացող չլինի, դա իրեն լի ու լի կհերիքի»:

Առանձնապես խորին պատկառանքով է հեղինակը խոսում բազմաշնորհ Խաչի պապի ու Սաթենիկ այայի մասին, որոնք մարմնավորում են հայի տոհմիկ ազնվականությունը, խիզախությունն ու իմաստնությունը: Նրանց գումարվում են ուսուցիչ հոր խստակյացությունն ու բարոյապաշտությունը, մոր պատմած հեքիաթները, որոնք եւ կերտեցին գրողին ու նրա աշխարհայացքը: Սերը բնության, կենդանիների, առհասարակ՝ աշխարհի հանդեպ հենց այդպես է ձևավորվել: Հիշենք ձիերի, թռչունների, ուլիկի հետ նրա անսովոր մտերմությունը: Դեռ փոքրուց Վ. Հակոբյանը ներհայելու ու աշխարհատեսության յուրահատուկ հակում ուներ: «Ամեն հավք մեր հանդերում,- գրում է հեղինակը,-աչքիս Հազարան բլբուլ է»: Ավելին՝ բնազանցականին զուգահեռ, նա խորամուխ է եղել բնության երևույթների օրինաչափությունների դիտարկմանն ու ընկալմանը: «Նկատել ենք,- գրում է հեղինակը,- որ ամեն գարնան թռչունները նոր բույն են հյուսում, հներին ոչ միայն ձեռք չեն տալիս, այլ կողքով էլ չեն անցնում…Ոչ մի հավք հին բնից մի շյուղ կամ մի ծեղ չի վերցնում, ամբողջ «շինանյութը» հայթայթում է անձամբ՝ կտուցի վրա համտեսելով ծղոտի կամ չոր խոտի բույրը, որակը, տեսակը, քնքշությունը, ջերմացման հնարավորությունը, կայունությունը՝ ժամանակի մեջ, երևի էլի շատ բան, որ մենք չգիտենք: Հավքն ուրիշի բնի երբեք չի մոտենում, իսկ եթե մարդու մատ անգամ դիպչի իր բնին, առավել ևս՝ ձվերին, ինքն իր և՛ բնից, և՛ ձվերից խռովում է, դա զգում է հոտից: Մտածում ես՝ երևի շատ կարևոր մի հաղորդակցություն աստղերի հետ մարդիկ կորցրել են, իսկ թռչունները, փառք Աստծո, պահում են»:

«Օրորոցագողի վերջին այցը» գործի մեջ հեղինակը առանձնահատուկ սիրով է խոսում մանկության ընկերների, հատկապես՝ Շահինի մասին:

Առանձին հետաքրքրությամբ է ընթերցվում Վաղինի և Ամինի սիրո միստիկ պատմության դրվագը, որի շուրջ էլ ծավալվում են ողբերգական գործողությունները՝ կապված Հարարում թուրքերի կատարած վայրագությունների հետ:

Երկրորդ գլուխը սկսվում է խոհափիլիսոփայական մտորումներով՝ կյանքի, աշխարհի, բնության, մարդու ճակատագրի վերաբերյալ: Հաճախ հեղինակը խորհրդապաշտական բացատրություններով է մեկնում իրերի ու երևույթների առեղծվածները: «Ես շատ եմ փորձել գտնել իմ ու քարի կենսաբանական կապը, հասել մինչև կանաչ երկինք, մինչև Ցուլի համաստեղությանը և արդեն ինձ համար շատ բան բացատրելի է»,- գրում է հեղինակը: Կերպարների հասունացումը հենց այս հատույթում է տեղի ունենում: Այստեղ նա արդեն Բաքվում սովորող ուսանող է, ակտիվ ստեղծագործող: Դրանից ընդամենը կես տարի առաջ էր Շիրազը կնքել նրան Վարդան գրական անվամբ, այստեղ նա առաջին անգամ հանդիպեց Պարույր Սևակին ու Սերգեյ Սարինյանին: Թեև Բաքվում էր սովորում, բայց մշտապես «ուշքն ու միտքը Երևանում էր»: Հետո պիտի ինքն իր այդ «ընտրության» համար զղջար:

Պետք է ասել, որ ստեղծագործության մեջ նկատելի են դրամատիկ շեշտադրումները: Դա կենսաբանական վերհուշի անդարձ կարոտն է, որ թախծի ու տխրության միստիկական երանգ է հաղորդում նրա խոհերին:

Նկատենք՝ եզրափակիչ տողերում տեսանելի են հեղինակի հիասթափության ու ինքնադժգոհության դրսևորումները: Այդ երևույթն, առհասարակ, հատուկ է մեծերի, ասենք՝ Նիցշեի, Շոպենհաուերի մտածողությանը, փիլիսոփաներ, ովքեր աշխարհը փորձում են տեսնել ավելի իրատեսորեն`առանց գունազարդումների: Անշուշտ, հեղինակի տեսահորիզոնն ընդգրկուն է, եւ հավատում ես, որ վերջիններիս Մըհըրսուրոտում լինելը նույնպես հավանական է, որը և նոր իմաստ է հաղորդում գոյության սուբստանցին: Հակոբյանի խոստովանության մեջ աշխարհը եւ Մըհըսուրոտեն թումբը համադրվում են ուրույն գույներով ու մոտեցումներով, եւ հեղինակը Մասրա քարին հաշվետվություն տալու պես է խոսում՝ ապավինելով նրա տիեզերական նախնականությանը. «Ես չափազանց դժգոհ եմ ինձանից ու իմ ապրածից: Կարծես թե ամեն ինչ իմ ուզածի պես է ընթանում ու գեղեցիկ, բայց իմ կյանքն ու նկարագիրն ինձ համար անընդունելի են: Ամեն ինչ լավ է, սակայն լավ ոչինչ չկա…»:

Պատումը հարուստ է պատկերավորման և լեզվաոճական արտահայտչամիջոցներով: Ամենուր հակոբյանական պարադոքսի փիլիսոփայությունն է տիրապետողը՝ «Մանկությունը տարիք չի ունենում, թեպետ յուրաքանչյուր տարիք ունենում է իր մանկությունը», «Ամեն ինչ լավ է, սակայն լավ ոչինչ չկա»…

Փիլիսոփայական հետաքրքիր դիտարկումներով է խոսքը համեմվում երկի գրեթե բոլոր էջերում: «Մանկությունը սկսվում է ոչ թե ծնվելուց,-գրում է Հակոբյանը,- այլ այն պահից, երբ հայրդ ու մայրդ առաջին անգամ ժպտում են իրար», կամ՝ «Ճակատագրի քմահաճույքն անկանխատեսելի է, այն ամենատարբեր տարիքում էլ մարդկանց ստիպում է կյանքի միանգամայն նոր այբուբեն սովորել», «քայլելը կարևորվում է ոտքի տակի հողով», «ճշմարտությունը, ցավոք, շատ հաճախ կույր է լինում և պետք է ձեռքը բռնած տանել» և այլն:

Հեղինակն իր նուրբ ու դիպուկ ներհայեցողությամբ ու աշխարհատեսությամբ, կորստյան ցավով, կարոտի անհուն զգացումով, կենսափորձից ծնված իմաստասիրական ընդհանրացումներով, նրբանուրբ քնարականությամբ ու արցախյան բառուբանով գեղարվեստորեն վերարտադրել է իր կյանքի, մանկական-պատանեկան նախասիրությունների, սերերի, բանաստեղծական ներշնչումների, ապրած ժամանակի, հայրենի եզերքի պատմությունը: Կգրվի՞, արդյոք, նաև երկրորդ գիրքը. դա թողնենք հեղինակին: Ուղղակի ասենք, որ արծարծված նյութը շարունակություն է ուզում:

Ահավասիկ, ստեղծվել է մի գիրք, որը շատ բան ունի տալու ընթերցողի մտքին ու հոգուն և, որ կարևոր է, կրճատում է այն տարածքները, որ կան մարդու և մարդու միջև:

«Եղիցի լույս»

Թիվ 03 (197) 2020թ.

Ամենևին պատահական չէ, որ Վարդան Հակոբյանն ընթերցողի սեղանին դրել է մի երկ, որի ստեղծման շարժառիթը մերօրյա մարդու` առավել քան երբևէ, վտանգված ներկան է ու աղոտ վաղը: Աշխարհը պատուհասած համաճարակն, ասես, կազմաքանդման է տանում ժամանակակից քաղաքակրթության մոդելը, նորովի գնահատել տալիս կյանքը, ունեցածն ու անցած ուղին: Եվ ակամայից հիշում ես Բելինսկու խոսքը. «Մենք դիմում և հարցաքննում ենք

Read More


Նվարդ Ալեքսանյան  «Ճանապարհին ընկած քարը միտքն ու հոգին է ժամանակի…»

Անվանի գեղանկարիչ Սամվել Գաբրիելյանի բանաստեղծությունների հայտնությունը հաճելի անակնկալ էր, բայց, միաժամանակ, այդ անակնկալն արտառոց երանգներ չուներ, քանզի գեղանկարն էլ գույներով հառնող բանաստեղծություն է, որն ամեն մեկի հայացքում դառնում է նաև ուրույն մեղեդի: Չափածո գործերի շարքով նա հավակնություն չուներ իր ակոսն ունենալ պոեզիայում, սակայն նրա ստեղծած բանաստեղծական պատկերները իրենց սրտի տրոփյունով տաղանդավոր գեղանկարչի ձեռագրին հատուկ վրձնահարվածներ են թղթին:

Սամվել Գաբրիելյանի արվեստում բնության այս կամ այն պատկերն ու նկարչի հույզը, ուրախությունը, թախիծը կտավին դառնում են մեկ ու իրենց հրաշալի համադրությամբ` մարդուն` հոգու անիմանալի ճամփաներով ինքնաճանաչման տանում: Բանաստեղծություններն էլ, հենց իրենց գույն ու նախշով, բայց և կտավների հանգով են շարունակում զրույցը` աշխարհի ու մարդու հետ: Թվում է՝ չափածո տողերը նաև իրենց պոետիկ տիրույթում են ամփոփում արվեստագետի անցած ճանապարհը: Եվ այս առումով բանաստեղծությունները ներկայանում են իբրև գեղանկարչի յուրատեսակ ինքնագիր: Այնքան համահունչ են նրա գեղանկարչությանը, որ կարող են ուղեկցել նույնալիք հուզմունքից ծնված կտավներին:

Ե՛վ բանաստեղծությամբ, և՛ գեղանկարչությամբ Սամվել Գաբրիելյանը մեկնել է բոլոր ժամանակների արվեստագետներին հետամուտ ինքնահաստատման գաղտնիքը, իր համար այդ խորախորհուրդը իր ստեղծած աշխարհն է` գունեղ ու ապրեցնող: Սամվել Գաբրիելյանի համար արարումն էր իրական աշխարհ վերադառնալու երազային ճամփան: Ամեն օրը նման էր հեռուներից երկիր վերադառնալուն. հորիզոնին թառած ասուպի ցոլանքն այդպես է դարձել կտավ ու կյանքի վերջին շրջանում նաև՝ բանաստեղծություն: Եթե խազը կտավին իր ուզած ստվերն ու լույսը չուներ, կամ գույների համանվագի մի ակորդը կիսատ է, ապա դրանք իր հոգում հաճախ ամբողջացել են բանաստեղծությամբ: Վկան կտավի գույներով ու պատկերներով հառնող տողերն են և, ո՞վ գիտե, գուցե հաճախ բանաստեղծությու՞նն է իրենով ուրվագծել հերթական կտավի դիմանկարը:

Սամվել Գաբրիելյանի բանաստեղծությունների ռիթմը, տրամադրությունն անկեղծությունն է: Անցավոր ու հավերժական աշխարհի հետ այս զրույցը իր բաժին շնորհքն ու փորձությունն բանաստեղծությամբ քննություն առնելու և հենց իր հոգու ուժը իրեն նեցուկ կարգելու խոհն ու խորհրդածությունն է: Դա է պահ տվել տողերին` ապրած կյանքի պարգևած պարզ ու անպաճույճ խոհափիլիսոփայական ընդհանրացումներով:

Ճանապարհին ընկած քարը միտքն ու հոգին է ժամանակի, և ամենազոր Ժամանակին է մեզնից յուրաքանչյուրը իր պատմությունն է թողնում: Մարդու ճամփին ընկած քարը հաճախ է դառնում նրան ընկերակից, թեև հաճախ ոտքը քարին է առնում, բայց կյանքի անցողիկությունը մարդուն հիշեցնողը նա է: Փույթ չէ, որ մարդն անցողիկ է, անցավոր, Սահյանի խոսքով` «հողոտ, հողածին», միևնույն է` ադամորդու հոգին մի հրաշքով հատում է մահկանացուին տրված բոլոր սահմանները` մնալով մի երազային ափում, ուր ինքը միշտ ջահել է, շենշող և նույնիսկ մոռանում է տարիքից՝ տարիք հարցնել:

Այս արևոտ գույներով է լեցուն Սամվել Գաբրիելյան գեղանկարչի ու բանաստեղծի ներկապնակը: Հպարտ էր ժամանակի վայրիվերումներից չընկրկող իր կեցվածքով: Գիտեր.գեղանկարիչը կյանքի պայծառ գույների պահապանն է, իսկ կտավները` արևամուտին պակասող գույների հանգրվանը, որ նոր օրը բացվի նրանց հրավառությամբ:

Դժվարին դարի չարի ու բարու խաչմերուկում՝ քանիցս հեծեծել է արվեստագետի հոգին,բայց գիտեր` մառախուղը պիտի հետ քաշվի արևից, իր կտավից ու բանաստեղծությունից հառնող արևից:

Սամվել Գաբրիելյանի համար հայրենի Արցախը իր անսպառ ներշնչանքն էր, լույսի ու լինելիության խորհուրդը, իր ստեղծագործության սրբազան ակունքը: Գեղագետի խորիմաստությունը նրան հորդորել է ոչ մի պահ չկորցնել անպտուղ` բացառիկ աշխատասիրությամբ զարմացնելով իրեն ճանաչողներին: Ամեն առավոտ ինքը պիտի ողջուներ արևածագը, նրանից օրվա իր տալիքն իմանար և գուցե թե՝ այդ թաքուն զրույցներից գիտեր, որ չի հասցնի ծերանալ…

Բանաստեղծական շարքն ավարտվում է դեռևս չարարված կտավի տենչանքով, երկրային կյանքի ավարտին իր ձեռքին տեսել է նոր գործի ուրվանկարը: Բանաստեղծությամբ ասվածը իր հաստատումն ունի նաև գեղանկարչի վերջին` «Հարսանիք», անավարտ գործում: Այս կտավը ցուցադրվել է Ստեփանակերտի պետական պատկերասրահում գեղանկարչի 65-ամյակին նվիրված հետահայաց ցուցահանդեսին:

Չնայած մարմնական ցավերին, անկորնչելի կենսասիրությամբ ու լավատեսությամբ հավատում էր, որ նոր լիցքով պիտի շարունակեր ստեղծագործական ուղին, և «Հարսանիք» կտավն իր ուրախ ելևէջներով նոր ելակետ կդառնա իր արվեստում: Ուրեմն, արվեստագետ Սամվել Գաբրիելյանը բանաստեղծությամբ ու գեղանկարչությամբ հաղթել է մահին, վանել նրա սառը հայացքը: Իր հոգին վաղուց հանձնել էր գույներին, և գույներով ծփացող հոգին ենթակա չէր հիվանդ մարմնի կապանքներին:

Իր սերնդակիցների մեջ Սամվել Գաբրիելյան գեղանկարիչը տաղանդավորների շարքում է: Մի շարք ցուցահանդեսներ է ունեցել արտերկրում, նրա շատ գործեր պահվում են աշխարհի տարբեր պատկերասրահներում, անհատական հավաքածուներում: Եվ ամեն անգամ հեռուներից տուն դառնալով՝ կարոտով փարվում էր իր հայրենիքին, իր համար ամենաքաղցր մեղեդին իր հայրենիքի երգն էր` աշխարհի խուլ ականջին: Ամեն օր Արցախը իր վաղվա երգն է երգում: Եվ այդ երգը նման է լույսի, որին ոչ ոք չի կարող բանտել: Մեռնող օրվա հետ չի մեռնում հույսը. Արցախի վաստակավոր նկարիչ Սամվել Գաբրիելյանի տողն է հուշում: Հիրավի, արվեստում սահմաններ չընդունող արվեստագետի նաև չափածո տողերը վկայում են, թե որքան անկատար երազանքներ մնացին նրա հոգում, որքան գործեր դեռ պիտի տեղ գտնեին սերունդներին ի պահ թողած գեղանկարների ու բանաստեղծության շքեղ պատկերասրահում:

ՍԱՄՎԵԼ ԳԱԲՐԻԵԼՅԱՆ

Պատռվեց երկինքը,

աստղերը թափվեցին հոգուս մեջ,

Սիրտս թրթռաց,

կարմակեց մի պահ ու նորից երգեց…

Աստղերը քո՞նն են,

թե ուրիշինը, ասա, դու իմ սեր,

Դու երգող ծա՞ռ ես

թե՞ բուրումնավետ դաշտերի ծաղի՞կ,

Ինչո՞ւ ես լռում, դե՛, խոսիր,

թե՞ տերն ես իմ սրտի, մի քիչ ինձ խնայիր…

***

Սիրտս փոթրկված մի ծով է դարձել,

Որ ափ է հանում այն ամենը լավ,

Ինչ պիտի բերի մարդուն բարություն.

Աստված է այդպես կամենում հարկավ:

Խոսի՛ր, դե՛, ասա, լսում եմ քեզ,

Ինչո՞ւ ես լռում, դու համր ես այսօր,

Խոսի՛ր, որ լռեմ, լռեմ` հասկանամ`

Ես ով եմ այսօր, դու ով ես հիմա:

***

Աստղերը թափվեցին կշեռքին ու

ժամանակը չափվեց,

Եվ տնքաց օրը հոգնած ու

երերաց ասես,

Երկիրը նիրհով պատեց ու

մտավ խոր քուն,

Եվ մեռավ ամեն ինչ, ամենուր

ու դարձավ երազ:

***

Փաթաթված է ժամանակը անիվին սայլի,

Եվ մաշում է տարածքն այս ճանապարհի,

Կյանքի ճանապարհի ու տարածքի:

Սղոցում է մարդկանց հոգին,

ավերում մարմինը…

Ճանապարհին ընկած քարը

միտքն ու հոգին է ժամանակի.

Իսկ մարդն անցողիկ է, անցողիկ միայն:

***

Սիրո մրմուռը հոգիս է պատել,

Քանդում, ավերում է այն,

Սրտիս թրթիռը դողոցք է դարձել,

Դարձել է նվագ, դարձել երազ:

Աշուն է հիմա, գունեղ աշուն,

Ես ճերմակել եմ, տեսեք,

Ինչ փույթ, իմ սիրտը սիրով լցված,

Ձմեռն ինձ համար դեռ ուշ կգա,

Ես դեռ պիտ նայեմ արևին սիրով,

Արշալույսներ դեռ պիտի տեսնեմ,

Արշալույսնե՜ր կարմիր ու հրեղեն…

***

Այս մայթերը, այս մայթերը…

Ոտքերի տակ հալվող, մաշվող

Այս մայթերով

Մարդիկ գալիս ու անցնում են,

Ժամանակն է հալվում այսօր

Այս մայթերին,

Այս ճամփեքին:

Սերունդները եկել, անցել

Ու մաշել են այս մայթերը.

Մայթերը կան,

Մարդիկ չկան:

***

Ես անգամ ատել չգիտեմ,

Չգիտեմ` ով ես դու,

Գիտեմ, որ դու կաս իմ կյանքում,

Կաս ու կլինես.

Դու ցող ես ինձ համար երկնային,

Փոթորիկը հոգուս:

Մի՛ գնա, դո՛ւ իմ սեր, ի՛մ երազ,

Եղի՛ր դու ինձ հետ հավետ:

Ատել չգիտեմ, իրոք,

Գիտեմ սիրել անզուսպ

Դու եղիր թեկուզ փոթորիկ սիրո

Միայն եղի՛ր ինձ հետ:

***

Օրը թաց է,

Մառախուղը` թե՛ դաշտ,

թե՛ ձոր և

թե՛ սարեր

Առել իր մեջ, տրտմություն է

բերել երկրին:

Մարդիկ որպես ուրվականներ

Պտտվում ու մտմտում են

Մտքեր դաժան, մտքեր քենի:

Մառախուղը հետ չի քաշվում

Մեր սարերից, մեր դաշտերից,

Իսկ մարդիկ էլ նույնն են, տեսեք,

Պտտվում են չարի-բարու,

Մեր այս դարի խաչմերուկում:

***

Անշունչ այս քարը, որ նայում է մեզ,

Նայում է շատ լուռ իր իմաստնությամբ,

մամուռը նրա դարձել է պատյան,

Որից սևեռուն աչքերով նայում,

Նայում է շուրջը

Ու ասում կարծես.

Ապրեք դուք այնպես, որ ձեզնից հետո

Թողնեք մի խորհուրդ հավերժի ճամփին,

Խորհուրդը` լույսի ու լինելության:

***

Թափառում են ուրվականները

պատերին,

Ովքե՞ր եք դուք…

Թափառեք, թափառեք իմ պատերին…

Ի՞նչ եք ուզում,

Ես կգամ մի օր ձեզ մոտ

Որպես ուրվական,

Բայց հանգիստ թողեք ինձ այսօր,

Ի՞նչ եք ուզում:

***

Երգում է երկիրս այսօր

Իր փոքրիկ, զուլալ ձայնով,

Երգում է իր երգը վաղվա,

Լսե՛ք, մարդի՛կ,

Բացե՛ք ականջները ձեր

Ու լսե՛ք:

Նա վաղվա երգն է երգում այսօր,

Հասկացե՛ք նրան:

Մենք էլ սոսկ ապրել, երկնել ենք ուզում.

Հասկացե՜ք մեզ, մարդիկ:

***

Պատերը չորսն են լինում կամ հինգը,

Կարող է` նաև վեցը կամ յոթը,

Լույսը մեկն է լինում միայն

Եվ չունի պատեր,

Լսե՛ք խորհուրդը լույսի`

Խորհո՜ւրդը Ոգու:

***

Եկավ հայրս ինձ մոտ առավոտյան`

Լույսի շողերի հետ,

Պարեց ինձ հետ,

Պարեց պարն իր մեծ ու գնաց…

Երեկո է հիմա կարմիր,

Հայրս չկա,

Բայց կգա նա

Արշալույսին նորից

Ու նրա հետ կպարեն ծառերը:

***

Եռում է խաղողի ողկույզը

Գինու գավաթի մեջ

Պոռթկալու մեծ ցանկությամբ.

Նա այսօր հարբած է:

Հարբած եմ նաև ես,

Հարբած է օրը նաև,

Հարբած է տիեզերքը:

Կգա օրը վաղվա,

Նորից կծնենք հարկավ,

Կծնվենք ինչպես լոկ ցող`

Արևի համբույրին կարոտ:

Արևը համբույր կտա մեզ,

Ցող էինք, կդառնանք երազ

Եվ կապրենք աշխարհում կարծես

Նորից ծնվելո՜ւ մեծ հույսով:

«Եղիցի լույս»

Թիվ 03 (197) 2020թ.

Անվանի գեղանկարիչ Սամվել Գաբրիելյանի բանաստեղծությունների հայտնությունը հաճելի անակնկալ էր, բայց, միաժամանակ, այդ անակնկալն արտառոց երանգներ չուներ, քանզի գեղանկարն էլ գույներով հառնող բանաստեղծություն է, որն ամեն մեկի հայացքում դառնում է նաև ուրույն մեղեդի: Չափածո գործերի շարքով նա հավակնություն չուներ իր ակոսն ունենալ պոեզիայում, սակայն նրա ստեղծած բանաստեղծական պատկերները իրենց սրտի տրոփյունով տաղանդավոր գեղանկարչի ձեռագրին հատուկ վրձնահարվածներ

Read More


Գրքի գինեձոն՝ Շուշիում…

Ով կպատկերացներ, որ այդ օրը մենք վերջին անգամն էինք այցելում բերդաքաղաք Շուշի, և կլինի վերջին գրական միջոցառումը մեր մշակութային մայրաքաղաքում:

ԱՀ գրողների միության նախաձեռնությամբ սեպտեմբերի 16-ին, Շուշիի «Պարիսպ գաստրո բակում» տեղի է ունեցել Արցախի գրողների միության անդամ, երիտասարդ գրող Սերգեյ Սաֆարյանի (գրական անունը՝ Նեմրութ) «Ինքնության դաշտ» գրքի շնորհանդեսը: Միջոցառմանը բացման խոսքով հանդես է եկել ԱՀ գրողների միության նախագահ Վարդան Հակոբյանը: Նրա խոսքով, կարդալով Սերգեյ Սաֆարյանի բանաստեղծությունները, անմիջապես գրողի մտածողության թարմությանն ես հաղորդակցվում. «Զգում ես, որ բառն ավելին լինելու ճիգեր չի գործադրում, պարզ, գրեթե մանկական հայացք է բերում իր հետ, որը չի կարող իր խորքով չտրամադրել: Սա իմ առաջին տպավորությունն է, որ տարիներ առաջ ստացել եմ դեռևս նրա աշակերտական ծոցատետրից: Իսկ այսօր նկատելի է, որ «հետք չի քշում» նրա խոսքը, քանզի ուրիշի հետքի վրա բառը ինքնաոչնչանում է: Նա գրում է այն, ինչ որ ինքը զգում և տեսնում է, որը մեծ արվեստ է պոեզիայի բնագավառում: Սերգեյի բնավորության գծերը հստակ տեսանելի են նրա տողերի մեջ՝ առանց կեցվածքային ճոռոմ խաղք ու ցուցքի»,- մասնավորապես ասել է Վ.Հակոբյանը և շնորհավորել երիտասարդ գրողին՝ գրքի լույսընծայման կապակցությամբ:

Գրքի խմբագիր, բանաստեղծուհի Ժաննա Բեգլարյանն իր ելույթում ասել է, որ գեղարվեստական մտածողության ինքնատիպությամբ հեղինակն իրերն ու երևույթներն իմաստավորում է ազատ ընկալմամբ և լեզվական իրողությունների դրսևորման թարմությամբ՝ իր ապրած դրամատիկ ժամանակի դիմապատկերը բացահայտելով չկրկնվող նրբերանգներով:

«Գիրքը խմբագրելու ժամանակ յուրաքանչյուր բառի փոփոխություն համաձայնեցրել եմ Սերգեյի հետ: Ցանկացել եմ մի ամբողջական մտքի ու հույզի տրամաբանությամբ գիրք ստեղծվի: Ես նաև Սերգեյի ընթերցողը դարձա: Չափազանց նուրբ մի զգացողություն ապրեցի՝ առնչվելով Սերգեյի բանաստեղծությունների հետ: Բավականին հասուն է երիտասարդ գրողն իր գրվածքներում: Հետագայում հասկացա, որ հասուն է նաև նրա մտածողությունը»,-մասնավորապես ավելացրել է Ժ. Բեգլարյանը և տեղեկացրել, որ արդեն պատրաստ է նաև Ս. Սաֆարյանի երկրորդ գիրքը, որն առաջիկայում կհանձնվի ընթերցողների դատին:

Ըստ «Գրիգոր Նարեկացի» համալսարանի դասախոս, որակի ապահովման կենտրոնի տնօրեն, բանասիրական գիտությունների թեկնածու, դոցենտ Ամալյա Գրիգորյանի՝ Ս. Սաֆարյանը հետաքրքիր մտածողություն և ոճ ունի:

«Լինելով երիտասարդ ստեղծագործող՝ նրա տողը շատ ավելի հասուն է, և ձևակերպումները՝ խորքային, հստակ, ապրումները՝ համոզիչ: Նրա պոեզիան զերծ է ավելորդախոսությունից, որը կշիռ է հաղորդում իր ստեղծագործություններին»,- ավելացրել է Ա. Գրիգորյանը:

Գրքի մասին խոսք ասեց նաև «Գրիգոր Նարեկացի» համալսարանի Հայոց լեզվի և գրականության ամբիոնի դասախոս, բանասիրական գիտությունների թեկնածու Նանար Սիմոնյանը: Շնորհավորելով երիտասարդ բանաստեղծին, նա իր խոսքում ասաց. «Նրա «Ինքնության դաշտում» գենետիկ հիշողության զարկերակն արթուն է, այն վերաիմաստավորվում ու ծավալվում է գրողի յուրաքանչյուր բանատողում:

Բանաստեղծի համար հայրենիքը սկիզբ է առնում սահմանից: Ինչպես յուրաքանչյուր արցախցի, Սերգեյ Սաֆարյանը հոգնել է ոչ պատերազմ- ոչ խաղաղություն կարգավիճակից, նա որսում է հողի անզգույշ շնչառությունը, «նրա ծանր հոգոցը»: Սերգեյ Սաֆարյանը հայրենիքի զինվոր է, ով երազում է հսկել օջախ-բնօրրանի խաղաղ առավոտները: Երկիրը բանաստեղծի համար լոկ հող ու քար չէ: Հայրենիքի ամենամեծ հարստությունը մարդն է՝ ուսուցիչն ու շինարարը, մանուկն ու ծերունին: Հայրենիքը գերագույն սեր է Սերգեյ Սաֆարյանի համար»:

Շնորհանդեսին ելույթներով հանդես են եկել նաև ԱՀ գրողների միության անդամներ:

Սերգեյ Սաֆարյանի խոսքով՝ իր առաջին գրքում ընդգրկված են պարբերական մամուլում լույս ընծայված բանաստեղծական շարքերն ու նոր գործերը:

Գրքի հեղինակը շնորհակալություն է հայտնել բոլոր այն անձանց, ովքեր աջակցել են իր առաջին գրքի լույսընծայմանը՝ առանձնապես «Հայաստան» համահայկական հիմնադրամի Արցախի մասնաճյուղի ներկայացուցիչ Միշել Տանկրեզիին, ով հովանավորել է գրքի հրատարակումը:

Միջոցառման վերջում ի նշան երախտագիտության, Վարդան Հակոբյանը, Միշել Տանկրեզին ԱՀ գրողների միության կողմից շնորհակալագիր և «Գրիգոր Նարեկացի» մեդալ է հանձնել՝ մշտապես արցախցիներին աջակցելու և նոր գրքերի հրապարակմանն օժանդակելու համար:

Այնուամենայնիվ, հավատանք և հուսանք, որ սա վերջին գինեձոնը չէ մեր բերդաքաղաքում: Շուշին մեզ սպասում է, կանչում է…

Միջոցառմանը ներկա էին նաև Մարտունու քաղաքապետ Էդիկ Ավանեսյանը, ԱՀ գրողների միության անդամներ և այլք:

Ամալյա ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ

«Եղիցի լույս»

Թիվ 03 (197) 2020թ.

Ով կպատկերացներ, որ այդ օրը մենք վերջին անգամն էինք այցելում բերդաքաղաք Շուշի, և կլինի վերջին գրական միջոցառումը մեր մշակութային մայրաքաղաքում: ԱՀ գրողների միության նախաձեռնությամբ սեպտեմբերի 16-ին, Շուշիի «Պարիսպ գաստրո բակում» տեղի է ունեցել Արցախի գրողների միության անդամ, երիտասարդ գրող Սերգեյ Սաֆարյանի (գրական անունը՝ Նեմրութ) «Ինքնության դաշտ» գրքի շնորհանդեսը: Միջոցառմանը բացման խոսքով հանդես է եկել ԱՀ

Read More


Սոկրատ Խանյան / Բանաստեղծն ինքնության դաշտում

Օրեր առաջ Ստեփանակերտի «Դիզակ պլյուս» հրատարակչությունում ինձ մոտեցավ երիտասարդ բանաստեղծ Սերգեյ Սաֆարյանը, ջերմ բարևեց ու նվիրեց երգերի իր առաջին ժողովածուն «Ինքնության դաշտ» խորագրով, հետևյալ մակագրությամբ. «Սերգեյ Սաֆարյան (Նեմրութ)-ից։ Սիրով` Սոկրատ Խանյանին… Դուք միշտ Դուք եք, ընկեր Խանյան»։ Պարզ է, բանաստեղծը նկատի ունի իմ հետաքրքրությունը հայ պոեզիայի, առանձնապես Արցախում ստեղծվող քնարերգության վերաբերյալ։

Հայրաբար ընդունելով գիրքը` հարցրի.

– Գրական անունդ` Նեմրութ, ինչո՞ւ։

– Նեմրութը մեր հրաբորբոք սարն է` կրակե սրտով։

Հաճելի պատասխան էր։

Հրատարակչությունից տուն գալուն պես իմ սովորությամբ գիրքը սկսեցի կարդալ մատիտը ձեռքիս։

Տպավորությունը ուրախալի էր։

Բայց կան երևույթներ, որոնք շրջանցելը ճիշտ չէր լինի։ Կոնկրետ, երբ բացեցի գիրքը և իմացա, որ այն տպագրվել է Միշել Տանկրեզի միջոցներով գոհունակությամբ մտորեցի. «Ապրե՛ս, Միշել, ֆրանսիացի մեր եղբայր, լավ գործ ես կատարել նաև այս դեպքում»։

Նշենք, որ մեր մշակույթի ներկայացուցիչները ծանոթ են Միշելին` արցախահայության ֆրանսիացի որդուն։

Հաճույքի շարունակվող ալիքը, որ շոյեց սիրտս, անվանի բանաստեղծ-գրականագետ Վարդան Հակոբյանի «Երկու բառով» խոսքն է` Առաջաբանի փոխարեն, որտեղ գրված է. «Կարդում ես Սերգեյ Սաֆարյանի բանաստեղծությունը և անմիջապես նրա մտածողությանն ես հաղորդակցվում, զգում ես, որ բառն ավելին լինելու ճիգեր չի գործադրում, պարզ, գրեթե մանկական հայացք է բերում իր հետ, որը չի կարող իր խորքով չտրամադրել… Սերգեյն ինքն իրեն սպասում է հեռվում։ Բարի հանդիպում» (Նեմրութ, «Ինքնության դաշտ», «Վաչագան Բարեպաշտ» հրատարակչություն, 2020, էջ 3)։ Ապա մեր հիացմունքն է ծփում բանաստեղծուհի-գրականագետ Ժաննա Բեգլարյանի վերաբերյալ, որը խմբագրել է սույն ժողովածուն։ Ընծայականում կարդում ենք. «Իր գեղարվեստական մտածողության ինքնատիպությամբ հեղինակն իրերն ու երևույթներն իմաստավորում է ազատ ընկալմամբ և լեզվական իրողությունների դրսևորման թարմությամբ իր ապրած դրամատիկ ժամանակի դիմապատկերը բացահայտելով չկրկնվող` նրբերանգներով» (Նույն տեղում, էջ 2)։

Մեր հիացմունքը Նեմրութի պոեզիայից բխում է նրա թարմ երգափնջից, պատկերավոր մտածողությունից, ժամանակի խորքային ընկալումից, մայր ժողովրդի պատմության դժվարին ու հերոսական էջերի իմացությունից, թշնամու դեմ մաքառման նորօրյա վճռականությունից, ազգային արժանապատվության պատվաբեր զգացումից, ժողովրդի բարոյահոգեբանական երանգների ինքնատիպ պատկերումից։

Կարող ենք հաստատել, որ Նեմրութը կյանքի ճանաչողությամբ ու պատկերավորման նրբանկատությամբ աստվածաշնորհ բանաստեղծ է։ Նրա երգերում ճակատային ոչինչ չկա։ Պոեզիայի հասարակական նշանակությունը ընդգծված է կենսափիլիսոփայական ընդհանրացումներով։

Այստեղ անհրաժեշտ ենք համարում նաև նշել Նեմրութի բառապաշարի շերտերը, բնապատկեր ստեղծելու հմտությունը, առանձնապես պատկեր-ապրում հյուսելը։

Չգիտես ինչու, Նեմրութը գրքում բանաստեղծությունները շարքերի չի բաժանել, սակայն նշենք, որ նրա երգերի մեծ մասը կյանքի թրթռացող կողմերի ընդհանրացված գոբելեն է։ Պարզապես նա ժամանակի շունչը զգացող երգիչ է, բանաստեղծություններ ունի, որոնցում սիրո երազը ծփում է հայրենասիրության զգացումով, խոհը` պոետական հրապարակախոսությամբ, ցավը-հույսի, անցյալը-ներկայի, ներկան-ապագայի զուգորդությամբ։

Նեմրութի խոսքն իրենն է։ Նրա երգերից ոչ մեկը չի հիշեցնում որևէ դասականի կամ ժամանակակից անվանի պոետի տողն ու պատկերը։ Ե՛վ հաջողված պատկերն է իրենը, և՛ անհաջողը։ Ինքն է իր մտահղացումների և ասելիքի մեջ։

Նեմրութը լավ է գիտակցում, որ բանաստեղծական արվեստը մի կողմից առինքնող է, մյուս կողմից` դժվարամարս, միաժամանակ նա հավատում է իր նվիրումին ու վճռականությանը` կարևորելով իր ընտրած ուղու անդարձությունը.

Անդարձ ճանապարհի

թևին թռչել եմ սովորում

դարձյալ

բռիս մեջ երկնքից իջնող

ձիերի սանձն առած։ (Նույն տեղում, էջ 4)

Իր հավատի նժույգին հեծած բանաստեղծը մտնում է կյանքի բազմաշերտ աշխարհ` մերթ մանկության օրերի աստղերը փնջելով, մերթ պատերազմի վերածված խաղաղության օրերը կծկելով, հետևյալ բաղձանքով. «Թող էլ կարոտը ծաղիկներ չպահանջի»։

Նեմրութը հայրենի երկրի սեփական պաննոն է արարում։ Նրա հոգում հայրենիքը «կամրջից կամուրջ ձգվող ձորեր են», «լեռներից լեռներ ձգվող Մասիս», «խաղաղություն չունեցող խաղաղություն»։ Արդյունքում`

Սրից սուր,

մարտից մարտ,

մարդուց մարդ,

ապրող

հավերժություն… (Նույն տեղում, էջ 8)

Եվ ոչ միայն այդ։ Հայրենիքի պատկերը չի վերջակետվում նրա ո՛չ հայացքի առջև, ո՛չ էլ երգի ընդհանրացման մեջ։ Երկիրը նրա համար թանկ, ապրեցնող հուշերի ուլունքաշար է։ Նա երկրին հանդիպում է իրենց «բակի կռիվ-կռիվ խաղացող երեխաների աչքերում», «թթի ծառի տակ նարդի խաղացող ծերունիների հայացքներում», նոր կառուցվող շենքերի, փողոցների, թոնիրների մեջ, արևի վրա, լուսնի փեշերին և իր սրտի մեջ։ Այսքանից հետո առանց ճիչերի ու վանող քարոզի ծիածանում է այն նվիրյալների երազանքը, որ կամարվում է սերունդների հաղթարշավների ճամփին.

Երկի՜ր,

բա՜րձր ես,

բա՜րձր ես,

բա՜րձր ես,

այնքա՜ն բարձր ես,

որ քեզ հանդիպում եմ

ամենաբարձր

այն հողաթմբին,

ուր ինձ համար

իմաստավորվում են

բոլոր բարձունքները։ (Նույն տեղում, էջ 9)

Անկախության շրջանի հայ պոեզիայում քիչ չի ներկայացվել «Ոչ պատերազմ-ոչ խաղաղություն» ժամանակաշրջանի էությունը։ Նեմրութի «Երբ եմ լինելու…» տողով սկսվող բանաստեղծությունը նոր խոսք է, նոր խորիմաստ պատկեր։ Նախ ընդգծված է հարցադրումը. «Ե՞րբ եմ լինելու առանց պատերազմի, առանց խաղաղության», ապա մեր ժողովրդի դժվարին ճանապարհի առկայությունը.

Ես մինչև հիմա,

չեմ հասկանում`

որի՞ տուժածն եմ,

որի՞ շղթայված

շարունակությունը։ (Նույն տեղում, էջ 10)

Սակայն վկայենք, որ բանաստեղծի այս հարցադրումը խեղճ ու կրակ մոլորվածի անորոշ վիճակի ճիչ չէ, այլ հերոս ժողովրդի քաջակորով զավակի ինքնագնահատանք.

Ձեռքերիս մեջ

և՛ արկեր են,

և՛ աղավնիներ։ (Նույն տեղում, էջ 10)

Ե՛վ արկերը, և՛ աղավնիները պատմության ընթացքում մշտապես եղել են մեր ժողովրդի արարումից կոշտացած ափերում։ Բանաստեղծն ընդվզում է անընդմեջ պատերազմ հրահրողների դեմ` կատարելով արդարամիտ ընդհանրացում.

Եթե իմ պատերազմն

ու խաղաղությունը

փակագծերի մեջ

փակված են միշտ,

հարսանիքի խնամախոսներիին

գնդակահարել է պետք։ (Նույն տեղում, էջ 16)

Նեմրութը պոետական իր հոգու քարտեզին տեսնում է և՛ մեր փրկված փոքրիկ Հայաստանը, և՛ մեր կորուսյալ երկրի հայաշունչ սարերն ու դաշտերը։ Կորստի նրա ցավը, սակայն, չի հաշտեցվում պարտության հետ, ընդհակառակը, նրա կրծքի տակ ալիքվում է մայր ժողովրդի հավատը ու դառնում հաղթանակի օրհներգ, որտեղ հնչում է հավատը, որ Հայոց հաղթանակի դրոշը շողալու է «Մասիս լեռան գագաթին».

Ես տեսնում եմ դեպի

Արարատ ելնող

հետքերը

Սողոմոն Թեհլերյանի։ (Նույն տեղում, էջ 22)

Թեհլերյանի անվան ամեն մի տառի մեջ հնչում է վրեժի կոչը, քանզի մեկ դարից ավելի է, ինչ «Ծնվում ենք որպես Հրանտ Դինք», որը դառնում է պայքարը շարունակելու հրամայական` կորուսյալ Հայրենիքը տուն բերելու փափագով։

Նեմրութի պոեզիան ընդհանրացնող երանգների համաչափ հյուսվածք է` Հայոց հազարամյակների կենսափիլիսոփայության հոլովումով։ Բանաստեղծը մտքի աչքերով, հոգու ջերմությամբ, սրտածածան կարոտով ներկայացնում է Հայոց սերունդների մանկությունն ու պատանեկությունը, երիտասարդությունն ու Աստվածապատկեր ծերությունը` համեմված մեր ազգային ճակատագրի իրական ծածանումներով, Մաշտոցյան գյուտով, Խորենացիական Ողբով ու Ավարայրված հերոսականությամբ, Հայոց մեծ եղեռնի սրտակեղեք ցավից ծնված վրեժի նորաբորբոք հրի թեժացումներով։ Երիտասարդ գրողի «ես»-ի հոլովույթում մայր ժողովրդի դեռևս շարունակվող գոյամարտն է, որի առաջին գծում հանդես են գալիս Վարդանված նվիրյալները։ Նրանց շուրթերով 21-րդ դարի Հայոց բանակի զինվոր-բանաստեղծ Նեմրութը մտորում է. «Խա՞ղ, թե` կռիվ», որի՞ համար են սկսվում պատերազմները։ Խաղաղությունը հուշում է, որ` երկուսի…»։ Այս հարցադրումից հետո բանաստեղծն արձանագրում է, որ յուրաքանչյուր հայ սերնդի «Մանկությունը փաստորեն խաղաղության վերջին խաղն է դառնում…»։ Վերջապես բանաստեղծը բանաձևում է.

Խա՞ղ, թե` կռիվ…

և ի՞նչ տարբերություն,

երբ մեզանից շատերն

արդեն պատճառ ունեն

դրանց միջև

ընկած սահմանը

կոչելու ԿԱՐՈՏ։ (Նույն տեղում, էջ 23)

Նեմրութի բանաստեղծական խոհերը փիլիսոփայական մտորումների ծփանքներ են, որոնց ծածանումներում ընթերցողը լսում է իր իմաստուն պապի, հոր, ավագ եղբոր խորհուրդները, սրբասուրբ նահատակների ապրեցնող դասերը` հայրենի երկրի և կենսանվեր մոր Աստվածահաճո պատգամով.

Թե մորս գրկից արևը ծագեր,

ճառագայթները կհատեին

սիրո բոլոր սահմանները,

և ոչ ոք աշխարհում

անարև ապրելու

առիթ չէր ունենա։

Պաշտեցե՛ք մորը։

Մոր գրկի մեջ

ապրած օրերն են

միայն ապրած։ (Նույն տեղում, էջ 24)

Գրականագետները կարող են հաստատել, որ ամենից դժվարը հաջողված գիրքը գրախոսելն է, որովհետև նրանում զետեղված բարձրարվեստ բոլոր երգերի վերլուծական գնահատումները քննադատին դարձնում են ոգեշունչ մեջբերողներ և ապա` ինքնամոռաց ծաղկահավաք` բազմերանգ ու բազմաբույր վարդերի ծաղկանոցում։

Նման եզրակացության ես հանգում Նեմրութի երգերի գիրքը կարդալուց հետո։ Ըմբոշխնում ես գրքի «Լսում եմ ձայները ինձանից բամբասող իմ մտքերի», «Վայրկյանների մեջ թաքնված տարիներ կան» և այլ ստեղծագործություններ, գեղագիտական հաճույք ես զգում։ Մեջբերենք հետևյալ երգն ամբողջությամբ.

Ժայռերի վրա

ծաղկել են

քարերը.

այդտեղով

հաստատ անցել է

իմ տատը։

Ես նրան երբեք

չեմ տեսել

հարթ ճանապարհներին։  (Նույն տեղում, էջ 27)

Այսպես, սիրտ շոյող էջերը, քեզ թևերին առած, տանում են առաջ, ոչ թե կարդում ես տողերը, այլ ձուլվում ես նրանց

Կարդալով Նեմրութի երգերը` համոզվում ես, որ մեր ժամանակներում «Ինչ-որ տեղ հարթ են կածանները, բայց չեն երևում մերկ ոտքերով մարդիկ», ու ակամայից ուղղակի հպարտությամբ ձեռք ես մեկնում ժամանակի հայածուփ հերոսական ոգուն և միանում բանաստեղծին ու նրա հետ միասին աղոթում.

Կարմիր երկինքը թռիչքից առաջ

Կուրծքը սեղմել է ամպերին.

տղերքը հորիզոնի խառնարանում

հաղթանակի պարն են պարում։

Խոնարհումի փոխարեն

Աղավնիները ծափահարում են։

Երևի մարտերից առաջ

տղերքն ասել են`

հարսանիքի ենք… (Նույն տեղում, էջ 31)

Նեմրութը սիրո երգերում մեր օջախանվեր պապերի հավատարիմ ժառանգորդն է, հավատարմության նվիրյալը, որի շուրթերին շափաղում է այս աղոթքը. «Սիրո տարածության մեջ գանգուր են անգամ թաքնված հայացքներդ»։ Քնարական հերոսը չի թաքցնում կարոտի իր խոստովանությունը. «Քեզ հետ անլուսին գիշեր ունենալը քաղցր է, միայն թե գիշերն անվերջ լինի»։ Կարելի է օրինակներն ավելացնել, բայց չբերել սրտի Աստվածահաճո այս խոստովանությունը` ճիշտ չէր լինի, քանի որ պատկերը հայկական է, երդումը սարվորի` ուղղված սարի աղջկան` Աստղիկ դիցուհու աչքերով.

Մի փունջ կակաչ ձեռքիդ,

սարից իջնում ես

ճերմակ։

Դու ցնորք չես, այո,

բայց ինձ

թվում ես երազ։

Մի փունջ ձորեր ձեռքիդ,

սարերից իջնում ես

հանդարտ։

Մի փունջ սարեր ձեռքիդ,

սարերից իջնում ես

կրակ…

Դու ամենամեծ

փունջն ես աշխարհի`

փնջիդ մեջ

սար ես, ձոր,

վարդ ու կակաչ։ (Նույն տեղում, էջ 47)

Դեռ ավելին, բանաստեղծն իսկական սերը տեսնում է նվիրումի, սրտացավության, հոգատարության, օջախապաշտության, հայրենասիրության և հայապատկեր այլ բարեմասնությունների մեջ։ Մինչդեռ դրանք ճակատային բառեր չեն, այլ` հոգու, սրտի, երազի անբիծ պատկեր-ապրում.

Անձրևաթաց բույրդ

հավաքել պահում եմ

ծոցագրպանիս մեջ։

Երբ ավարտվեն

տարվա բոլոր եղանակները,

ես այն շաղ կտամ

լուսնի փեշերին,

որ մութն էլ

լուսնալույսով ծաղկի

քո բույրից։  (Նույն տեղում, էջ 58)

Բոլոր լրջամիտ սիրողները հաստատում են` որտեղ արևում է մեծ սերը, այնտեղ ստվերում է նաև խանդը, անտարբերությունը խորթ է Աստվածանվեր Սիրուն։ Այս կենսահաստատ իմաստությունը ևս իր տեղն է գտել Նեմրութի պոեզիայում։ Եվ քանի որ նրա սիրած էակը նման է Լուսնին, ուստի Սիրո հոլովույթում խանդի նրա ապրումները առնչվում են գեղեցկատես Լուսնին.

Լուսնի ստվերն ինձ անընդհատ

հիշեցնում է քեզ,

հնարավոր է` դու մեր հանդիպման օրը,

մութն առիթ օգտագործելով,

լուսնից մի պատառիկ ես խլել…

Կամ էլ լուսինն ինձանից թաքուն

սիրահարվել է քեզ։  (Նույն տեղում, էջ 63)

Նեմրութի երգաշարը, ակունքվելով մեր ժողովրդին բաժին հասած ճակատագրից, իր ծալքերում ներառում է մեր կրած բոլոր հոգեվիճակների շերտերը` խաղաղ օրերից-գոյամարտ, գոյամարտից-հաղթանակ, հաղթանակի շուքի տակ-սիրո ծիածան, ու քանի որ հարևանը գորշ գայլերի ոհմակն է, սիրո քնքշանքի տիրույթում` որպես զգոնություն, պետք է հրազեն ունենանք։ Քնարական հերոսը տեսնում է, որ «Թնդանոթի ծայրին Խաղաղության մարտ է ընթանում, անգամ թնդանոթներն աշխարհին մոտենալ են ուզում», «Թռիչքը օդում թռչել է սովորում, օդը զինադադարից զինադադար պատերազմում է։ Հատկապես հիմա, հատկապես առաջ` հատկապես հետո»։

Տեսնելով մայր ժողովրդի առաջընթացին բաժին հասած վտանգները` բանաստեղծը խորհուրդ է տալիս չծափահարել «ամեն պատահած ճամփորդի», վստահության մեջ «չլինել պարզունակ», կյանքում կան երևույթներ, որոնք «Բացառել է պետք։ Չգիտեմ` հատկապես ի՞նչը, բայց ինչ-որ բան բացառել է պետք»։

Բանաստեղծի նման ապրումները չեն քնում երբեք, քանզի իր բոլոր ապրումներն առնչված են երկրի-ժողովրդի ճակատագրին, առանց որի անհատը չի կարող ունենալ նույնիսկ հուշեր։ Բանաստեղծն իր բոլոր հուշերը կապում է Հայրենիքի հետ, խաղաղությունը` պատերազմել կարողանալու հետ։ Հենց այդպես, որովհետև ինչպես վկայում է երգիչը, «Բոլոր պատերազմներն ինձ հետ կապ ունեն։ Ես պատերազմից մնացած շարունակություն եմ»։

Նեմրութի բանաստեղծական առաջին թարմաշունչ գրքի մասին դեռևս գրելու են, քանզի այն, հիրավի, ինքնության դաշտ է` Հայոց դարավոր-հարուստ-բարձրարվեստ-ազգային-համամարդկային պոեզիայի գանձարանում։

«Եղիցի լույս»

Թիվ 03 (197) 2020թ.

Օրեր առաջ Ստեփանակերտի «Դիզակ պլյուս» հրատարակչությունում ինձ մոտեցավ երիտասարդ բանաստեղծ Սերգեյ Սաֆարյանը, ջերմ բարևեց ու նվիրեց երգերի իր առաջին ժողովածուն «Ինքնության դաշտ» խորագրով, հետևյալ մակագրությամբ. «Սերգեյ Սաֆարյան (Նեմրութ)-ից։ Սիրով` Սոկրատ Խանյանին… Դուք միշտ Դուք եք, ընկեր Խանյան»։ Պարզ է, բանաստեղծը նկատի ունի իմ հետաքրքրությունը հայ պոեզիայի, առանձնապես Արցախում ստեղծվող քնարերգության վերաբերյալ։ Հայրաբար ընդունելով գիրքը` հարցրի.

Read More


Վիտալի Պետրոսյան / Քաղաքի աչքերը /քաղաքական Հադրութ/

ՆՈՍՏԱԼԳԻԱ

Իմ լուսամուտները Հադրութից

նայում էին լեռների դեմքին,

եւ միտքս բախվում էր խաչին:

Իմ ժամանակակից լուսամուտներն Երեւանից

նայում են փողոցի դեմքին,

որտեղ հոսում են մեքենաները,

շենքերը կախվել են քաղաքի մշուշից,

շները հոտոտում են անցորդներին,

եւ բոլորը խաբում են իրար,

մի քիչ ավելի լավ ապրելու համար:

Իմ լուսամուտներն Հադրութում իմն էին,

նրանք նայում էին լեռների դեմքին,

այստեղ բոլորն ուրանում են իրար,

եւ քաղաքն ուտում է մարդուն…

ես էլ այլեւս առաջվանը չեմ:

Երբեմն ժամանակը հոսում է

քաղաքից տուն,

ես դեռ գյուղացի մի ուսուցիչ եմ

եւ բանաստեղծ,

բայց իմ տանն ապրում են թուրքեր

եւ բազմանում են որպես առնետներ

ժամանակի քաղաքական արգանդում:

Իմ պատուհաններն հիմա ուրիշ են,

քաղաքը լափում է մարդուն,

ես դուրս եմ գալիս փողոց

ամեն ինչ նորից սկսելու համար,

մարդկանց աչքերին նայելու համար,

ինչ-որ մեկը կամաց-կամաց ջնջում է հիշողությունս,

ես խառնվել եմ բոլորի հետ

եւ հոսում եմ փողոցների լուսամփոփներով՝

որպես կանգառ կամ ընթացք,

որից սկսվում են աշխարհի բոլոր պատուհանները:

Լուսամուտներս, լեռներին նայելիս,

հիշում են աչքերիս ժամանակագրությունը,

որտեղ ձեւականություն է ամեն ինչ:

22.12.2020թ.

***

Ես ծխում եմ բաց պատուհանների

փեղկերի արանքում,

դիմացս քաղաքն է ու իր ստվերները`

գիշերային լուսավորության քամիներում:

Գիշերը հսկում է պատուհանները,

վարագույրները սեղմվում են նկուղներին,

որտեղից երևում է մի զույգ ներքնաշոր,

որ քամին կախել է ժամանակի պատին:

Օրերը չվում են,

դիմացս գյուղեր են`

Վարդաշատ, Վանք, Տյաք,

որոնց պաշտպանում են գիշերային խաչերը`

ցերեկային լույսերով ողողված:

Խաչերը պաշտպանում են գիշերը,

ցերեկը գյուղերը դատարկվում են,

օրերը մթնում են ինչ-որ թաքուն տեղ,

որտեղ կաշառվել է «մուրացիկը»:

Հիմա շատերը ցնկնում են դևեր.

հրեշտակների դարաշրջան է,

կտուրից կատուները տարան ձուն,

և կճեպի երևակայությունը դեղնուցն է:

Չգիտեմ՝ ո՞վ, որտե՞ղ.

բոլորը թռչելու են

ափսեների այլմոլորակային տիեզերքում.

հիմա խաչերն ուղղակի դիտում են

քաղաքի աչքերը:

06.09.2020թ.

Օրերը թեթևսոլիկ ծանրություն ունեն,

նրանք դռան բռնակ են, տարի.

պարապությունն օրորվում է լվացքի

պարանի վրա, որպես գունագեղ լաթ

քաղաքի գոլորշում:

Գաղթականի աչքերով պարպում եմ

փողոցի դատարկությունը մուրացիկի

գլխարկի մեջ, որ մայթերը չզրկվեն

սահմաններից:

Մարդուն ճանաչում ես այն ժամանակ,

երբ հայտնվում ես նրա հույսին.

բարեկամական ամբոխ փակ դռան

կողպված անցյալում,

ես նայում եմ առաջ:

Առջևում փակ դռներ են,

դրսում թափառում է սառած ոտքերի հետքը

ազատության հակականոն կանգառներում:

Օրը պարապությունից տրվում է քամուն,

մայթը կտցահարվում է պատահական կրունկներից,

իրար են խառնվում ձյունը, մանդարինը,

դեռ փողոցով հոսող արյունը, և մարդիկ,

մարդիկ, մարդիկ:

Ես հաշվում եմ քաոսը

և հեռանում եմ քեզնից դեպի ինձ:

23.12.2020թ.

***

Իմ տնկած ծառերն էլ իմը չեն,

Իմ երդիկի ծուխն արդեն հիշողություն է,

օրերը բաժանարար համբերություն են,

որ սնել են վիժվածքների մի կրկես.

շատ բան ունեմ գրելու,

արյունը խեղդել է բառերը:

ԱՆՏՈՒՆ ԳՐԱՌՈՒՄՆԵՐ ԱՐՅԱՆ ԿՈԴԵՐՈՎ

Ինչ-որ մեկը քայլելով գծեց «նոր հայրենիքի»

սահմանները Գյումրիից Երևան և

հիմա կրճատվում է հայրենիքը դեպի նոր սահմաններ,

որի երկայնքով վխտում են վերելակային շշուկները,

շները կրծում են անճանաչելի դիակի ճակատագիրը,

իմ հայրենիքն այլևս սահմաններ չունի,

ես այլևս հայրենիք չունեմ:

24.11.2020թ.

«Եղիցի լույս»

Թիվ 03 (197) 2020թ.

ՆՈՍՏԱԼԳԻԱ Իմ լուսամուտները Հադրութից նայում էին լեռների դեմքին, եւ միտքս բախվում էր խաչին: Իմ ժամանակակից լուսամուտներն Երեւանից նայում են փողոցի դեմքին, որտեղ հոսում են մեքենաները, շենքերը կախվել են քաղաքի մշուշից, շները հոտոտում են անցորդներին, եւ բոլորը խաբում են իրար, մի քիչ ավելի լավ ապրելու համար: Իմ լուսամուտներն Հադրութում իմն էին, նրանք նայում էին լեռների դեմքին,

Read More


Զոհրաբ Ըռքոյան / Հոչանց-Աղավնո Ավազան

Սա Հայաստան է, և վերջ…

Լեոնիդ Ազգալդյան

Այսօր կարոտով եմ ներկայացնում Հայոց մեր երկրի այն հատվածը, որը նորից թողեցինք գերության մեջ, մեր պապերի ոստանը, որտեղ հազարամյակներ հայն է ապրել, արարել, եկեղեցիներ ու վանքեր է կերտել, կամուրջ ու ամրոց, ջրաղաց հիմնել: Պատմական Մեծ Հայքի Սյունիք աշխարհի Աղահեճ գավառի մեծ մասը, որը 18-րդ դարից մինչ 20-րդ դարի 70-ական թվականները մնացել էր օտարի տիրապետության տակ, ազատագրվել Արցախյան գոյամարտի տարիներին, այս անգամ թուրքին նվիրեցինք առանց կրակոցի, չգիտեմ՝ ինչո՞ւ: 4-րդ դարում կառուցված Ծիծեռնավանքը և մոտակա տասնյակ այլ վանք ու եկեղեցի ոչ մի արժեք չունեցան, որ սա Հայոց երկիր է, միայն մի ստորագրություն ավելի կարևորվեց, քանի որ այդպես էլ չհասկացանք երկրի կարևորությունը, նախկինում և ներկայում մարտիրոսված հազար-հազար քաջորդիների արյան գինը: Այդպես էլ միասնությունը մեզ համար խորթ երևույթ մնացգ երևի ավելի կարևորն ստամոքսն է: Թշնամուն նվիրեցինք 9-րդ դարի Վարազգոմի վանքը, 12-րդ դարի Մկնատամի Խաչը, ու էլի, վանք ու եկեղեցի, հարյուրավոր խաչքարեր՝ այս երկրի մասին պատմող: 20 տարուց ավելի զբաղվել եմ տարածքի պատմական հուշարձանների ուսումնասիրմամբ, դրանց մասին հրապարակումներ անելով, բարձրաձայնելով՝ Սա Հայաստան է… Հայտնի հուշարձաններից բացի գտնվել են նորերը: Այս հարցում մեծ էր մեր բնակիչների, հատկապես դպրոցական տղաների դերը: Այդ տղաները, հասակ առնելով, դպրոցն ավարտելով, դարձան նաև հայրենիքի զինվորը: Ցավում եմ՝ լուսավոր մեր զավակներից շատերը վերջին պատերազմում դարձան Նահատակ ու Մարտիրոս, անհայտ կորած են: Իհարկե՝ մինչ 2020թ. սեպտեմբերյան պատերազմը, քաշաթաղցի տղաներից, ցավոք, էլի ունեցել ենք հերոսներր, ովքեր կյանքը նվիրեցին հայրենիքի սահմանը պաշտպանելուն: 2014թ. օգոստոսի 23-24-ին հնագետներ Գագիկ Սարգսյանի և Արտակ Գնունու հետ գտնվում էի Հակարի գետի վերին վտակների՝ Աղավնո և Հոչանց գետերի ավազանում: Բերդիկ, Հակ, Լեռնահովիտ, Սպիտակա¬ջուր, Շրվական և Արվական գյուղերում: Սյունիք աշխարհի Աղահեճ գավառը 13-րդ դարում արդեն կոչվում էր Քաշաթաղ-Խոժոռաբերդ: Այս մասին հիշատակում է 13-րդ դարի պատմիչ Ստեփանոս Օրբելյանը «Սյունիքի պատմություն» գրքում: Եվ այս գավառի ալպիական գոտու տարածքում ենք: Այս անգամ էլ մեզ հաջողվեց հայտնաբերել հնագիտական մի շարք հուշարձաններ՝ ամրոցատեղիներ, բնակատեղիներ, հեթանոսական շրջանի դամբարանադաշտեր ու պաշտամունքային շինություններ և այլն: Սպիտակաջուր գյուղում կան բազում խաչքարերի ու տապանաքարերի բեկորներ, որանց մասին արդեն մի քանի անգամ գրել եմ: Եվ ահա, այդ օրերին հայտնաբերվեցին ևս մի քանիսը: Սակայն առավել հետաքրքիրը գյուղի հյուսիսային կողմում գտնվող ամրոցատեղիի հարևանությամբ Հոչանցի ձորի ժայռերի վրա քանդակված խաչերն էին, որոնց տեղը ցույց տվեց Սպիտակաջուր գյուղի պատանի բնակիչ Գեորգի Խոջոյանը: Գեորգին այս պատերազմի մասնակից է արդեն, և Փառք Աստծո ողջ տուն եկավ: Ձորի ուղղաձիգ ժայռերին մեր նախնիները խաչեր են քանդակել, և ամենակարևորը՝ կա թվագրություն՝ ՊԸ=808+551=1359թ.: Լեռնահովիտի դպրոցի ուսուցիչ Խոսրով Խաչատրյանի ուղեկցությամբ Սպիտակաջուր գյուղում լուսանկարեցի մի քանի տապանաքար, որոնցից երկուսը գտնվում են Գուրգեն Սահակյանի տան բակում: Մեկն օրորոցաձև է, ունի111x 59×21 սմ չափեր և արձանագրության: Դիմահայաց կողմում երկու խաղացող երեխաների պատկերներ են քանդակված: Մյուս կողմը պատի մեջ է: Երկրորդն ուղղանկյունաձև է, ունի 154x51x22 սմ չափեր: Արձանագիր է` թվագրված ՌՃԸ-1108+551=1659: Բացի այդ, գյուղի հարավ-արևելյան կողմում՝ քանդված տների մոտ, կա մի տապանաքար՝ 92x64x39 սմ չափերով, ձիավորը նետը ձեռքին քանդակով: Քիչ հեռու մի ավերակի մեջ 2 տապանաքարեր կես են արված. երկրորդ կտորները չգտնվեցին: Մեկի վրա այծեր ու ոչխարներ են քանդակված, եզրերը նախշազարդ են. չափերն են՝ 44(ջարդված կողմը)x74x21 սմ չափերով: Մյուսը, որի չափերն են՝ 50(ջա-րդված կողմը) x74x21 սմ, եզրերը նախշազարդ են, միջնամասում՝ խաչեր: Ավերակի մոտ կան սրբատաշ շատ քարեր, որն էլ հուշում է՝ հնարավոր է՝ այստեղ եկեղեցի է եղել: Վերջին տարիներին «Հայրենասեր» ՀԿ-ի կողմից Սպիտակաջուր գյուղում պուրակ հիմնվեց, և այստեղ իրենց տեղը գտան նշված հուշաքարերի մի մասը: Այժմ դրանցից մի քանիսը տեղափոխվել է, որ թշնամին չոչնչացնի, սակայն մնացածի ճակատագիրը պարզ է՝ այլևս չենք տեսնելու: Գյուղի մի հատվածում, դեռևս խորհրդային տարիներին ցանքատարածքի ցանկապատ կառուցված բավականին լայն ու բարձր պատի մեջ, որպես շինաքար, օգտագործվել են մի քանի բավականին մեծ չափերով խաչքար ու տապանքար: Լուսանկարները կան, իսկ հետո՝ չգիտեմ… Այս գյուղը վաղ-միջնադարում էլ է գոյություն ունեցել, այդ վկայում է Հոչանցի աջափնյա մասում՝ ուղիղ ձորի վրա պահպանցած ամրոցատեղին՝ մոտ 5կմ երկարությամբ, 1կմ լայնությամբ: Այս գյուղում՝ սարալանջի ժայռերի միջից է սկիզբ առնում Հոչանց գետի մի վտակը: Մաքուր ու սառնորակ մի քանի աղբյուր են բխում քարերի տակից, և ծնունդ է առել գետակը, որը հոսում է գյուղի հարավային մասով, անցնում հարևան Շրվականի մոտով, թռիչք կատարում ձորից՝ դառնալով բնական գեղեցիկ ու հազվագույտ հուշարձան՝ Սպիտակաջրի ջրվեժը: Գյուղի հարավարևելյան կողմում բարձր բլուրներ կան, որոնց վրա պահպանվել են հնադարյան դամբարաններ՝ ըստ հնագետների՝ 4-5 հազար տարեկան: Նույն ջրվեժի հարևանությամբ՝ ժայռի վրա խաչեր կան քանդակված հարևան Շրվական գյուղի մոտակա անտառում՝ Հոչանցի աջափնյա վտակի ձախ ափի լա-նջերին: Շրվականի պատանի բնակիչներ Սարոն ու Արմանն ինձ ուղեկցում են սրբատեղի: Անցնում ենք գետը և պատմական անտառամիջյան ճանապարհով բարձրանում վեր: 2,6մ բարձրությամբ ժայռին 2 գեղեցիկ խաչեր են քանդակված: Թվագրություն չկա, բայց ոճը 12-13-րդ դարեր է հուշում: Սարո Թունյանը մասնակից եղավ 2020թ. սեպտեմբերյան պատերազմին ու նահատակվեց: Այժմ նայում եմ 6 տարի առաջվա լուսանկարները, որտեղ Սարոն իր ընկերների հետ, ինձ ուղեկցեց նշված հուշարձանի մոտ, ցույց տվեցին գյուղում պահպանված տապանաքարեր:

Զգացվում է, որ այս ժայռախաչը դարձել էր սրբատեղի տարածքի Շրվականի բնակչության համար: Մոտը շինության հետքեր կան, հավանաբար մատուռի հիմքեր են: Այստեղ միջնադարում բնակավայր է եղել, որը հավանաբար հետագայում տեղափոխվել է գետի աջ ափ կամ հիմնովին ավերվել է 17-րդ դարի վերջերին: Շրվական գյուղում մինչև այդ հայոց հուշարձաններ չէին հանդիպել, սակայն գյուղի նախկին դպրոցի ավերակի մոտ բնակիչները մեծ քարեր էին տեսել: Արդեն նշել եմ՝ Սարոյի ու իր ընկերների ուղեկցությամբ նշված հուշաքարերի մոտ եմ: Մեկի վրա խաչ է քանդակված. Չափերն են՝ 95x53x34 սմ: Տարածքը հայոց գերեզմանոցն է եղել(1743 մ. Ծ.մ.բ), որը քանդել են և տեղում տներ կառուցել: Բարեբախտաբար այս խաչքարն ու մի քանի գերեզմանաքարեր պահպանվել են: Իսկ մի մեծ տապանաքար՝ 130x75x45 սմ չափերով, մարդու կերպարանքով, գտնվում է գյուղի ներքին տներից մեկի մոտ: Այս շիրմաքարի տեղը նույնպես երեխաներն ասացին:

Գտածոները խոսում են այն մասին, որ Շրվականը (հայաթափումից հետո կոչվում էր Շեյնալի) դարձյալ ունի պատմական անցյալ և եղել է հայ մարդու օրրանը: Շրվականից շարժվում ենք դեպի Արվական: Որսորդ Գարեգինն արդեն մի քանի տարի է, ինչ խնդրում էր՝ գնայինք իր հայտնաբերած հայոց գերեզմանատունն ուսումնասիրելու, որը գտնվում է Կատոսավանքի ձորում՝ խիտ անտառի մեջ: Անտառահատների բացած ճանապարհով իջնում ենք ձորը: Վերջապես հասնում ենք մի առվակի, որից քիչ վերև՝ մի հարթ հրվանդանի վրա, գտնվում է գերեզմանատունը՝ ամբողջովին անտառապատ:

Այսուամենայնիվ՝ 10-ից ավելի շիրմաքարեր երևում են: Մի գեղաքանդակ խաչքար՝ 163x80x25 սմ չափերով, հիացնում է իր գեղեցկությամբ, ունի մեկ մեծ խաչ՝ 90 սմ երկարությամբ և երկու փոքրը՝ մեծի թևերի տակ: Այս խաչքարի մոտ, կիսով չափ հողի տակ, մի տապանաքար կա՝ 153x70x45 սմ չափերով: Գերեզմանատան հարավային եզրին հողից մաքրեցինք մի այլ գեղեցիկ խաչքար՝ 163×60 չափերով: Մի կողմը հողի մեջ է, և պարզ չէ, թէ ինչ է ներկայացնում: Իսկ դիմահայաց կողմում միջնադարի հայ քանդակագործը դարերին է ժառանգել արվեստի կատարյալ նմուշ: Կողերից մեկի վրա խաչ է քանդակված՝ ներքևի մասում թևերով: Հարավային կողմի վրա կենցաղային պատկերներ են, ցավոք, բավականին վնասված: Մյուս կողմը, որի վրա խաչեր են քանդակված, հողի մեջ է: Ժամանակի սղության պատճառով չհասցրեցինք ամբողջությամբ մաքրել հողից: Այժմ մտածում եմ՝ լավ կլիներ այս ու այլ խաչքարերը, որոնք նորից թողեցինք թշնամու գերության մեջ, ծածկված լինեին հողով: Կատոսավանքը գտնվում է Հոչանց գետի աջափնյա հարթությունում, հիմնադրվել է 9-րդ դարում: Սրբատնից այժմ պահպանվել են 2 պատերը: Իսկ մոտակայքում միջնադարում բնակավայր է եղել: Գետից քիչ վեր է եղել նշված բնակավայրի գերեզմանատունը, որը 1990-ական թվականներին ավերվել էր թշնամու կողմից, այնուամենայնիվ մի քանի տասնյակ գեղազարդ խաչքար պահպանվել էր, որոշները` արձանագիր: Եկեղեցուց քիչ հեռու` հարավարևելյան կողմում անտառի մեջ վերջերս գտնվեց մի արձանագիր խաչքար, որը հուշարձանագետ Սամվել Կարապետյանը համարում էր կորած: Խաչքարի վրա գրված է. «ԱՋՆՈՐԴՈՒԹ/ԵԱՄ/Բ ՀԱՅՐ ԳՐ/Ի/ԳՈՐՈՅ, ՅԻՇԵՍՋԻՔ Ի Ք/ՐԻՍՏՈ/Ս»: Ըստ հուշարձանագետի՝ Կատոսավանքը եղել է Աղահեճ-Քաշաթաղ գավառի կարևոր վանական համալիրներից մեկը: Այդ վկայում է այն, որ շաչքարը պատկանում է վանական առաջնորդի: Կատոսավանքից մոտ 2կմ վեր նույն ժամանակներում կառուցվել է միջնադարի համար բավականին մեծ ու ամուր քարե կամարակապ կամուրջ: Սրբատաշ կապտավուն բազալտից կառուցված կամրջի հենասյունները պահպանվել են: Ձախակողմյան հենասյունն ունի 7,5մ լայնություն, ավելի քան 12մ թռիչք: Աջակողմյան հենասյունը նույնպես պահպանվել է, ունի հետաքրքիր կառույց: կամրջի հենասյունների հարեւանությամբ շինությունների ավերակներ են պահպանվել: Ձախ կողմի ավերակներից մեկը հավանաբար իջեւանատուն է եղել: Այս ձորում միջնադարում գործել են 3 կամուրջ՝ հիշատակվածը, մեկը Հոչանց-Սոնասար գյուղերի հատվածում, իսկ մյուսը Շրվական գյուղի տակ: Վերջինս քանդվեց մոտ 10 տարի առաջ: Ձորում գործել են նաեւ մի քանի ջրաղաց, 3-ի ավերակները կան:

«Եղիցի լույս»

Թիվ 03 (197) 2020թ.

Սա Հայաստան է, և վերջ… Լեոնիդ Ազգալդյան Այսօր կարոտով եմ ներկայացնում Հայոց մեր երկրի այն հատվածը, որը նորից թողեցինք գերության մեջ, մեր պապերի ոստանը, որտեղ հազարամյակներ հայն է ապրել, արարել, եկեղեցիներ ու վանքեր է կերտել, կամուրջ ու ամրոց, ջրաղաց հիմնել: Պատմական Մեծ Հայքի Սյունիք աշխարհի Աղահեճ գավառի մեծ մասը, որը 18-րդ դարից մինչ 20-րդ դարի

Read More


Սոնա Համբարձումյան / Արցախյան 2-րդ գոյամարտում հերոսացած  ուսանողներին

Այսքա՞ն տղաներ

Այսչափ լռությո՞ւն

Դասերիս ասում էի.

պահպանեք լռություն,

Հիմա չեմ ուզում՝

Կարե՛ն, Սուրե՛ն, Դավի՛թ,

Խոսե՛ք, աղմկե՛ք,

մի՛ լռեք, Տղե՛րք…

Մշտաժպիտ, կյանքով լեցուն

Սիրող հոգի, ճրագ ու սյուն,

Լույս որդիներն եք համալսարանի,

Դարձաք ճամփորդներ փառքի ու պատվի,

Սիրտն իմ ցավում է,

ինչպես կլռի

Հայկ, Ռոբերտ, Միքայե՛լ,

Խոսե՛ք, աղմկե՛ք,

մի՛ լռեք տղերք…

Եթե հրաշքով

Հավաքեի ձեր երազանքները

Հյուսեի ամուր մի գոտի

Վստահ եմ՝ ազգիս վահան կլինի:

Ձեր արյունը, մարմինն ու հոգին

Խաղաղության, ազատության թանկ գին

Հայ ժողովրդի, մեզ համար զոհեցիք

Այսքան լռություն ինչպե՞ս սովորեցիք

Խոսե՛ք, աղմկե՛ք,

մի՛ լռեք, Տղե՛րք…

Իմ ասած ոչ մի ժամից

Չէիք ուշանում

Վստահում էի՝ պատասխանատվություն ստանում,

Ինչպե՞ս դաս բացատրեմ

Երբ դուք չեք լսում

Հարցեր չեք տալիս…

Ինչպե՞ս ես տխրեմ

Ինչպե՞ս արտասվեմ

Երբ ձեր գնալով

Ուժեղ լինելու,

Արարելու, հայրենիք շենացնելու

Պարտք եք ինձ թողել,

Պիտի բժշկենք ամեն փոս ու վերք

Խոսե՛ք, աղմկե՛ք,

մի՛ լռեք, Տղե՛րք…

***

Ես գրում եմ քո մասին.

-երազիր:

Ես վազում եմ քո հետևից.

-թաքնվիր:

Երգում եմ ծառերիդ բառերը.

-խարույկ վառիր:

Ժամանակը հաշվի չի նստում

Ոչ Ա-ի եղբոր տղայի հետ

Ոչ էլ Ֆ-ի ապօրինի կնոջ հետ,

Ժամանակը ժողովրդի միակ ընտրյալն է,

Ով ծնողն է մշակույթի, իրավունքի… տեռորի

Բայց երբեք նրանց փոխարեն չի գործում:

Ես տեսնում եմ քեզ.

-ժպտա՛:

Ես գրկում եմ քեզ.

-աղոթիր:

Ժամանակը կաթում է սեղանիս,

Երբ հայտնվում է աչքերիս մեջ,

Լավան, սառույցը, կրակված փամփուշտը

Մեղմ քամու վրա խառնում եմ.

-ներկիր գունաթափ կոշիկներդ:

Գուցե, մի օր, զեղչ հայտարարեն

Հիվանդանոցում և նյարդային բոլոր հիվանդություններն անվճար բաժանե՞ն,

Գուցե՞, մի պաշտոնյա բացառիկ մարդասեր գտնվի

և բժիշկը

հարկադրված չլինի

ժամը 15:00-ի սուրճը

խմել պոլիկլինիկայում և ժամը 13-14-ը ընդմիջումից հետո չգա աշխատանքի:

Ես ժպտում եմ

-ստեք ինձ

Ես հավատում եմ.

-նախանձեք ձեր հարևանին:

Ժամանակն է գրատախտակը պատմի,

Որ երեխաները շատ են չար և աշխատավարձն իրավունք չունի համեստ լինել:

Ես հիշում եմ.

-հետևեք ինձ:

Խոստումները լքում են դաշտը`

առանց փոխակերպվելու:

Անտարբերությունը վարձատրվում է:

Ես գրում եմ

-Երազի՛ր:

***

Ժամերը սոխի չորացած տերևիկներ են,

խաղում են քամու հետ

Եվ վազում են անհայտ ուղղությամբ:

Մեքենայից դուրս անտառը սփռոց է հիշեցնում

Ու՞ր է անձեռոցիկը,

որ

Կգլորի փշրանքները վերջին հանդիպման:

Կատուն մլավում է

Քաղցած հայացքը

ձգելով պատռոտված մարմնին..

Քեզ թվում է խանգարո՞ւմ են,

Վախենու՞մ են առանց քեզ…

Չի՛ գալու,

Չի՛ գալու

Սպասումը՝

կատաղությունից առաջ,

Պատկերը՝ համբույրից հետո,

Սուտը՝ հոգատարությունից հետո…

Ամենուր ինձ եմ փնտրում,

Անընդհատ,

Անգամ թռչող

սոխակեղևիկներում,

Որ անվերադարձ

ժամանակ են հիշեցնում:

***

Մի վերջին անգամ

ձեռքերս ձգեցի վեր`

բարձրացնելով

կարոտս սպասված

հանդիպումի,

և

նետեցի գետնին,

ազատելով ափերս

կարոտների ծանրությունից,

և ավելի ծանրացավ ափերս`

պայթուցիկների

ուսապարկ նետող

վարձկանի մեղքով,

կեղծված

փոխանցումներից

հարստացածի մեղքով,

ադամանդափայլ

սիրո մեղքով….

***

Ամեն վայրկյան

Ոտքի տակ ենք

տալիս ինչ-որ մեկի Հիշողությունը:

Նույն արարքի նույն ապրումները

Մեզ աննախադեպ են թվում:

Անհայտ անհատների հայտնի

պատմությունները

Արցունքներ են սպասումի ծառից քաղված,

Իսկ արևն այդպես էլ չկարողացավ

պտուղներ պարգևել այդ ծառերին,

Որ օր օրի հաստանում ու խտանում են:

Նրանք իրենց փոխարեն տուն ուղարկեցին

հաղթանակի լուրը…

***

Հողն արթնացավ

Երկնքի լացից

Գիշերը չքնեց մեզ հետ

Ճանապարհը մենակ մնալու ժամանակն է,

Ժպիտը՝ համբույրից փախչելու

Պատերազմը՝ կարոտին ենթարկվելու

և ցավի դեմ ծնկելու ժամանակ է

ոտքերիս

փաթաթված ջերմությունը հիշողությունն է,

որին չեմ հասցրել տեղավորել

ուսապարկիս մեջ:

04.11.2020

***

Պատերազմ տեսնող անտառի գույները

վախվորած խամրում են,

Արմատները խորացնում հողում

Եվ թաքուն հրճվում են տղաներիս ուժով…

Հողս անտուն մնացած փոքրիկի պես կծկվում է

Հայորդիներիս սառչող մարմինների անկյունում,

Երկինքը չի հանդուրժում և ոչ մի պատերազմ…

Պատերազմող ձեռքերը մի օր

Նորածին կգրկեն տաքուկ

Պատերազմող աչքերը մի օր

Կարցունքվեն հիշատակի կենացից

Եվ թաքուն կհրճվեն իրենց սխրանքով…

Ափդ դառնամ, զինվոր,

Երբ շուրջդ ջհադիստ ռոբոտներն են

Որ դու չդողաս ու չշփոթես բռնածդ նշանը

Ոտնաթաթդ դառնամ, զինվոր,

Երբ շուրջդ ընկերների ու թշնամիների

համերաշխ ու արնահոտ մարմիններն են,

Որ դու չհոգնես ու չշփոթես ուղիդ…

Պատերազմ տեսնող պատերազմող երկիրս

Դուք եք՝ իմ գերված,

նահատակված,

կանգուն,

խելագարված,

կորսված,

պահանջատեր,

ազնիվ,

անվախ ժողովուրդ…

18 հոկտեմբեր 2020

***

Մնացին թերի

Թե՞ ավարտվեցին…

Ծաղկի լռություն է

Մեղվի աշխատանք..

Հայրենագծագրություն

Հողի ընդերքն արյունոտվում է

Նոր ծննդկանի սավանի նման..

հավերժանում են

Թերի թողնելով յուր

պատմությունները հայոց

պատմություն են կերտում մարտիկները..

Մնացին թերի՝

Թե՞ ավարտվեցին

Նրանց՝ սուրբ նահատակների կյանքի ուղիները,

Նրանց՝ հերոսածին մայրերի

Ժպիտ խրատները…

Անտառում, թշնամու գնդակից հեռու

Ծաղիկ է նազում

Նեկտար է պահել

Պոկվել չի ուզում…

Եվ քանի տարի արնահոտ կլինի

Քամու, պտուղների,

հանդիպումների

և անձրևից թարմացած բնության

շնչում

Մնացի՞ն թերի,

Թե ավարտվեցի՞ն…

«Եղիցի լույս»

Թիվ 03 (197) 2020թ.

Այսքա՞ն տղաներ Այսչափ լռությո՞ւն Դասերիս ասում էի. պահպանեք լռություն, Հիմա չեմ ուզում՝ Կարե՛ն, Սուրե՛ն, Դավի՛թ, Խոսե՛ք, աղմկե՛ք, մի՛ լռեք, Տղե՛րք… Մշտաժպիտ, կյանքով լեցուն Սիրող հոգի, ճրագ ու սյուն, Լույս որդիներն եք համալսարանի, Դարձաք ճամփորդներ փառքի ու պատվի, Սիրտն իմ ցավում է, ինչպես կլռի Հայկ, Ռոբերտ, Միքայե՛լ, Խոսե՛ք, աղմկե՛ք, մի՛ լռեք տղերք… Եթե հրաշքով Հավաքեի ձեր

Read More


Սոնա Համբարձումյան / Ապրողների հետ նա միշտ կապրի

Գրիչն արյունով գրեց, և հողը վերջին թուղթը դարձավ արցախաչյա սիրով պարուրված Հայասեր Հովսեփյանի համար: Հայասերն իր անվանն արժանի գործ թողեց: Նրա յուրաքանչյուր տողում բառը զինվոր էր և մշտական պայքարի մեջ էր: Հեղինակը բանակից մինչ դպրոց, կրթությունից քաղաքականություն ճանապարհների անցորդ էր, ով ինքնատիպ զգացողությունները բառավորում և ընթերցողին էր հասցնում` որպես բանաստեղծ, ուսուցիչ: Այն հեռուն, որ ցավ էր ծնում Հայասեր բանաստեղծի սրտում, այսօր ինքն է դարձել այդ հեռուն, և մենք ենք կարոտի ցավ ենք զգում: Եվ՝ գիտակցելով նրա սերը կյանքի հանդեպ` մենք պարտավորվում ենք նրան հիշել ու հավերժացնել.

Բայց ես սիրում եմ կյանքն առավել ուժգին, քան կարող եմ,

որովհետև կյանքի մեջ կաս Դու,

Դու` արցախաչյա իմ սեր…

Նրա խոսքի և գործի կապվածությունն Արցախի մշտական պայքարին, հետաքրքիր արտացոլանքն ուներ բանաստեղծությունների մեջ.

Դու վախկոտ ես, խաղաղություն:

Տեսել ես կարմիր արյունը ընկած զինվորի

Եվ անամոթաբար միշտ լքում ես ինձ,

Երբ ես կանգնում եմ այս արյունոտ խրամատում…

Բանաստեղծ ուսուցիչը նաև ազնիվ ընկեր էր, մարդասեր երիտասարդ, հայրենիքի նվիրյալ: Այսպիսի կերպարներ հայ ժողովուրդն ունեցել և կշարունակի ունենալ, միայն ցավալի է, երբ ուղի է ընդհատվում, երբ կյանք է ավարտվում` անժամանակ: Այն ոգին և պատկերները, որոնք մեզ թողեց Հայասերը, երբեք չեն ընդհատվելու, քանզի նա զոհվեց, որպեսզի ապրի հայրենիքը, իսկ հայրենիքը մենք ենք` ապրողներս: Ես նրան ճանաչել եմ` որպես համեստ ու հետաքրքիր էություն, որպես պատասխանատու ուսանող և հասարակության մտահոգ քաղաքացի: Մենք հիշում, և հիշելով հպարտանում ենք, որ ունենք այս անունը` թե՛ որպես բանաստեղծ, թե՛ որպես մարտիկ: Թո՛ղ Լույս և ջերմություն ճառագի նրա հիշատակը, թող խաղաղության մեջ հնչեն նրա ստեղծագործությունները.

Այստեղ ամեն մի քար լուռ պատմաբան է,

Ամեն ժայռ թշնամու դեմ վահան է,

Ամեն ծառ կռվի տարիներից մի բեկոր է կրում իր կրծքում,

Ամեն ծաղիկ մի նահատակի սրտից է բուսնում,

Ամեն գետ հայերեն է կարկաչում,

Ամեն թռչուն անպայման հայերեն է երգում:

Այստեղ՝

Այս հողի վրա,

Օտարերկրացին անգամ

հայերեն է քայլում:

«Եղիցի լույս»

Թիվ 03 (197) 2020թ.

Գրիչն արյունով գրեց, և հողը վերջին թուղթը դարձավ արցախաչյա սիրով պարուրված Հայասեր Հովսեփյանի համար: Հայասերն իր անվանն արժանի գործ թողեց: Նրա յուրաքանչյուր տողում բառը զինվոր էր և մշտական պայքարի մեջ էր: Հեղինակը բանակից մինչ դպրոց, կրթությունից քաղաքականություն ճանապարհների անցորդ էր, ով ինքնատիպ զգացողությունները բառավորում և ընթերցողին էր հասցնում` որպես բանաստեղծ, ուսուցիչ: Այն հեռուն, որ ցավ

Read More


Կիմ Գաբրիելյան / Պուղին եւ պատերազմը

Վերջերս Պուղին մեր խմբագրություն էր այցելել: Մտահոգ էր, տխուր, բայց ոչ հուսահատ: Ասաց` արցախցիները դարերի ընթացքում դժվար օրեր շատ են տեսել, բայց կարողացել են հաղթահարել առկա դժվարությունները: Հիմա էլ նույնը կլինի` թուխպը կանցնի ու պարզկա օրը կրկին արևով կճառագի Արցախի վրա: Իսկ դրա համար պետք է միասնական լինել, նպատակասլաց, անկոտրում, լավատես, խիզախ…

Պուղու հետ երկար զրույց ունեցանք ադրբեջանա-թուրքական-ջիհադիստական ուժերի դեմ արցախահայության հերթական պատերազմի թեմայով: Հետաքրքիր դիտարկումներ արեց, որոնք չէինք կարող չգրառել: Դրանց մի մասը ներկայացնում ենք մեր ընթերցողների ուշադրությանը:

***

Հայերի ու ադրբեջանցիների միջև վերջին 120 տարում մի քանի անգամ զինված մեծ բախումներ են եղել: Դրանց հաջորդած հաշտությունները կամ զինադադարները, սակայն, ադրբեջանական հասարակության մեջ հայատյացության տածումները չեն նվազեցրել: Անգամ խորհրդային «ինտերնացիոնալիզմի» տարիներին, ամենածայրամասային գյուղի դպրոցում ադրբեջանցի երեխաներին հայերի հանդեպ ատելություն են սերմանել: Մինչդեռ հայկական կողմը միշտ զուսպ է արտահայտվել դրկից ժողովրդի մասին և ի տարբերություն ադրբեջանցիների` նրանց չի որակել «թշնամի» պիտակմամբ: Ծայրահեղ դեպքում «հակառակորդ» է անվանել ադրբեջանցուն:

Ղարաբաղյան այս նոր պատերազմի ընթացքում որակման բառապաշարը հայերի մոտ էլ փոխվել է, ինչը կարելի է պատճառաբանել ադրբեջանցիների անօրինակ դաժանություններով: Կան հակառակորդի նկատմամբ վերաբերմունքի հումանիտար նորմեր, որոնք պետք է պարտադիր պահպանել: Խոսքը ոչ միայն ռազմագերիների կամ սպանվածների դիակների նկատմամբ ծաղրի ու պղծման գործողությունների, այլև սակրալ արժեքների ոտնահարման անթույլատրելիության մասին: Ինչպե՞ս կարելի է, օրինակ, թիրախային ռմբակոծել քրիստոնեական եկեղեցին, երբ այն պատկանում է ոչ թե պարզապես «թշնամական» ազգին, այլ դարերում ձևավորված մի ամբողջ քաղաքակրթության: Ոչ մի քրիստոնյա երբեք մզկիթ կամ մահմեդական սրբավայր չի ավերել կամ պղծել: Այս համատեքստում դժվար է հասկանալ այն մահմեդականին, ով միտումնավոր խոզը մտցնում է մզկիթի սրահ` իր հավատակիցների կրոնական զգացմունքները արհեստականորեն գրգռելու համար: Վրեժխնդրության տափակ ձևեր են սրանք, որը երևի միայն ազերիների ազգային առանձնահատկությունն է: Այս շրջանակում մի զավետալի դրվագ հիշեցի:

Հայ ժողովրդի մասին դրական կարծիք արտահայտած հոլիվուդյան աստղ Մել Գիբսոնը ամիսներ առաջ նույնպես հայտնվել էր ադրբեջանական «սև ցուցակում»: Տվյալ դեպքում, Գիբսոնը ոչ թե զրկվել էր Ադրբեջան այցելելու իրավունքից, ինչին վերջին երկու տասնամյակում արժանացել են բազմաթիվ հանրահայտ դեմքեր, այլ պարզապես Ադրբեջանում արգելվել է նրա մասնակցությամբ ֆիլմերի ցուցադրությունը:

Դրա նախաձեռնողը Բաքվում գործող «Նիզամի» կինոկենտրոնի ղեկավարությունն էր, ում որոշմամբ Մել Գիբսոնն այսուհետև պերսոնա նոն գրատա է հայտարարվել իրենց կինոթատրոնի էկրանի վրա: Այստեղ են ասել` արջն անտառից խռովեց, անտառն այդ մասին չիմացավ:

***

Դուք կարծում եք Ադրբեջանն այս պատերազմում հաղթե՞լ է: Ես այդ կարծիքին չեմ:

1992 թվականի ձմռանը Լեռնային Ղարաբաղում հայերի համար վիճակը շատ ավելի ծանր էր: Գտնվելով խուլ շրջապատման մեջ, մինչև ատամները զինված ադրբեջանական հրոսակների շարունակական գրոհների պայմաններում, հայ ինքնապաշտպանները կարողացան ճեղքել շրջափակումն ու բացել «կյանքի ճանապարհ» Հայաստանի հետ: Իսկ այդուհետև, ազատագրելով պատմականորեն իրեն պատկանող տարածքները, հայկական ազատագրական ուժերը կարողացան հակառակորդին զինադադար պարտադրել:

Պատմությունը կրկնվելու հատկություն ունի, և թերևս այս տեսլականի ֆոնին ադրբեջանցի լրագրող Աֆղան Մուխտառլըն, ով հայրենի իշխանությունների կողմից հալածվելու պատճառով գտնվում է վտարանդիության մեջ, դեռևս պատերազմի օրերին գրել էր. «Խորը ցավով եմ ասում, որ Ադրբեջանը կկորցնի Մինգեչաուրի ջրամբարը»: Շարունակելով թեման, նա նշել է, որ Նախիջևանի պայմանագրի ժամկետը լրանում է 2021 թվականի մարտին, որը Ռուսաստանն այլևս չի ուզում երկարաձգել: Ազերի դիսիդենտի համոզմամբ` ղարաբաղյան նոր պատերազմի պատճառներից մեկը հենց դա է:

Մուխտառլըի կանխատեսումները միանգամայն տրամաբանական են: Ըստ ազերի լրագրողի, պատերազմի վերջնական արդյունքում Լեռնային Ղարաբաղի Հանրապետությունը կստանա ՄԱԿ-ի մանդատը, Ռուսաստանը որպես անվտանգության երաշխավոր` խաղաղապահներ կմտցնի տարածաշրջան: Դրա իրական արդյունքը կլինի այն, որ Արցախի հետ միավորված Հայաստանի Հանրապետությունը ուղղակի սահման կունենա Ռուսաստանի հետ, որով էլ կվերանա տրանսպորտային կախվածությունը Վրաստանից:

Ինչ մնում է Նախիջևանին, ապա ազերի լրագրողի համոզմամբ` 2021 թվականին Ռուսաստան-Հայաստան տանդեմը Թուրքիայից կխլի նաև Նախիջևանը:

Այս մռայլ հեռանկարի մեջ մեղադրելով Իլհամ Ալիևին, նա գտնում է, որ Բաքվի բռնապետը ժողովրդի առաջ պատասխան է տալու 10.000-ից ավելի զոhերի ու երկրի տարածքների կորստի համար: Հավատացեք, այդպես էլ կլինի:

***

Մենք միշտ կրկնոմ ենք, որ Թուրքիան չարիք է հայերի համար: Բայց ես կասեի, որ ազերիների համար ևս ոչ պակաս չարիք է հանդիսանում:

Արդեն հիմա պարզ է, որ սեպտեմբերի 27-ից Ադրբեջանին ներքաշելով անիմաստ պատերազմի մեջ, Թուրքիան Ադրբեջանը վերածել է ահաբեկչական կենտրոնի, որը միջազգային հանրությունը շատ բացասական է ընդունում` դրանից բխող հետևանքներով: Հասկանալի է, որ դրանով Թուրքիան հեռագնա նպատակներ է հետապնդում` անտեսելով բուն Ադրբեջանի շահերը: Իսկ այդ շահերն ունեն նաև հակաիրանական ու հակառուսական վեկտորներ, ինչը հազիվ թե բխում է Ադրբեջանի աշխարհաքաղաքական ընտրությունից:

Աշխարհում ահաբեկչության դեմ անզիջում պայքար է գնում, և փաստացի այն երկրները, որոնք իրենց ներսում ընդունում են օտարերկրյա ահաբեկիչների, գլոբալ իմաստով հենց իրենք են դառնում թիրախ: Կարևորելով տնտեսական բաղադրիչը, որով մեծ հարված կհասցվի Ադրբեջանին, դրան գումարվում է նաև պետության անվստահելիությունը արտաքին հարաբերություններում: Եթե այսօր մի քանի երկրներ, ի մասնավորի Թուրքիան, Պակիստանը, Բելոռուսիան, արտաքուստ լավ հարաբերություններ ունեն Ադրբեջանի հետ, ապա այդ «բարեկամությունը» տեղի է ունենում գերտերությունների բացասական վերաբերմունքի հաշվին: Այս օտարումը կբերի նաև հարևան երկրներից մեկուսացման, ինչը հենց Թուրքիայի ուզածն է:

Միակ շահողն այստեղ փաստացի Իլհամ Ալիևն է, որի մերկանտիլ նպատակն իր մեծ եղբոր միջոցով իշխանությունը պահպանելն է: Գոյություն ունի, սակայն, ժողովրդի շահ, որը լրիվությամբ բացակայում է: Ադրբեջանն Ալիևի սեփականությունը չէ, այն պատկանում է այդ երկրում բնակվող ժողովուրդներին: Ադրբեջանն ինչքան շուտ դուրս վանի իրենից Թուրքիային, այնքան լավ իր համար:

***

Վերջերս մի նամակ էին տվել ինձ կարդալու, որը հայ զինվորները պատերազմի ընթացքում գտել էին սպանված ասկյարի գրպանում: Ու՞մ էր ուղղված նամակը: Կարծում եմ, իրական հասցեատերը մեկ հոգի չէր: Ահա, այդ նամակը:

«Բարև, Զուլֆիա, իմ սեր: Իրադարձությունները զարգանում են այնպիսի հունով, որ ամենայն հավանականությամբ սա իմ վերջին նամակն է քեզ: Բայց դու այն չես ստանա: Դժոխքից նամակներ չեն հասնում: Իսկ մենք ամենաիսկական դժոխքում ենք:

Իզուր քեզ չլսեցի և զորակոչից առաջ չփախա Մոսկվա: Հավատացի մեծաբերան ղեկավարներին, որոնք հավաստիացնում էին, թե մենք արդեն հաղթած ենք ու սեպտեմբերի քսանութին թեյ ենք խմելու Խանքենդիում: Անցել է մեկ շաբաթ: Մենք նույնիսկ մեկ մետր առաջ չենք շարժվել: Ես նման բան կյանքումս չեմ տեսել: Մինչ ռազմաճակատ գալս ես ատում էի հայերին: Հիմա վախենում եմ նրանցից, նույնիսկ թաքուն նախանձում: Ինչպես կռվել մի ազգի դեմ, որը հանուն մի թիզ հողի պատրաստ է զոհաբերել իրեն: Մեր շարքերն անդադար համալրվում են զինվորներով ու զինտեխնիկայով, բայց նույն արագությամբ էլ պակասում ու սպառվում:

Խոստացել էին իսլամիստ գրոհայիններով մեր դիրքն ամրապնդել, սակայն տեղ չհասան: Հայերը հրետանու միջոցով ոչնչացրել էին մեր կողմը շարժվող իսլամիստների շարասյունը: Մեր ղեկավարության համար մենք թնդանոթային միս ենք, ոչ ավելին: Մեր վիրավորները մահանում են, այդպես էլ օգնություն չստանալով թիկունքից: Մահացածների դիերը չեն հավաքում, որ նոր ժամանող զինվորը նրանց քանակը տեսնելով փախուստի չդիմի: Մեր հրետանին ռմբակոծում է ոչ միայն հայերի, այլև մեր դիրքերը: Երեկ տասից ավելի զոհ տվեցինք, քանի որ մեր հրետանու կողմից բաց թողնված արկերից երկուսն ընկան մեր դիրքերի վրա:

Ես հասկացա, որ մենք կռ վում ենք չմահանալու, իսկ հայերը միայն հաղթելու համար և եթե դրա գինը նրանց կյանքն է, ապա նրանք պատրաստ են այն զոհաբարելու: Զուլֆիա, իմ սեր, կյանքում ամենասարսափելի բանը մահը չէ, այլ այն, որ մահանում ես հանուն ոչնչի: Ես նախանձում եմ հայերին, որոնք գիտեն թե ինչի համար են կռվում և զոհվում: Ես չգիտեմ: Չգիտեն նաև իմ հետ կռվող բազմաթիվ զինվորներ եվ սպաներ: Սա մեր հողը չէ: Սա մեր պատերազմը չէ:

Մեր դիրքերից քիչ հեռու մի կիսաքանդ քրիստոնեական վանք կա: Մնացել է միայն ներսի պատերը: Այնտեղ մերոնք ռազմամթերք են պահում և հոգում բնական կարիքները: Մեզ համոզում էին, թե քրիստոնեական վանքերը հայերինը չեն, այլ մեր նախնիներինը: Եթե դրանք ադրբեջանական վանքեր ու սրբատեղիներ լինեին, մենք այն որպես զուգարան չէինք օգտագործի:

Երբ մահվանս լուրը կստանաք, ձեզ վստահաբար կասեն, թե ձեր որդին ու ամուսինը հայրենիքը պաշտպանելիս ընկան հերոսի մահով: Չհավատաս: Ես հերոս չեմ ու սա իմ հայրենիքը չէ: Հուսով եմ Ալլահը բարեգութ կգտնվի իմ հանդեպ և կմահանամ հեշտ մահով: Ես կկարոտեմ քեզ, Զուլֆիա»…

Լավ կլիներ, որ այս նամակը Ադրբեջանում հասանելի դառնար բոլորին, որպեսզի այնտեղ իմանան, թե իրականում ինչ է տեղի ունեցել ղարաբաղյան ճակատում: Իմանան ու հետևություններ անեն, այլ ոչ թե անասնական հրճվանքով զորահանդեսներ կազմակերպեն:

Պիտի միշտ հիշել` մելիք-շահնազարները կգան ու կգնան, բայց Արցախը միշտ շեն ու կանգուն կմնա: Սա ասում եմ ես` միշտ ձեզ սիրող ու հավատացող Պըլը Պուղին:

«Եղիցի լույս»

Թիվ 03 (197) 2020թ.

Վերջերս Պուղին մեր խմբագրություն էր այցելել: Մտահոգ էր, տխուր, բայց ոչ հուսահատ: Ասաց` արցախցիները դարերի ընթացքում դժվար օրեր շատ են տեսել, բայց կարողացել են հաղթահարել առկա դժվարությունները: Հիմա էլ նույնը կլինի` թուխպը կանցնի ու պարզկա օրը կրկին արևով կճառագի Արցախի վրա: Իսկ դրա համար պետք է միասնական լինել, նպատակասլաց, անկոտրում, լավատես, խիզախ… Պուղու հետ երկար

Read More


Հայասեր Հովսեփյան /  Ես կառչել եմ այս հողին իմ գոյությամբ

Իմ հոգին արարչությունն է Աստծո,

որ երկինք պիտի տանեն անկումիս

սպասող հրեշտակները ստրկամիտ:

Բայց ես մարմին ունեմ ըմբոստ,

որ տվել եմ խրամատներիդ արնածարավ,

և ծածկում եմ, ահա, քո մարմինը

փխրուն մարմնով իմ պողպատե,

բեկելով սլացքը դեպի քեզ սուրացող

մահաբեր գնդակների:

Ես կառչել եմ այս հողին իմ գոյությամբ,

ինչպես ծառն` իր արմատներով,

ինչպես քարն` իր ծանրությամբ,

և համբուրում եմ նրա մեջ այն արյունը,

որ այս երկրի փրկության համար

թափվում է հայ զինվորի սրտից:

***

Դու վախկոտ ես, խաղաղություն:

Տեսել ես կարմիր արյունը

ընկած զինվորի

և անամոթաբար միշտ

լքում ես ինձ,

երբ ես կանգնում եմ

այս արյունոտ խրամատում,

ինչպես հոգին է լքում մարմինը

սպանված իմ ընկերոջ:

Լքում ես… և հակառակորդն

անարգել

կրակում է ինձ վրա:

Կանգ առ, դավաճան,

ես եմ զրահը քո կրծքի

և իմ սիրտը`

թիրախ ոսոխին:

Մնա իմ թիկունքում,

այնտեղ մանուկներ կան`

անմեղ, անհոգ…

Կանգ առ, անամոթ…

«Եղիցի լույս»

Թիվ 03 (197) 2020թ.

Իմ հոգին արարչությունն է Աստծո, որ երկինք պիտի տանեն անկումիս սպասող հրեշտակները ստրկամիտ: Բայց ես մարմին ունեմ ըմբոստ, որ տվել եմ խրամատներիդ արնածարավ, և ծածկում եմ, ահա, քո մարմինը փխրուն մարմնով իմ պողպատե, բեկելով սլացքը դեպի քեզ սուրացող մահաբեր գնդակների: Ես կառչել եմ այս հողին իմ գոյությամբ, ինչպես ծառն` իր արմատներով, ինչպես քարն` իր ծանրությամբ,

Read More