Լուսինե Ղարախանյան. Ինքնությունը կարող է ինքնամոռացվել, բայց կորսվել՝ ոչ

Ինքնությունը սոցիումի սիմվոլիկ կապիտալի գանձարանն է, որը կրում է կենսահաստատ խորհրդանիշների ազգային համակարգը, պատմության հոգևոր ակունքներից սերող և յուրաքանչյուր մարդու ներաշխարհը կազմավորող այն ամբողջությունն է, որը ազգի հոգին միահյուսում է յուրաքանչյուր անհատի հոգու և իր ազգի պատմության հոգևոր հիմքերի հետ:

Գ. Սողոմոնյան

Ժամանակակից աշխարհում օրեցօր ահագնանում են բարոյական, հոգևոր, հատկապես սոցիոմշակութային, քաղաքական և այլ ճգնաժամերը, ինչն ավելի ակնառու է դարձնում արևմտյան քաղաքակրթության՝ մարդկանց խաղաղ համակեցության մասին ուտոպիան, և մենք օրըստօրե համոզվում ենք, որ նույն գլոբալիզացիան, որպես աշխարհակարգ, իսկապես անկատար է:

Ինքնությունը կարևորագույն հոգեբանական կառույց է, մեր ժամանակների սոցիոմշակութային իրողությունների ներքո դարձել է մի տեսակ հոսուն, սայթաքող, տարտամ, մարգինալ /սահմանային/: Մինչդեռ ինքնությունը անհատի սեփական ինքնագիտակցության այն կողմն է, որն առնչվում է նրա` այս կամ այն սոցիալական խմբի պատկանելուն, և որը նրա համար արժեքային նշանակություն ունի: Ինքնության հստակ գիտակցմամբ մենք ունենում ենք ամբողջականության զգացողություն: Ինքնությունը մեր ինքնաճանաչողությունն է ու որոշակիությունը, մեր բազային պահանջմունքներից կարևորագույնը:

Ինքնության պահանջմունքի ձևավորման անհրաժեշտ պայմանավորող հանգամանք է այն սոցիալական համակարգը, որտեղ անհատը կամ խումբը ծավալում է իր կենսագործունեությունը: Այլ կերպ ասած, բացի անհատական ինքնության պահանջմունքիցմարդն ունի նաև սոցիալական ինքնության պահանջմունք, որը ձևավորվում է խմբային փոխազդեցությունների ժամանակ և վերածվում խմբային ինքնության պահանջմունքի: Եվ, եթե այսօր ինչ-որ բան այնպես չի արտահայտվում մեր ազգային ինքնագիտակցության ու վարքաբանության մեջ, ուրեմն լուրջ սխալներ կան արժեքների այն կոդի մեջ, որը փոխանցվում է մատաղ սերնդին: Իսկ դա մենք փոխանցում ենք մեդիաարտադրանքի, գրականության, դաստիարակության ու սոցիալականացման միջոցով:

Այսօր աշխարհում գնալով ահագնանում են գլոբալիզացիայի դրսևորումները, ընդարձակվում դրա տարածքները: Որքանո՞վ այն կարող է խանգարել մեր ինքնության պահպանմանը: Իրականում խիստ անդեմ գլոբալիզացվող աշխարհի մարդը: Դա մաքսիմալիստական ու սպառողի հոգեբանությամբ մարդն է, ամբոխի մարդը: Գլոբալիզացիայի մեջ չի կարող պահպանվել ազգային ոգին, և, առհասարակ, որևէ ոգեղեն երևույթ, արժեհամակարգ, մինչդեռ մարդու և աշխարհի համագոյակցումը ստեղծվում ու կայանում է առասպելների, դիցաբանության, կրոնի իմաստավորման և տեսակը պահպանող այլ էթնոպաշտպան մեխանիզմների միջոցով, և եթե մենք հեռանում ենք դրանցից, ապա հեռանում ենք մեր բնական սկզբից: Իսկ ինքնիշխանության երևույթը, որպես այդպիսին, մեր բնական սկզբից խիստ հարաբերական է:

Կարո՞ղ է արդյոք ձևավորված ինքնությունը կորսվել:

Ինքնության կորուստը սոսկ պատրանք է և, ճշմարիտ գոյություն, հատկապես՝ ազգային տեսակի գոյություն, որպես այդպիսին՝ չկա: Ինքնությունը կարող է ինքնամոռացվել, բայց անհետանալ չի կարող: Մի քանի տարի սրանից առաջ «Ազգ» թերթին քրդացած հայերից մեկը նամակ էր գրել՝ ինքնության խառնաշփոթից ելք որոնելու համար: Ես արձագանքեցի: Նա 28 տարեկանում որոշել էր հաշտվել սեփական ինքնության հետ: Նա գրում էր, որ «թուրք եմ» արտահայտությունը, ինչի համար ամենեւին էլ երջանիկ չէր, ստիպված էր կրկնել ամեն օր, երբ դասի էր հանրակրթական դպրոցում (քրդացած հայը ապրում է Թուրքիայում), որտեղ, ըստ երևույթին, դա պարտադիր պայման էր: Երջանիկ չէր, որովհետեւ էթնիկական ինքնորոշման տարտամ վիճակը հեռու էր հաստատական դատողություն լինելուց: Քրդացվելու կամ թուրքացվելու տեւական ազդեցությունը շոշափելի կառուցվածքային փոփոխություններ էր մտցրել նրա ինքնագիտակցության մեջ` օտարելով ենթագիտակցորեն նշանակալի համարվող հայկական էթնիկական հանրույթից: Լեզուն և կրոնը, որ ջանում էր ուսումնասիրել քրդացած հայը, օրըստօրե ավելի «ծանրակշիռ էին դարձնում նրա հայկական ինքնությունը», ինչը ստիպեց դիմել մարդկանց օգնությանը: Բոլորից հաճախ մզկիթ գնալը կամ Ղուրանը ջանասիրաբար ընթերցելը սոսկ նամակի հեղինակի ներհոգեկան ինքնապաշտպանական դրսեւորումներն էին, որոնք, ըստ էության, դժվար հոգեփոխություն (կոնվենսիա) ենթադրելով՝ հյուծել էին նրան: Նրա պապի մահմեդական երեւալու եւ Մեքքա գնալու գործողությունները, որ հոգեբանական յուրօրինակ դիմակ էին, իրենց հիմքում ունեին ինքնապաշտպանական հիմնավորված դրդապատճառներ, որը նպատակաուղղված էր նվազագույնի հասցնել ինքնության բացահայտումը: Եվ դա բնական ընթացք էր: Բազմակի անձի երեւույթը (քուրդ, թուրք, հայ) տրոհել էին քրդացած հայի ես կառույցը` դնելով նրան ախտածին իրադրության մեջ, մինչդեռ այդտեղ «միջուկային» տեղ է զբաղեցրել «հայի ինքնությունը»:

Փաստորեն, քրդացած հայի մոտ սկսվել էր անձի իսկական վերածննդի կամ հոգեփոխության գործընթաց, որը միանգամայն իրատեսական է: Նա, պարզապես, հոգնել եր կրել այն դիմակը, ստանձնել դիմակային այն վարքագիծը, որը «նրանը» չէր: Չգիտեմ, թե որքանով իմ պատասխան նամակն օգնեց նրան, բայց համոզված եմ, որ ինքնության խառնաշփոթից նա հաստատ դուրս է եկել:

Կարինե Նալչաջյանը նշում է. «…Եթե անգամ կան բոլոր հիմքերը պնդելու, որ գիտակցության եւ ենթագիտակցության մակարդակներում կա ակնհայտ ապազգայնացում, ապա անձի հոգեկան կառուցվածքի ամենախորին եւ արխայիկ հատվածում` կոլեկտիվ անգիտակցականի ոլորտում էթնիկական պատկանելության հետքերը ջնջելը գրեթե անհնարին է»:

Մենք մեր ինքնության մեջ կրում ենք ազգայինը, հայրենասիրությունը, ծնողապաշտությունը, զավակապաշտությունը, խորը հայրենասիրությունը: Արդյո՞ք ամեն ինչ ճիշտ է մեր ինքնության կառույցի մեջ:

Իսկապես հայկական ինքնության մեջ ակնառու թերություն է իրականությունը գերազանցապես բարոյականության դիրքերից, բարոյական հասկացություններով իմաստավորելն ու գնահատելը, սեփական բարոյական չափանիշներով մարդկանց վարքի արժևորումը: Եվ, որպես դրա հետևանք, հայոց ազգային նկարագրում փիլիսոփա Սեյրան Զաքարյանն առանձնացնում է հումանիզմ առանց սահմանների, օտարամոլությունը, թշնամու նկատմամբ չափազանց մեծահոգությունը, անշրջահայացությունն ու աններելի հանդուրժողականությունը, անհիշաչար ու անձնուրաց վերաբերմունքը և, առհասարակ, իշխելու, տիրելու կամքի բացակայությունը:

Եթե մենք հակված ենք մարդկանց վարքը արժևորել բարոյականության համամարդկային չափանիշներով, ապա սա մեր քաղաքակրթության բարձր մակարդակի մասին է խոսում: Մենք շատ լավ գիտենք՝ ինչ է հոգեբանական պրոյեկցիան: Այն, ինչ ապրում ենք, նույնը տեսնում ենք դիմացինի մեջ: Սա քաղաքակրթվածություն է, բարոյապաշտություն, արդարամտություն, միամտություն, ազնվություն, որ պատմության մեջ, շատ հաճախ խանգարել է մեզ: Համամի՞տ չեք արդյոք, եթե հիմա ասենք, որ քաղաքականության մեջ երբեմն բարոյականության առասպելներ ենք հյուսում, օրինակ, Թուրքիայի հետ սահմանների բացման արձանագրության չկայացած փաստը: Հանկարծ չստացվի այնպես, որ բարոյականության առասպել հյուսենք հարևան Ադրբեջանի հետ կոնֆլիկտի լուծման պարագայում, եթե, հատկապես, խոսքը վերաբերվի տարածքների զիջմանը:

Այսօր նույն այդ ինքնության խնդիրը ակնառու է հարևան ադրբեջանցիների մոտ: Նրանք ունեն ինքնության հաստատման հետ լուրջ խնդիրներ: Իրականում տարածքը խնդրի մակերեսային, շատ ակնառու կողմն է, Ադրբեջանում շատ ավելի լուրջ խնդիր է ինքնության ձևավորման հարցը: Չձևավորված ինքնության մասին են վկայում Աքրամ Այլիսլիի, ադրբեջանցի մտավորականի «Քարե երազներ» գրքի առանձին դրվագներ: Թեկուզ այն, որ ամբոխի վանկարկումները (ադրբեջանցիների) նա համեմատում է որսի գնացած նախնադարյան մարդկանց գոռում-գոչյունների հետ: Այդ կերպ նա նույնացնում է նաև սեփական էթնիկական հանրույթը նախնադարյան համայնքի հետ, որն, ըստ էության, իր էթնոգենետիկ զարգացման վայրենության փուլում է:

Գրողը բացառիկ համարձակությամբ ընթերցողին համոզում է, որ Այիլիսիի եկեղեցու ավերակը ոչ թե Իստազն է, այլ Աստվածատունը: Հեղինակն օգտագործում է հենց այդ բառը և անդրադարձ կատարում նաև հայ եկեղեցու արդեն ավերակներին: Իսկ նրանցից որոշներն, ըստ հեղինակի, ծառայում են որպես «Հայկական Մեքքա կամ Մեդինա»: Այստեղ, իհարկե, առկա է իրոնիայի տարրը: Բայց հեղինակը բարձրացնում է հուշարձանների նենգափոխման խնդիրը, որը զբաղեցրած տարածքի հետ ինքնության կապի լեգիտիմացում է: Ադրբեջանի սոցիալական փոխազդեցության համակարգը թողնում է իր ազդեցության կնիքը՝ անհատների ինքնության ձևավորման վրա: Այսինքն՝ չպետք է խմբային ինքնությունից դուրս դիտարկել անհատի ինքնության հարցը: Վեպի վերլուծությունից պարզ է դառնում Ադրբեջանի ազգային ինքնության մասնատված պատկերը, և այդ պատկերը ներկայացնում է նույն այդ երկրի հայտնի մտավորականը, որի հոգեկան աշխարհում պատերազմում են համամարդկային և սեփական հանրույթի արժեքները: Ապրիլյան քառօրյա պատերազմի օրերին շատ լրատվամիջոցներ նշեցին սահման բերած էլիտար զինվորականության մասին: Կարելի է ենթադրել, որ հարևան Ադրբեջանում Ադրբեջանի համար սահմանում կռվողներ չկա՞ն: Իրավ, այստեղ մարդիկ չեն ապրում կոմպլեմենտար փոխադարձության և փոխլրացնող հարաբերություններում, ինչը սովորաբար ածանցվում է ազգային ակունքներից՝ դառնալով սոցիոմշակութային անվտանգության ու հուսալիության գործոն:

Չձևավորված ինքնությունը վտանգավոր երևույթ է, հետևապես՝ այն կարելի է վտանգավոր համարել նաև Ղարաբաղա-ադրբեջանական կոնֆլիկտի լուծման հարցում:

Առհասարակ, խմբային ինքնության ինքնահաստատմանը նպաստում են կոնֆլիկտը, թշնամու կերպարը, մեկ այլ կարևոր հասկացություն ևս` սգալու հնարավորությունը, որը նույնպես սերտորեն առնչվում է ղարաբաղյան հակամարտությանը: Իրականում հակամարտության լուծման և խաղաղության հաստատման գործընթացը բարդանում է նրանով, որ մարդասիրության վերականգնման գործընթացը կապված է թշնամու պատկերի վերափոխման համար անհրաժեշտ հստակ մշակված ռազմավարության հետ: Քանի դեռ այդ ռազմավարությունը մշակված չէ, խմբերի համար դժվար է տրանսֆորմացնել թշնամու կերպարը իրենց գիտակցությունում: Մինչև հայերի նկատմամբ պաշտոնականորեն մշակված արմենոֆոբիան չվերացվի, կամ նվազագույնի չհասցվի, դժվար կլինի տեսնել հակամարտության խաղաղ լուծման տարբերակը:

Իսկ մենք, հատկապես՝ արցախյան պատերազմից հետո, ունենք ազգային ինքնությունը սնուցող հրաշալի կերպարներ, իրադարձություններ, դեպքեր: Իսկ քառօրյա պատերազմից հետո ինքնության դրական զգացողությունն ավելի ընդարձակվեց Ռոբերտ Աբաջյանի, Արմենակ Ուրֆանյանի, Քյարամ Սլոյանի և շատ ու շատ քաջերի կատարածի շնորհիվ: Մեր ազգային ինքնության վրա ազդեցություն ունեցան նաև Թալիշի դեպքերը և Թալիշի այսօրվա ներկան՝ որպես իրողություն: Այն, իրոք, հանգեցրեց մեր էթնիկ զգացմունքների սրմանը, ավելի ծայրահեղ, հիպերբոլացված էթնիկ նույնականացման արտահայտմանը, իսկ ազգային և էթնիկ նույնականացումները, սրանալով, կատարում են պաշտպանական մեխանիզմի գործառույթ: Այս երևույթն ունի ինչպես անհատական նշանակություն, այնպես էլ, ավելի մակրո մակարդակով, էթնիկ-ազգային նշանակություն, քանի որ կատարում է ազգապահպան գործառույթ: Տվյալ պարագայում՝ «թալիշեցիներ» նույնականացումը, հանդես գալով որպես սուբէթնիկ նույնականացում, նպաստում է մեր խմբային բարձր ինքնագնահատականին, որը կատարում է պաշտպանական գործառույթ: Իսկ սա իր հերթին նպաստում է խմբային համախմբվածությանը և պատմական տարածքում բնակվելու նպատակասլացությանը:

Մարդն իր ինքնորոշման իրավունքը իրացնում է սոսկ սեփական էթնոգենետիկ տարածքի վրա, որին կապված է հուզական բազմաթիվ կապերով: Այսինքն, միայն մեր հողի վրա մենք կարող ենք ապրել լիակատար ինքնության զգացումը:

Յուրաքանչյուրս մեր կենսակերպով պետք է նպաստենք դրական ինքնության, ազգային պատկանելության ու սոցիալական պատկանելության դրական զգացողության ձևավորմանը: Իսկ ինքնության լուրջ խնդիրներ ունեցող հարևան ադրբեջանցիների՝ անդրկովկասցի թուրքերի վարքագիծը մոտ ապագայում չի կարող որևէ կերպ փոխվել:

Ինքնությունը սոցիումի սիմվոլիկ կապիտալի գանձարանն է, որը կրում է կենսահաստատ խորհրդանիշների ազգային համակարգը, պատմության հոգևոր ակունքներից սերող և յուրաքանչյուր մարդու ներաշխարհը կազմավորող այն ամբողջությունն է, որը ազգի հոգին միահյուսում է յուրաքանչյուր անհատի հոգու և իր ազգի պատմության հոգևոր հիմքերի հետ: Գ. Սողոմոնյան Ժամանակակից աշխարհում օրեցօր ահագնանում են բարոյական, հոգևոր, հատկապես սոցիոմշակութային, քաղաքական և այլ ճգնաժամերը,

Read More


Ժաննա Բեգլարյան / Փակագծից դուրս

Քայլերս այնտեղ եմ ուղղում,

որ ամեն ինչ անսովոր է

ինձ համար:

Տարօրինակ է՝

այսքան ժամանակ

լողում ենք անորոշությունում

ու չենք խորտակվում:

Հայրենիք, միակ ձգտումս

կերպարդ աղավաղումից փրկելն է:

Մտքերս կախվում են

հուշերի պարանից` ծայրից ծայր,

իրականում ես ներկայում չեմ,

կամ այնքան եմ այնտեղ,

որքան քեզ համար

ընկած տղաները:

Ուրվական եմ,

թափառում եմ անձավներում,

ուր ասքեր են նիրհում

ընկածների մասին:

Հողը աղակալում է

սպասման ճանապարհին:

Մայրաքաղաքում

բարձրացող շքեղ պալատները

անբնակիչ են, ամեն իրիկուն

նրանց պատուհաններին

մոմեր եմ վառում,

որ բոցավառվի սպասման հույսը:

Խտացող գույներում

ամենաշնչահեղձը ես եմ:

Ամենաշատը ես եմ

սպասում տղաների

վերադարձին:

* * *

Մեղեդին, որ այլևս լսելի չէ,

տեղափոխվել է այլ տարածք,

այնտեղ դու երբևէ չես լինի:

Կինը, որտեղից որտեղ, հիշել է,

որ տարիներ առաջ

ինքը Մեծ Սեր է ունեցել,

ինքը պարզապես

երկրպագվել է:

Երկրպագության հուշը

հիմա չոր ու անհրապույր է՝

ինչպես գրքի դեղնած

թղթերի արանքում

մոռացված երիցուկ,

որ փոշեհամ է արտաշնչում:

Կինը կարկամել է

և չգիտի ի՞նչ ճիգով

շրջի կյանքի փոշեհոտ էջը:

* * *

Ջնջեք պարապուրդը,

որ դատարկության

հոմանիշ է:

Ես շնչում եմ

տրտությամբ հագեցած

աշնան օդը,

զգում անմարսելիությունը

հորս ծեր մենակության,

որի տերը ես եմ:

Ես եմ տերը

տան պատերի

սառնության,

որ, հերքելով տարածքը,

ներշնչանքի

պարունակություն է դառնում

ու սեպ հիշողության:

Անզորությունը կախաղան է,

որտեղից փակ աչքերով

շոշափվում է հիմնաքարը օջախի,

մանկան ճիչի զուլալությունը՝

ձուլված առաջին կրակի

զվարթությանն ու

արժեքին հավատարմության:

* * *

Անզորության հորձանուտում

խարխլվում է

մանկության տունը:

Տխուր մարդու

ժամանակներ չեն,

բոլոր հնարավոր ելքերը

փակուղի են տանում:

Հայրս պատից թափվող քարերը

համարակալում է ճշգրտորեն,

ինչպես իր մնացյալ օրերը:

Կորուստները

քարացնում են հոգին,

կասկածի տակ դնում

ապրելու օրենքը:

Տատրակների անհնար

թռիչքներում

կուտակված տխրությունը

ջերմություն է արձակում՝

հավիտենականության ասքը

բորբոքելու համար:

…Ես եկել-կանգնել եմ

կաղնե դարպասի առաջ,

համարձակությունս

չի հերիքում այն բացելու:

* * *

Գեղեցկությունը ներսում է՝

առանց փայլի:

Նա աշնան մեջ է:

Մրգաթափի հետ իջնում է

հողը բեղմնավորելու:

Ես լսում եմ շրշյունը

երկուսի գրկախառնման,

ու հորինված են թվում

բոլոր տխրությունները:

Վաղն արթնանալու եմ՝

տրամադրություններից

ինձ անկախ հայտարարած:

Նոր իմաստ է ստանալու

հարափոփոխությունը,

գոյի պայմանն այլ է լինելու:

…Բացեմ թևերս, միանամ

կռունկների երամին.

հերիք է արյուն պղտորեմ

մակարդված բառերով:

* * *

Առավոտը հույս է:

Արթնանում ե՜մ,

ու ամեն ինչ

նեղ է գալի՛ս վրաս:

Փողոց եմ ելնում

ու նախանձում եմ

կանաչի վաճառող կնոջը:

Ես նույնիսկ

չեմ կարող նրա նման

հաստատ կանգնել

մի գնի վրա,

թեև կյանքում

որևէ բան

վաճառած չկամ:

Եթե կարգին

վաճառական լինեի,

թանկ գներով

կվաճառեի

ինձ ներսից

տակն ու վրա անող

բոլոր բառերս:

Բառե աշտարակ եմ:

Հոգին կորցրել է

սլացքի թափը:

Միտքը՝ ետ ու առաջի մեջ,

չի գտնում տեղը:

Ժամանակի հոսքի մեջ

ծանոթ դեմք չկա:

Որտե՞ղ մնացին

ժամանակակիցներս:

Անթափանց իրերի ներսում

սմքել է հիշելու կարողությունը:

Այս ասֆալտը ցմրուր մարսել է

ոտներիս հիշողությունը,

նրանք այլևս ինձ

որևէ տեղ չեն տանում:

Գետեզրի մեծ քարը,

որի վրա մայրս իր լվացած

բուրդն էր ջրաքամում,

հարյուր տարի սպասում է

իմ լվացած բրդին:

Ժամանակը խարխլել է դիմագիծս.

ես գետում բուրդ լվանալ չգիտեմ:

Արյունս իր մեջ պահում է

արմատիս հուշաբջիջը,

այն մի օր արթնանալու է

ծոռնեծոռնուհուս մեջ:

…Ամեն ինչ կտայի

մորեմերկ

մանկությանս գետակում

մի անգամ էլ

ճողփալու համար:

Ամեն ի՜նչ:

Եվ այս բառե

աշտարակը.

դժվարացել է շնչել

նրա անթթվածին ներսում:

* * *

Սպիտակ թղթին հառած

հայացքիս մեջ

շարժվող և իրար հակասող

աստղիկներ են:

Չեմ կարող անշարժացնել

ու հաստատել

յուրաքանչյուրի կերպը:

Այս աշխարհը

մարսեց ինքնատիպը

ու վերածվեց

անհրապույր զանգվածի:

Աղջիկը կտրեց ու

աղբարկղ նետեց

իր կյանքի մի հատվածը:

Այն մի ժամանակ

մեծ սեր էր կոչվում:

Ապակիները հալվեցին

շոգ արևից,

և ես հայտնվեցի

միջանցիկ քամու մեջ:

Այսօրը նման չէ երեկին:

Ես փութաջանորեն

դիմագիծս դաջում եմ

ժայռաբեկորին

ու հայտարարում,

թե անտիրակալ

ժամանակներ են սկսվելու:

Մարդը կորցնելու է

գյուտեր անելու

հնարամտությունը:

Պարզից էլ պարզ

այս մոլորակը՝

իր առանցքից դուրս,

գլորվելու է մարդու հորինած

անդունդը:

Բոլոր հոռետեսությունների

հեղինակը ես չեմ,

և ընդհանրապես

այս բառերի

հեղինակը ևս ես չեմ:

Մեկ-մեկ հայտնվում եմ

չեզոք մի պահվածքում,

որից ծանրահոտ է փչում:

Վրա հասած միջանցիկ

քամին անգամ

չի կարող

ինձ դուրս քաշել

այդ վիճակից:

«ԾՈՎԻ ՕՐԵՆՔՈՎ»

շարքից

Իմ բառերի տեղատարափում

դու միայն լռիր,

որովհետև տեսնում եմ,

թե ինչ ջանքով

չես ասում այն,

ինչ շատ կուզեիր ասել:

Ես, միևնույն է, կրկնում եմ.

ՔԵԶ ԱՆՀՆԱՐ Է ՉՍԻՐԵԼ,

որովհետև դու աշխարհի

ոգեղեն խտացման

այն պատառիկն ես,

որ երբևէ ինձ

բախտ է վիճակվել ունենալ՝

կամքից ու ձգտումից դուրս:

Աստծուց ու ինձնից բացի

որևէ մեկը չի կարող

պատկերացնել

ինձ տվածիդ համարժեքն ու չափը

կամ լուսեղենի այն տիրույթը

սահմանազատել, որի մեջ,

տարիքից ու կարգավիճակից

անջատ, լողում եմ հիմա՛:

Խնդրում եմ, ինձ էլ քանդակիր

կաթնագույն որձաքարից,

բայց մի դիր

քանդակներիդ շարքում:

Չեմ ուզում լեռնաղբյուրի

թափանցիկությունս

ու մաքրությունս՝ կույս աղջկա,

ցնցի քեզ, ու դու մոլորվես անդարձ՝

որպես երկրորդ Պիգմալյոն:

Չեմ ուզում տվայտես՝

որպես երկու քարի

արանքում մնացած:

Գուցե նաև հեգնես, ո՞վ գիտի

կիրք ու շահից անջատ

հոգեվիճակս,

ու իմ տարածքի համար

բացառիկ ցնդածություն է:

Ինչ էլ լինի, մեկ է,

ես օրը միլիարդ անգամ

բացելու եմ պատուհանս,

որ խորը ներշնչեմ

մեր քաղաքի

քեզնով քնքշացած օդը:

Փառք եմ տալու Աստծուն,

որ մի անգամ էլ

ինձ արժանացրեց

մարմնի ամենափոքր հյուլեի

տրոփյունը զգալու

երջանկությունը:

* * *

Կյանքը ներկայացում է:

Մենք էլ ենք ներկայացում:

Քո բառերից

Անավարտ քո կտավն եմ:

եզրափակիչ գույներ մի որոնիր:

Ամեն անգամ

քեզանից հեռանում եմ

հաշտ քայլերով:

Երբ քեզ մոտ չեմ գալիս,

ինձ գրկում է

մայթեզրի ծառը,

սիրուս պաղատանքից

ձյունաթափված ճյուղերը

փաթաթվում են ինձ՝

որպես քո ձեռքերը:

Խախտվում են բոլոր

պայմանականությունները՝

ազատագրելով ձգտումներս:

Մենք չենք կարող

ներկայացում լինել,

ամեն ներկայացման վերջում

իջնում է վարագույրը,

որ ընթացք կասեցնող

միջոց է:

Գույնը, որ շարունակ

որոնում ես՝

եզրափակելու կտավդ,

խնդրում եմ, մի որոնիր:

Անավարտ կտավներն

ինձ երազել են տալիս:

* * *

Դու քնի՜ր:

Ես ինձ պոկում եմ

արշալույսի թովչանքներից

ու գալիս եմ մոտդ:

Տաք մարմնիդ եմ

փաթաթվում,

որպես թեթեւ սյուք:

Ի՜նչ քնքշությամբ եմ

ներծծվում ներսդ

ու ինձ դարձնում

վերջին բջիջդ,

ս ի ր ե լ ի՜ ս:

Անհնար է, որ

նման անէացումից

զավակ չծնվի:

Դու քնի՜ր:

Ես նվիրումով սպասեմ

սիրո զավակի ծննդին,

նրան տամ անունդ,

որ ինձ է կպել

որպես անմաշ հագուստ

ու քողարկում է ինձ

հետաքրքրված

հայացքներից,

ս ի ր ե՜ լ ի ս:

* * *

Ես խաղից

դուրս եմ գալիս,

սիրելի՜ս:

Արդեն գնում եմ:

Երկար մնացի

այս մի կանգառում:

Ու փոշի նստեց

իմ թարթիչներին:

Ու հայացքիս մեջ

հիմա ավազ է:

Անել կսկիծ է

պարուրել հոգիս:

Ու կարոտներս,

որ անթեղած եմ

պահել բոլորից,

անգամ ինձանից,

հավաքվել-եկել,

շուրջպար են բռնել

հյուղակիս շուրջը:

Հետո կմտնեն

շինվածքիցս ներս:

Կբռնադատեն

մերկացած հոգիս:

Ու ոչ մի մեղա

Էլ չի փրկի ինձ:

Ապաշխարանքի

մի բովարան եմ,

ու մեկը չունեմ,

որ քաշի-հանի

ինձ իմ խարույկից:

Ու թե մի ճիգով

ինքս ինձ

դուրս քաշեմ

այս մորմոքներից,

հայտնվելու եմ

մի նոր տենդի մեջ:

Մոխիր է միայն

ինձնից մնալու:

Իսկ լույսս, լու՜յսս,

բարձրանալու է

Աստծու կացարան:

* * *

Երբ դու արթնանաս,

ու ունկերումդ չհնչի

իմ սիրատոչոր «բարի լույսը»,

իմացիր՝ ես փոխել եմ

մոլորակս

ու նոր հանգրվան եմ գտել:

Այդտեղ սերը բոցավառվում է

քնքուշ շոյանքների մեջ:

Մարմինը՝ սիրո տապին

անդիմադիր,

երկունքով է բռնկվում՝

շուրջը սփռելով

բյուրադեմք ծաղիկներ:

Նրանք հավիտենական

օրորոցներ են

անտեր սերերի համար:

Երբ որ արթնանաս

ու չգտնես ինձ մոտդ,

ս ի ր ե լ ի ս,

իմացիր՝ քեզ անծանոթ

մոլորակի

հավերժական

բնակիչ եմ դարձել,

ուր ճոճքս

բազմաբույր

ծաղիկներն են:

* * *

Ինձ մի վանիր քեզնից,

ա՛ռ ինձ հոգուդ մեջ:

Ես՝ անխոս,

կծվարեմ այնտեղ

ու վրաս կառնեմ

բազմատեսք ցավերդ,

ս ի ր ե լ ի՜ս:

Ես մոգ եմ,

իմ ներկայությամբ

կտարրալուծեմ

դաժան հիշողություններդ,

ու դու կնիրհես՝

մոռացած ծվատված

հոգուդ ու մարմնիդ

կարեվեր վերքերիդ

չսպիացող մղկտոցները:

Ինձ մի վանիր,

սիրելի՜ս:-

Ես անդարձորեն քո

պարունակությունն եմ դարձել

ու արյանդ

ընթացք տվողը:

Անպահանջ, անսնունդ

գոյություն եմ

հզորազոր ուժով:

Ես կարող եմ

քեզ տեղափոխել

մանկությանդ

կույս եզերքներ,

ուր դու

հրեշտակի թեւերով

կմաքրես

տարածքներիդ փոշիները:

Քեզ հզոր արքա

կհռչակես,

մի ակնթարթում

շքեղ ապարանքների

կփոխարկվեն

Հայրենիքիդ

ավերակները:

Հազարան հավքը

կգա՝ բնադրելու

մշտադալար այգուդ

թթենիների մեջ

ու կգեղգեղա

իմ ձայնով

հպատակ ձայնիս՝

կտեղափոխվես

մի անդորր,

ուր մարմնականը

իմաստազրկվում է,

հոգին ճախրում է

արծվային թևաբախումներով

ու ցրում է Հայրենիքն

իմ մեջ առած

խիտ մշուշները:

Ինձ մի՛ վանիր քեզնից,

սիրելի՜ս,

հիմա դու

իմ գոյության

միակ պայմանն ես:

* * *

Ես՝ որպես մրսած հավք,

եկել-ծվարել եմ թեւերիդ մեջ

ու ներշնչում ես մարմնիդ հոտը:

Ի՜նչ գարուն է,

ի՜նչ մայիսյան սելավ,

ի՜նչ տոն:

Արյանդ հոսքն

ինձ հասցնում է

տարողունակ սիրտդ:

Ի՜նչ տոթ է այնտեղ.

անդիմադիր

մերկանում եմ

ու ծփում

հույզերիդ ծովում:

Քեզնից դուրս

ես աշխարհ չունեմ:

Քո տենչանքի

հեղեղներն են

ինձ հասցնելու

երանության կղզիներ:

Ուր կաղնիների

մի հսկա անտառ է

բարձրացել:

Այնտեղ մեր սիրո

տատրակներն են երգում:

Ու եղնիկները

մեզ մոտ են գալիս՝

դնչներին սիրածաղիկներ:

սիրելի՜ս:

երկնային դրախտը

տեղափոխվում է

մեր ոտքերի շուրջ,

ու մենք

հավերժանում ենք

սիրո պահի մեջ:

Տատրակները

մեր ուսերին են

իջնում:

Կաղնիների

խիտ սաղարթները

մեզ քողարկում են

աշխարհի աչքից:

ու մենք սիրում ենք

տևականորեն՝

հավերժության հետ

դառնալով համաձուլվածք:

Ս ի ր ե լ ի՜ ս:

Քայլերս այնտեղ եմ ուղղում, որ ամեն ինչ անսովոր է ինձ համար: Տարօրինակ է՝ այսքան ժամանակ լողում ենք անորոշությունում ու չենք խորտակվում: Հայրենիք, միակ ձգտումս կերպարդ աղավաղումից փրկելն է: Մտքերս կախվում են հուշերի պարանից` ծայրից ծայր, իրականում ես ներկայում չեմ, կամ այնքան եմ այնտեղ, որքան քեզ համար ընկած տղաները: Ուրվական եմ, թափառում եմ անձավներում, ուր ասքեր

Read More


Հերմինե Ավագյան / Պատերազմ, աչքեր, ծաղիկներ

ՀԱՅՐՍ. ԴԻՄԱՆԿԱՐ`ԱՌԱՆՑ ՎՐՁՆԻ…

Ես նրան չեմ հիշում: Հաճախ եմ փորձել մտովի կառուցել նրա պատկերը. սկզբում գծել եմ դեմքը, հետո աչքերը, բայց երբեք իմ կառուցած պատկերը նման չի եղել ինձ նայող նկարին. ավելի ճիշտ` ես չեմ կարողացել մինչեւ վերջ ուրվագծել հորս աչքերը: Նկարից ինձ նայող աչքերում ինչ-որ բան միշտ ավելին է եղել, ինչ-որ բան, որ անհնար է մտովի նկարել. հետո եմ հասկացել` նրա աչքերում անչափ շատ է սերը, անբացատրելի, տիեզերական սերը, իսկ իրական սերը երեւի հնարավոր չէ մտքով նկարել:

Ես նրան չեմ հիշում եւ այդ պատճառով հաճախ եմ զգում մի բան չունենալու դատարկություն, որը ոչ մի բանով չես լցնի, անգամ հուշերով, քանզի չունեմ դրանք: Հուշերը հաճախ փրկում են, բայց եթե դրանք ունենում ես: Մանկությունս հիշում եմ միայն 5-6 տարեկանից, իսկ այդ հուշերում նա արդեն չկա…

Ասում են` նա կենսուրախ մարդ էր, ուստի` ես նրա մասին տխրությամբ չեմ խոսի: Ինձ համար նա մորս պատմած հեքիաթների գլխավոր հերոսն է… Ինձ համար նա հեքիաթներից դուրս էլ հերոս է…

Ամենամեծ բանը, որ կուզեի, նրա չափ սիրել կարողանալն է…

Պատերազմից շատերն ունեն լուսանկարներ, շատերն են երեւում տարբեր տեսաերիզներում, շատերն են արժանի երեւալու, բայց հաճախ երեւում են նաեւ նրանք, ովքեր կապ չունեն պատերազմի հետ: Ես երկար, շատ երկար եմ փորձել նրան գտնել որեւէ լուսանկարում, որեւէ տեսաերիզում, բայց ապարդյուն. նա ոչ փամփուշտակալով նկար ունի, ոչ ինքնաձիգով (իր ձեռքով սարքված), ոչ ժպտալիս, ոչ էլ տխուր: Նա միշտ սիրել է նկարվել, բայց ոչ պատերազմի ժամանակ…

Երբ հայրս իր ընկերոջ` Ջիվանշիր Քոչարյանի հետ ինքնաշեն զենքեր էր պատրաստում, շատերի համար դա խենթություն էր: Հետո նա ապացուցեց, որ մի քիչ խենթ է, բայց ոչ թե ինքնաշեն զենք պատրաստելու, պատերազմին նախապատրաստվելու հարցում, այլ հայրենիքի հանդեպ ունեցած սիրո հարցում: Սերը հաճախ է տանում խենթությունների: Երբ սրտիդ մեջ մի ողջ հայրենիք ես ունենում, ո՞վ գիտե, գուցե մի քիչ խենթանում ես, մոռանում անձդ, նվիրվում գործիդ…(Երանի՜ խենթերին, որովհետեւ եթե նրանք չխենթանային, ամեն բան շատ եւ շատ ուրիշ կլիներ կամ էլ` չէր լինի պարզապես)…

Երբ ստեղծվեց մեր գյուղի կամավորական ջոկատը (շրջանում` առաջինը) հայրս չէր ուզում գլխավորեր այն: Նա հատուկ կրթություն չուներ, դպրոցում միջակ սովորող էր, մասնագիտությամբ գինեգործ էր, մորից նաեւ դերձակություն էր սովորել: Տղերքը պնդեցին` կամ Արմենը պիտի լինի, կամ` ոչ ոք: Նա գլխավորեց ջոկատը, հետո նաեւ դասակը, վաշտը… Նրա հանդեպ հարգանքը եւ սերը հավասար նժարների վրա էին, ու դրանից դարձյալ շահում էր Գործը…

Մի օր մարտից հետ չեկավ. ծանր մարտ էր Ավդալ-Գյուլաբլու կոչվող տեղամասում: Դա 1992թ. մայիսի 15-ն էր: Ոչ ոք կարգին լուր չբերեց նրանից, ոմանք էլ հակասական բաներ էին ասում: Մայրս ասում է, որ 15 օր շարունակ մի թռչնակ ամեն օր ծեծում էր մեր պատուհանը եւ արտասովոր ձայն էր հանում: Թռչունն ինչ-որ բան էր ուզում ասել երեւի… Երանի՜ հասկանայինք թռչունների լեզուն…. Միայն 15 օր հետո բերեցին նրան, ասացին, որ նա է… Մայրս չի սիրում խոսել այդ մասին, երբ հարցեր եմ տալիս, չի պատասխանում, փոխում է զրույցի թեման, բայց ես գիտեմ` նա միշտ սպասել է նրան, որովհետեւ հոգու խորքում մտածել է, որ մի օր կգա…

Երբ դրսում խաղում էինք, ու հայրերը կանչում էին իրենց փոքրիկներին, երբ նրանք էլ <հայրի՜կ> էին ասում, ես խռովում էի, մի կողմ քաշվում: Հիմա ես չեմ խռովում դրանից, ես ի սրտե ուրախանում եմ բոլոր նրանց համար, ովքեր <հայրիկ> են կանչում եւ ուզում եմ, որ նրանք միշտ կանչեն… Դա աշխարհի ամենաուժեղ բառն է…

ԹԵՐԹԵԼՈՒՑ ԱՌԱՋ

Այս պատմությունը հորինել է ինչ-որ մեկը, հորինել է այն ժամանակ, երբ ես դեռ լույս աշխարհ չէի եկել, հորինել է այն բանի համար, որպեսզի երբ ես գամ, այն արդեն լինի: Այս պատմությունը ես չեմ գրել, ես պարզապես արտագրել եմ այն իմ մաքուր տետրում, ասել է թե` ապրել եմ այն: Ես չգիտեմ այս պատմությունն ինչպես կոչել, քանզի եթե ես չեմ գրել այն, ապա վերջաբանն էլ հայտնի չէ, ո՞վ գիտե, գուցե վերջում, իրոք, երկնքից երեք խնձոր է ընկնելու, եւ մեկն ասելու է` մեկը գրողին, մեկը կարդացողին, մեկն էլ նրան, ով արտագրել-ապրել է այն…

Այս պատմության էջերը թերթել է պատերազմը եւ յուրքանչյուր էջում ինչ-որ գրություն է թողել, որն այլեւս ոչ մի ռետինով ջնջել հնարավոր չէ: Հնարավոր չէ նաեւ պոկոտել էջերը, քանզի ամեն էջի վերջը մյուսի սկիզբն է… Ուրեմն` ես կպատմեմ պատերազմի մասին…

Մարդու աչքերը կոչված են տեսնելու, եւ երբեմն աչքերն ավելին են զգում, քան սիրտը, որ ներսում է եւ կոչված է զգալու: Պատերազմ տեսած աչքերը մի քիչ ուրիշ են լինում, չգիտեմ ինչ բառով է դա կոչվում, բայց նրանք, հաստատ, տարբեր են լինում: Այդ աչքերը հաճախ հնարավոր է տարբերել հազարների մեջ: Այս պատմությունը աչքերի մասին չէ, բայց նրանք են ամեն բան տեսել…

Ամեն մի պատմություն հուշեր է թողնում` լավ կամ վատ. դա կախված է այն բանից, թե մարդիկ ինչպիսինն են ուզում հիշել այն: Հուշերը մի քիչ նման են ծաղիկների. կան հուշեր, որ ծաղիկների գույն ունեն, կան հուշեր, որ բուրում են ծաղիկների պես, եւ կան նաեւ այնպիսինները, որ ծաղիկների պես չեն թառամում: Այս պատմության մեջ շատ են անթառամ ծաղիկները…

Այս պատմությունը հորինել է ինչ-որ մեկը, բայց ես կբացեմ դեպի պատմության խորքը տանող պատուհանները, միգուցե, այդ ընթացքում, երբ դուք կկարդաք այն, երկնքում արեւ լինի, եւ պատուհանից արեւը ներս ընկնի. կնշանակի` դա երջանկության նշան է կամ Ձեզ, կամ ինձ համար… Այս վերջինն ասացի պարզապես, որպեսզի ժպտաք, քանի որ ամեն մի գործ սկսելուց առաջ կարեւոր է ժպտալը: Կարդալն էլ գործ է…

Եղիցի լույս, թիվ 2 (181), 2018թ.

ՀԱՅՐՍ. ԴԻՄԱՆԿԱՐ`ԱՌԱՆՑ ՎՐՁՆԻ… Ես նրան չեմ հիշում: Հաճախ եմ փորձել մտովի կառուցել նրա պատկերը. սկզբում գծել եմ դեմքը, հետո աչքերը, բայց երբեք իմ կառուցած պատկերը նման չի եղել ինձ նայող նկարին. ավելի ճիշտ` ես չեմ կարողացել մինչեւ վերջ ուրվագծել հորս աչքերը: Նկարից ինձ նայող աչքերում ինչ-որ բան միշտ ավելին է եղել, ինչ-որ բան, որ անհնար

Read More


Արտաշես Ղահրիյան / Մեծ արտի հնձին

Լալաբեկանց տան խայտառակությունը որ բացվեց, Արգամը Կարյագինոյից ձմեռվա բուք-բորանին ոտով եկավ հասավ տուն, Թաղեր, եկավ ու աղու-լեղին աչքունքից կաթելով, հոր ու մոր մթնած աչքառաջ երկու տարեկան մինուճարին փաթաթեց իրենց հին բրդե շալով՝ կռնատակերով բերած մեջքին խաչկապ արած գիրկն առավ՝ որ տանելու էր: «Արգա՜մ,- մղկտաց մայրն ու տեսավ տղան մշտական է գնում իրենցից, ոտերը ծալվեցին, փլվեց թախտին: – Իմ խեղճ Արգա՜մ,- երեսը չորացած մատներով ծածկելով՝ մեկ էլ փղձկաց Նատիժ մայրը,- վա՛յ իմ օրին, էս այազին էն քորփան…»: Իսկ հայրը՝ Մեսրոպը. «Տա՛ր, բա ի՜նչ, ասեմ սխա՞լ ես: Աչքս էլ հանում ես»: Արգամը՝ բերանը փակ և աչքունքը՝ շաղված, դռդոռանչ վառվող վառարանի վրա սառած ձեռքերը չտաքացրեց էլ, մի կատաղած խոսք էլ չասաց ում երեսին որ շպրտելու էր, իսկի դուռը չշրխկացրեց, թողեց ծնողներին էդպես ձեռքները կրծքներին խաչած նայելիս՝ ոչ էն է մեղավոր-սևերես, ոչ էն՝ մի խոսք ու բանով օգնական: Տնաշենը… կարծես նրա՞նց մեղքը որն է, որ… ախար էսպես բան ո՞վ է տեսել: Բայց, դե, Մեսրոպը… լեզուն պատ չէր գալիս մեծ տղային առերես ծանր անեծքի կապելու նրա կնկան՝ Արփենիկին ու փոքր ախպորը՝ Լազրին՝ էս պատուհասը գլխներին բերողներին: Ի՞նչ էր փոխվելու, Արգամի հանգած սիրտը տե՞ղն էր բերվելու: Չէ՜… Բայց, դե, Արգամի գնալուց հետո նա ինքն իրեն չդիմացավ:- Որ էդպես եղավ,- տնով մեկ գոռաց, դուրս պրծավ, գնաց փայտանոցից կացինն առավ, վրա հասավ խոտանոցին: Կռների ողջ թափով կացինը խրեց դռան մեջ ու,- Լազր տղա, ախպերդ եկավ, էն քորփին առավ, գնաց, իմացիր… Նա էս կողմ էլ չի նայելու: Ինձ տե՜ղն է, ի՛նձ, որ… – էլ չասաց, թե Արփենիկին քեզնից խլեցի, նրա հետ պսակեցի:

Խայտառակությունը բացվելու, շենով մեկ լինելու օրն էր Լազրը մտել խոտանոց, փակվել, իսկ Արփենիկն էդ գիշեր, որ մարդ չտեսներ, գնացել հերանց: Կացնի թափից դռան տեղահանվելը Լազրի ուշքումիտքը չծռեց էլ, ձեռքերը գլխատակ դարսած, փռված էր խոտին, էդ էլ երեք օր անջուր, անհաց… իսկապես, էսպես բան տեսնվա՞ծ է: Կացինը դռան մեջ թողած՝ Մեսրոպը շուռ գնաց իրեն հենց ուշունցի կապած, որովհետև Լազրը որ լլկված էր, ու ի՞նչ կար, որ ինչ պատասխան տար, հայրը հերսը ո՞նց պիտի տեղը բերեր: Իսկ Լազրի՝ խոտանոցի արդեն ցեց ընկած գերաններին մեխված-մնացած նայվածքում ի՞նչ էր. «Չառնե՞մ Արփենիկին, ես էլ մի կողմի վրա ջհաննամվեմ»: Մինչև անգամ միտը չէին գալիս Արփենիկի խտղտալից ոլորումներն էստեղ, իր կռներում, չոր խոտի բուրմունքում: Տակները տրորվելուց անտերն ի՞նչ դուրեկան հոտ էր արձակում, էդ կոշտ-կոպիտ գոմշախոտը, որ Արգամի Արփենիկը խաղաղվելուց հետո ջոկում էր, դեմ անում երկուսի շնչին… Թյու՛ քեզ, փոքր ախպեր, որ չամաչեցիր ձեր տուն-տնտեսությունից, քեզնից մեծից, արա, հենց քեզնից: Նա էս հիսուն թվերին ոտով-ինչով գնա-գա Կարյագինո՝ երկու մանեթ աշխատելու, որ տունը ոտի կանգնեցվի, դու… ը՜մմ: Էն երեխատեր քվորանցդ երեսին ո՞նց ես երևալու, ա՛յ անառակ: Է՞լ որ մեկն ասենք-թողնենք: Մեսրոպի նման իր մեծ գերդաստանի կոռը կրած, ճկված մարդու՞ն, որը չի կարողանալու սրանից հետո աչքը բարձրացնի հանդիպած մեկին: Է՛հ, ինչ ուզում է թող լինի… Լազրը ծանր բռունցքներն իջեցրեց գլխին, շուռ եկավ խոտին ու կծկվեց-մնաց՝ որպես թե աչքից անտես մնալու: Ու՞մ աչքից, երբ հերդ անգամ չուզեց վրադ աչք գցել:

Հիսուներեքի ամռանը կոլտնտեսային Մեծ արտը ո՛չ էդպես լիքը-լցված բերքավորվեր: Ճոնդ ու պոճախ չունեցող ցորենարտը լայ-լայ էր անում: Հուլիսի արևը հիացքով վրան շաղ եկած, զառանբլբուլներն էլ լիությունից խելքահան՝ համատարած դայլայլում էին ի փառս աստծո շնորհած առատության: Ոսկեփետուր թռչնակներ արևի առաջին ճառագայթի կանչով, ցածի գառնախոտե բներում ճտերին թողած դեռ նիրհելիս, ելել էին հասկերին, ավետում էին աստծո նոր օրը: Վաղորդյան զովքից ճոճք ընկած հասկերը անծայրածիր խշշոցով այդ դայլայլներն ի մի արած՝ տանում էին ու՞ր, դեպի ու՞ր… է՜ արտի էն հեռվից հնձվորներին կժով ջուր բերող Արփենիկի՞ն, Սումբաթենց Մարգարի աղջկան, ի՞նչ իմացվեր: Հետպատերազմյան էդ սով տարի Մեսրոպ հայր ու Արգամ, Լազր տղերքը պինդ եռանդ մտած՝ հունձ էին անում հույսով, որ բերքաբաշխմանը հացատեր էին լինելու: Կարյագինոյի կարի արտելի վարիչ Արգամն էլ էր գործը թողած եկել հնձի՝ օգնական իրենց տան: Ո՜չ գար… նրանք ժողովրդից ջոկովի, մի կողմ քաշված էին հնձում, և Արփենիկը նրանցից էր սկսում պղնձե փարչով ջուր տալ մարդկանց: Նա եկավ հասավ թե չէ, Լազրը մանգաղը գցելով՝ վազում, ծանր կուժն իջեցնում էր աղջկա ուսից… Մեկ-երկու, և Արգամը մտածեց, որ էլ սազական չի լինի ինքն էլ անի էդ բանը: Լազրը նախ կժի կոնքից էր բռնում, ու մատերը հպվում էին Արփենիկի թաց ձեռքին, ու քանի որ աղջկան իրենով ծածկում էր հորից ու Արգամից, թաքուն տեսնում էր, որ կժի բերանը փակած շորե խծկանից բարակ ջուր էր հոսում նրա ուսով-կրծքով վար, ու որ շորն էր թրջված, կպած քրտնած մարմնին, ու որ աղջիկը ոնց որ չտեսնելու էր տալիս նրան՝ իրեն էդպես ճմլվելով նայելիս… և Լազրի ծարավից տոչորված բուկն ավելի էր սեղմվում: Հա՛, Մեսրոպը էդ չէր նկատում, բայց հո՛ մի բան գլխի ընկած՝ ծանր էր լռում: Մեսրոպ հայրը, չէ, գնալով նկատեց. Սումբաթենց Մարգարի նման աշխատավորի շնչից պտկվածը, էդ նամուս-պատիվը կուլ տվածը Լազրին ջուր տալիս ուրիշ տեսակ է: Գնալով աչքը սրվում էր հրեշտակին, և ո՞վ կարող էր նրա միտքը մտնել՝ տեղը բերելու, որ հոր մեջ մի բան էն չի, որ նա կուզեր աղջիկը Արգամին ջուր մեկնելիս գլխահակ կարմրատակեր: Ախ, աստված, դու միշտ մի բանում հավատավորիդ ուզածով չես անում: Բայց խի՞, Մեսրոպ, Լազրը քոնը չի՞: Որ քո մտածածով՝ հնուց եկած կարգ-կանոնով պիտի լինի՞. մեծն Արգամն է, արդեն երեսունն անց, քեզնից սերած ծանր լռակյացությունում միշտ դատող-քննող՝ թե որն է իրենը էս առօրյա իրարանցումում, բայց գտնելով էլ կորցնում: Թե՞ անտարբեր, որ այն դեռ էն չի ու էն: Գնացող-եկողները խոսք են բերել, թե Կարյագինո, արտելում մեկը կա՝ սիրահարված նրան, հակակուեցի, անունն էլ Աննա, ամենալավ կար անողը կանանց վելվետե փոթ-փոթ դեյրաների: Ասվում է՝ թուրք կառիների ուշքը գնում է դրանցում: Շունչը պահած փոթերն արդուկելիս համեստորեն մի աչք էլ չգցելով վրան՝ սպասում է Արգամին, բայց ու՞ր է: Բա Ֆաթիմա՜ն… արա, ասում են, էդ ո՞նց է պտույտ գալիս վարիչով, օրական՝ վառվռուն նոր շորում, մուգ մանուշակագույն չարղաթը բարձր ուսերին, թուխ ծամերը կոնքերից էլ կախ: Ֆաթիմայի հույս-հավատն ամեն վայրկյան զրնգուն ծիծաղի մեջ է, երբ բացվում է բերանի առջևի ոսկե ատամը: Շան քածն, իբր թե հեքիաթներում որ լինում են է՛, նրանցից է. բոյը, ֆիգուրը, իսկական նախշուն կուկլա: Մեծ-մեծ թուխ աչքերը երկար թերթերունքների տակից նայում ու նայում են վարիչին, կանչում, իսկ տնաշենը… ու ասում են մի օր, օրվա վերջին, արտելը դատարկվելուց հետո Ֆաթիման մնացել է, դեմ առ դեմ ելել Արգամին ու արցունքն աչքերում գյոլ տված վրնջացել էն անտեր բանը տենչացող ղսրաղի նման. «Որ թուրք եմ, դրա՞ համար… Արգա՜մ, սեվիրամ սանա, ձեր լեզվով՝ սիրում եմ քեզ, ինձ երկալ, տասը ղոչ տղա կտամ քեզ, ալլահը վկա: Արգա՜մ, խահիշ էլիրամ, խնդրում եմ: Խահի՜շ, ազիզ գարդաշ»: Ուշքումիտքը երևի գնացած է եղել վարիչի ինչ պակաս բոյ-բուսաթից, էդ վառող լռությունից ու մշտական մեղրածոր ժպիտից: Էն էլ են ասում, պա՛ ձեր բացբերան փոստը տրաքի, ձեր էդ անսվաղ ռեխը, թե Ֆաթիման մերկ կռների մեջ է առել Արգամին՝ խահիշ էլիրամ… ու բաց չէր թողնում, հետո էլ ծնկած, նրա ոտերը չանգած էր խնդրում: Վերջը, որ բան չի դառել, ելել, շպրտել է երեսին. «անխելք էրմանի»: Մեղք է Արգամը՝ ամեն ինչին կողքանց նայող, իրեն ասված խոսքը իսկապես խորիմաստ ժպիտով ընդունող և պատասխանն էլ ընդամենը այդ ժպիտը: Որ նա չէր մանգաղը գցելով վազելու, կուժն աղջկա ուսից վար բերելու, դրանում էր, էլի, հոր ցավը: Արգամն իր բախտը զիջելու էր Լազրին, թե մեկ ուրիշի: Բայց, մեկ է, Մեսրոպի ուզածով պիտի լինի. մեծը՝ Արգամը, առաջինը պսակվի, որ այնուհետև տուն-ընտանեկան հարազատությունում, Լազրի բախտավորությունում մշտական չմնան Արգամի ցավում, իսկ տարիներն անցնեն, իսկ նրա բախտի թռչնակը ճախրի, գնա ու էլ ետ չգա: Էս է հնձվոր հոր սրտինը…

Չէ, Մեսրոպ հայր, ընտանիքիդ, երեխոցդ եսիր մարդ, սուր աչքդ ոնց որ լավ չի տեսել ու դատել հնձի հանգամանքը: Սումբաթենց Մարգարի քսանհինգ տարեկանը ջոկելու է իրենը՝ էն քաղցր լռությունում հանգած Արգամին: Թաքցնելու է հնձից ու հնձվորից, քեզնից ու աստծուց, որ իրենը մնա իրեն, իսկ Լազրը, ոչինչ, թեկուզ խաբկանքում, ի՞նչ անի Արփենիկը: Նա հո Ֆաթիմա չէ, նա Սումբաթենց Մարգարի ինը տղայի քույր Արփենիկն է, էն իննի պատիվը երեսի քողի տակ պահող-պահպանողը: Նա ու Արգամն արդեն հուլիսյան գիշերվա աստղալից երկնքի տակ ներծծել են արարման ավիշը միմյանցից ու եղել է վերին Տեսանողի օրհնանքը: Երկինքը վառվում էր, կաթկթում էին աստղերը, միայն կարմիր մոլորակը ընթացքում հապաղած՝ ցած էր նայում ու ճպոցով տեսնում նրանց:

– Արգամ, նա մեզ է նայում… անհարմար է:

– Ոչինչ, աստղ է, էլի:

– Ճպում է: Վախում եմ, որ վատ նշան է:

– Ինչի՞:

– Չգիտեմ: Իրեն դու՞ր է գալիս սա: Կարմիր է, պատերազմի աստված Մարսը չի՞: Աստղագիտության դասից է միտս:

– Էսպիսի գիշերները ես մեր խնձորենու տակ էի քնում, ինքը՝ որպես պահապան ինձ:

– Էլի ճպու՞մ էր:

– Քունս շուտ էր տանում, չէի տեսնում:

– Դու քեզ էլ չես տեսնում, վախում եմ:

– Արփենիկ…

– Հա՛, չես մտածում՝ ով ես: Մեղքս ես գալիս:

– Ինչ լինելու է՝ լինելու է:

– Չէ, Արգամ, չէ, էդ ի՞նչ ես ասում:

– Դե, ապրում ենք, էս է:

– Միայն կարմիրը վատ բան չպահի մեզ համար:

– Ննջիր, նա գնում հեռանում է:

– Կլինես ինձ հետ: Որ եղավ է՛ էն, ինչը պիտի լինի…

– Ինչը չէ, ով…

Սրտերի զարկերը հաշվելով՝ նրանք ամփոփվեցին խրձերով դիզված փանջակի լուսնաստվերում: Հոգնատանջ շնչառություններում կայծոռիկներն էին զարմացած պսպղում շուրջը, և ծղրիդն էր անում իր անմեկնելի զրույցը աշխարհին: Գլխավերևի ցորենի փանջակն էր հուսադրում հացի ապահովության: Աղքատությունը հույս է…

Բա՜, Մեսրոպ հայր, կարծել ես, թե որ Սումբաթենց Մարգարի հետ մի կեսօրահացի մի բաժակ արաղով իրար գլխի եք ընկել, որ դա երկուսիդ սրտով կլինի, և Արփենիկն էլ ինչո՞ւ պիտի հայրական մտքինը գետնով տա-ամեն ինչ էդպես է՞: Որ բանը ինքն իրեն քո ուզածով է եղել, ինչու՞ է գլուխդ մտել, թե դու ես աղջկան խլել Լազրից, արժանացրել Արգամին: Չէ՜…

Արգամի բացակա գիշերվա լույս առավոտյան Լազրն ասես այն չէր: Հասկերի փունջը մանգաղի կլորացումով բռան մեջ հավաքել-կտրելն իրենը չէր, ջղային էր, և զառանբլբուլների դայլայլը արտի ծփանքով՝ ջուր բերող Արփենիկին չէր գնում, ու՞ր էր գնում… միտքը խառնակող ունայնությա՞ն: Որդ էր սողոսկել ներսը, աղջկա ուսից կուժը չիջեցրեց, փարչը նրանից չառավ էլ, ասաց՝ «ծարավ չեմ»: Նենգվում էր, Արգամից, հորից քաշված էր հնձում: Եվ որպեսզի հայրը բան չնկատի, իբր թե հենց այնպես ինքն է՝ Լազրը, լույս առավոտյան քեֆը տեղը չէ, հնձում է անհավես, խոսքում, պահվածքում մի քիչ ինքն է, մի քիչ չէ, դե, մարդ է, կպատահի, էլի: Հասկացող լուռը Արգամն է, վերջ: Իսկ թույնը շաղ էր գալիս. «ը՜մմ, սպասեք, Արգամ թե Արփենիկ… էդ ու՞մ քնեցրիք, ձերինը տեսաք էս գիշեր»: Ասես մարդը սխալվում է, ո՞նց կպարտակես: Ու հնձից հետո, աշնանը որ նրանք պսակվեցին, մտադրությունն ավելի պնդացրեց. «Կխլեմ քեզնից, կտեսնես, շատ էլ ինձնից մեծն ես»: Երեք տարի դրա խռով ունքամեջը չէր բացվում, և Մեսրոպ հոր լեզուն պատ չէր գալիս մի բան ասելու նրան, մարդը հանգամանքը գիտեր: Նրանց մթնած աչքառաջ Արփենիկը լցվեց, ծանրեց ու առաջնեկը ծնվելուց հետո էլ սիրտը վառվածն ինքն էր, իսկ հայրը ինքնադատման մեջ՝ թե ձեռս կոտրեր, չխառնվեի: Արգամը գալիս-գնում էր, նորածինը չմփոցով քամում էր մոր լիքը-լցված կրծքերը, իսկ Արփենիկն ասես աչքը մի ինչի կարոտ՝ ելնում լվալու, մաքրելու ու վե՞րջ, ողջն է՞ս է: Վախը պատեց նրան, ննջելով տանում-բերում էր օրորոցը, կիսաքուն միտը բերում է՜ն գիշերը, կարմիր աստղը, Լազրի խռով հունձը՝ «ծարավ չեմ»: Լալաբեկանց տունը լլկվել է: «Արգամ, մի գիշերվա՞ սեր միայն»: Իսկ Լազրը սկսել է նայել իրեն, երեսին, հետևից… ախպերակինը ծննդաբերությունից հետո սկսում է կարգի գալ, մեջքին էլ շալ չի կապում, հին բրդե ձեռագործը, գունատությունն է անցնում, ուղղվում է ինչպես կժով հնձվորներին ջուր բերողը: Եվ փոքր ախպոր ունքամեջն է կարծես բացվում, և մոտենում ասում է. «Արփենիկ, ես երեխին կօրորեմ, դու գործդ արա»: Արփենիկն էլ՝ հա, համաձայն: Դե, ի՞նչ վատ բան է արել Արգամի ախպորը, քնքշորեն նրան նայել է կուժն ուսից իջեցնելիս, խծկանից ծորող ջրի պահին ու շնորհակալ է եղել: Էն ժամանակ ո՞նց ասեր շնորհակալ եմ, ընդունելի կլինե՞ր Արգամի ու իրենց հոր ներկայությամբ: Չնայած որ ասեր, ճիշտը դա կլիներ, Լազրն ինքնախաբեության մեջ չէր ընկնի, էսօրվա օրը հարազատ տեգրը կլիներ: Իսկ Լազրի հետամուտ աչքերը կորցրած բան էին փնտրում՝ ուշ գլխի ընկավ հարսը, սիրտը ճմլվեց. ինչո՞ւ է իրեն վարուվեր անում այդ խեղճացող հայացքով, հոր հետ վարելու, ցանելու մեկ-մեկ է գնում, էն էլ կարծես չկամությամբ: Գյուղամեջ էլ չի գնում թայերի հետ խոսք-զրույց անելու: Եվ վախեցավ, կարկամեց Արփենիկը, նայվածքը նրանից թեև թաքցրած էր պահում, բայց բարեսիրտ էր, ինչպես կվայելեր տան հարազատությունում: Իսկ Լազրը, չէ, մնաց ու մնաց նրա երանության մշուշում: Ջղերը ձիգ էին առնում, տանջալից մարմրում, նորից ելնելու առ պահանջ: Եվ Արփենիկի ունայնացող խորքն էր թմրում: Արգամի՝ շաբաթը, երկշաբաթը մեկ գալը Կարյագինոյից, երեխին օրորելիս լռելը… ինչի՞ց է հոգնած, որ չի կենդանանում: «Քո տղամարդկային շքեղությունն ու գրավիչ լռությունն ի՞նչ են ուզում, որ չկա, որ սրտեր է գրավում, թողնում նրանց անորոշությունում: Ինձ էլ, Արգամ: Ու՞ր ես գնում: Արգա՜մ, ես ի՞նչ անեմ, ասա, ես ո՞վ եմ: Ախպորդ ո՞նց քշեմ ինձնից, ուտում է ինձ»:

Արգամի էս մի գալ-գնալուց հետո Լազրը փլվեց մոլորվածի ոտնատակ. «Արփենիկ, չէ, բան չասես, չեմ լսում, խլացել եմ», քաշեց նրան խոտանոց… այդ օրվանից էդպես ամեն թաքուն օր ու ժամի… Բա՜, Արգամ, չմեղադրեցիր էլ ում պետք էր: Երեխին առնելուց, ճքճքան սառնամանիքին ոտով է՜ Կարյագինո գնալուց առաջ մի մտնեիր խոտանոց, կապը կտրածին թե կնկադ անեիր՝ ինչ որ արվում է վերին աստծո կամքով… ինչո՞ւ ես հանգել-մնացել: Իսկ խեղճ մարդը, ձեր եսիրը կացինը հո Լազրի գլխում չէր խրելու, թողեց տեղահանված դռան մեջ, հետ գնաց տանը փակվելու, խայտառակությունը բկում հենց կացնի նման խրված մնալու ցավի մեջ: Իր ասելով՝ ինքն է իբր թե աղջկա տիրոջ հետ խնամախոսել մի բաժակ արաղով ու հիմա ինքն է մեղավորը էս ամեն ինչի: Իբր թե պսակվելիս խոսքը նախ մեծին է պատկանում: Է՜, մարդ:

Լալաբեկանց Մեսրոպի տունը ձմռան էդ գիշեր՝ դատարկված: Նատիժը գոգնոցի ծերով աչքերը սրբելով ասում է. «Գնա Լազրին բեր» ու հեծկլտալով մյուսին դառնում. «Էն քորփին տեղ հասցրե՞ց տեսնես»: Մեսրոպը հանգած վառարանից հեռու նստած, նավթաճրագի աղոտ լույսից պատին ավելի կործանյալ ստվերված՝ անգոյանում էր իրենում: «Կովի խոտն էլ չես տվել»… «Արփենիկն էլ եկողը չի լինելու»… Ի՞նչ է, դե, կինը խեղճ մարդու ներվը բզբզում է՜… Մեսրոպը ելավ հեռու մնալու նրանից, ամեն ինչից, դուրս գնաց երևի կացինը խոտանոցի դռնից հանելու, բայց ոտը ոտի առաջ չէր դրվում, որովհետև դուռը տեղահանված է, ճեղքից ցուրտը ներս խուժելիս է լինելու, ներսում՝ խոտի մեջ կենդա՞ն թե ցրտից փայտացած Լազրը: Լավ է, մութ է, իրար չեն տեսնելու, տեսնեն, ինչ անեն, իրար մի բան ասելու հնար կա՞… որ լիներ, էն աստված, Մեսրոպը կմտներ մոտը: Մտավ ու խավար լռությունում խտտեց Եղնիկ կովի մի բաժին խոտ, քոռեքոռ մի կերպ հասավ գոմ ու կովի շնչառությամբ նրան հասնելով՝ ապուռը շպրտեց ախոռը: Մեսրոպը Եղնիկին չէր տեսնում, Եղնիկն էր նրան տեսնում, մեծ շողուն աչքերը հառված էին տիրոջը: Խոտը թողած՝ Եղնիկը զարմանք կտրած էր՝ ինչո՞ւ նա մի բան չի ասում, ինչո՞ւ չի մոտենում՝ քորելու իր ականջատակերը: Իսկ տերը խլացած, կանգնած էր: Բա Լազրը… հետ՝ խոտանոց գնա՞, թե չէ: Ներսն արդեն ալեկոծ էր, բայց պահում էր իրեն, դեռ չգիտեր ինչ աներ: Իսկ ալիքը խփելու էր սրտին՝ սրտի եսիր Մեսրոպին. «Լա՜զր,- գոռոցը գոմը չտեղավորեց, Եղնիկն էլ վախից մզզաց,- Լա՜զր տղա, էս ինչ արինք, ես, դու, նա»,- մարդը հասավ կովին, գլուխը կռների մեջ առավ, շունչը՝ շնչին բռնկվեց այն դառնագին լացով, որ ամեն Մեսրոպ տղամարդ մի անգամ արցունք է հեղում իր բախտի վրա: Երկուսով՝ տեր ու կով, այնուհետև լուռ ամփոփվում էին միմյանցում, և Եղնիկը առաջինը խղճմտանքով գլուխն իջեցրեց տիրոջ շքամեջ՝ ի խոնարհումն, և կասվի՞, թե նա էլ չէր արցունք հեղում: Նստեցին, կովը՝ խոր թառանչով, տերը՝ «Եղնիկ» մրմնջալով:

Գիշերը բարեկամ է, առնում է քեզ իր մութ անդաստանը, սրտիցդ, թոքիցդ քամում ցերեկվա թողած տիղմը, ցերեկվա ամեն թոհուբոհ թաքցնում քեզնից, որ կորսված մտքերդ հավաքես վաղվա համար: Իսկ այս մի գիշերը Մեսրոպ հորը թողեց ինչպես կար: Ինչպե՞ս է մի օրում ցրիվ լինում այդքան անցած տարիներով ի մի բերված ընտանիքը: Ու՞մ ի՞նչ է արել Մեսրոպը:

Գոմը ցրտել էր, Մեսրոպը մեջքով կռթնել էր Եղնիկի տաք բուրող կողին, կովի ընդարմություն բերող որոճի մեջ նիրհելով մտածում, որ Արգամը տեսնես ինչ է անելու: Գոնե երեխին հանձնի էն նամուսը երեսին մյուռոնված հակակուեցուն, ինքն էլ միանա, ապրեն: Խեղճը էդքան տարի սպասել է Արգամին: Մարգարի աղջիկը… Ափսո՜ս հրեշտակը: Կարող է՝ մտքներում իրար հետ են, Լազրն ու Արփենիկը: Որ լինեն՝ էդ էլ կարելի կլինի իմ իմացածով: Ինչ կուզեն թող ասեն շենամեջ, պահովե՜… Գնա՜ց խղճահար գիշերը:

Լույս գիշերվա առաջին աքլորականչին է խոտանոցից ելել Լազրը: Դարպասի մի թեթև ճռռոց էլ չի եղել: Սառցակալած գետինը ոտնատակ խշրտալիս, երբ արդեն անցնում էր Սումբաթենց չափարի տակով, նրանց շունը դուրս նետվեց բնից, կարծես որ գնացողը Լազրն է՝ վրան հերսոտված, շղթան կտրել էր ուզում, չափարը թռչելով՝ բռնել նրան: Հաչոցը մինչև գյուղատակ գալիս էր, իսկ նա ու՞ր է գնում, Կարյագինո՞՝ Արգամին: Քայլը ջղային չէր, մեղք էր ու հոգնած, երեք օր՝ անջուր, անհաց՝ Լազրն ի՞նչ է մտածել, որ էս բանը բռնել է, վրա պրծած գնում է: Ախպորը մեղա գալու՞, բայց դա մեղա գալու՞ բան է, հետո՝ Արգամը կարգին կռիվ անողը չի, որ ձեռք ու մռութ ջարդելով՝ սիրտը՝ իրենը թե քոնը, Լազր, հովանա: Կարող է՞ գնում է նրա էն անխռով լռակյացությունում, թեկուզ սևացած երեսով, բացատրություն անելու, որ մեծ ախպեր, ինչ անեմ, ասա: Իբր թե էդ խառնակ մտքով՝ «Արփենիկը կդառնա՞»… մեղա՜, բայց էդպիսի խոսք կասվի՞ նրան՝ ինքն էլ հոր մտածածին՝ Եղնիկի տաք կողին ընկողմանած ննջելիս: Մտմտաց ու սարսռաց էլ, փայտացած մարմինը շղահարվեց: Գյուղից հեռացած՝ Լազրն անզգայությունում կանգ առավ, սառած մատները կոխեց կռվից հոր բերած տելեգրեյկայի ծոցագրպանները: Ի՞նչ անի, գնա հե՞տ: Կովի առավոտյան խոտը հանելիս հայրը տեսնելու է՝ նա խոտանոցում չի, քար է կտրելու՝ էս ու՞ր գնաց: Գնա՝ առերես լինի հորը, հետո՞: Չէ… էն էլ դեռ արթնացած գյուղամիջով է գնալու: Գետափի քարայրը դեռ խավար՝ նրան էր նայում բաց երախով, իսկ գետը՝ անխոս սառած: Մրսած մի թռչնակ անհույս ճկաց եղյամած թփին, թռավ գնաց՝ ինքն էլ չիմանալով դեպի ուր, երբ չորս բոլորքը ծանր նստած ձմեռ է, ով իմանա՝ արևը երկնքի որ անհայտությունում: Է-է՜հ… «Մնալու եմ էստեղ կանգնած, տեղահան չեմ լինելու, սառեմ թե ինչ: Ինչ լինելու է, թող լինի: Արգամն էլ է ասում: Խեղճ իմ ախպեր, որ ինձ ոտնատակ չես տալու, գամ ի՞նչ անեմ: Արգա՜մ…»: Չէ, Լազր, լեղաճաք կանչդ Կարյագինո չի հասնի… հեռու ա է՜, քսան կիլոմետր:

Հացում քոռ շանտղա է Մոսունց Ավիսը, է՜ լակոտ ժամանակից մինչև էսօրվա օրն էլ, յոթանասունն անց տարիքում մնացել է ոնց որ կար: Թուրքը մի բան չի, բայց ճակատի խփող խոսք ունի. գյադից բեկ չի լինի: Տեսած չկանք դրա դուռը մեկը բացի՝ երեխի կնունք-ծնունդ, հարսանիք-բան, չէ՛: Երեք աղջիկ է մարդու տվել, մի ձեռք վերմակ-ներքնակ է կապկպել, աղջկա հետ ուղարկել փեսենց տուն (արա՜, ոնց էլ էդպես գործը գլուխ է եկել), իսկ տղաները, որ ամուսնացել քաղաք են գնացել՝ է՜ն գնալն է, որ տնից կտրվել- մնացել են: Ասա ամառը երեխով- բանով կգա՞ն հանգստի, չէ՜, Ավիսը, հլա կնիկն էլ դրանց ուտել-թափելու հավեսն ունե՞ն, մի խորոված, կարգին հացկերություն- հը՛հ: Ինքն է, կինը, իրար խտտած ապրում են, կինն էլ իրենից անպակաս: Կանանց մի խոսք- զրույցում, մի պատի տակ նստած թե աղբյուրի ջրի հերթում, մի խոսք ունի միայն՝ ճտերը շահացան, թող գնան գլուխները պահեն: Վերջը, հացում քոռ թե ինչ, բայց իրենց օգուտի հաշիվներում՝ ո՜ւ… կոպեկը միջից կկիսեն: Լավ են էն տարի կոլխոզի խոտհարքում Ավիսի հախից եկել: Շաբաթօրյակի ավարտին մեծ հացկերություն էր, հենց նոր հարված կանաչ խոտերին բացված սփռոցին առատորեն թափել էին խաշլաման, և ջահել ցլիկի մսի բուրմունքը մեկեն խտղտեց հոգնած, սոված գերանդիավորների քիմքը, երևի ամենաթունդ՝ հարի ժամանակ գլուխ պահող, անհամ խոսելում մի հատ, ոնց որ ասում են, Ավիսի: Ուրիշները քրտինք մտած հարում են, իսկ ինքը մեկ- երկու լասից հետո գերանդու կոթը ծնոտին դեմ տված՝ ի՞նչ պատմություն է ծոր տալիս: Որ մի քիչ էլ ծանր է լսում, էնպես է արքով գոռում դիմացինի երեսին, կարծես մի ականջից խուլը ինքը չէ, լսողն է: Բայց ուտելո՜ւմ… էստեղ էլ է մի հատ: Դե, վերջը, խոտհարները ծրերից եկել, հավաքվել են սուփրի շուրջը, միչև նստելը դեռ մի հատ ծխում են, իրար կատակի են տալիս, ծիծաղում, ուրախանում, իսկ Ավիս ազրահիլը ամենաառաջինն է երկար լոլոզ բոյը ծալել, տեղավորվել ամենահարմար տեղը ու հա՛ բոլորին աջուձախ. «Ա՜, դե, եկեք նստեք, էլի, ի՞նչ եք կանգնել-մնացել»: էդ էլ մարդու ուզածով եղավ, նստոտեցին: Բաժակները լցնելիս կողքի Մանվելը՝ Քյոսանց օյինբազը, ծռվեց նրա լսող ականջին, թաքուն.

-Փողով ա, գիտե՞ս:

-Ի՞նչը,- ժողովրդով մեկ պինդ որոտաց Ավիսը:

-Դե՜, էս հացկերությունը, – Մանվելը ձեռքով ցույց տվեց սուփրան՝ ծայրից ծայր:

-Փողո՞վ… ո՞նց փողով: Խի՞:

-Հա՛, ցուլը առնովի ա, կոլխոզինը չի: Փողը ժողովուրդով ենք հավաքելու, տանք:

Բոլորը մեկեն ըմբռնեցին օյինբազի մտքինը, մի մարդու նման լեզուները պահեցին, դեռ աչքունքով Ավիսին գլխով արին, որ դա էդպես է: Մոսունցը բկի խնձորը ուռվելով թուքը աղմուկով կուլ տվեց, մնաց աչքը պլշած խաշլամայի կույտերին: «Բա՛ ձեր սուբոտնիկն էլ, ձեր տված հացն էլ ձեզ հարամ լինի»,- ասում էին նրա քոռուփոշման ճպոցները: Մանվելը սուտ խղճահարությամբ նրա մտածածին գլխով արեց, բաժակինը միանգամից դատարկեց բուկը, հետո մի մեծ կտոր միս ցուցադրաբար խժռեց խշրտոցով, որովհետև կռճիկ էր, ամենահամեղ թիքան:

-Ա՛, էսպիսի բան ո՞վ ա տեսել,- Ավիսի ունքերը ծռմռված էին, խաշլամայի կարոտից թուքը էլի բուկը լցված:

Մանվելը երկու ձեռքը տարածելով՝ տարակուսած ասաց, որ ինքն էլ տեսած չկա, ինչքան միտն է՝ չէ:

-Ավիս, արա, խի՞ չես տեղահան լինում, հոգնած ես, իշտահդ փախել ա՞, թե…- համընդհանուր կերուխումից հետո սկսեցին վրա տալ էս ու էնտեղից,- կեր է՜, պրծավ:

Իսկ Ավիսը՝ փուքսը նստած.

-Ա, ինչ իմանամ, սոված չեմ, էլի: Համ էլ…

-Պա՛ քու տուն շինվի, մի հեկտար հար ա արել, ասում ա սոված չեմ…

Հռհռոցն էլ համընդհանուր էր նրա իբր մի հեկտար հարի վրա: Շաղված Ավիսը մի պապիրոս ուզեց Մանվելից:

-Համա մեկ էլ կասեն արի սուբոտնիկի… -նեխոտված մրթմրթում էր ինքն իրեն:

-Ավիս, կեր է՜, համեղ ա: Էլ սուբոտնիկ չի լինելու, էս վերջինն ա:

-Արա, դե որ իշտահ չունի, զոռով կուտվի՞,-ձայնեցին ուրիշները:

Ավիսը.

-Ա, դուք էլ ձեններդ կտրեք է՜… իշտա՜հ չունի… մենակ դուք ունեք…

Օյինբազն էլ, բերանը ճխտված, թշերն ուռած, նշան արեց Մոսունցին, որ հա՛, ինքն էլ չի գալու սուբոտնիկի:

-Կոլխոզի նախագան էլ զարմանալի մարդ ա, մորթելու մի բան չունե՞ր, որ ցլիկը փողով ա առել,- ասացին կերած, կշտացած, պապիրոսները վառելով, ու որ սուփրին հատուկենտ մսակտորներ դեռ մնացել էին, լրջացան,-Ավիս, սուտ ա, այ մարդ, ի՞նչ փողով-բան, երկալ կեր:

Էս որ ասացին, օյինբազը գարեջրի շշում փռթկացրեց, սուփրից փախավ, ու՝ վա՛յ Ավիս, վա՛յ տեր.

-Հա՞, շուն- շանտղա, շան ցնկնած… Սպասի՜ր: Հլա կաց, մի տեղով դուրս չածեմ՝ Ավիսը չեմ լինի:

-Իհարկե, այ մարդ, բա ի՜նչ… դրան Քյոսանց օյինբազ կասեն: Բա ինչի՞ համար ա կողքիդ նստել:

-Կարծես իր հացն էի ուտելու:

-Դե, ոչինչ, Ավիս, էն մի սուբոտնիկին երկուտակ կուտես, հաշիվը կփակվի,- ասացին, ցրվեցին:

Պա՛ քո տունը շինվի, մա՜րդ, որ, ասենք, փողով էր, կոպեկդ ջեբումդ, մտքումդ պիտի կյեղած պահեի՞ր: Էհ, դրան ի՞նչ խրատ: Թուրքը մի բան չի, բայց խոսքը… Վերջը, կոլխոզի ժամանակվա եղած բան էր, ասինք մեկ էլ հիշենք, որ Մոսունց Ավիսն էս է ու էս, յոթանասունն անց էսօրվա տարիքում էլ…

Անսպասելի մեկել մեծ տղան եկավ Երևանից՝ կնոջ ու դպրոցական տղա-աղջկա հետ: Ավիսն ու կնիկը մի քիչ զարմացած էին, որ տեսնես ինչ է պատահել, որ եկել են, բայց դեռ խոսք չգցեցին, իսկ Գևորգը լռում էր, ընտանիքն էլ հետը: Մի բաժակ թեյից հետո միայն տղան կոտրված-անկամ ասաց ծնողներին, որ Սուսանը մեռել է… Ռուսաստան ընտանիքով ապրող փոքր քույրը: «Պա՜…,- զարմացած կնոջը նայեց Ավիսն ու բերանբաց էլ մնաց:- Ասում ես մեռել ա՞… ինչի՞ց»:

-Ինչի՞ց,-Գևորգի հարցականը դեռ հասու չեղավ հորը:

-Պահո՜, ոնց ենք ապրելու: Ախր, Ռուսաստան ի՞նչ կար, այ աղջի, որ գնացիք էնտեղ տնավորվեցիք:- Ավիսը խառնված էր, դժվար բաների սովոր չէ,- հիմի ի՞նչ անենք…

-Ինչ անե՞նք,- հոր կերպը մեկեն խփեց Գևորգի նյարդին, ծանրիմաստ լռեց, դեռ ընտանեվարի դիմացավ, դեռ ժամանակը չէր բացվելու,- մեծ հացկերություն ենք անելու հանդիսությունների տանը:

Ավիսը վախվխելով ասաց.

-Բա կսազի՞ մեռելը Ռուսաստան, հոգեհացն էստեղ:

-Ի՞նչը չի սազի,-տղան գիտեր հոր մտքի «ինչը», բայց պահը չէր դեռ այն վերջապես դեմ անելու նրան: Ասաց,- Քույրս է մեռել, փոքր աղջիկդ:

-Դե, ի՞նչ եմ ասում…

Մոսունց Ավիսը հիմար ու ցրված մեկը չէ, գիտե ով է ինքը, իրենում պինդ հավաք մարդ է, կարողանում է մարդկանցում թաքուն պահվել ամեն աչքից, չնայած ասում են, թե նրա մի ծալը պակաս է… Էդ լավ է, որ ասում են, մի ասել է, հո չեն մտնում թաքուն ծալը՝ թե ինչ կա էնտեղ: Պա՛հ, Ավիսի պե՞տքն է, ասում, մոռանում էլ են:

-Որ էդպես ա, մեծ ծախս պիտի արվի, հա՞,- տղային լավ տնտղելով ասաց հայրը:

Գևորգի ծանր-ազդու նայվածքը նրա մեջ կասկած չթողեց, որ պիտի արվի: Վեր կացավ, պատշգամբով գնաց-եկավ, թե մտքում ինչ էր փնտրում, չգտնում, թունդ ծխող Գևորգի պետքը չէր: Իսկ հայրը գտել էր ու գտածին հավատ էր տածում, թե այն տեղ կհասնի:

-Ի՞նչ ասեմ: Հիմա Ղարաբաղով մեկ որոշել են, որ էդ մեծ հացկերությունները ո՞ւմ են պետք, մարդկանց ջեբերը քամում են, մեկ-երկու բաժակից հետո էլ վեր են ածվում ղալմաղալի՝ ասել-ծիծաղելու, կարծես մեռելահաց չի, հանդի քեֆ ա: Դե, ի՞նչ ասեմ, էդպես ա: Չգիտես, հարցրու, տես:

-Գիտեմ, ազգային ժողովում էլ հավանություն են տվել:

-Բա էլ ի՞նչ կա:

-Ծախսը ես եմ անելու,- նրա լեզվին ոսկոր հագցրեց Գևորգը,-անհիշատակ է՞լ թողնենք բախտը խլվածին:

Ավիսը՝ ոչ մի ծպտուն:

Մեծ տղան սիրելի փոքր քրոջ հետ եղած-կատարվածը դեռ հեռու էր պահում մտքում, որ հայրը չգա հասնի դրան: Ժամը չէր՝ ի հիշատակ Սուսանի: Թե դա լինելու է, թող լինի մեռելահացից հետո: Իհարկե՜ լինելու է, ինչու է եկել Գևորգը, միայն մեռելահացի՞ համար, չէ՜:

-Դու՛ գիտես,- ոտը կախ, ունքը միշտ նույն ավիսավարի ծռված՝ հայրը գնաց նստեց քիչ հեռու թախտին, տերողորմյան հանեց ու մատներում-մտքերում գնդերը երկու-երկու գլորելով՝ չէր կարողանում ներսը կուտակվող էն «ինչը» հեռացնել իրենից, որին լավ էր տեղյակ մեծ տղան. «Թե դու դու ես, ես էլ քո շուռ տվածն եմ, թե դու կուլ ես տվել, ես՝ չէ, ներսս խրված մնում է: Մի տեսե՜ք, ինքն է աղջկան քշել Ռուսաստան, նրան՝ մեռածին ասում է՝ այ աղջի, ինչու գնացիք տնավորվեցիք էնտեղ: Էս մեր ցավում մեղքդ հանո՞ւմ ես վզիցդ»: Ի՞նչ գիտե նա, որ Գևորգ տղան հոգեբանական կրթության մարդ է:

Գևորգը թողեց կնոջը տանը հավաքարարություն անելիս, դպրոցականներ տղային, աղջկան՝ այգու ծաղկած դեղձենիների հիացմունքում, ինքը՝ թմրած ողջ ցերեկը մեքենան վարելուց, մտավ տուն, պառկեց մահճակալին, որ մի քիչ ննջի, գլխացավն անցնի: Ներսը թանձրող մտածմունքը, շուռումուռը մահճակալին, չէ, հոգնած աչքերը հառած պահեցին դիմացի պատի ընտանեկան լուսանկարին, որի կենտրոնում Սուսանն է՝ կապույտ ժպիտն աչքերում, սրտի քաղցրությունում առած քույր-եղբայրներին, ձեռքն էլ իր՝ մեծ եղբոր վզովն անցկացրած: Նկարվել էին դեղձենիների տակ, բայց արդեն հասնող կարմրաթուշ դեղձերով ծանրաբեռ ծառերի սեպտեմբերյան բուրմունքում: Ոչ՛ լիներ, նկարվել էին, որ տասնավարտ աղջիկը գնալու էր Երևան՝ բանասիրական կրթության: Գևորգին պատկերացավ քույրը դեղձենիների այգում ծփալիս, սիրտը ճմլվեց, աչքերը թացացան: Գևորգը հորը դեռ չի ասել Սուսանն իրեն նետել է մեքենայի տակ, էն էլ ամուսնու մեքենայի, ասել է Սուսանը մեռել է: Գևորգի փակ աչքերի ետևում պատկերացավ հոր ոտքն ընկած Սուսանի մղկտոցը. «Չէ՜, պապ, չեմ ուզում, նրան չեմ ուզում» և հոր որոտալից հոխորտանքը արցունքով լի նրա աչքամեջը. «Աղջի՜, քո ասելո՞վ ա, որ լկլկում ես: Քո տերը ե՞ս եմ, թե դու, որ չես ուզում: Հարուստ տղին բաց թողնեմ, որ էգուց-էլօր գլխիս տա՞մ, էս ո՞ր թիվն ա: Տեսնեմ համալսարան ավարտելդ քանի կոպեկ ա արժենալու: Էն ա թայերդ ավարտել եկել են, տներում նստել-մնացել: Ուզող էլ չունեն»: Գևորգն էն էլ միտը բերեց, որ Սուսանի լացը իրենց չորսին էլ էր պատել, չորսն էլ և՛ հեծկլտում էին, և՛ չար ատելությամբ նայում հորը: Հետո է Գևորգն իմացել, որ դպրոցը Սուսանի ավարտելու վրա է հայրը կանչել, բերել տվել Ռուսաստան հարստացած փեսացուին, իր ընտրածին, որ մի ձեռք տեղաշորը աղջկա հետ հանձնի նրան, սեփական մեքենայով գնան: Էդպես է իր ուզածը պինդ քշկռել Մոսունց Ավիսը: Էդպես է Սուսանը գնացել՝ հոր ու մոր երեսին չնայելով էլ: Գոնե մեջը ուժը հերիքել է՝ քույր-եղբայրներին վերջին լացով գրկելով ընդմիշտ հեռանալու նրանցից: Գևորգը ելավ մահճակալից ու չդիմանալով ինքն իրեն՝ գոռաց տնով մեկ.

-Ինքնասպան է եղել խեղճ փոքր քույրս Սուսանը, աղջիկդ, դե իմացիր… երեք տարի ձեն էլ չի հանել, մի զանգ, նամակ… Մարդուն չուզելուց է արել, Մոսունց Ավիս հայր, հարազատ մեկը չունենալով մոտը, որ մի սփոփանք հասցներ:

Վաղ առավոտյան Գևորգն ընտանիքով գնաց: Հայրն ասաց` «Բա հա՞ցը»: Տղան բան չխոսեց, մտքում ինքն իրեն մրմնջաց. «Գնամ ուրիշի հողից հանեմ, բերեմ մերը: Ու՜ հացը…»:

Շաբաթ անց մեծ հոգեհացում ժողովուրդը ճնշված էր: Աղջկա արարքը ո՞ր վերջին հետ ընկածին չի խղճահարի, թե՛ մարդ Աստծո, որ նա չէր ուզում, ինչո՞ւ խեղճին կապեցիր նրան, որին մի կարգին չէիր տեսել, էլ չենք ասում՝ ճանաչել: Էդ էլ հո շաբաթօրյակի խրատը չէր, որ բեյնդ չմտավ էսքան տարի հետո: Գևորգը նայում էր շունչը բարեկրթորեն պահող դահլիճին: Թամադա Ղարիբին խնդրել էր՝ արարողությունը գնալու է Սուսանի հուշը նրա կապույտ ժպիտում որպես վերջին սփոփանք մարդկանց ցավող սրտին հաղորդվելով, ինչպես պատի նկարից էր ճառագում: Թամադայի դժվարությունը այնում էր, որ ոնց էլ ձևակերպում էր միտքը, խոսքը որքան էլ պատշաճին էր մղում, որ ոչինչ չծռվի Ավիս հոր արարքին, կարծես չէր ստացվում: Ամենաանմեղ բառն իսկ թաքցնում էր այն, և Ղարիբն ապրի, կարողանում էր տեղնուտեղը շրջանցել այնպես, որ հոգեբան Գևորգը մնաց խոր հիացմունքում:

-Ասված խոսք է՝ ինչ լեզվի ծայրին է, լացի թե ծիծաղի պահին, նախ սրտում ու մտքում է: Սուսանի երազը լեզվի ծայրին էր՝ գնալ ստանալ հայրենի բանասիրական կրթություն, գալ մեր երկրի դասն անելու մեր շենացի երեխաներին: Խանգարվել է: Օտարությունում երազը կործանվելու էր: Եղել է: Ո՞վ է մեղավոր… մենք՝ ողջ հասարակությունը, որ դեռևս տեղ ենք թողել նրա համար, ով իր ծնյալի սրտինը պղտոր հոսանքի մեջ է առնում: Ահավոր ժամանակավրեպություն էս մեր օրերում: Գևորգը հենց բաժակները դատարկվելիս, որ ինքը չնկատվի, թամադայի ականջին շշնջաց. «շնորհակալություն»: Ինքը չէր կարողանալու մտքում, սրտում էդքան կուտակվածը հորն ասել, իսկ համընդհանուր խոսքում այն տեղ է հասնում: Այսինքն համարյա ասել է, բայց ուրիշ է «Ձայն բազմաց՝ ձայն Աստծոն»: Բա՜, հայր…

Բոլորն էին հացի, մսի պատառները ձեռքներում մոռացած՝ խղճահար նայում Ավիս հորը` երեսը ափերի մեջ առած դառնագին հեկեկալիս, ուսերը վեր-վեր թռչելիս, գլուխը կրծքին կախված: Եվ դեռ հեծկլտոցներում՝ «Սուսա՛ն, Սուսա՛ն բալա՜… Ո՞նց եմ ապրելու մեղքիս մեջ»: Դահլիճը լռում ու մեղքանում էր: Դե, ի՞նչ կար, որ ինչ ասեին…

Լալաբեկանց տան խայտառակությունը որ բացվեց, Արգամը Կարյագինոյից ձմեռվա բուք-բորանին ոտով եկավ հասավ տուն, Թաղեր, եկավ ու աղու-լեղին աչքունքից կաթելով, հոր ու մոր մթնած աչքառաջ երկու տարեկան մինուճարին փաթաթեց իրենց հին բրդե շալով՝ կռնատակերով բերած մեջքին խաչկապ արած գիրկն առավ՝ որ տանելու էր: «Արգա՜մ,- մղկտաց մայրն ու տեսավ տղան մշտական է գնում իրենցից, ոտերը ծալվեցին, փլվեց

Read More


Վարդան Հակոբյան / Գրողի առաքելությունը

Նախ՝ ողջունում եմ մեր սփյուռքահայ գրողներին, բոլոր ներկաներին: Բարով տեսանք: Կարծում եմ, որ այս մի քանի օրվա ընթացքում ձեր ներկայությունը Հայաստանի եղանակի վրա որոշակի ազդեցություն ունեցավ, որովհետև յուրաքանչյուր հայ մտավորական, յուրաքանչյուր հայ գրիչ իր շնչառությամբ օդ է փոխում և, այս առումով, մենք հիմա բավականին լավ կլիմայական պայմաններում ենք:

Ես կուզենայի կիսվել ձեզ հետ՝ զրույցի կարգով, այն խնդիրների մասին, որոնք մեզ մտահոգում են: Իհարկե, ինչպես գրականագետ Սուրեն Դանիելյանն ընդգծեց, մեր հիմնական թեման այսօր Հայաստան-Արցախ-Սփյուռք կապերն են, բայց ես, օգտվելով առիթից, գուցե և հուզող հարցերի ավելի լայն շրջանակներ շոշափեմ իմ խոսքում:

Այսպիսի համաժողովներ պետք է հաճախակի կազմակերպվեն՝ համահայկական ձևաչափով: Բավականին հետաքրքիր ծրագրով է անց կացվում մեր հավաքը, և գրողների միությունը զգալի աշխատանքներ կատարել է, որ ամեն ինչ պատշաճ մակարդակով լինի: Նման շփումները շատ բան են տալիս մեզ: Ես ինչու եմ սա կարևորում, որովհետև Արցախում և, ընդհանրապես, ամենուր գրական գործունեության ծավալման և շոշափելի արդյունքների հասնելու համար խիստ կարևոր են շփումները:

Ասեմ, որ Արցախի գրական ընտանիքը վերջին տարիներին բավականին աճել է: Արցախում ստեղծվում են գործեր, որոնք լուրջ ուշադրության արժանի են: Մենք գտնում ենք, որ Արցախյան հիմնախնդրի մասին պիտի գրեն ոչ թե միայն օտար հեղինակները, այլ, առաջին հերթին, Սփյուռքի հայ գրողները: Դա աշխարհի հետ խոսելու լավագույն ձևն է՝ առանց որոշակի միջնորդության:

Արտերկրում ապրող յուրաքանչյուր հայ գրող, կարծում եմ, առաքյալ է: Հայրենյաց երկրի դեսպան: Ես շատ կուզենայի, որպեսզի մեր սփյուռքահայ քույրերն ու եղբայրները հաճախակի լինեին Արցախում, նրանց ներկայությունը բազմապատկում է մեր ներուժը, նոր թափ հաղորդում մեր պայքարին:

Արցախի գրական ընտանիքը, ճիշտն ասած, չունի այն հնարավորությունները, որ կարող են ունենալ տարբեր տերություններում ապրող մեր գրչեղբայրները: Ցավոք, Արցախի հանրապետությունը դեռևս ճանաչված չէ աշխարհի մեծ տերությունների կողմից: Այդ ուղղությամբ մենք լայն գործունեություն ենք ծավալել: Դժվար էր անկախության հասնելը, բայց առավել մեծ ջանքեր են հարկավոր անկախության պահպանման ու վերջնական կայացման համար:

Յուրաքանչյուր հայ պետք է գիտակցի, որ ոտք դնելով Արցախում՝ մնայուն կնիք է դնում հայկական հողի վրա:

Պիտի Արցախը դառնա հայերիս Երուսաղեմը:

Պիտի մենք լինենք մշտապես այնտեղ՝ զինվորի կողքին: Երբ սահմանապահ զինվորը ծոծրակի վրա զգում է հայ գրողի, մտավորականի, հայ մարդու շնչառությունը, նա դառնում է ավելի անհաղթելի:

…Ես ձգտում եմ, որ իմ բանաստեղծության բառը լինի անմիջական և ազնվական, ընթանա այն ուղղությամբ, ինչ ուղղությամբ զինվորի արյունն է հոսում, ինչ ուղղությամբ արձակվում է նրա գնդակը: Ես մշտապես խուսափում եմ բառի պոպուլիզմից: Դա ահավոր է և շատ վտանգավոր:

Մարդու բնույթը հաճախ անհասկանալի է: Երբեմն մարդ մեղք է գործում և սկսում «մեղադրել» Աստծուն: Մենք աղոթում ենք, որ Աստված «աչքը մեզ վրա պահի», բայց պետք է առաջինը մենք գործենք: Գանգատավոր լինելուց հրաժարվենք, որովհետև այն վիճակը, որի մեջ մենք հայտնվում ենք ազգովի, մենք ենք ստեղծում, այդ վիճակի համար ես գտնում եմ, որ առաջին մեղավորը մենք ենք: Ես չեմ ուզում քաղաքականությանը դիմել, բայց լինի Ռուսաստան, լինի Արևմուտք՝ նույն վերաբերմունքը պիտի լինի մեր հանդեպ, այսինքն՝ տարբերությունը մեզանից պիտի գա: Մենք պիտի մեր պահվածքով ստիպենք, որ մեզ հետ վարվեն այնպես, ինչպես մենք ենք ուզում: Այսինքն, մենք պետք է ունենանք այն արժեհամակարգը, որով մենք առանձնանում ենք աշխարհում: Ես ցանկացած երկրում, երբ մեկ-մեկ հնարավորություն եմ ունենում գնալ, այն զգացողությունն եմ ունենում, թե մարդուն, ով նույնիսկ հայերեն չգիտի կամ հարյուր տարի ապրում է դրսում, կարող եմ մի հայացքով ճանաչել՝ հայ է, թե հայ չէ: Եվ առավել ևս՝ նրանք, որոնք ունեն ազգային նկարագիր, պետք է չկորցնեն դա՝ ոչ մի պարագայում:

Արժեհամակարգի ազգային գլխավոր գծերը միայն գիրքը, միայն արվեստը, քանդակը չեն, այլ ազգանվեր այն գործերն են, որոնցով մեզանից յուրաքանչյուրն առանձնանում է: Մենք, արդյոք, չե՞նք կորցնում ազգային մեր արժեհամակարգը լրացնող մեր հատկանիշները: Ես տեսնում եմ, որ մեր մեջ, հայի մեջ ազգային շատ գծեր, ցավոք, կորսվում են: Հանդուրժողականությունը, սերը՝ մեկը մյուսի հանդեպ, կորցնում ենք: Ես այն կարծիքին եմ, Մոսկվայում լինի, թե Նյու Յորքում, եթե երկու հայ իրար սիրում են, ուրեմն դա հայրենասիրություն է, եթե հայը հային, Աստված չանի, դավաճանում է, ուրեմն հայրենիքին է դավաճանում:

Այս խնդիրներն ինձ միշտ հուզում են:

Խոսում ենք լեզվի, եկեղեցիների պահպանության մասին: Անշուշտ, մենք հավատացյալ ժողովուրդ ենք: Բայց ինչպես կարելի է ունենալ հազարավոր եկեղեցիներ և նրանցում մոմ չվառել: Աստված արդպես չի կամենում: Դա Աստծուն դեմ է: Բայց այդ ոնց պատահեց, որ, ցավոք, մեր շատ վանքերում չենք կարող լինել:

Հասնենք նրան, որ մեր եկեղեցում մեր մոմը վառվի:

Եվ ապա՝ ես չեմ ուզում տեսնել այնպիսի մարդկանց, որոնք խոսում են Արևմտյան Հայաստանի ազատագրության մասին և, միևնույն ժամանակ, լքում մայր Հայաստանը: Արևելյան Հայաստանն եք ձեռքից տալիս՝ գաղթելով: Հայաստանում ապրողների թիվն այնքան է նվազում, որ դառնում ենք մեր իսկ երկրում գաղթական: Սա մեր ներքին խնդիրն է, մեր ներքին ցավը, մենք պետք է հրաժարվենք միայն ուրիշին մեղադրելուց, ինքներս մեզ արդարացնելուց, մեր հողին տեր չկանգնելուց: Եթե հողի վրա ամուր չես, հողը ոտքերիդ տակից գնում է: Եթե եկեղեցում մոմ չես վառում՝ եկեղեցին չկա, հայերեն չենք

խոսում՝ կորցնում ենք Աստծո հետ հաղորդակցվելու մեր մայրենի լեզուն:

Լեզուն չի ստեղծում գիտնականը, լեզուն ստեղծում է ժողովուրդը՝ խոսելով:

Արևմտահայերենի մասին: Շփումների ժամանակ, ինչպես մեր այս համաժողովում, տեսնում եմ, որ մեր արևմտահայերենը և արևելահայերենը սնում են իրար, իրարով հարստանում, և արդյունքում շահում է ոսկեղենիկ մեր լեզուն: Ինչպես կարելի է գերադասել Պարոնյանը Թումանյանից կամ Թումանյանը՝ Պարոնյանից: Ամեն մեկն իր անփոխարինելի, անկրկնելի տեղն ունի:

Հայոց լեզուն մեր գլխավոր արժանիքն է:

Արևմտահայերենի մասին խոսեցի ու հիշեցի վերջերս Սուրեն Դանիելյանի հետ ունեցած մեր զրույցը, ուր խոսք եղավ մի այսպիսի նախաձեռնության մասին. ես Ստեփանակերտում ունեմ հավատարմագրված, պետական կարգավիճակով համալսարան՝ Գրիգոր Նարեկացի: Որոշել եմ այնտեղ ստեղծել գրաբարի ու արևմտահայերենի կենտրոն: Դա բավականին մեծ դերակատարություն կունենա նաև մեր լեզվի երկու ճյուղերի զարգացման, մերձեցման, միացման առումով:

…Անդրադառնամ կրկին մեր գրական կյանքին:

Մենք Արցախում արդեն երկու անգամ կազմակերպել ենք Պոեզիայի միջազգային փառատոն: Անդրկովկասում առաջինը մենք խիզախեցինք՝ գնալ այդ քայլին: Եվ քսանից ավել պետությունների ներկայացուցիչներ եղան Ստեփանակերտում: Արդրբեջանը բավականին մեծ աղմուկ բարձրացրեց, ինչպես և սպասվում էր, բայց գրողը մնում է գրող, արդյունքը եղավ այն, որ մեր կապերն, այդ ճանապարհով, Սփյուռքի հետ շատ ավելի սերտացան, ամրապնդվեցին: Այդ օրերին գրողների միության հասցեով հարյուրավոր նամակներ եկան համացանցով, առաջարկություններ եղան: Անվանի շատ գրողներ՝ տարբեր երկրներից, ցանկություն էին հայտնում՝ գալ ու մասնակցել փառատոնին:

Դա արդյունք էր մեր, այսպես ասած, արտերկրյա գրական շփումների: Առաջին անգամ էր, որ նման միջոցառում կազմակերպեցինք: Ես և Հրանտ Ալեքսանյանը մինչ այդ էլ ենք եղել Մակեդոնիայում՝ նրանց հրավերով: Մակեդոնիայում փառատոնը կազմակերպում էին 51-րդ անգամ: Փառատոնի կազմակերպման ձևերը յուրացրինք և Արցախում անցկացված մեր Պոեզիայի միջազգային փառատոնը ոչնչով չէր զիջում աշխարհի տարբեր ծագերում կազմակերպվող նման տոներին:

Դա խոսում է մեր գրական ընտանիքի տեսանելի ձեռքբերումների մասին:

Սիրելի գրչակիցներ: Այսօրվա մեր համաժողովին Արցախից մասնակցում են մի խումբ գրողներ, որոնցից շատերն առաջին անգամ են ներկա լինում գրական նման համաժողովի: Ուզում եմ շեշտել, որ մեր նմանատիպ հավաքները մեծ գործառույթներ են իրականացնում: Իրար քիչ ենք ճանաչում, իրար ստեղծագործություններ չենք կարդում: Ես նկատի ունեմ տարբեր ծագերում գտնվող գրողներիս: Սա լուրջ խնդիր է:

Արցախում, օրինակ, ամենից շատը երևի Հրանտ Ալեքսանյանն է լինում արտերկրում: Նա հրատարակչական լայն գործունեություն է ծավալում Արցախում, իրականացնում թարգմանչական աշխատանքներ: Ցավալի է, որ Հրանտի նման բանաստեղծը՝ որոշակիորեն միջազգային ճանաչման արժանացած և բազմաթիվ լեզուներով թարգմանված, մեր իրականության մեջ դեռևս արժանիորեն չի գնահատվում:

Երբ, օրինակ, Հրանտի հետ եղանք Մակեդոնիայում, ծանոթացանք նաև տեղի հայկական համայնքի կյանքին: Այնտեղ Անահիտ անունով մի աղջիկ մեզ դիմավորեց: Նա հայկական համայնքի հետ աշխատանք էր կատարում: Հետագայում և Վարշավայում եղանք և Պոզնանում: Բավականին մեծ տպավորություն ստացանք հանդիպումներից: Մեր տպավորությունները վերածվեցին կոնկրետ գործերի: Այնտեղ ծանոթացանք ռումինացի գրող, նկարիչ Ռոման Կիսյովի հետ, հրավիրեցինք Արցախ: Կիսյովը եկավ և մենք նրա գիրքը հայերեն տպագրեցինք Արցախում: Հետո մեր գրքերն են թարգմանվում ու տպագրվում տարբեր լեզուներով: Դա, բնականորեն, մեծապես անդրադառնում է Սփյուռք-Արցախ գրական կապերի սերտացմանը: Բայց այս խնդրում կա մի դժվարություն, որը մինչև այսօր անհաղթահարելի է: Արցախի գրական կազմակերպությունը զրկված է միջազգային դրամաշնորհներից, որոնցից օգտվում են աշխարհի գրեթե բոլոր գրական կազմակերպությունները: Արցախի ԳՄ-ն, ցավոք, այդ հնարավորությունից զրկված է: Մենք չենք կարող լինել արտասահմանում՝ քանի որ հրավերներ չկան: Ես կարծում եմ, որ պետք է ակտիվացնել Արցախ բերող և Արցախից արտերկիր տանող ուղիները, ցանկալի և անհրաժեշտ է, որ դրանք միշտ բանուկ լինեն: Մեր այս վիճակը մեր ցանկություններին, մեր ձգտումներին չի համապատասխանում: Դրա համար պետք է բոլորս միասին գործենք, որ կարողանանք հասնել մեր նպատակին:

Երբեմն ասում են, թե գրականության ժամանակը չէ: Չեմ ընդունում նման ձևակերպումը:

Հրանտ Մաթևոսյանն ինքն է ստեղծել իր ժամանակը: Ստեղծեց արժեքավոր, մնայուն իր գործերով: Գրականության ժամանակը ստեղծում է գրողը: Դոստոևսկին ստեղծել է իր Ռուսաստանը, իր ժամանակը: Սա է մեր դասը: Գուցե մեր ուսերը վտի՞տ են՝ այդպիսի բեռ վերցնելու համար: Բայց Աստված կամեցել է, որ այդ բեռը մենք տանենք: Եթե մենք մեր հողին ամուր կանգնենք, մենք կստեղծենք և երկիր, և երկրի ժամանակ, և գրականության ժամանակ, որովհետև հայը մշտապես ավելին է արել, քան կարող է: Եվ հենց հայը իր այս կերպարով է առանձնանում աշխարհի բոլոր անկյուններում, նա միշտ անհնարինն է անում: Հնարավորն անել, դա նշանակում է ոչինչ չանել: Իսկ դժվարագույնը, երբ անում ես, դա այն է, որ դու հայ ես, կարողանում ես դա անել այնպես, ինչպես ոչ ոք, ինչպես մեր ժողովուրդը սպասում է:

Մեր ժողովուրդն այժմ մեծ մարտահրավերների առաջ է կանգնած, այս առումով վիթխարի գործ ունի կատարելու մեր գրականությունը: Մեր լեզուն պահողը մեր գրականությունն է: Այսօր զինվորը, որ զենք է վերցնում՝ սահմանը հսկելու, նրա թևերի մեջ ուժ են ներարկում Րաֆֆին, Շիրազը, Սևակը, Չարենցը, Անդրանիկ Զորավարը, Նժդեհը, Ավոն… Եվ մենք պետք է կարողանանք արժանի հետևորդներ լինել՝ թե՛ մայր Հայաստանում ու Արցախում, թե՛ Սփյուռքում: Այսինքն մեր կերպարը մեր յուրաքանչյուր քայլով, սխրանքով, յուրաքանչյուր բառով քանդակում ենք, և պետք է արժանի լինենք դրան:

Մեր անցած ճամփան մեր դասն է: Դժբախտաբար, սա միշտ ասում ենք, բայց դասից դաս չենք առնում: Տաղանդավոր բանաստեղծ Գրիգոր Ներսիսյանի ոտնահետքերը դաջվել, մինչև հիմա էլ մնում են Շուշիի քարերին: Դեռևս 1914թ. հայկական Շուշիում բանաստեղծություններ էր գրում Գ. Ներսիսյանը, գրքեր էր տպագրում: Ազգային մեծ գործունեություն էր ծավալում Արցախում: Նա է Արցախի գրական կազմակերպության հիմնադիրը: 1937թ. նրան արտաքսեցին Սիբիր՝ ազգայնամոլի պիտակով: Նրանից հետո եկան ուրիշները՝ Բ. Ջանյանը, որին դարձյալ քշեցին Սիբիր, Բագրատ Ուլուբաբյանը, որին հեռացրին Արցախից: Ասել է թե՝ արցախյան համազգային ազատագրական շարժման բոլոր փուլերում էլ Արցախի գրողների միությունը եղել է պայքարի առանցքում՝ որպես ժողովրդական տրամադրությունների արտահայտիչ:

Արցախում գրական սերնդափոխությունը միշտ եղել է խաթարված: Այժմ, այս առումով, այլ է պատկերը:

Ազերիները Արցախի ժողովրդի դեմ պայքարը միշտ էլ սկսել են նրա մտավորականներից՝ առաջին հերթին գլխատելով գրողների միությունը: Հիմա մեր գրական ընտանիքն ունի ավագ սերունդ, որի ներկայացուցիչներից մեկն էլ Սոկրատ Խանյանն է, գիտությունների դոկտոր, պրոֆեսոր, այստեղ է: Նա զգալի ծառայություն ունի մեր հոգևոր աշխարհում: Այստեղ են նաև շնորհաշատ արձակագիր Կիմ Գաբրիելյանը, օժտված բանաստեղծ-ազատամարտիկ Գագիկ Բեգլարյանը, խոստումնալից երիտասարդ գրող Վանիկ Նովիկովը:

Անշուշտ, մենք ունենք նաև ոչ քիչ դժվարություններ, որոնցից մեկն էլ այն է, որ Արցախում սփյուռքահայ գրականության մասնագետներ քիչ ունենք: Իհարկե, այդ բացը որոշակիորեն լրացնում ենք, բայց դա շատ խիստ մասնագիտական մոտեցում է պահանջում, որովհետև մենք ունենք աշխարհով մեկ սփռված հայ գրողներ, որոնց որ, ինչպես օրինակ, մեծանուն Նիկողայոս Սարաֆյանին, ոչ միայն չեն ճանաչում Արցախում, այլ նաև մայր Հայաստանում: Կամ՝ Կարիկ Պասմաճյանը, ում որ, ցավոք, երիտասարդ տարիքում սպանեցին Մոսկվայում: Կարիկը մեր հայ իրականության մեջ ամենաինքնատիպ բանաստեղծներից մեկն էր: Մեծ էր նաև որպես թարգմանիչ:

Այո, այսօրվա իրականությունը մեր մեծերին չի կարողանում գնահատել: Ժամանակն է, որ մեր արժեհամակարգը վերանայվի: Գրականությունը համապարփակ ձևով կարողանանք ժողովրդին ներկայացնել: Ի դեպ, Հայաստանում, թե Արցախում գրողները շատ ավելի լավ վիճակում չեն, քան, ասենք, արտերկրում: Բայց մեր ժողովուրդը բավականին բարձր տրամադրությամբ է տոգորված, հզոր բանակ ունենք, միասնական ենք: Իհարկե, թերություններ էլ կան, այն էլ՝ շատ: Բայց մենք հենվելով լավի, դրականի վրա, մշտապես ամուր ենք պահում մեր հողը, մեր երկիրը, մեր ոգին: Սա հայի մշտական նկարագիրն է: Ընդհանրապես, գրողը պետք է հեռու լինի քաղաքականությունից, բայց հայ գրիչը կոչված է մի մշտնջենական բեռ տանելու՝ գրողն ավելի քաղաքական գործիչ է, քան գրող, ավելի շատ զինվոր է, քան գրող, ավելի շատ… Ինչ արած, մենք չենք կարող մեր բեռն ուրիշին տալ, մենք «դատապարտված» ենք մեր բեռը մինչև վերջ տանելու պատվին:

Եվ հենց այդ բեռն է, որ ամրացնում է մեր ուսերը, մեր ոտքերը, մեր քայլը մեր հողի վրա դարձնում առավել խրոխտ ու հաղթական:

  Նախ՝ ողջունում եմ մեր սփյուռքահայ գրողներին, բոլոր ներկաներին: Բարով տեսանք: Կարծում եմ, որ այս մի քանի օրվա ընթացքում ձեր ներկայությունը Հայաստանի եղանակի վրա որոշակի ազդեցություն ունեցավ, որովհետև յուրաքանչյուր հայ մտավորական, յուրաքանչյուր հայ գրիչ իր շնչառությամբ օդ է փոխում և, այս առումով, մենք հիմա բավականին լավ կլիմայական պայմաններում ենք: Ես կուզենայի կիսվել ձեզ հետ՝ զրույցի

Read More


Կամիլա Քեշիշեան  /  Փետրուարեան թիթեռներ

 ՎԻՐԱԾԱՂԻԿՆԵՐ

Վիրածաղիկներ կան իմ ձեռքերի մէջ,

Շուրթերիս վրայ աղօթքն է բուրում:

Վշտի լճակում ձկներն են լողվոր,

Նրանց աչքերում ձանձրոյթն է լողում:

Երկինքը փռուել լոյսի հովիտում

Մշուշի խոնաւ եղեամն է խմում

Եւ վերջալոյսի թաղանթներով մուգ

Թալկացող ստուերներն են գիշերում:

Վիրածաղիկներ կան իմ ձեռքերի մէջ,

Ձկների նման անշշունջ եւ լուռ:

Աչքերիս վրայ թրջոցներն են հանգչող՝

Տեսիլքն է լողում նրանց յոյզերում:

Իջնում է մուժը մթի սափորից,

Ծնկած բեռների տքնանքն է կրում:

Հայելու տարտամ, անգորով գրկում

Օրուայ տենչանքն է անխռով մարում:

Վիրածաղիկներ կային իմ ձեռքերի մէջ…

ՏԱՐՓՈՒՀԻ

Իղձերի չքնա՜ղ տարփուհի,

Քո բուրմունքից գարշահոտ,

Մարեց երազը բախտի:

Փռուել ես մեղքի ջրերում,

Յոյզերդ ես ծածանում պապագ:

Խայտում են կրծքերդ մսեղ

Ու քաղցած է մարմինդ դիւթիչ:

Կրքերն են բոցկլտում հլու,

Թուրմն է բոյրերիդ ելնում,

Մռայլ, վեհերոտ մթից

Լուսինն է քեզ անթարթ նայում:

Կանչում ես մոտիկ քո հեռվից,

Թոյնդ ես արձակում քուլայ,

Գիշերուայ ջլառատ ծոցի մեջ,

Ցանկաբեր փեշդ ես բացում:

Իղձերի գարշաբոյր տարփուհի,

Քո բուրմունքից նախանձոտ,

Մեռաւ երազը բախտի:

Պառկել ես ջրերում նեխած,

Մահիճդ պղծել են անսիրտ,

Չեն խայտում համբոյրներդ թովիչ

Ու փուչ են օրերը լկտի:

Մահազանգն է կախուել վերեւից,

Եռուզեռն է ցրուել փողոցում,

Դու չկաս, բայց մարմնից քո տանջուած,

Խղճի արիւնն է հոսում:

ՏԵՆԴ

Ագռաւականչ կռկռոցի մէջ խեղդամահ դաշտե՜ր,

Պառաւած դեզերով դեղնամաշկ:

Ծաղիկների երազները գրկած,

Խամրում եք ատամնաթափ ժամանակի

երախում:

Դեղնավիշտ զառանացանքով հիւծուած

դաշտե՜ր,

Ստուերների կըքած պարկերով լեցուն,

Խոր կածաններով ճամփեքին պառկել՝

Հնամաշ յուշեր եք փռել շուրջ բոլոր:

Երկինքը փաթաթուել է ձեր հոգնաբեռ

մարմնին

Ու հիվանդ թախծի վերքերի վրայ,

Գզգզուած ամպերից անձրեւ քամելով,

Փայլփլուն շիթեր է կաթեցնում վերից:

Տենդաձայն, վշտամրմունջ դաշտեր,

Ննջէ՜ք երկնքի վերմակի տակ փափուկ,

Խաղա՜ղ, ինչպէս խաւարն է ննջում լոյսի

ծոցում:

ՁՄՌԱՆ ԿԻՐԱԿԻ

Ցուրտն է ելնում սառցէ անկողնուց,

Ուռճանում, որպէս առաւօտ:

Քամին հոշոտում է պարկը յուշերի,

Օրն է մաշւում խնկահոտ:

Մթով ծրարուած լոյսի դաշտերում,

Ձմեռն է խնկարկում գոյութիւնը իր

Եւ ալեծուփ, լուսակրօն գրկում,

Թռչուններն են պատարագում:

Լոյսը փարուել է սառը մշուշին,

Մթամած աչքերն է օրուայ համբուրում:

Օրհնանքնե՜ր են թափւում մշտահորդ

երկնից,

Որ չմրսի ձմռան կիրակին:

ԻՆՔՆԱՆԿԱՐ

Ա

Արտասուքի հայելու մէջ ահաւոր,

Լուսաթախիծ, անտրտունջ այգիներ:

Ամպէ բարձեր, լի յոզերով բեղմնաւոր,

Ուղեպարկեր՝ մելամաղձոտ ու քրտնած:

Թոքախտաւոր տառապանքիդ հետքերով,

Ցաւէ պսակ հեծեծանքներ ինքնամերձ:

Դու բաժնեցիր նուագներդ լուսահեղ,

Նայուածքներիդ հմայքներով լուսաբեր:

Իմ ծաղկաւէ՜տ, դու հարազատ իմ ծաղկանուն,

Անցի՛ր, գնա՛ վշտալեզու կեանքի ճամփով,

Գորշ, աղմկոտ մարդկութիւնից սգաւոր:

Հոգնած հոգուդ տենչանքներին թեւաւոր,

Ծաղկեփնջեր ու ծաղկալաց երկնաւոր:

Բ

Ստուերներից լոյս թրծող աղջիկ…

ՓԵՏՐՈՒԱՐԵԱՆ ԹԻԹԵՌՆԵՐ

Լուսամուտը՝ հեռաւորութեան պատեան,

Իր մէջ դաժան եռուզեռն է կեանքի,

իսկ դրսում մրսում է փետրուարը

Եւ ցուրտ անորոշութիւնն է ծուարել օրուայ փեղկերին:

Բարձունքներից թափուող թիթեռներ,

Մաքրեք հառաչանքի դառնահամ կեղեւը

Եւ որպէս լուսէ թրջոցներ նստեք

Դատարկ դաշտերի տենչանքի վրայ:

Երազները փաթի՜լ- փաթի՜լ իջնում են

Փետրուարեան ցուրտ տանիքներին

Ու հալւում են ճակատագրի շնչառութեան վրայ:

Ձնծաղիկնե՜ր բերեք,

Շիրմաթմբի պատեան լուսամուտին…

ՏԱՐ ԻՆՁ ՔՈ ՀԵՌՈՒՆ

Երկնքի շնչառութիւնը լուրթ կապոյտի մէջ զսպնակած,

Ազատութիւնն ինքն իր մէջ թռցնոզ Թռչուն,

Տա՜ր ինձ քո հեռուն:

Քո թեւերը հրեշտկանման են,

Իսկ թռիչքը՝ գնդակահարուած:

Հորիզոնից այն կողմ բազմել է դատարկութիւնը

Ու եզերքներում անտես,

Յուշն է ծրարում սաւառնանքը գոյիդ:

Գիշերը մարմնացել ու կարծր մատներով սեղմում է ուսերս

Եւ սեւ կողերն է հալեցնում մեջքիս, մինչեւ լուսաբաց:

Թռչո՜ւն,

Տար ինձ քո հեռուն…

ՎԻՐԱԾԱՂԻԿՆԵՐ Վիրածաղիկներ կան իմ ձեռքերի մէջ, Շուրթերիս վրայ աղօթքն է բուրում: Վշտի լճակում ձկներն են լողվոր, Նրանց աչքերում ձանձրոյթն է լողում: Երկինքը փռուել լոյսի հովիտում Մշուշի խոնաւ եղեամն է խմում Եւ վերջալոյսի թաղանթներով մուգ Թալկացող ստուերներն են գիշերում: Վիրածաղիկներ կան իմ ձեռքերի մէջ, Ձկների նման անշշունջ եւ լուռ: Աչքերիս վրայ թրջոցներն են հանգչող՝ Տեսիլքն է

Read More


Վիտալի Պետրոսյան / Հուշերի արահետներով

* * *

Բառը թաքնված տեսողություն է,

երկմտանքը՝ չարձակված գնդակ,

և… անհայտ զոհ:

Հրանոթի աչքեր են հին

թիրախներս`

ժամանակից կտակ մնացած:

Մորթված մանկան պահանջկոտ

հայացք է վրեժխնդրությունը`

մեր աչքերին ուղղված:

Բռնաբարված զոհի

հին ուրվական է հիշողությունս

և խրամատի ներկա:

Թիրախ փնտրելու համար

ձեռքերս արկերն են

հին հիշողության:

Ուրվականի հետք է

հրանոթիս փողը

և ինքնաձիգիս հայացքը`

արյուն պահանջող:

Հին կրոնիս արյունն է

վխտում ռազմադաշտում:

Զոհված Վահագնի անցյալ

է զոհված զինվորի ժամանակը,

և արցունք` այլևս անցյալի դեմքին:

Անցյալը արյան ժանգն է

պատմության երակների

և չարձակված գնդակի մեղքը:

Սրանից հետո բառիս ներկան

արյուն պահանջող

արձակված արկիս ու գնդակիս

հիշողությունն է դառնալու:

* * *

Պոեզիան սկիզբն է

Եվայի,

աչքեր եմ տեսնում երազում,

երազներ եմ տեսնում անտեսանելի,

և փորձում եմ ճգնել`

այդ ամենը թարգմանելու համար:

Մուսաներիս հավաքատեղին

եղել ու լինելու է քո ծառի տակ,

քո քամիների մեջ,

տերևիս անցլալն էլ ապագա է:

Ուզում եմ մաքրվել մեղքերից,

որ ժամանակը հետընթաց ապրի,

որ կարոտներս ծառեր ունենան:

Ուզում եմ աչքերդ ճամփաներ

ունենան,

որ անընդհատ քայլեմ,

որ շարունակեմ թարգմանությունս,

որ հայացքներդ ասելիք ունենան:

Հոգուս մեջ կարոտդ մասրենի:

14.04.2017թ.

* * *

Փողոցի երկայնքով, մայթից մայթ,

թափված են աչքերիդ հետքերը:

Չքնաղ անծանոթուհուն երևի նույնպես

հանդիպել ես, քո աչքերից մի բույլ

ծաղկել էր նրա աչքերում:

Միգուցե ինձ նույնպես հանդիպել ես,

միայն թե աչքերդ կորցրել եմ

անծանոթուհու հայացքում:

Խաշամով ծածկված կածան են

քո և անծանոթուհու աչքերը

փողոցի կարոտների վրա:

Օղու դատարկ բաժակ,

գարեջրի դատարկ շիշ

մայթի լռության վրա:

Անտիկ կանգառ, որտեղ հանդիպելու են

իմ, քո, անծանոթուհու, օղու բաժակի,

գարեջրի դատարկ շշի և լռության

բացված աչքերը:

Եվ մայթը լցվելու է քեզնով:

14.05.2017թ.

* * *

Ծրարում եմ արցունքները

և ուղարկում եմ անհայտ ուղղությամբ,

որ դրանք այնքան հեռու լինեն

քո աչքերից,

որքան լռությունը բառից:

Հիշողություն է կածանը,

հիշողություն է աղբյուրը,

հիշողություն է փողոցը մայթի դեմքին,

ուղղակի փոխվել են անցորդները,

հասունացել է կածանի մասրենին,

և աղբյուրի ջուրը

երևակայությունն է տատանվող տերևի:

14.07.2017թ.

* * *

Ծառ եմ նկարում ավազի վրա,

և հիշողություն-ծառի ստվերում,

նստարան է անցյալը

և արցունք ներկայի վրա:

Կեցվածք է անցյալը,

ապրելու ձև է ներկան`

ավազի ու նստարանի հիշողություն

կարոտի վրա:

Բաղադրատոմս է քամին

և հեռանկար,

աչքերդ նստարանի վրա

գտնելու համար:

Ժամանակից դուրս

քո հայացքը կարոտն է

չապրած նստարանի:

Երևի թերթեմ աչքերդ

կարոտից կարոտ,

որ լռությունը աղմուկ չդառնա:

Միայնությունը զանգակատուն է

անլեզու զանգի,

որտեղ աղմուկ է ցանկացած աղոթք:

Քրմուհու աչքեր` թափթփված մայթին,

ձեր անցյալը իմ ներկան է:

22.07.2017թ.

* * *

Ինչ-որ մի ժամանակ,

օրեր, ամիսներ, տարիներ առաջ,

դու քայլել ես այս կածանով և

հայացքիդ

մնացորդները ինձ կտակ ես թողել:

Այսօր, օրեր, ամիսներ, տարիներ հետո

ես հավաքում եմ քո ինձ

հասցեագրված

աչքերը բոլոր թփերից, ծառերից ու

քրքրված հիշողության ճյուղերից:

Արժեք է կարոտը և ապրելու ներկա…

աղբյուրը հիշողությունն է աչքերիդ:

30.07.2017թ.

* * *

Գույների կարոտ կա

ծիածանիս մեջ,

հրացանազարկ եղած

նապաստակներ են վխտում

երկվության բացատներում:

Երբ լռությունն այլևս

ասելիք չունի,

ներկում եմ իրականությունը

պես-պես գույներով

և ուզում եմ չխփած գոլի

հեղինակ դառնալ:

15.04.20017թ.

* * * Բառը թաքնված տեսողություն է, երկմտանքը՝ չարձակված գնդակ, և… անհայտ զոհ: Հրանոթի աչքեր են հին թիրախներս` ժամանակից կտակ մնացած: Մորթված մանկան պահանջկոտ հայացք է վրեժխնդրությունը` մեր աչքերին ուղղված: Բռնաբարված զոհի հին ուրվական է հիշողությունս և խրամատի ներկա: Թիրախ փնտրելու համար ձեռքերս արկերն են հին հիշողության: Ուրվականի հետք է հրանոթիս փողը և ինքնաձիգիս հայացքը`

Read More


Ֆելիքս  Բախչինյան  / Հիշողությունը`  Ռոբերտ Եսայանի  ներհայեցողությամբ

Հրեշտակները մաքրության և ազնվության խորհրդանիշեր են: Ո՞վ կարող է դուրս գալ իր հրեշտակի դեմ, որքան էլ դժվարանցանելի լինի նրա լուսեղեն մաքրության հետ հարաբերվելու ճանապարհը: Անշուշտ, նրանք, ովքեր երբևէ չեն ճաշակել լույսի համը:

Ռոբերտ Եսայանի բանաստեղծական խոսքը քաոսի վրա բացվող լույսի մասին է, այլ խոսքով՝ իր իսկ հրեշտակի մասին, որին կարող ես հանդիպել ընթերցանության պահին, եթե <<ետ տանես տողը>>: Մի մաքրամաքուր հրեշտակ է անցնում Ռոբերտ Եսայանի տողերի միջով, տողատակով ու տողերի գլխավերևով՝ պահպանելով առաջ ընթացող ճանապարհի լուսավոր անշեղությունը.

Ետ տար տողը, ինչպես կափարիչը  քաոսի,

Եվ կտեսնես, թե ինչպես է ծնվում ճանապարհը…

Առջևում ձգվող ճանապարհը բռնելուց առաջ բանաստեղծին հարկավոր է ճշտվել, սեփական եսը մաքրել նրա շուրջը վխտացող քաոսային թափթփուկներից, որի մասին նա այսպես է խոստովանում.

Հրեշտակի թևը բարձրացնում եմ

Եվ նայում իմ ապագային:

Այսպես, հրեշտակաթև հովանու ներքո է պարփակում իր բանաստեղծական աշխարհը, այդ հովանու հետ համաձայնեցնում, զուգահեռում, ոգեզարդում իր կյանքը Ռոբերտ Եսայանը, միևնույն ժամանակ բացելով հրեշտակի թև ունենալու գաղտնիքը:

Ծխում եմ հուշերիս ածուխը կարմիր,

և հոգուս խորքից բարձրանում է վեր

ցավերիս լո՜ւյսը-հրեշտակի՜ թև…

Ահա, թե ինչի կարող է փոխակերպվել ցավից բարձրացող լույսը, այլ խոսքով՝ տառապանքի լույսը: Փիլիսոփայական հայեցողության մի հրաշալի օրինակ է սա, որ հատուկ է Ռոբերտ Եսայանի պոեզիային: Վաղուց ի վեր և մշտապես մարդկային խոնարհումով արված ետառապանքի ծաղիկ, արտահայտությունն այստեղ զիջել է իր տեղը, ընդունելով չմարող հույսերով լի և առավել լուսավոր որակներ: Ցավերի թողած հետքը ոչ թե մխիթարող ու նրբագեղ ծաղիկ է, այլ նոր, թարմ ու մաքրամաքուր թևաբախումների կոչող հրեշտակի թև:

Բանաստեղծական ներհայեցողության պահին ադամանդի կարծրությամբ ու խտացված շողերի յուրահատուկ փայլով ծնվում է բանաստեղծի խոսքը, որպես բանաստեղծական տողերում խտացված փորձառության իմաստուն ձևակերպում.

Եթե հիշողությունների միջև կամուրջներ

չկան-ուրեմն դեռ չի՜ ծագել տարածության աստղը:

Իսկ, եթե կամուրջներ կան, հենց նրանք են տարածության վրա բացված աստղերը, որոնք իրար փոխանցվող շողերով զարդարում են ողջ տարածությունը:

Հիշողությունը որպես տարածություն ընկալելու ներհայեցողական ապրումի վարպետ ներկայացում է <<Հայաստանի ջուրը>>: Հիշողության ջրով ծարավը հագեցնելու բավականություն է նույն բանաստեղծությունը:

Հիշողության ջրերի վրա նույն հիշողությանը նվիրյալ վարպետ նավավարի նավարկություն է <<Հայաստանի ջուրը>>:

Հիշողությունը ետևում թողնված տարածություն չէ, այլ կամուրջ առ կամուրջ կանգառելու, և կամրջի գլխից ետարերքն աստղերի, ու աստղի ծագումն ըմբոշխնելու հնարավորություն:

Ահա մի կամուրջ՝ հիշողության հոսող ջրերի վրա, որտեղ հայրենի եզերքում հոսող ջրի յուրաքանչյուր ումպի հետ՝

…քարն իր խորքերի ծիածանն է բացում

Բողբոջի կապույտ երակի վրա:

Եվս մի կամուրջ, որտեղ՝

…երկնքի կեղևից ծիլ է տալիս հորիզոնը՝

Ներշնչանքի ճի՛չ:

Հիշողությունը հոսող ջրերի տարածք է, իսկ եթե հայրենիքի ջուրն է, ուրեմն՝ խմածդ <<ոգին է կայծքարի>>, <<տարե՜րքն աստղերի>>, <<հո՜ւյսը ընթացքի>>, <<շո՜ւնչը երազի>>…

Ու տող առ տող շարունակվում է ծարավն ու հագեցումը, ու շարունակվում է՝ <<ցողուններում Անսահմանի:

Ծարավը հուշերով հագեցնող տարածության մեջ բանաստեղծն իրեն այնպես է զգում, ինչպես մեղուն՝ ծաղկի լուռ համաձայնությամբ, նրա կենտրոնում նեկտար է հավաքում:

Հուշարձանի կարմիր լռությո՜ւնն է հառնում

Ծաղիկների քարե ճիչերի միջից:

Ժամանակի ափից ջո՜ւր է խմում հիշողության լույսը:

Ռոբերտ Եսայանի խոհը, որ պտտվում է հիշողության շուրջը, նրա միայն մի անկյան վրա չէ, որ կանգ է առնում: Մի տեղ այն կամուրջներ ունեցող և հոսող ջրերի տարածք է, մի տեղ՝ տարածություն է, որ արմատներ ունի: Ժամանակն ինքը պտտվող հիշողություն է, և ժամանակային բոլոր ձևերն, իրենց հերթին, պտտվում են հիշողության շուրջը.

Հո՜ւյսն եմ համբուրում

Ես արմատներով հիշատակների:

Ես հո՜ւնդն եմ վաղվա…

Ոգեղեն բարձունքում լինելու գոյության ձև է՝ ժամանակի հոսքն իր ներսում ամբողջացնելու ապրելաձևը: Ոգեղեն բարձունք, որին հասնելու համար ողջ ճանապարհին պետք է լույսը զատել քաոսից, և կյանքը՝ մահից:

Օ, ոգու տարածքից աքսորված արշալույս,

Օ, արմատի ճիչ,

հիշողության փշրված դռներ՝

արմատներիս տրոփող երկինքների մեջ,

կամուրջների հեկեկանք՝

թաշկինակի պես հորիզոնի ձեռքերից սահող…

Ահա մի տառապանք, որի գլխավերևում չի կարող չհայտնվել նոր թևաբախումների կոչող հրեշտակի թևը.

Ես ուղղում եմ

Քայլս

Անհունի շնչառությամբ

և իշխում

մահի

ունայնության վրա.

Ռոբերտ Եսայանի բանաստեղծական ընդհանրացումը հավքի կերպարանք ունի, որը յուրաքանչյուր թռիչքի հետ կարոտի մի փետուր է թողնում հիշողության գետնին: Անցյալում մնացած այդ կարոտներն էլ զատվում են քաոսից և լուսավոր հույսերի դռներ բացում ապագայի համար:

Հրեշտակները մաքրության և ազնվության խորհրդանիշեր են: Ո՞վ կարող է դուրս գալ իր հրեշտակի դեմ, որքան էլ դժվարանցանելի լինի նրա լուսեղեն մաքրության հետ հարաբերվելու ճանապարհը: Անշուշտ, նրանք, ովքեր երբևէ չեն ճաշակել լույսի համը: Ռոբերտ Եսայանի բանաստեղծական խոսքը քաոսի վրա բացվող լույսի մասին է, այլ խոսքով՝ իր իսկ հրեշտակի մասին, որին կարող ես հանդիպել ընթերցանության պահին, եթե

Read More


Գոհար Աքելյան / Խաչատուր Աբովյանի  և գերմանական  գրականության  առնչության հարցերից

Հայ գրականության խոշորագույն դեմքերից մեկը՝ Խաչատուր Աբովյանը, ով բոլորին հայտնի է իբրև մեծ լուսավորիչ, գրող, մանկավարժ և վերջապես հայ նոր գրականության հիմնադիր, շատ քիչ է ուսումնասիրված ոչ այնքան այն պատճառով, որ քիչ է եղել նրա հանդեպ հետաքրքրությունը, պատշաճ ուշադրությունը և նրա գործերին ու կյանքին վերաբերող աշխատությունները, այլ որովհետև բազմակողմանիորեն հարուստ ժառանգություն է թողել (հետագայում ամփոփված 10 հատորում), որոնք ներառում են տարբեր ոլորտներ՝ գրականություն, լեզվաբանություն, մանկավարժություն, աշխարհագրություն, պատմություն և այլն և ուղղվածության զանազանության հետ մեկտեղ ունեն նաև շերտային տարբերակվածություն. միևնույն նյութն իրենից հետաքրքրություն է ներկայացնում տարբեր ոլորտների համար և ահա այս պատճառով մինչ օրս աբովյանագիտությունը բազմաթիվ անելիքներ ունի, և շատ են այնպիսի հարցեր, որոնք ոչ միայն մանրակրկիտ կերպով ուսումնասիրված չեն, այլև գրեթե չեն արծարծվել: Այսպիսի հարցերից է Աբովյանի և եվրոպական գրականության առնչությունների խնդիրը՝ ի մասնավորի գերմանական գրականության հետ դրսևորած հարազատության հանգամանքը, որի՝ եվրոպականի դաշտից առանձնացումը հիմնավորելի է ոչ այնքան որակապես տարբերակելի լինելու կապակցությամբ, որքան քանակապես ծանրակշիռ և ոչ միջնորդավորված լինելու հանգամանքով: Հայտնի փաստ է, որ Աբովյանը 1830 թվի սեպտեմբերի 3-ից մինչ 1836թ. հունվարի 18-ը ուսանել է Դորպատի համալսարանում, ուր մթնոլորտը մեծապես գերմանական էր: Թեև 1632-ից մինչ 1710թ.-ը համալսարանի պաշտոնական լեզուն շվեդերենն էր, սակայն հետագայում գերմաներենը դառնում է գերիշխող, քանի որ ոչ միայն ողջ ուսանողությունը, այլև դասախոսական անձնակազմը աստիճանաբար գերազանցապես գերմանակազմ է դառնում: Ժամանակավորապես փակվելուց հետո 1802թ.-ին համալսարանը վերաբացվում է՝ արդեն որպես զուտ գերմանական ուսումնական հաստատություն՝ այդպիսին մնալով մինչ 1893թ.-ը: Աբովյանի ուսումնառության տարիներին, ինչպես տեսնում ենք, այն բացառապես գերմանական է եղել, ինչն էլ բացի գերմանական կրթությունից ենթադրում է նաև գերմանական միջավայր, մշակույթ, մտածողություն: Սա արդեն բավարար հիմք է Աբովյանի ստեղծագործության ուսումնասիրությունը նաև գերմանական զուգահեռմամբ տանելու համար, ինչը, ցավոք սրտի, գրեթե չի արվել: Ժամանակամիջոցը, երբ ստեղծագործում էր Աբովյանը, գրական ուղղության տեսակետից ռոմանտիզմի գերակայության շրջանն էր: Ռոմանտիզմը 18-19-րդ դարերի մշակութային երևույթ է, որ սկիզբ է առել Գերմանիայում: Եթե 18-րդ դարում ռոմանտիզմ էին անվանում այն ամենը, ինչ տարօրինակ էր, ֆանտաստիկ, ապա 19-րդ դարում այդ անվան տակ նկատի ունեին մի ուղղություն, որը հակադիր է կլասիցիզմին և լուսավորչականությանը: Թեև, 18-րդ դարից սկսած «Գերմանիան կամաց-կամաց սկսում է համակուել ընդհանուր ազգային ինքնագիտակցութեամբ», սակայն հատկապես 1830թ.-ին հայրենասիրական գաղափարաբանության խտացումը ձևավորում է «Երիտասարդ Գերմանիա» գրական դպրոցը, որի ներկայացուցիչները ձգտում էին գրականությունը վերածել մի զենքի, որը կնպաստեր լիբերալիզմի պրոպագանդմանը և Գերմանիայի միավորմանը: Խ. Աբովյանն, իհարկե, քաջատեղյակ էր այս բոլոր գրական գործընթացներին ոչ միայն գեղարվեստական գործերի տեսքով, այլև տեսական փիլիսոփայական աշխատությունների ուսումնասիրությամբ. «Հսկայական է եվրոպական փիլիսոփայության մտքի ազդեցությունը Աբովյանի ռոմանտիկական աշխարհայացքի ձևավորման գործում: Դեռ ուսումնասիրության կարոտ է եվրոպական փիլիսոփայական մտքի հետ Աբովյանի առնչության հարցը, բայց որ Աբովյանը ունեցել է փիլիսոփայական ուսմունքի հիմնավոր իմացություն, մեզ անվիճելի է թվում»: Դրանում համոզվելու համար բավական է քիչ թե շատ ծանոթ լինել Աբովյանի երկերին, ինչպես նաև տարբեր առիթներով արված զանազան դատողություններ նույնպես գալիս են մեջբերված կարծիքը հաստատելու, մինչդեռ այստեղ բավարարվենք մի անհայտ ֆրանսիացու՝ Աբովյանի մասին հայտնած կարծիքի հիշատակմամբ, որը մեզ համար արժեքավոր է այնքանով, որ ոչ թե հետևությունների ու եզրակացությունների վրա է հիմնված, այլ Աբովյանի հետ անձնական տեսակցություն և զրույց ունենալու արդյունքում է ձևավորվել. «Գերմանական փիլիսոփայության և գրագիտության տեսիլները իրեն այնքան ընտանի են, որ նույնիսկ եվրոպական մը՝ օգուտ կրնա քաղել իր կարծիքներին: Շիլլերը ջուրի պես գիտե, Լեսիգին, Լեյպնիսին կարծիքները մազե անցուցեր է իր ասիական երևակայությունով անոնց նոր գույն մը կուտա: <> Տարօրինակ երևույթ մարդկային լուսավորության հայու մը բերան արձագանք է այնպիսի տեսիլներու վրա, վոր մեր մեջ դեռ նոր կտարածվին: Շիլլերի, Լեսինգի դրույթները Կովկասի լեռներու մեջ կհաստատվին և լսելի կլլան և դեռ Յեվրոպայի մեջ ժողովուրդ կա, վոր այս հեղինակներու անունն լսած չէ»: Թեպետ Շիլլերն հաջորդիվ կանդրադառնանք, սակայն այստեղ տեղին է ի գիտություն ունենալ, որ «Շիլլերը ջուրի պես» իմանալը ենթադրում է նաև ծանոթ լինել Շիլլերի փիլիսոփայական հետաքրքրությունների դաշտին (հատկապես՝ Կանտին) և հենց իր` Շիլլերի փիլիսոփայական աշխատություններին: Սակայն պետք է նկատի առնել նաև, որ Աբովյանի գրական-գեղագիտական հայացքների ձևավորումը ոչ միայն գերմանական կրթության և դորպատյան կյանքի հետևանք է, այլև Աբովյանի ներքին, ինքնաբուխ որոնումների հետագա հասունացման արդյունք: Ինչպես գրում է Պ. Հակոբյանը՝ «Մայրենի քերթողների երկերից բացի, նա գրաբար թարգմանություններով և ռուսերեն բնագրերով կարդում է կլասիցիզմի դարաշրջանի գրականության արգասիքները, իսկ շատ չանցած՝ ինքնաբերաբար հակվում է դեպի ժամանակակից գրական դպրոցների՝ սենտիմենտալիզմի ու ռոմանտիզմի գեղագիտությանը»: Այս ամենով հանդերձ՝ հետաքրքրական է, որ Աբովյանի ռոմանտիզմն, այնուամենայնիվ, էականորեն տարբերվում է գերմանական ռոմանտիզմից: Աբովյանը չի դառնում եվրոպական մշակույթի կույր հետևորդը, այլ գիտակից կերպով որոշ «վերաձևակերպման» է ենթարկում ռոմանտիզմը՝ հաշվի առնելով մեր գրականության բնույթը, ազգային պահանջների, խնդիրների լուծման համար անհրաժեշտ ուղիները և նմանատիպ այլ հանգամանքներ: Փաստորեն, Աբովյանն առաջնորդվում է ոչ միայն զուտ գեղագիտական հարցադրումներով, այլև որոշակի գործառութային համակարգի ստեղծման անհրաժեշտության գիտակցմամբ: Ժուկովսկուն ուղղված նամակներից մեկում նա հստակ կերպով արտահայտում է իր՝ արվեստների դերի մասին ունեցած պատկերացումը. «Որովհետև որոշ չափով ինձ հայտնի են իմ արևելյան հայրենակիցների՝ հայերի և ուրիշների, մտածելակերպը և կյանքը, ուստի բազմակողմանի փորձերով ապացուցված եմ համարում, որ նրանք ուրիշ ո՛չ մի այլ միջոցով չեն կարող ամենից լավ և արագ իսկական կրթության և լուսավորության հասնել, քան գեղեցիկ արվեստներին՝ բանաստեղծության, երաժշտության և նկարչության միջոցով: Եթե Ասիան պիտի ստանա լուսավորության իսկական լույսը, ասում էի ես իմ մտքում, ապա այդ բանը ոչ մի այլ միջոցով չէր կարող ամենից լավ և արագ կատարվել, քան դրանց միջոցով…»:

Ահա այս նկատառմամբ առաջնորդվելու պարագայում այլևս զարմանալի չի թվա այն պարադոքսը, որ թեև ռոմանտիզմը ձևավորվեց ի հակադրություն լուսավորչականությանը, սակայն Աբովյանի ռոմանտիզմը, որ սերում էր անմիջապես գերմանական ակունքից, մեծապես լուսավորչական էր, և լուսավորչական էր միանգամայն ներդաշնակ կերպով՝ առանց հակադրության մեջ մտնելու ռոմանտիզմի հետ:

Մյուս կողմից նկատենք նաև, որ ռոմանտիզմի աբովյանական կերպը զուրկ չէ գեղագիտորեն իմաստավորվելու որոնումներից, ինչն էլ հաղորդում է Աբովյանի գրին ինքնատիպություն և հետաքրքրություն: Այսպես օրինակ՝ գերմանական ռոմանտիզմի՝ ժողովրդականի, բանահյուսականի հանդեպ ունեցած վերաբերմունքը համակրելի է Աբովյանի համար և լայնորեն կիրառելի մոտեցում (նույնիսկ՝ ելակետային), մինչդեռ ժամանակակից ռոմանտիկ հեղինակների գործեր Աբովյանը գրեթե չի թարգմանել՝ նախընտրելով նախորդող դարաշրջանների գերմանացի՝ երբեմն անգամ երկրորդական գրողների ստեղծագործությունները:

Բայց նախքան առանձին հեղինակների գործերի թարգմանությանն անդրադառնալը, կանգ առնենք Աբովյանի՝ ժողովրդական խաղերի, զրույցների թարգմանության հարցի վրա: Եթե «Պարապ վախտի խաղալիք» գրքույկում քիչ չեն ինքնուրույն առակները և փոխադրության կամ մշակման արժեք ունեցող թարգմանությունները, ապա «Զվարճալի ու կարճ պատմությունք» և «Կարճառոտ պատմությունք» ժողովածուներում հեղինակային գործեր կարծես թե չկան:

«Զվարճալի ու կարճ պատմությունք»-ի կապակցությամբ ծանոթագրություններում կարելի է հետևյալ դիտողությունը կարդալ. «Թվում է, թե այս գրքում տեղ գտած նյութերը Աբովյանը մեծ մասամբ ծաղկաքաղ է արել օտար լեզուներից, այն ժամանակ գույություն ունեցող համանման գրքերից, ինչպես նաև բանավոր անեկդոտներից ու զրույցներից»: Թե կոնկրետ որ լեզուների, ինչ հեղինակներից կամ ինչ գրքերից է վերցրել նյութերը, հեշտ չէ պարզել, սակայն, ոչ առանց որոշակի հիմքի, ենթադրվում է, որ նյութերի հավաքագրմամբ սկսել է զբաղվել 1837թ.-ից սկսած: Զրույցներում, թեև, որոշներում հերոսները գերմանացիներ են, կամ դեպքերը տեղի են ունենում Գերմանիայում, սակայն դա դեռևս հիմք չէ ենթադրելու, թե գործ ունենք գերմանական բանահյուսության կամ գերմանացի հեղինակների գործերի հետ, նամանավանդ, որ նման պատմություները համեմատաբար քիչ են (1 «Շատակեր աշխարքումս անթիվ են էլել ու էս օր էլ կան, որ թե գրող ըլի, գրքեր կարելի ա շինել: Գերմանիա 1754 թվին մեկ էսպես մարդ լիս ընկավ, անունը Հակովբ ալե…», «Մեկ կաղ ֆրանցուզ Գերմանիո միջովն անց էր կենում, ձիուցը վեր ընկավ»՝ ուշագրավ է այս զրույցի ավարտը.

«Նրա բախտիցը մեկ մարդ էկավ որ երկու լեզուն էլ գիտեր ու խեղճին ազատեց էս դառը տանջանքիցը», «Կոնրադ Գ. Թագավորն Գերմանացոց 1138 թվին….» և այլն):

Մի ուշագրավ պատմության էլ կարելի է հանդիպել «Նախաշավիղ կրթության» դասագրքում, որը սկսվում է հետևյալ կերպ.

«Երևելի փիլիսոփայն Գերմանացվոց Լեսսինգ սովորություն ուներ գիշերը երկար նստիլ և գրել»: Եվ, այնուամենայնիվ, ինչպես արդեն նշել ենք, այս պատմությունների սկզբնաղբյուրներն անհայտ են և անգամ լեզվական առանձնահատկություններից ելնելով հնարավոր չէ հետևություններ անել, մինչդեռ, օրինակ, «Պատմութիւն հին դարուց» աշխատության կապակցությամբ ենթադրվում է, որ Աբովյանը հիմնականում գերմանալեզու աղբյուրներից է օգտվել, քանի որ նյութերը հավաքել է Դորպատում եղած ժամանակ, ինչպես նաև որոշ բառաձևեր գերմանական հնչյունաբանությանն են համապատասխանեցված, իսկ որոշ հատուկ անուններ տառադարձվել են գերմաներենից՝ «նեուզելանդացուց», «Ավղուստուս», «Զիխսմուդ» և այլն: Ամեն դեպքում, չի բացառվում, որ անկախ հերոսների ազգային պատկանելությունից՝ զրույցների մի մասը Աբովյանը վերցրած լինի գերմանական բանահյուսությունից՝ հաշվի առնելով նրա՝ գերմանական նյութեր գտնելու ավելի մեծ հնարավորություններն ու գերմանական մշակույթի հանդեպ տածած սերը, որն ավելի հաճախ երևան է գալիս գործով, քան ուղղակի խոստովանությամբ: Նման հազվադեպ խոստովանություններից է Պետերմանին ուղղված հետևյալ նամակը. «Որպէս Դուք զհայ, նույնպէս և ես զգերմանացի լեզու և գրականութիւն սիրեմ, այլ չգիտեմ կարէ՝ արդեօք առաջինն այնպէս լնուլ զփափագ Ձեր և վարձատուր լինել աշխատանաց Ձերոց, որպէ՛ս յետինն ինձ»:

Բացի գերմաներենից հայերեն թարգմանություններից, Աբովյանն արել է նաև հայերենից գերմաներեն թարգմանություններ, որոնք, համենայն դեպս մեզ հասածները, կրկին ժողովրդական մոտիվներով են կամ հենց բանահյուսական նյութից են վերցված: Աբովյանը կազմել է առանձին տետրակ, որն ուղարկել է գերմանացի բանաստեղծ Բոդենշտեդին՝ տետրակի վերջում կցված բացատրականում ասելով, որ «եթե իսկապես պոեզիայի մանկության շրջանում ծաղկող այս փորձերը կարող են Ձեզ և, Ձեր աջակցությամբ, եվրոպական հասարակության համար որևէ հետաքրքրություն ներկայացնել, ապա խոստանում եմ Ձեզ ամբողջ գրքեր լցնել նրանցով և, ինչպես այժմ, ժամանակ առ ժամանակ ուղարկել Ձեզ»: Այս գրքույկը կազմվել էր հենց Բոդենշտեդի խորհրդով և ներառում է հայկական, քրդական, թուրքական ժողովրդական երգեր՝ թարգմանված գերմաներեն («Խաչատուր Աբովյանը և Յոհան Հերդերի բանագիտական հայացքները» հոդվածի հեղինակ Լ. Հովսեփյանը ենթադրում է, թե Աբովյանն իր այս գրքույկը կազմել է Հերդերի «Ժողովրդական երգեր» անթոլոգիայի նմանողությամբ՝ որպես ապացույց մատնանշելով անթոլոգիայում անգլիական, գերմանական և «հյուսիսային» ժողովուրդների երգերի առկայությունն ու վերջին երկուսի գերմաներեն թարգմանված լինելու հանգամաքը, սակայն սա այնքան էլ հիմնավոր կարծիք չի թվում, մանավանդ, որ հոդվածի հեղինակը չի հիշատակում Բոդենշտեդին և նրա առաջարկը: Միևնույն ժամանակ, պետք է նկատի ունենալ, անշուշտ, որ Աբովյանն, ամենայն հավանականությամբ, ծանոթ էր այդ և նմանատիպ այլ անթոլոգիաների):

Ակնհայտ է, որ Աբովյանը ոչ միայն միտք ուներ եվրոպական գիր ու գրականությունը հասանելի դարձնել կովկասյան ժողովուրդների համար, այլև հակառակը՝ վերջիններիս հարուստ ժողովրդական բանահյուսությունը, որոնցով պատրաստվում էր «ամբողջ գրքեր» լցնել, ներկայացնել եվրոպացի ընթերցողին, քանի որ դրանցում ևս բազմաթիվ արժեքավոր ու ուշագրավ բաներ կան՝ ստեղծված բնատուր տաղանդով և երևակայությամբ, որը և Աբովյանը արժանի էր համարում միջազգային ասպարեզ հանելուն՝ չնայած «պոեզիայի մանկության շրջանում ծաղկող այս փորձերը» որակմանը (սա, ի դեպ, վկայում է այն մասին, որ Աբովյանը զուրկ չէր «գրականագիտական» ճաշակից և օբյեկտիվությունից): Պահպանվել է նաև մեկ այլ՝ Բոդենշտեդին ուղարկվելիք բանաստեղծությունների տետրակ, որն ամփոփում է Աբովյանի հեղինակային բանաստեղծությունների գերմաներեն թարգմանությունը և որն այդպես էլ չի հասցնում ուղարկել: Այսօրվա հեռավորությունից արդեն դժվար է գուշակել, թե ինչ կստացվեր Աբովյանի և Բոդենշտեդի այս համատեղ ձեռնարկից, սակայն մեծ գրողները երկուստեք ոգևորված էին:

Գալով Աբովյանի կատարած մյուս թարգմանությունների խնդրին` կարող ենք նկատել, որ առանձին հեղինակների գործեր թարգմանելիս նույնպես Աբովյանին գրավել են ժողովրդական երգերի տարրերով հագեցած ստեղծագործությունները, որոնք որոշ կողմերով հիշեցնում են հենց իր՝ Աբովյանի գրաբար և աշխարհաբար բանաստեղծությունների ոճը: 18-րդ դարի բանաստեղծ Հեոլտից (հիմնականում ժողովրդական մոտիվներով է ստեղծագործել) Աբովյանի թարգմանությամբ չորս բանաստեղծություն է մեզ հասել, որոնց վերնագրերն անգամ ցույց են տալիս վերում ասվածի իրավացիությունը. «Ողբ օրիօրդի միոյ ի վերայ մահուան ընկերնեին իւրոյ», «Եղերերգութիւն ի վերայ շինական աղջկան միոյ», «Հովհաննէս եւ Անխին», «Ադելարան եւ Րոզխէն (վարդ)»: Նույն հարյուրամյակից մեկ այլ բանաստեղծուհուց՝ Աննա Լուիզա Քարշից, Աբովյանը թարգմանել է «Առ արեգակնամուտս» և «Ի ծագիլ արեգականն» բանաստեղծությունները: Այս հեղինակը գերմանական գրականության երևելի դեմքերից չէ, սակայն ժամանակին մեծ հեղինակություն է վայելել: «Առ արեգակնամուտս» բանաստեղծությունն ունի «ի բաժանիլ սիրելւոյն իւրոյ» բնաբանը, և ոճով երկուսն էլ բավական հարազատ են Աբովյանի սիրային բանաստեղծություններին: Նույն կերպ և Դուշեից թարգմանած «Եղերերգութիւն ի վերայ Դաֆնեի» բանաստեղծությունը որոշակի նմանություն է ցուցաբերում Աբովյանի վաղ շրջանի գործերի հետ: Առհասարակ, Աբովյանը գերմաներենից հայերեն և հայերենից գերմաներեն թարգմանություններով ակտիվորեն զբաղվել է Դորպատում գտնվելու առաջին տարում՝ լեզուն յուրացնելու նպատակով, և այս շրջանում դեռևս հիմնավորապես չէին ձևավորվել նրա հայացքներն ու նախասիրությունները: Հետաքրքրական է, որ Աբովյանը մեծանուն բանաստեղծ Քրիստոֆ Վիլանդից թարգմանել է միայն մեկ բանաստեղծություն (Վիլանդն աբովյանական կոնտեքստում մեզ համար հետաքրքրական է այն առումով, որ մեծ մասնակցություն է ունեցել գերմանական գրական լեզվի մշակման գործում)՝ այն էլ աստվածաբանական թեմատիկայով (աստվածաբանական թեմատիկայի շեշտադրումն այս պարագային ուշագրավ է ռոմանտիկների՝ եկեղեցու, կրոնի հանդեպ ունեցած մերժողական վերաբերմունքի տեսանկյունից ելնելով. սա ևս մեկ անգամ ապացուցում է Աբովյանի նախասիրությունների ձևավորման ինքնուրույնության և նրա ռոմանտիզմի ինքնատիպության հանգամանքը): Խոսքը՝ «Տխմարներն ասացին իրենց սրտում, որ Աստված չկա» բանաստեղծության մասին է:

Այսքանով, իհարկե, հնարավոր չէ սպառել հայ մեծ լուսավորչի և գերմանական գրականության առնչության հարցերը, դեռ ավելին՝ սա պարզապես խնդրի ուրվագծումն էր և ոչ մանրամասն զննումը և զուգահեռ համեմատությունը, ինչպես հարկ էր կատարել, սակայն նման աշխատանքը շատ ավելի լուրջ ուսումնասիրության է կարոտ, ինչին և, հուսանք, մի օր կարժանանա:

«Եղիցի լույս»

Թիվ 05 (179) 2017թ.

Հայ գրականության խոշորագույն դեմքերից մեկը՝ Խաչատուր Աբովյանը, ով բոլորին հայտնի է իբրև մեծ լուսավորիչ, գրող, մանկավարժ և վերջապես հայ նոր գրականության հիմնադիր, շատ քիչ է ուսումնասիրված ոչ այնքան այն պատճառով, որ քիչ է եղել նրա հանդեպ հետաքրքրությունը, պատշաճ ուշադրությունը և նրա գործերին ու կյանքին վերաբերող աշխատությունները, այլ որովհետև բազմակողմանիորեն հարուստ ժառանգություն է թողել (հետագայում ամփոփված

Read More