Սարինյանի ֆենոմենը / Ամալյա ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ – Վարդան ՀԱԿՈԲՅԱՆ (Հատված երկխոսությունից)

Ամալյա Գրիգորյան – Առանձին հետաքրքրություն են ներկայացնում Սարինյանի գրականագիտական երկխոսությունները Պերճ Զեյթունցյանի, Դավիթ Գասպարյանի, Գրիգոր Հակոբյանի, Արամ Ալեքսանյանի, ինչպես նաև Ձեզ հետ, որոնցում բարձրացվում են մեր գրականության զարգացման համար շատ էական խնդիրներ, գեղագետն իր մատը դնում է ժամանակի զարկերակի վրա: Նրա գիտական մեկնաբանություններն ու վերլուծությունները, փաստորեն ուղենշում են գեղարվեստական զարգացման վաղվա միտումները՝ հստակ ներկայացնելով «գրականության զարգացման ընթացքը»: Այս առումով իմ ուշադրությունը գրավեց հատկապես (երևի այստեղ դեր ունի նաև իմ անհուն սերը հանճարեղ գրողի արձակի հանդեպ) «Հրանտ Մաթևոսյան-Սերգեյ Սարինյան» գրական երկխոսությունը: Իր հոդվածներում ու բազմաթիվ գիտական անդրադարձներում Սարինյանը Հրանտ Մաթևոսյանին ներկայացնում է որպես աննախադեպ երևույթ մեր գեղարվեստական արձակի պատմության մեջ՝ ընդգծելով գրողի և մտածողի մաթևոսյանական տեսակի եզակիությունը, ամենակարևորը՝ սոցիալական հարցերի պատկերման այն չափազանց ինքնատիպ միտումները, որոնք, շաղախվելով մեծ գրողի իմաստուն հումորի հետ, առավել համոզիչ են դարձնում նրա խոսքը:

Երկխոսության մեջ, իհարկե, երևում է երկու անհատականությունների տածած ակնածանքը մեկ-մեկու հանդեպ: «Քո գրախոսումների ու վերլուծությունների մեջ,- Սարինյանին այսպես է դիմում Հրանտ Մաթևոսյանը,- ինձ համար շատ հարգելի մի բան կա, ինչպես կկոչեք վերլուծվող նյութի հարգանք, գրախոսվող գործի բոլոր տրամադրությունների նկատում, հաշվառում»: Մաթևոսյանի սուր աչքից չի վրիպել Սարինյան գրականագետի գլխավոր արժանիքներից մեկը, որի մասին մենք հաճախ ենք խոսում՝ հարգանք դիտարկվող նյութի հանդեպ:

Կուզենայի իմանալ Ձեր կարծիքն այդ երկխոսության մասին:

Վարդան Հակոբյան– Ես հիշում եմ, այդ երկխոսությունը մեր գրական կյանքում ընդունվեց՝ որպես ժամանակի առաջադրած բազմաթիվ հարցերի ճշգրիտ ու բաց պատասխանների որոնում, որովհետև գրական և գիտական աշխարհը քաջ տեղյակ էր թե՛ Մաթևոսյանի, թե՛ Սարինյանի անկեղծ ճշմարտախոսությանը: Այս տեսակետից խնդիրների հստակեցման լավագույն բանալին տալիս է հենց Մաթևոսյանի առաջին նախադասությունը. «Պատմվածքի մի տողն ինձ համար թանկ է տեսության մի էջից, բայց ես ուրախությամբ եկա զրուցելու քեզ հետ նախ այն պատճառով, որ արժե բաց զրույցի նստել մեր արձակի բազում հոգսերի շուրջ, և երկրորդ՝ որ զրուցակից էիր լինելու դու»: Ինչպես տեսնում ենք, երկխոսության «սեղանի վրա» մեր արձակի «բազում հոգսերն են»: Հրանտ Մաթևոսյանի և Սերգեյ Սարինյանի այս երկխոսության մեջ կան, անշուշտ, բանավիճային բազմաթիվ ելակետեր, որոնց վրա էլ գրողն ու գիտնականը կանգնել են իրենց ասելիքով՝ բացախոսությամբ, բառերի և գնահատականների անվիճելի ազնվությամբ, խնդիրները խորքով դիտելու և ներկայացնելու բացառիկ ունակություններով: Մաթևոսյանի հարցադրումը մանիֆեստային է. «Մեզանում ոչ ոք չունեցավ Թոմաս Վուլֆի հոյակապ ձախողումը»: Նկատի ունի «առավելագույնը ասելու փորձի» կարևորությունը, որին հակադրվում է այսպիսի քննաբանությամբ. «…մենք բոլորս էլ հաջողակներ ենք»… Այս ամենը երկխոսությունը դարձրել են խիստ պահանջված և այժմեական: Մաթևոսյանի «Պատմվածքի մի տողն ինձ համար թանկ է տեսության մի էջից» արտահայտությունը Սարինյանի կողմից հակադարձվում է «…քննական վերլուծության մի տողն ինձ համար ավելի թանկ է, քան վերացական տեսության մի էջը» պատասխանով: Եվ դիտարկումների, հակադրությունների միասնական համապատկերում ուրվագծվում է ժամանակի գրականության ու, տվյալ դեպքում, գեղարվեստական արձակի իրական ու անսքող վիճակը: Մաթևոսյանը կատարում է անսխալ ախտորոշում՝ հարկավոր էր գրողական արհեստով պարապող մարդկանց օժտել սեփական արհեստի պատվախնդրությամբ: Իր դիտարկումն այսպես է ներկայացնում Հրանտ Մաթևոսյանը. «Մինուս երեքն, իհարկե, բարձր է մինուս չորսից, բայց երկուսն էլ գտնվում են զրոյից այն կողմ»: Այս երկխոսությունը ուսուցողական է: «Ես ավարտում եմ իմ զրույցը,- ասում է Սարինյանը,- նույն համոզմամբ, որ գրողի կոչումը ամենից առաջ պարտադրում է բարձր կրթվածություն, ինտելեկտուալ հարստություն, հասկացություն և մարդու պատմության գիտական իմացություն»:

Ոչ միայն արծարծված հարցերի բազմազանությամբ (երկի ոճավորում, երևույթի, մարդու և հասարակության զարգացման պատմություն, նյութի, փաստի խոր գիտական իմացություն, հոգեկան լիցքավորման, ներքին էներգիայի մեծություն…), այլև բանավիճական մշակույթով ու ամփոփիչ եզրահանգումներով, երևակվում են գրականության զարգացման միտումները: Ես դեռ չէի կարդացել այս երկխոսությունը, բայց արդեն արձակագիր Արտաշես Ղահրիյանից, որի առաջին գործը խրախուսել է Հրանտ Մաթևոսյանը (նրանք աշխատում էին միասին՝ որպես սրբագրիչներ), գիտեի մաթևոսյանական վերաբերմունքը գեղարվեստի մասին. «Հրանտն ասում էր,- վերհիշում է Արտաշեսը,- գրիր միայն քո գյուղի, քո ծննդավայրի, քո ապրած վայրերի մասին»: Եվ ահա «Հրանտ Մաթևոսյան-Սերգեյ Սարինյան» երկխոսությունը եզրափակվում է Մաթևոսյանի իմաստությամբ՝ ի հավաստումն նրա «ինչպես բացատրել այն փաստը, երբ մի հեղինակի ինքնակենսագրական վեպը լավ է, …այլակենսագրականը՝ վատ» սկզբունքի. «հարկավոր է բոլոր նյութերին մոտենալ երկյուղի այն հարգանքով, ինչ հարգանքով, որ մոտենում ես քո կենսագրականին՝ քո հորը, քո մորը, հայրենիքին…»:

Ինչպես տեսնում ենք, երկխոսությունը սկսվեց Հրանտ Մաթևոսյանի սկզբունքային դերակատարություն ստացած հարգանք բառով և նույն այդ հասկացությամբ էլ ավարտվեց: Ասել է թե՝ և՛ Մաթևոսյանը, և՛ Սարինյանը էական նշանակություն են տալիս նյութին երկյուղածորեն վերաբերվելու՝ ինքնակենսագրականի նման, ինչպես նաև ինտելեկտուալ իմացությունների տիրապետմանը, կյանքի խոր ճանաչմանը: Երկու դեպքում էլ վճռորոշ է դառնում գրողի օժտվածության պարագան:

Հնարավոր չէ զրույցում շոշափված որևէ հարցի առաջնություն տալ կամ վերապահել «ամփոփումի» գործառույթը, որովհետև բոլոր այն «բազում հոգսերն» ու խնդիրները, որոնք լուսաբանվել են անվանի գեղագետների կողմից, մեր գրականության զարգացման համար մշտապես պահում են իրենց հրատապությունը և այժմեականությունը, ավելին, ուղենշային դերակատարություն են ստանձնել:

Ա.Գ.- Բավական խոսուն է այն հանգամանքը, որ դեռևս անցյալ դարի 60-ական թվականներին, Սերգեյ Սարինյանն առաջիններից մեկն էր, որ նկատեց Հրանտ Մաթևոսյան արտակարգ երևույթի հայտնությունը մեր իրականության մեջ: Խոսքը Հրանտ Մաթևոսյանի ձեռագիր ժողովածուի («Լեռներս մնացին հեռվում») «գաղտնի գրախոսության» մասին է: Սարինյանը երիտասարդ գրողի տաղանդի հնարավորություններում շեշտում է «լեռնական աշխարհի մարդկանց բաժին էպիկականությունն ու բանաստեղծական գեղեցկությունը» գրականություն բերելու հանգամանքը, գրքի յուրաքանչյուր էջում տեսնում «ինքնատիպ պատմելաձևի, նյութի ընկալման, շարժուն նկարագրությունների, անակնկալ պատկերների, իմաստալից դիապազոնների ու գեղարվեստական այլ նրբությունների վստահ ու համարձակ յուրացումները»:

Վ.Հ.- Ասել է թե՝ Մաթևոսյանն իր գրական մուտքն ավետեց միանգամայն հասուն և ինքնատիպ գործերով, նա չունեցավ այն շրջանը, ինչը երիտասարդ գրողների մոտ, սովորաբար, որակվում է՝ որպես «սկսնակություն»:

Ա.Գ.- Մաթևոսյանի գեղարվեստական գործերի մեջ խորն է նստած կենդանի կյանքի փիլիսոփայությունը: Սարինյանը փիլիսոփայորեն է մոտենում ճշմարիտ գրականության խնդիրներին: Ի դեպ, ասեմ, որ Մաթևոսյանի արվեստի նկատմամբ Ձեր խորը պատկառանքը նկատելի է: Որքան գիտեմ, Դուք նրա հետ շփումներ ունեցել եք:

Վ.Հ.- Ամալյա, Սարինյան-Մաթևոսյան երկխոսությունը դու ճիշտ հարթության վրա ես դիտարկում. երկուսի հայացքներն էլ, որքան տարբեր ու հեռու (մեկը գիտական է, մյուսը՝ գեղարվեստական), այնուամենայնիվ, երևույթների փիլիսոփայական մեկնության խնդրում հայտնվում են նույն դիտակետում՝ մերձության ներքին աղերսներով:

Ես բախտ եմ ունեցել, այո, մտերմական կապերի մեջ լինել Հրանտ Մաթևոսյանի հետ, ընկերակցել, հանդիպումներ ունենալ՝ թե՛ Երևանում ու Արցախում, թե՛ Մոսկվայում, թե՛ այլուր: Մենք նաև սերտորեն համագործակցում էինք՝ Հայաստանի և Արցախի գրական կազմակերպությունների աշխատանքներն ավելի արդյունավետ դարձնելու համար: Եվ նա շատ ուշադիր էր այն ամենի հանդեպ, ինչը կապված էր Արցախին: Հենց որ երևում էի ՀԳՄ-ում, ինձ հրավիրում էր հանգստի սենյակ, մի կոնյակ բացում, «Բարի գալուստ» ասում, նոր միայն շարունակում էինք քննարկել հարցերը: Այս մասին ես մի փոքրիկ հուշապատում ունեմ:

Իմ կյանքի ամենաանմոռաց դեպքերից է Հրանտ Մաթևոսյանի կողմից կազմակերպված իմ հիսունամյակի ցերեկույթը՝ ՀԳՄ կլոր դահլիճում, որը և վարում էր ինքը՝ Հրանտ Մաթևոսյանը: Հրանտ Մաթևոսյանի կողքին էի նստած: Մեկ-մեկ կատակի էինք դիմում: Երբ ելույթ ունեցողներն ինձ սկսեցին շատ գովել, Հրանտը դեմքով շրջվեց դեպի ինձ ու հարցրեց.

– Որ այսքան գովում են, ինչ պատասխան ես տալու դրանց…

– Մի բան կասեմ, էլի…,- ժպտացի:

– Ի՞նչ…

– Կասեմ՝ դեռ չեք կարդացել ինձ, որ էդքան գովում եք, բա որ կարդա՞ք՝ ինչ եք ասելու…

Հրանտ Մաթևոսյանը հավանեց կատակս.

– Սուր էր… Բայց չասես, կնեղանան:

Այդ օրը ես ստացա լավագույն նվերը, որ երբևէ տրվել է ինձ: Դա Մաթևոսյանի կազմած Չարենցի «Ընտրանին» էր՝ այսպիսի մակագրությամբ. «Վարդան Հակոբյանին՝ բանաստեղծ-մարտիկին՝ Համայն Հայոց Արցախական աշխարհում իր շիտակ ներկայության հիսնամյակի առիթով:

Հրանտ Մաթևոսյան, 16 հունիս 1998, Երևան»:

Երբ «Ընտրանին» ցույց տվեցի Սերգեյ Սարինյանին, նա ուղղակի գրվածը տառ առ տառ ընթեռնեց աչքերի գորովանքով ու ասաց.

– Վարդան, այ տղա, սա համազոր է նրան, որ Չարենցի գիրքը ստանայիր հենց իր` Չարենցի ինքնագրով…

Նրանք, ովքեր, թեկուզ, գեթ մեկ անգամ բախտ են ունեցել զրուցել, հանդիպել Հրանտ Մաթևոսյան Մարդուն, երբևէ չեն կարող մոռանալ նրա վեհ ու առինքնող կերպարը: Առավել ևս՝ նրանք, ովքեր նրան ընկերակցել են:

Վերջերս էր, մի առիթով հանդիպել էի Հայաստանի Հանրապետության կրթության նախարար Լևոն Մկրտչյանին, ով Հրանտ Մաթևոսյանի հետ ջերմ հարաբերություններ ուներ: Զրույցի մեջ Հրանտ Մաթևոսյանին հիշեցինք՝ ցավով, ափսոսանքով: Լևոն Հովհաննեսովիչը հիշեցրեց նոր ազատագրված Աղդամում մեր ներկայությունն ու զրույցները: Ի դեպ, ասեմ, որ Լևոն Մկրտչյանի հետ ինձ ժամանակին ծանոթացրել էր Հրանտ Մաթևոսյանը: Այնքան անկրկնելի պահեր կան հիշելու:

– Լևոնը ազնիվ անհատականություն է, բարձր ինտելեկտ ունի,- ասել է Հրանտ Մաթևոսյանը,- ուզում եմ, որ դուք իրար ճանաչեք…

Ինչ օրեր էին: Հրանտ Մաթևոսյանն իրենով գեղեցկացնում էր Հայաստանը, առավել իմաստավոր դարձնում մաքառումը: Նա կյանքում էլ ճիշտ այնպիսիսն էր, ինչպիսին կա իր արվեստում՝ զտարյուն, եզակի, բարձր:

Ես Նարեկացուն ու Մաթևոսյանին տեսնում եմ նույն զուգահեռի վրա: Եվ այդպես էլ կա: Մաթևոսյանի յուրաքանչյուր բառի մեջ ոչ միայն ազգային նկարագիր, ժողովրդական իմաստասիրություն կա, այլև դեպի երևույթի խորքերը տանող անսպառ լույս, աշխարհը՝ որքան էլ հակասական, փիլիսոփայորեն մեկնելու մեծ վարպետություն:

Ա.Գ.- Դա հենց այն եզրույթն է, պարոն Հակոբյան, ուր Մաթևոսյանի և Սարինյանի տեսակետները միաբանվում են:

Վ.Հ.- Համամիտ եմ: Օրինակ, իր մի դիտարկման մեջ հետաքրքիր վերլուծություն է կատարել Սարինյանը՝ անդրադառնալով Հեգելի և Շոպենհաուերի իմաստասիրական հայացքներին, որոնք ոչ միայն տարբեր են իրարից, այլ բացարձակապես հակասական են. եթե Հեգելը պատմությունը կարգավորված է տեսնում բանականության օրենքով և համարում է, որ զարգացումը «նպատակաբանված» է, ապա Շոպենհաուերի համար պատմությունը «խաբկանք է, կյանքը բարդ համակարգ է, կայուն ոչինչ չկա, չկա նպատակաբանություն, գործում է միայն ճակատագրի կույր տարերքը», հետևապես և «կյանքը տառապանք է», տառապանք է և «երջանկությունն ինքնին»: Եվ հակադրամիասնությունների ֆոնին, Սարինյանը, այնուամենայնիվ, «իրական» է համարում «ազատագրումը թե՛ կենսագրության, թե՛ պատմության կապանքներից», ներքին տագնապներ է ապրում համաշխարհային այն զարգացումներից, որոնք, ի վերջո, ուզում են 21-րդ դարի «նշանաբանը» դարձնել գենոմիկան, էթնոգենոմիկան, կլոնավորումը»: Հենց դրա մեջ է Սարինյան մտածողն ու փիլիսոփան տեսնում չարիքը՝ մեծագույն. «Միթե հենց սա չէ Ահեղ դատաստանը»: Այս կետում է, որ Սարինյանի և Մաթևոսյանի գեղագիտական հայացքները հարազատության ներքին աղերսներ են ձեռք բերում:

Սարինյանի անդրադարձը դասական փիլիսոփաներին պատահական լինել չէր կարող, նրան հիմնավորապես հուզում էին «աշխարհի սկզբի և վերջի», մարդկության վաղվա հարցերը, որոնց նկատմամբ ուներ իր կայուն վերաբերմունքը: Եվ, բնականաբար, նրա աշխատություններում մշտապես արծարծվում են փիլիսոփայական և տիեզերական գոյաբանության խորքային խնդիրներ: Այնպես որ, Սարինյանին կարող ենք իրավացիորեն համարել մեր փիլիսոփայական գրականագիտության հիմնադիրն ու հայրը: Հենց խոհի ու մտածումի այս «ծանրությունն» էր, որ Սարինյանի բնավորությունը հարստացնում էր մարդկային անսեթևեթ, իր կողմից խստորեն հարգի լրջության բնորոշ գծերով: Աստվածային զուլալ հավատով:

Ամալյա Գրիգորյան – Առանձին հետաքրքրություն են ներկայացնում Սարինյանի գրականագիտական երկխոսությունները Պերճ Զեյթունցյանի, Դավիթ Գասպարյանի, Գրիգոր Հակոբյանի, Արամ Ալեքսանյանի, ինչպես նաև Ձեզ հետ, որոնցում բարձրացվում են մեր գրականության զարգացման համար շատ էական խնդիրներ, գեղագետն իր մատը դնում է ժամանակի զարկերակի վրա: Նրա գիտական մեկնաբանություններն ու վերլուծությունները, փաստորեն ուղենշում են գեղարվեստական զարգացման վաղվա միտումները՝ հստակ ներկայացնելով «գրականության զարգացման

Read More


Սիրվարդ Մարգարյան-Դավիթ Միքայելյան  / Սիրուց ու ցավից ծնված երգեր

Արցախյան պատերազմի ընթացքում և հետագա տարիներին ծնվել են բազմաթիվ երգեր, որոնք, հիրավի, սիրո ու ցավի արտահայտություն են: Դրանցից շատերը հնչում են տոնական միջոցառումների ժամանակ, մի ստվար մասն էլ սպասում են իրենց հերթին։ Այդ երգերը (և ոչ միայն դրանք) մեր անցած բուռն վայրիվերումներով լի ճանապարհի լիիրավ վկայագրերն են՝ երգի (իմա` բանաստեղծությունների) և երաժշտության լեզվով։ Բանաստեղծ Դավիթ Միքայելյանն այն քչերից է, ով արցախյան նորօրյա պատմությունը կերտել է նաև մեղեդու լեզվով։ Նա համագործակցել է նաև այնպիսի անվանի կոմպոզիտորների հետ, ինչպիսիք են Խաչատուր Ներսիսյանը, Էդուարդ Ղազարյանցը, Արմեն Նասիբյանը, Արթուր Ալեքսանյանը, այլք։ Շուրջ 25 տարի առաջ ձեռնարկած գործն ինչպիսի ընթացք է ունեցել ու երբ է մտադիր հեղինակն այն հասցնել «վերջնական հանգրվանին», ինչպիսի նոր ծրագրեր ունի և երգն ընդհանրապես, ինչ է իր համար։ Այս և մտահոգող այլ հարցերի շուրջ է Դավիթ Միքայելյանի և Սիլվա Մարգարյանի երկխոսությունը:

-Դավիթ, ո՞րն է այն ազդակը, այն սնուցող երակը, որից սնվել ու ծնունդ են առել Ձեր՝ շուրջ երկու տասնյակի հասնող ստեղծագործությունները։ Ինչպե՞ս ծնվեց Ձեր առաջին երգը և ո՞ւմ է այն նվիրված։

-Ինչպես հատուկ է յուրաքանչյուր հայ մարդու, իմ պարագայում ևս երգի սնուցող երակն (ավիշը) ինձ է փոխանցվել ծնողներիցս։ Իմ գեներից է այն մի պտղունց բաժին հասել, ու մանկության տարիներից ի վեր այսօր էլ ուղեկցում է ինձ։ Բազմանդամ մեր ընտանիքում երգում էին թե՛ հայրս, թե՝ մայրս, նաև՝ ավագ եղբայրներս։ Ավագներից լսել եմ, որ նաև ժողովրդական, գուսանական երգերի հրաշալի կատարող էր երջանկահիշատակ Արտավազդ հորեղբայրս, ով շատերի պես չի վերադարձել Մեծ հայրենականից։ Թախիծն ու ուրախությունը միահյուսվում էին իրար, և ամենատարբեր առիթներով երգում էինք հավաքույթներին, ծնունդներին։ Իսկ ամենաանուշ երգերը, որ լսել եմ իմ ծնողներից, այսօր էլ իմ ունկերում են, իմ հոգում։ Հայրս «Սարի աղջիկ» երգն էր շատ սիրում, իսկ մայրս, երբ պառկում էինք քնելու, Գևորգ Դոդոխյանի «Ծիծեռնակն» էր մեզ համար երգում։ Դա էլ իր «նախապատմությունն» ուներ։ Նրա երկու եղբայրները պանդխտությունից տուն չեն վերադարձել ու այդպես էլ անորոշ է մնացել նրանց դառը ճակատագիրը։ Ինչ վերաբերում է այն հարցին, թե ինչպես է ծնվել իմ առաջին երգը, որքան էլ որ դժվար լինի պատասխան գտնելը, կփորձեմ քրքրել հիշողությունս։ Թշնամին դաժան պատերազմ էր սանձազերծել Արցախի դեմ, և առաջին զոհերի մասին ողբերգական լուրերը խոցում, տակնուվրա էին անում մեր սրտերը։ Առավել սոսկալի էր, երբ այդ տղաներից շատերին անձամբ ճանաչում էի։ Եվ ապա առնելով Կրկժանի ազատագրման ժամանակ խիզախաբար զոհված Սամվել Զաքարյանի մասին լուրը, ով կռվում էր երկու եղբայրների հետ, կողքկողքի, թախծոտ բանաստեղծություն նվիրեցի նրան, ամենևին էլ չմտածելով, թե հետագայում այն կարող է վերածվել երգի…

-Գաղտնիք չէ, որ այդ երգերը հեշտությամբ չեն ծնվել և աշխարհ են եկել տառապանքով՝ միահյուսելով ցավն ու վիշտը, թախիծն ու լույսը… Որքան հասկացա, Դուք անձամբ ճանաչել եք Ձեր հերոսներից շատերին, ինչպիսի՞ հիշողություններով եք կապված նրանց հետ։

-Այո՛, իմ հերոսներից յուրաքանչյուրն իրական կերպար է և, ինչպես նշեցի, շատերին ճանաչում էի մոտիկից։ Ոմանք մեր բակում, նույն թաղամասում ծնունդ առած, մեծացած երիտասարդներ էին: Մի քանիսն էլ իմ հայրենի ծննդավայրի՝ Այգեստանի կամավորական ջոկատի քաջարի տղաներից էին, շատ հոգեհարազատ անձինք, ովքեր հասակ էին առել իմ աչքի առաջ, որոնց ճակատագրի նկատմամբ չէի կարող անտարբեր մնալ ու չկիսել հարազատների և մտերիմների, մարտական ընկերների վիշտը։ Երբ Սամվելի մասին գրածս չափածո ստեղծագործությունն իմ կողմից մի օր վերածվեց թախծոտ երգի, որի մեջ լուսավոր ելևէջներ կային, հասկացա, որ դա մտահղացման «նախերգանքն է» և անպայման պիտի ունենա իր շարունակությունը։ Ինչպես նրա ճակատագրին արժանացած շատ ու շատ երիտասարդներ (Մարատը, Դավիթը, Ռուդիկը, Գագիկը, Բորիսը և ուրիշներ), որ ծնվել էին ապրելու, արարելու, սիրելու համար, իրենց կյանքը նվիրաբերեցին հայրենիքին՝ համոզված լինելով, որ Արցախն ազատագրվելու է գերությունից և իրենց ընտանիքներին այլևս վտանգ չի սպառնալու, սերունդն ապրելու և արարելու է երազած ազատ ու անկախ երկրում, խաղաղ ու անամպ երկնքի տակ։ 20-ամյա Ս. Զաքարյանի վշտահար մորը հարազատները գերեզմանոցից չէին կարողանում տուն բերել։ Իմ երգը, կարծես, սպեղանի դարձավ նրա վերքերին, և ունկնդրելով՝ հպարտության զգացումը մի փոքր թեթևացրեց կորստի ցավը։ Իսկ երբ այդ մասին որդեկորույս մայրն անկեղծորեն խոստովանեց, ես առավել պարտավորված զգացի։ Ինձ մնում էր յուրովի կրել տառապանքի իմ «չափաբաժինը» և համալրել ցավից ու սիրուց ծնված երգերի շարքը, որը երկու տասնյակի է հասնում։ Յուրաքանչյուր ստեղծագործության՝ ծննդյան շարժառիթի հետ կապված տխուր, բայց պայծառ, անմոռանալի հիշողություններ ունեմ, որոնք կարոտի ու ափսոսանքի զգացումով են լցնում հոգիս։ Շատ դեպքերում շիրմին արտասվող հենց հարազատ մոր, քրոջ կամ պարզապես սիրած աղջկա մորմոքող խոսքերն են ինձ համար երգեր ստեղծելու առիթ հանդիսացել։ Թերևս, նման օրինակներից մեկն եմ փորձում վերհիշել։ Օրերից մի օր Գրողների միության իմ աշխատասենյակ մտավ սևա- զգեստ մի աղջիկ և ոտանավորների տետրը դնելով սեղանիս՝ ասաց, որ վաղամեռիկ եղբոր գրածներն են։ Հետաքրքրվեցի նրա ճակատագրով, և պարզվեց, որ Բորիս Բաղդասարյանը (ծննդով Հադրութի շրջանից) տան միակ արու զավակն էր և արցախյան պատերազմում զարկվել է թշնամու գնդակից։ «Ընտանիքում յոթ քույր էինք ու մի եղբայր,¬ արցունքները մի կերպ զսպելով՝ ասաց Աիդան։ ¬Մայրս վշտին չդիմացավ ու նրա մահից մեկ տարի չանցած՝ մարեց։ Ճակատագիրը շատ էր դաժան մեր հանդեպ։ Եղբայրս նշանած ուներ և ամռանը որոշել էինք հարսանիք անել…»: Հետո նա ինձ պատմեց, որ սովորական այգեգործ էր Բորիսը, ու մինչև պատերազմն այդ աշխատանքով իրեն երջանիկ էր զգում։ Ես փորձեցի «վերծանել» նրանց ցավը՝ ծնունդ առնող երգի մեջ խտացնելով որդեկորույս մոր, քրոջ և սիրած հարսնացուի կարոտը։ Այդպես էլ երգը կոչեցի` «Կարոտ»…

-Որքան հայտնի է, սկզբնական շրջանում և՛ տեքստերն էիք դուք գրում, և՛ երաժշտությունը։ Ապա սկսեցիք համագործակցել կոմպոզիտորներ Էդվարդ Ղազարյանցի, Արմեն Նասիբյանի, Խաչատուր Ներսիսյանի և Արթուր Ալեքսանյանի հետ։ Նրանցից ո՞ր մեկի հետ էր առավել արդյունավետ ստացվում աշխատանքը։

-Ես չեմ կարող որևէ մեկին առանձնացնել, մանավանդ, որ նրանցից յուրաքանչյուրը երաժշտական արվեստում իր ծանրակշիռ ավանդն ունի, իր արժանի տեղը։ Բոլորի հետ աշխատելն էլ պատիվ ու փորձաքննություն էր ինձ համար, և խոր սիրով ու հարգանքով եմ վերաբերվում նրանց։ Առաջին համագործակցությունս տեղի է ունեցել երջանկահիշատակ Էդվարդ Ղազարյանցի հետ, որը շատ արգասաբեր եմ համարում։ Իմ բանաստեղծությունների տեքստերով նա գրեց «Ավո», «Բեկոր», «Վերջին մարտը», «Լալիկ աղբյուր», «Երգիր, քո՛ւյր իմ» (նվիրված հայկական շարականների անզուգական կատարող Լուսինե Զաքարյանի պայծառ հիշատակին) ու մի շարք այլ երգեր, որոնց թիվը 10-ի է հասնում։ Շնորհանդեսը կայանում էր երաժշտական ուսումնարանում։ Դաշնամուրի վրա, բնականաբար, նվագում էր մաեստրոն, առաջին կատարողը ես էի, իսկ ունկնդիրը՝ միշտ մեզնից անբաժան, շնորհաշատ երաժիշտ Ալբերտ Սաֆարյանը։ Չնայած այդ օրերին քաղաքը շարունակ հրետակոծվում, ռմբահարվում էր, բայց մենք ինքնամոռացության տրված՝ մեր գործն էինք շարունակում։ Ու նկատել էր պետք տաղանդավոր կոմպոզիտորի ոգևորությունը, նրա անսահման սերն ու նվիրումը՝ Հայրենիքի, Արցախի համար նահատակված լեգենդար հերոսներին։ Բավականին արդյունավետ էր և՛ Արմեն Նասիբյանի հետ համագործակցությունը, և՛ այսօր հնչող «Իմ Հայոց Շուշին» երգի ստեղծման ընթացքը. այդ երգը տեղ է գտել կոմպոզիտորի ստեղծագործությունների ալբոմում. այն իմ շատ սիրած երգերից մեկն եմ համարում։ Առանձնակի հպարտությամբ եմ ուզում անդրադառնալ անվանի կոմպոզիտոր Խաչատուր Ներսիսյանի հետ իմ համագործակցությանն ու բարեկամությանը: Նրա ստեղծագործություններից շատերը մշտական տեղ ունեին հանրահայտ երգիչներ Օֆելյա Համբարձումյանի, Հովհաննես Բադալյանի, Ռուբեն Մաթևոսյանի և ուրիշների երգացանկում։ Մաեստրոն 10 երգ է ստեղծել իմ տեքստերով, որոնց մի մասը տեղ է գտել նրա «Կռունկները շարա՜ն¬շարա՜ն» ստեղծագործությունների ընտրանիում։ Շուտով լույս կտեսնի նաև երգերի երկրորդ հատորը։ Այնտեղ ևս ընդգրկվել են երգի համար գրած իմ տեքստերից (բանաստեղծություններից)։

-Տարիներ առաջ Էդվարդ Ղազարյանցի կողմից Ձեր տեքստերով գրված երգերը կատարվում էին տարբեր համույթներում։ Մինչև իսկ տեղյակ եմ, որ ստեղծագործություններից մի շարք ձայնագրվել և հնչեցվել է Ավստրիայի հանրային հեռուստատեսությամբ և ռադիոյով՝ «Արցախի բալիկներ» համույթի կատարմամբ։ Ինչո՞ւ այսօր «խորհրդավոր լռություն» է պահպանվում…

-Դուք ճիշտ եք նկատել, իրոք, կար ժամանակ (Էդվարդ Ղազարյանցի կենդանության տարիներին), երբ այդ երգերն ընդգրկված էին տարբեր համույթների համերգացանկերում։ Ոմանք կարող են մտաբերել, թե Արցախում անցկացվող «Ամադեուս» միջազգային մրցույթն ինչպես էր իր շուրջը համախմբում պատանի լավագույն կատարողներին, ոգեշնչում նրանց։ Հաղթողները պարգևատրվում էին դափնեկրի ոսկե մեդալներով։ Հնչեցվող ստեղծագործություններում, բնականաբար, նաև մեր համագործակցության արդյունքում ծնված երգերն էին. դրանք երաժշտասերների կողմից ընդունվում էին ջերմորեն։ Իսկ, թե ինչու այսօր «խորհրդավոր լռություն» է պահպանվում, հարցի պատասխանը, ես չէ, որ պիտի գտնեմ… Մեր երկրում, ավելի ստույգ՝ մայրաքաղաք Ստեփանակերտում, բազմաթիվ ընկերներ ու բարեկամներ, երկրպագուներ ունի Էդվարդ Ղազարյանցը, ում ծննդյան 80-ամյա հոբելյանը լրացավ ամիսներ առաջ։ Ցավում եմ, որ սիրելի կոմպոզիտորի մահից հետո չկա այն սրտացավ անձնավորությունը, որը խիզախություն կունենա հետադարձ հայացք ձգել Մաեստրոյի ստեղծագործական հարուստ ժառանգության վրա և վերստին շունչ ու ոգի հաղորդել։ Կարծում եմ` դա յուրահատուկ հարգանք և խնկարկում կլիներ Էդուարդ Ղազարյանցի պայծառ հիշատակին։

-Հե՞շտ է լեզու գտնել համույթների հետ, ունե՞ք, այսպես ասած, Ձեր երգիչը, թե՞ հեղինակած ձեր երգերի լավագույն կատարողը դեռևս դուք եք մնում։

-Անկեղծ ասած, նման «աշխատաոճը» հատուկ չէ իմ բնավորությանն ու նախասիրություններին, ու թող ներվի, ոչ մեկի «փեշից» չեմ փորձել բռնել և «անհանգստացնել»։ Տեղյակ եմ, որ ՊԲ համույթի տղաների կողմից, ինչպես նաև մի շարք զորամասերում, կատարվում են «Ավո», «Բեկոր», «Ձեզ այցի կգամ լուսաբացին» (նվիրված Արցախի հերոս Ռոբերտ Աբաջյանի հիշատակին) երգերը, ինչի համար շատ ուրախ եմ։ Այդ ստեղծագործությունները վերջերս ունկնդրել է նաև իմ լավագույն բարեկամներից մեկը, հայկական ժողովրդական երգերի ու խաղիկների հրաշալի կատարող Արսեն Գրիգորյանը (Մրո), ով խոստացել է «կանաչ ճանապարհ տալ» այդ երգերին…

-Ձեր երաժշտական ստեղծագործությունները «սփռված են» և՛ մամուլի էջերում, և՛ մի շարք հեղինակների երաժշտական ալբոմներում: Մտադիր չե՞ք երաժշտական ալբոմ հրատարակել, նկատի ունեմ՝ մի «տանիքի տակ» հավաքել Ձեր բոլոր ստեղծագործությունները։

-Ծրագրել եմ (թեկուզև՝ շատ ուշացած) նոտաներով հրատարակել մի երգարան, ուր տեղ կգտնեն իմ հեղինակած, ինչպես նաև իմ տեքստերով կոմպոզիտորներ Խ. Ներսիսյանի, Է.Ղազարյանցի, Ա.Նասիբյանի և Ա. Ալեքսանյանի գրած ստեղծագործությունները, որը «Ցավից ու սիրուց ծնված երգեր» խորհրդանշական խորագիրն է կրելու։ Ինչ վերաբերում է երաժշտական ալբոմ հրատարակելու մտադրությանը, ապա դա շատ համարձակ ու դժվարին գործ է, ինչը բավականին թանկ հաճույք է, և գաղափարի իրագործման համար մեծ ջանքեր և ֆինանսական աջակցություն է պահանջում։ Ես չեմ հուսահատվում և հավատում եմ, որ կգա նաև այդ օրը։

Արցախյան պատերազմի ընթացքում և հետագա տարիներին ծնվել են բազմաթիվ երգեր, որոնք, հիրավի, սիրո ու ցավի արտահայտություն են: Դրանցից շատերը հնչում են տոնական միջոցառումների ժամանակ, մի ստվար մասն էլ սպասում են իրենց հերթին։ Այդ երգերը (և ոչ միայն դրանք) մեր անցած բուռն վայրիվերումներով լի ճանապարհի լիիրավ վկայագրերն են՝ երգի (իմա` բանաստեղծությունների) և երաժշտության լեզվով։ Բանաստեղծ Դավիթ

Read More


Վան Նովիկով /  Երիտասարդության ուտոպիական  բարձունքը

Երիտասարդությունը սոսկ շարժիչ ուժ չէ: Վճռականության, կամքի կոփման, կաղապարաքարեր փշրելու, երբեմն նույնիսկ բնության երևույթներին ու կարծիքների բացառմանը հակասելու կենսաղբյուր է: Կյանքի ոսկե ժամանակահատված: Երիտասարդությանը խորթ է տեղապտույտը: Կես քայլն էլ թռիչքային առաջընթաց է անսահմանաչափ սխրանքի ճանապարհին: Հասարակական կարծրատիպեր ու կարծիք, ավագների թերհավատ հայացքներ… Ու մի կարճ կյանք: Հասցնելու ու սխրագործելու համար ուժ է պետք: Եվ դա ներշնչում է երիտասարդությանը: Թռիչք՝ հանուն երազանքի: Բարձունքը նրանց անդավաճան պաշտպանն է: Երբեք թիկունքով չի շրջվի: Սակայն պոպուլիզմը ձյունահյուսք է, որը գահավիժման անհրաժեշտ քանակությանն է սպասում: Ներքևում հավերժական լճացումն է, վերևում գահավիժելու անխուսափելիությունը: Սեթևեթանքը ժամանակավոր է, քանի դեռ չեն կտրվել խամաճիկային թելերը: Արհեստական ծագման բոլոր կապող-բանտող միջոցները` պարաները, ամրալարերը, ցանցերը և մյուս բոլոր միջոցները, որոնք ի տարբերություն երկրի ու բարձունքի ձգողության՝ ժամանակավոր են: Հավերժականն ընթացքն է ժամանակատարածային անսահմանափակումներով: Ուղղությունն էլ անդավաճան ուղեկից է` անգամ քաոսային շարժման դեպքում: Այսպես ուրեմն՝ բնության 5-րդ ու 6-րդ տարերքներն են երիտասարդությունն ու շարժումը: Անգամ հետքայլի ճկումն է բացառում տեղապտույտը: Թռիչքից առաջ զսպանակվելն ու ճկումն աքսիոմա է: Իրական առաջընթացը հենց ֆիզիկայի ու բնության չհայտնագործված ու չգրված օրենքներով թռիչքն է դեպի դեռևս ուտոպիական համարվող բարձունք: Եվ ով է բացառել, որ ուտոպիան հնարվել է որպես տիեզերքի ու շարժման չափման միավոր կամ անգոյության՝ միայն կաղապարներով սնվող մարդուն անտեսանելի տարածությունը բանաձևելու հնարանք:

Հակառակ դեպքում, ինչպես 20-25 տարեկան Ալեքսանդր Մեծի ժամանակի ուտոպիան գոյության կկոչեր հելլենիզմը, որից հանապազօրյա սնունդն են առնում բոլոր ժամանակների մշակույթն ու ընթացքը: Գրեթե նույն տարիքում Տիգրան Մեծը ստեղծեց հայոց պատմության առաջին /ու էլի ուտոպիա. չեմ ասում վերջին/ կայսրությունը, որը ցայժմ հպարտության զգացումն ապրելու բերկրանք է տալիս ահել թե ջահելի: Պետք է միայն հիշել այն անհույս լճացումը, որում հայտնվել էր երկիրը մինչև երիտասարդ Տիգրանի գահակալումը: Ընդամենը 3 տարում երիտասարդ Հիսուսն անշրջելիորեն շրջեց մարդկային պատմության ընթացքի վեկտորը, մարդու հոգևոր աշխարհը:

Նրանց երազանքներն ու աշխարհայացքները, գաղափարները, իրենց ժամանակի ուտոպիան էին: Բայց թռիչքն անպայման ինչ-որ տեղ հասցնում է: Հիսուսից առաջ ուրիշ մեսիաներ չեղան: Նա կայացավ, որովհետև նախորդները բարձունքին մոտ թռիչքի մեկնակետ էին թողել: Մաշտոցն ու աշակերտները հազիվ թե կարողանային գրերի գյուտից անմիջապես հետո հայոց պատմությունն ու մշակույթը լուսավորել »Ոսկեդարով«, եթե մեկնակետ չունենային` հեթանոսական մշակույթի քարաբեկորներից պատրաստված:

»Տվեք ինձ հենման կետ և ես կշրջեմ երկրագունդը«. սա արքիմեդյան ուտոպիա կարելի է համարել: Իսկ երկրագունդն արդյոք արդեն ձեռք չի բերել այդ հենման կետն ու անշրջելիորեն գլորվում է, թեկուզ ասենք՝ ոչ Արքիմեդի թեթև ձեռքով: Երկիր մոլորակի մեր ժամանակների օրհասական կծկումներն ինչ-որ մե՜ծ, բա՜րձր թռիքից առաջ ճկվելու դիրք է հիշեցնում: Այդ թռիչքի բարձրության ու երկրի մագնիսական ձգողության ճնշումը երիտասարդության թևերին է ծանրացած: Նրանք գալիս են նորի, ձևույթի, ներշնչանքի, արկածախնդրության, ինքնահաստատման, հեղափոխելու, վազանցելու և տիրանալու անհագ մոլուցքով: Գալիս են այնտեղից, ուր սարդոստայնապատ անկյուններում բահն ու մանգաղն արդեն հանձնվել են պարապությանը և իզուր է, որ դեռևս թանգարանային նմուշների ցանկում իրենց պատվավոր տեղը չունեն: Ոչ-ոք իրեն արժանի բարձունքում չի համարում: Ու սկսում է քաոսային մրցավազքը: Պայքար` կենսատարածքի, դիրքի, էգի, արուի, բանկային վարկերի հերթերի արտահերթ սողոսկումների, սելֆային լայքահավաքության, փչած շրթունքների, ընդգծված բարեմասնություններն ի ցույց դնելու վազանցի, մարմնի ու հոգու առևտրի, համացանցային երջանկության պատրանքի, քաղաքական խամաճիկային ներկայացումներում դեր ստանալու համար: Երիտասարդության տարերքն անբռնազբոսիկ ճախրանքն է: Բարձրության անկանխատեսելի վեհությունը: Ու այդ Երիտասարդությունն արդեն ճանաչում է իր բարձունքը: Եվ ոչ մի պայմանականություն չի կապում Նրա թևերը:

Երիտասարդությունը սոսկ շարժիչ ուժ չէ: Վճռականության, կամքի կոփման, կաղապարաքարեր փշրելու, երբեմն նույնիսկ բնության երևույթներին ու կարծիքների բացառմանը հակասելու կենսաղբյուր է: Կյանքի ոսկե ժամանակահատված: Երիտասարդությանը խորթ է տեղապտույտը: Կես քայլն էլ թռիչքային առաջընթաց է անսահմանաչափ սխրանքի ճանապարհին: Հասարակական կարծրատիպեր ու կարծիք, ավագների թերհավատ հայացքներ… Ու մի կարճ կյանք: Հասցնելու ու սխրագործելու համար ուժ է պետք: Եվ

Read More


Ցավակցություն / Արցախի գրողների միություն

Ծանր հիվանդությունից հետո, 2017թ. դեկտեմբերի 25-ին իր մահկանացուն կնքեց բանաստեղծ, թարգմանիչ, լրագրող Արմեն Հովհաննիսյանը:

Արմեն Խաչատուրին ԽՍՀՄ գրողների միության անդամ էր 1959-ից, Արցախի գրողների միության անդամ՝ 1994-ից, Հայաստանի գրողների միության անդամ՝ 2004-ից: Ծնվել է 1932թ. մայիսի 12-ին, Արցախի Բերդաշեն գյուղում: Հայրենի գյուղի միջնակարգից հետո ավարտել է Բաքվի Լենինի անվան պետական մանկավարժական ինստիտուտի բանասիրական ֆակուլտետի հայոց լեզվի և գրականության բաժինը:

Ստեղծագործական ու լրագրողական բեղմնավոր ուղի է անցել Ա. Հովհաննիսյանը: Մի քանի տարի շարունակ խմբագրել է Ղարմետաքսկոմբինատի «Մետաքսագործ» բազմատիրաժ թերթը, եղել է նույն կոմբինատի կուսկոմիտեի քարտուղարը: Որպես լրագրող՝ առանձնապես իրեն դրսևորել է Բաքվում հրատարակվող «Կոմունիստ» (հայերեն) հանրապետական թերթի սեփական թղթակցի պաշտոնում աշխատելու տարիներին: 1974-ին նշանակվել է ԼՂ գրողների միության մարզային բաժանմունքի պատասխանատու քարտուղար: 1984-ից անցել է կուսակցական աշխատանքի՝ հայրենի գյուղում և ԼՂ մարզկոմի ապարատում: Երկար ժամանակ նա աշխատել է «Ազատ Արցախ» թերթի խմբագրությունում: Այնուհետև խմբագրել է «Արցախի կոմունիստ» թերթը:

1959թ. հրատարակված առաջին «Բարի ճանապարհ» բանաստեղծությունների ժողովածուն ջերմորեն ընդունեցին ընթերցողներն ու գրաքննադատները: Հետագա տարիներին նա հանդես եկավ «Հայրնեի տուն» (1963), «Նվագներ հողի» (1967), «Գալիս ենք և մենք» (1973), «Անմահների ձայնը» (1975), «Հեռաստանների կանչը» (1978), «Հայրենիք և սեր» (1980), «Չհորինված մեղեդիներ» (1984), «Ավանդատուն» (1992), «Տարաժամի զանգեր» (1997), «Մոմակալներում հալոցք չէ մոմի» (2002), «Ապաշխարան» (2007), «Երկերի ժողովածու 2 հատորով» (2012), «Մայրամուտի նվագներ» (2016) և այլ ժողովածուներով ու ճանաչվեց որպես ինքնատիպ ու բեղմնավոր քնարերգու:

Ա. Հովհաննիսյանը հայրենիքի և ժողովրդի սիրով ներշնչված, նրա ներկայով ու ապագայով ապրող բանաստեղծ էր, հայրենի եզերքի նվիրյալ, նրա գեղեցիկ ավանդույթների պաշտպան:

Արցախի ազգային ազատագրական պայքարի տարիներին մարտական նոր պաթոսով հնչեց նրա պոետական ձայնը:

Բացահայտելով մեր ժողովրդի պատմական ժամանակաշրջանի անդրադարձումները Ա. Հովհաննիսյանը վերագտավ արցախցուն, որը նախ մաքառում էր հոգու խորքում և ապա պայքարի ասպարեզ մտավ հանուն պապենական Արցախ աշխարհի անկախության ու ազատության:

Ա. Հովհաննիսյանի վաստակն արժանվույնս է գնահատվել վերադաս մարմինների կողմից:

Ճանաչված բանաստեղծ, երջանիկ հայր ու պապիկ Ա. Հովհաննիսյանի հիշատակը միշտ վառ կմնա հարազատների ու նրան ճանաչողների, նրա պոեզիայի սիրահարների սրտերում:

Արցախի գրողների միություն

Արմեն ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ

ՂԱՐԱԲԱՂ

Անունդ չեմ տա,

Չեմ մատնի տեղդ,-

Շուրթերիս վրա կդողան հանկարծ

Այնպիսի խոսքեր,

Որոնք կխոցեն

Նույնի՜սկ… Արարչի ականջները խուլ:

Անունդ չեմ տա,

Չեմ մատնի տեղդ,-

Դու այն խորանն ես,

Որտեղ չպիտի մարեն մոմերս,

Դու այն խորալն ես,

Որից սրտիս հետ

Պիտի սարսռան

Նաև արբատան կամար ու որմեր:

Անունդ չեմ տա,

Չեմ մատնի տեղդ,-

Քեզ՝ իմ ընծայած հավատի համար

Եվ անդավ սիրո՝

Ինձ մոլեգնորեն այնպես կխաչեն,

Որ կնախանձի… Քրիստո՜սն անգամ:

Մնա, օ՜, մնա,

Դու օտարոտի աչքերի հեռու,

Որ չառևանգեն

Ու քեզ չպղծե՜ն…

Կապանք դիր լեզվիս

Ու սրտիս՝ փականք,

Ինքդ քո ձեռքով ինձ այնպե՜ս խաչիր՝

Չտամ անունդ,տեղդ չմատնեմ:

ՀԱՅՏՆՈՒԹՅՈՒՆ

Անշոշափելի, նաև անթափանց

Շղարշի տակից բառեր եմ քաշում,

Նրբերանգներ եմ հանում իմ հոգու

Խորունկ ծալքերից…

Ինքս էլ չգիտեմ, ինչպես է ծնվում

Երգը՝ իմ միակ մխիթարանքը

Ու թեթև նստում իմ հոգու վրա…

***

Տիրոջ օրհնությամբ, աջն ուսիս պահած,

Հավատարիմ իր պատվիրաններին,

Իմ հոգետունը կերտեցի, ահա,

Տառապանքներիս գլաքարերից…

Եվ բա՜րձր, բա՜րձր գմբեթից իմ վես,

Ղողանջում է արդ զանգս ձուլածո,-

Ես ամբողջ կյանքում որոնում եմ քեզ՝

Որտե՞ղ ես, արդյոք, ով մա՛րդ Աստծո..

Ծանր հիվանդությունից հետո, 2017թ. դեկտեմբերի 25-ին իր մահկանացուն կնքեց բանաստեղծ, թարգմանիչ, լրագրող Արմեն Հովհաննիսյանը: Արմեն Խաչատուրին ԽՍՀՄ գրողների միության անդամ էր 1959-ից, Արցախի գրողների միության անդամ՝ 1994-ից, Հայաստանի գրողների միության անդամ՝ 2004-ից: Ծնվել է 1932թ. մայիսի 12-ին, Արցախի Բերդաշեն գյուղում: Հայրենի գյուղի միջնակարգից հետո ավարտել է Բաքվի Լենինի անվան պետական մանկավարժական ինստիտուտի բանասիրական ֆակուլտետի հայոց

Read More


Նախագահ Բակո Սահակյանը փետրվարի 20-ին շնորհավորական  ուղերձ է հղել Արցախի վերածննդի օրվա առթիվ

«Սիրելի՛ հայրենակիցներ,

Արցախի Հանրապետության իշխանությունների և անձամբ իմ անունից ի սրտե շնորհավորում եմ ձեզ Արցախի վերածննդի օրվա առթիվ:

30 տարի է անցել այն օրից, երբ մեր ժողովուրդը միասնական ու միակամ ոտքի ելավ՝ իր վճռորոշ ձայնը բարձրացնելով հանուն մարդու իրավունքների պաշտպանության: Դա խաղաղ և արդարացի պահանջ էր, որին Ադրբեջանը պատասխանեց Բաքվում, Սումգայիթում և այլ բնակավայրերում հայ բնակչության կոտորածներով, բռնի տեղահանումներով, հազարավոր մարդիկ դարձան այդ հանցավոր քաղաքականության զոհ:

Ադրբեջանի կողմից մեզ պարտադրված անհավասար և արյունալի պատերազմը է՛լ ավելի կոփեց մեր ժողովրդի կամքը, միավորեց համայն հայությանը մեր պապենական հողը պաշտպանելու և նրա իրական տերը դառնալու գործում: Այդ միասնության ու համախմբվածության, մեր ժողովրդի հայրենասիրության և ազատատենչ ոգու շնորհիվ մենք կարողացանք ոչ միայն դիմակայել սանձազերծ հակառակորդին, այլև՝ տոնել մեծ հաղթանակներ:

Եվ այսօր՝ 30 տարի անց, կարող ենք հպարտորեն արձանագրել, որ մեր ժողովրդի ընտրությունը ճիշտ էր, որ մենք այլ ճանապարհ չունեինք: Մայր Հայաստանի և Սփյուռքի մեր քույրերի ու եղբայրների հետ միասին հերոսաբար պաշտպանեցինք վտանգված հայրենիքը, վերականգնեցինք ավերված տնտեսությունը և ստեղծեցինք կայուն հիմքեր նրա հետագա զարգացման համար, կազմավորվեց պաշտպանության բանակը, որը դարձավ ոչ միայն մեր երկրի, այլև տարածաշրջանի կայունության ու խաղաղության երաշխավորը, ծնվեց ու դաստիարակվեց մի սերունդ, ում համար հայրենիքի ազատությունն ու անկախությունը բացառիկ արժեքներ են:

Թանկագի՛ն բարեկամներ,

Ես ավելի քան վստահ եմ, որ մեր ժողովուրդը կյանքի է կոչելու իր բոլոր նվիրական իղձերն ու նպատակները:

Մեկ անգամ ևս շնորհավորում եմ բոլորիս՝ պետական կարևորագույն տոնի կապակցությամբ և մաղթում խաղաղություն ու մեծագույն հաջողություններ՝ մեր հայրենիքին ու ժողովրդին»:

ԱՀ ՆԱԽԱԳԱՀԻ

ԱՇԽԱՏԱԿԱԶՄԻ

ՏԵՂԵԿԱՏՎՈՒԹՅԱՆ

ԳԼԽԱՎՈՐ ՎԱՐՉՈՒԹՅՈՒՆ

«Սիրելի՛ հայրենակիցներ, Արցախի Հանրապետության իշխանությունների և անձամբ իմ անունից ի սրտե շնորհավորում եմ ձեզ Արցախի վերածննդի օրվա առթիվ: 30 տարի է անցել այն օրից, երբ մեր ժողովուրդը միասնական ու միակամ ոտքի ելավ՝ իր վճռորոշ ձայնը բարձրացնելով հանուն մարդու իրավունքների պաշտպանության: Դա խաղաղ և արդարացի պահանջ էր, որին Ադրբեջանը պատասխանեց Բաքվում, Սումգայիթում և այլ բնակավայրերում հայ

Read More


Դավիթ Միքայելյան / Արցախի  մտավորականությունը առաջին շարքերում էր

1988-ի ղարաբաղյան ազգային-ազատագրական պայքարը, որի արմատներն անչափ խորն են, վկայում է իր ազատության եւ անկախության համար ընդվզող արցախահայության անկոտրում կամքի ու արժանապատվության մասին: Բռնակցվելով Ադրբեջանին, ժողովուրդը երբեք չի հաշտվել օտարի լծի տակ համակերպվելու մտքին եւ 70 տարիների ընթացքում բազմիցս է իր ցասումն ու բողոքն արտահայտել գաղութացման դեմ` ցույցերով եւ հանրահավաքներով, Մոսկվա հղած նամակներով, զանգվածային ստորագրություններով:

Ինչ խոսք, ցանկացած պայքար, դժգոհություն ճնշվում էր Խորհրդային Միության եւ Բաքվի իշխանությունների կողմից, եւ նրանց հեղինակները (նախաձեռնողները) հետապնդվում, աքսորվում եւ բանտ էին նետվում, դաժան հալածանքների ենթարկվում: Շատերին ազգայնամոլի պիտակ էր կպցվում եւ ընդհուպ պարտադրվում էր լքել մարզի սահմանները: Նրանց շարքերում, բնականաբար, մեծ թիվ էին կազմում մտավորականության ներկայացուցիչները, մասնավորապես գրողները, ովքեր փաստացի ուղղորդում, ղեկավարում էին համաժողովրդական շարժումը: Այդպես եղավ նաեւ 1988-ին, երբ ոգեւորված Մ. Գորբաչովի կողմից հռչակված վերակառուցման կուրսով, արցախահայությունը հրապարակայնորեն արտահայտեց Ադրբեջանի կազմից դուրս գալու եւ մայր Հայաստանին միավորվելու իր օրինավոր պահանջի մասին:

Անթաքույց հպարտություն ես զգում այն իրողության համար, որ բոլոր ժամանակներում հայրենիքի մյուս նվիրյալ զավակների շարքում ազգային-ազատագրական պայքարի ջահը մշտաբորբոք են պահել մտավորականության ներկայացուցիչները, Արցախի գրական ընտանիքի անդամները՝ Գրիգոր Ներսիսյանից մինչեւ մեր օրերը: Թերթելով արցախյան շարժման տարեգրության փառավոր էջերը, այդ աստղաբույլի մեջ առանց վարանելու ժողովուրդն արդեն առանձնացրել է գրողներ Բագրատ Ուլուբաբյանի, Բոգդան Ջանյանի, Գուրգեն Գաբրիելյանի, Մաքսիմ Հովհաննիսյանի, Վարդան Հակոբյանի, Հրաչյա Բեգլարյանի եւ գրական օջախի մյուս երեւելիների անունները: Ազգային ազատագրական տրամադրությունների պոռթկումն առավել հախուռն դրսեւորվեց 1988-ի շարժման ընթացքում: Իսկ պայքարի ակունքներում դարձյալ Արցախի մտավորականության լավագույն ներկայացուցիչներն էին, գրական ընտանիքի անդամները: Իրադարձությունների զարգացմանը եւ համաժողովրդական ընդվզմանը հատկապես նպաստեց Արցախի մտավորականության նամակը, որի հեղինակները կոնկրետ փաստերով հիմնավորում են Լեռնային Ղարաբաղի Ինքնավար Մարզը Խորհրդային Հայաստանին միացնելու խնդրանք-պահանջը:

Գրողների միության բաժանմունքում, որը շարժման ակտիվ մասնակիցներին համախմբող հավաքատեղի էր դարձել (հետագայում, հրապարակային միտինգները ղեկավարելու նպատակով, այն տեղափոխվեց «Խորհրդային Ղարաբաղ» թերթի խմբագրության գրականության եւ արվեստի բաժնի վարիչ, անվանի մանկագիր Գուրգեն Գաբրիելյանի աշխատասենյակ, որը մի յուրահատուկ շտաբի էր վերածվել՝ ստանալով «Սմոլնի» խորհրդանշական անվանումը), Վ. Հակոբյանի, Հ. Բեգլարյանի, Գ. Գաբրիելյանի եւ մյուսների եռանդուն ջանքերով գրվում, մշակվում, վերջնական տեսքի էին բերվում Մոսկվա հղվող նամակները, կազմակերպվում կոլեկտիվ ստորագրահավաքներ, համակարգվում հանրահավաքների եւ երթերի կազմակերպման հետ կապված աշխատանքները:

Գրողների առաքելության մասին է վկայում նաեւ Մոսկվա մեկնած մտավորականների պատվիրակությունը (ղեկավար՝ Վ. Հակոբյան): Պատվիրակության անդամները Կրեմլում համարձակ պաշտպանում էին Արցախի դատը եւ Ստեփանակերտ վերադառնալուց, անտեսելով իրենց սպառնացող վտանգը, շարունակում էին առավել ակտիվ գործունեություն ծավալել հանրության շրջանում:

Նստաշրջանի նախապատրաստության մասին մանրամասներ պատմելով, որոշ ուշագրավ դրվագների է անդրադառնում շարժման առաջամարտիկներից մեկ ուրիշը՝ Ռազմիկ Պետրոսյանը. «Հենց որ հրապարակում հավաքվածներն իրազեկվում էին, որ պատգամավորների թիվը թեկուզեւ մեկով ավելացել է, անսահման ուրախություն էինք ապրում: Շատերը, շրջանցելով ազերի ոստիկանների կողմից հսկվող պահակակետերը, վտանգից խուսափելու համար մարզկենտրոն էին հասնում անտառներով ու լեռներով»:

Այո՛, փետրվարի 20-ի նստաշրջանի հրավիրումը մեծ դժվարությունների հետ էր կապված, եւ Բաքուն ամեն կերպ փորձում էր խոչընդոտել պատգամավորների ժամանումը Ստեփանակերտ: Ի պատասխան այն հարցին, թե որն էր նստաշրջանի անցկացման նախաձեռնող խմբի առաքելությունը, Արցախի գրողների միության նախագահ Վարդան Հակոբյանը նշեց. «Մոսկվայից եկանք եւ ի՞նչ տեսանք. Արցախը ոտքի էր ելել, հրապարակը եռում էր: Մոսկվայից հրապարակ հասած մեր ցանկացած լուր ժողովրդի մեջ նոր ալիք էր բարձրացնում, նրան դարձնում ավելի հաստատակամ իր վճռի մեջ: Արցախում շարժման գլուխ էր անցել Արկադի Մանուչարովը, որի ղեկավարությամբ էլ ստեղծվեց նստաշրջանի անցկացման նախաձեռնող խումբ: Ակտիվության բարձրակետում էր Ռազմիկ Պետրոսյանը, որը դեռ դրանից շատ տարիներ առաջ կեւորկովյան հալածանքների էր ենթարկվել ազգասիրական գաղափարների համար: Նախաձեռնող խմբի կազմում ընդգրկված էին շարժման նվիրյալներ Գուրգեն Գաբրիելյանը, Հրաչյա Բեգլարյանը, Մաքսիմ Հովհաննիսյանը, Ռազմիկ Պետրոսյանը, Ռոլես Աղաջանյանը, Բենիկ Օվչյանը, Ժաննա Գալստյանը…»: Փաստորեն մտավորականների 1988թ. նամակն՝ ուղղված Կրեմլին, որի տակ իրենց ստորագրությունն էին դրել նաև պաշտոնյաներից շատերը, մտավորականների պատվիրակության այցը Կրեմլ ու նրանց կողմից Արցախ «առաքված» լուրը («Ոչ միայն լավ հույս կա, այլ վառ վարդագույն հույսեր») շարժումը հանեցին ընդհատակից: Դրանում, անշուշտ, առանցքային դեր խաղացին նաև Արցախի շրջաններում շարժման նվիրյալների ու ժողովրդի հերոսական աշխատանքը:

Ըստ զրուցակցիս՝ նստաշրջան հրավիրելու ուղղությամբ քիչ գործ չէր կատարվել նաեւ մինչեւ իր գլխավորած պատվիրակության վերադառնալը Մոսկվայից: «Պատահական չէ, որ էն գլխից շարժումը ժողովրդական բնույթ էր կրում: Յուրաքանչյուրը հերոսական գործ էր կատարում: Կային նաեւ ենթախմբեր՝ մեր հրաշալի տղաներից կազմված, որոնք արհամարհելով առատ եկած ձյունն ու բուքը, գաղտնազինված, գրեթե փակ ճանապարհներով, սար ու ձորով ապահովում էին, ըստ շրջանների, պատգամավորների ներկայությունը: Նախաձեռնող խմբի հանձնարարությամբ Ժաննա Գալստյանը Հենրիխ Պողոսյանից վերցրել էր նստաշրջանը անցկացնելու մասին մի շարք կարեւոր խորհուրդներ: Դրանք տալով ինձ՝ նախաձեռնող խումբը հանձնարարեց՝ գնալ կառավարության նիստերի դահլիճ եւ առաջ տանել բոլորիս սկսած գործը: Հրապարակում հավաքված հասարակության միջով «կածան» բացվեց: Մեծ, շատ մեծ պատասխանատվություն էր դրված ամեն մեկիս վրա»:

Իսկ թե ինչպես հաջողվեց քվորում ապահովել եւ անխուսափելի դարձնել պատմական նստաշրջանի հրավիրումը, նա այդ մասին որոշ մանրամասներ պատմեց: Նիստերի դահլիճում Արմո Ծատրյանի հետ լծվել էին ներկայացած պատգամավորների ցուցակը կազմելուն՝ ով էր ներկա, ով՝ չէ: Ադրբեջանի միլիցիայի եւ անվտանգության բարձր պաշտոնյաներն ու շարքայինները, ուղեկցելով Բաղիրովին, թափվել էին Ստեփանակերտ, փակել քաղաք բերող ուղիները: Խոջալուից Ստեփանակերտ ձգվող ճանապարհը փակել էին Ասկերանից եկող պատգամավորների առաջ: Ստեփանակերտի կանայք շրջապատել էին կուսակցության մարզկոմի շենքը, որտեղ գտնվում էին բարձրաստիճան զինվորականներ՝ Մոսկվայից եւ Բաքվից: Կանայք ճանապարհ չէին տալիս: Նրանք ստիպված, ներքին գործերի մի պատասխանատու աշխատողի միջոցով, իրենց մոտ հրավիրեցին Ռազմիկ Պետրոսյանին եւ Ռոլես Աղաջանյանին, իսկ վերջիններս հարցը դրեցին այսպես. եթե Ասկերանից եկող մեր պատգամավորներին բաց թողնեք, գան նստաշրջանին, մենք էլ ձեր ճանապարհը կբացենք: Նրանք համաձայնեցին, այդպես էլ եղավ: Արդեն բավականին պատգամավորներ էին հավաքվել դահլիճում:

«Այստեղ ուզում եմ մի կարեւոր լրացում անել,-այն օրերի հիշարժան պահերն է մտաբերում զրուցակիցս:-Քվորումի հարցը դժվարացել էր նաեւ այն պատճառով, որ ադրբեջանցի պատգամավորներին Բաքվից հրաման էր տրված ներքին կարգով չմասնակցել նստաշրջանին, չնայած նրանց շարքում կային այնպիսիները, որ կիսում էին արցախցիներիս պահանջը, այն համարում արդար: Չեմ կարող մոռանալ ազգությամբ ռուս Տանյա Սոբոլեւայի կրակոտ ելույթները, ով պատգամավոր էր ընտրված կոշիկի ֆաբրիկայի կոլեկտիվի կողմից: Ու եկավ մի պահ, որ ընդամենը երեք հոգու ներկայություն քվորում կապահովեր արդեն: Ռազմիկ Պետրոսյանը եւ Ռոլես Աղաջանյանը գործում էին անվրեպ: Աշան մեկնեց մեր քաջ տղաներից մեկը՝ Սերժիկ Ասատրյանը, նա ձիով գյուղից Ստեփանակերտ բերեց պատգամավոր մի կնոջ, որը, չնայած հիվանդ էր, անկողնային վիճակում, սակայն սիրով համաձայնեց մասնակցել նստաշրջանին՝ նկատի առնելով նրա վճռորոշ լինելը: Ռոլես Աղաջանյանի ծառայողական մեքենան՝ «Ուազ» մակնիշի, ուղարկվեց Քարինտակ՝ պատգամավոր բերելու: Այս առաքելությունը նույնպես հաջող կատարվեց: Ռազմիկ Պետրոսյանին տվինք քաղաքում ապրող ուրիշ մի պատգամավորուհու անուն, նրա ներկայությունը եւս չուշացավ: Մի խոսքով, քվորումն ապահովված էր»:

Պատգամավորների շրջանում լուրեր էին տարածվել, թե Բաքվից եւ Մոսկվայից եկած ղեկավարները եւս ցանկանում են մասնակցել նստաշրջանին: Նրանց հետ էր Ադրբեջանի կոմկուսի կենտկոմի առաջին քարտուղար Բաղիրովը, ով ամեն կերպ փորձում էր խափանել նստաշրջանը: Նա տեղեկանալով, որ նստաշրջանի անցկացման աշխատանքների կազմակերպումը նախաձեռնող խմբի կողմից հանձնարարված է Վարդան Հակոբյանին, վերջինիս հրավիրում է կուսակցության մարզկոմ, բայց Վարդան Հակոբյանը հրաժարվում է գնալ Բաղիրովի մոտ, համոզված լինելով, որ նրա նպատակը նստաշրջանի տապալումն է և իրեն չեզոքացնելը: Սակայն շարժման «շտաբից» Ա. Մանուչարովը, Հր. Բեգլարյանը և Ռազմիկ Պետրոսյանը զանգում են Վ.Հակոբյանին և ասում. «Ոչինչ, գնա, նրանք քեզ ոչինչ չեն կարող անել, եթե ուզենան քեզ կալանել, մարզկոմի շենքը կպայթեցնենք»: Այսքանից հետո միայն Վ. Հակոբյանը գնում-հանդիպում է Բաղիրովի հետ, մեկ անգամ ևս շեշտում, որ Արցախի ժողովուրդը իր որոշման մեջ անխոտոր է և նստաշրջանը պիտի կայանա:

«Երբ վերադարձա արդեն նիստերի դահլիճ, ձեռնամուխ եղանք նստաշրջանի սկսման գործերին: Շուտով հայտնվեց Բաղիրովը՝ իր շքախմբով: Նա ամեն կերպ փորձում էր «ճամփից շեղված» արցախցիներին համոզել, որ ետ կանգնեն նստաշրջան անցկացնելու քայլից, սակայն դա անհնար էր: Ժողովուրդը հրապարակից անվերջ կանչում էր՝ սեսիա, սեսիա… Բաղիրովի եւ նրա նազիր-վեզիրների բերանները փակում էին մեր պատգամավորներն՝ իրենց փաստարկված, ճշգրիտ, հիմնավորված ու անառարկելի խոսքով»…

…Արդեն որերորդ անգամ ելույթ ունեցավ Բաղիրովը: Նրան մի պահ թվաց, թե իր խոսքով արդեն ազդում է դահլիճի վրա, բայց սխալվեց, դահլիճի լռությունը պարզապես արհամարհանքի նշան էր, որը ձգվեց գրեթե մեկ րոպե: Ես կանգնեցի տեղում եւ բոլորի անունից դիմեցի Բաղիրովին. «Մինչեւ գիշեր էլ մնաք դահլիճում, միեւնույն է, արդյունքի չեք հասնելու, մի խանգարեք մեզ, թողեք մեր նստաշրջանն անցկացնենք ժամանակին: Ուզում եք՝ նստեք դահլիճում, դուք ևս մասնակցեք, չեք ուզում՝ ազատեք դահլիճը, որ նստաշրջանը սկսենք… Այստեղ Բաղիրովը փլված-պարտված թափ տվեց ձեռքը, գնաց, նրա ետեւից բոլոր նազիր-վեզիրները թողեցին բեմը: Պետք էր նստաշրջանը սկսել: Հրապարակից լսվող ժողովրդի ձայնը մեր ականջներում ու սրտում ղողանջում էր իր արդար պահանջով»,- պատմում է զրուցակիցս:

Նստաշրջանը, ըստ ընդունված կարգի, սովորաբար վարում էր մարզխորհրդի նախագահը կամ տեղակալներից մեկը, իսկ եթե նրանք բացակայում են կամ հրաժարվում, ապա պատգամավորները ստիպված էին լինում նոր նախագահ ընտրել: Երկրորդ տարբերակը ուժի մեջ մտավ: Եվ քանի որ Վ. Հայրապետյանը՝ ԼՂԻՄ-ի կրթության բաժնի վարիչը, ռուսական կրթությամբ էր եւ դահլիճում կային և Մոսկվայից ու Բաքվից ներկայացուցիչներ, Վ. Հակոբյանը տվեց նստաշրջանը նախագահելու համար, նրա թեկնածությունը:

Զեկուցողը Վ. Հակոբյանն էր: Ապա մեկը մյուսի ետեւից ելույթ ունեցան պատգամավորները: Նստաշրջանի սպասված, բաղձալի որոշումով թվում էր, թե բոլոր հարցերն արդեն լուծված են: Միեւնույն ժամանակ զգացվում էին առաջիկայում սպասվելիք դժվարություններն ու դաժան պայքարը: «Մարզգործկոմի նախագահի տեղակալ Շմավոն Պետրոսյանի հետ շենքից դուրս եկանք, եւ մուտքի աստիճանների վրա սրտատրոփ սպասող ժողովրդի առաջ հանդես եկա հակիրճ խոսքով՝ փոքրիկ բարձրախոսով, որ բերել էր միլիցիայի աշխատող, երջանկահիշատակ գրող Վալերի Քոչարյանը: Ժողովուրդն աննախադեպ ոգեւորությամբ ընդունեց մեծ ավետիսը արցախցիներիս բարի կամքով կայացած որոշման մասին: Այնուհետեւ մեջտեղ եկավ որոշումը օրինականորեն ձեւակերպելու խնդիրը, որն առանց Շ. Պետրոսյանի, ով ինչ-ինչ հանգամանքներից ելնելով՝ մի քիչ ուշ էր դահլիճ եկել, վճռորոշ դերի ու մասնակցության, բնականաբար, հնարավոր չէր լինի կազմակերպել, մանավանդ որ, մարզգործկոմի կնիքն իր հետ փախցրել էր նախագահ Օսիպովը… Ուզում էինք ամեն ինչ անել պատշաճ մակարդակով: Յուրաքանչյուր հարց իրավաբանորեն ճիշտ մեկնություն էր ստանում ինչպես Կարեն Բաբուրյանի, այնպես էլ Երեւանից ժամանած հայտնի իրավաբան Վլադիմիր Նազարյանի խորհուրդներով: Նրանց միացել էր նաեւ Ստեփանակերտի քաղդատավոր Ռազմիկ Սարգսյանը: Մնում էր պատմական փաստաթուղթն արագ Մոսկվա հասցնել»,-հիշարժան պահը մտաբերելով՝ հուզմունքը չի թաքցնում Վ. Հակոբյանը:

Անհրաժեշտ էր նստաշրջանի որոշումը Երեւան, Մոսկվա, Բաքու եւ այլ հասցեներով առաքել: Ադրբեջանը բոլոր փոստային եւ ոչ փոստային ճանապարհները փակել էր, առել խիստ հսկողության տակ, որ դրանով իսկ տապալեր գործը: Ռոլես Աղաջանյանը, Ռոբերտ Բաղդասարյանը եւ Պավել Նաջարյանը Արկադի Մանուչարովի մոտ՝ շինանյութերի կոմբինատում, պայմանավորվելով անելիքների մասին, ճանապարհ են ընկնում դեպի Երեւան: Բայց Շուշի չհասած, բախվելով ազերիների թափորին, ետ են գալիս: Ուրեմն՝ ցամաքային ճանապարհով որոշումը տեղ հասցնելն արդեն բացառվում էր: Ինչ անել, ինչպես վարվել: Այստեղ էլ նորից նախաձեռնող խմբի տղաներն իրենց հնարամտությամբ գերազանցեցին թշնամուն:

Նվիրյալների մի փոքրիկ «թափորի» ուղեկցությամբ «մահացած» հին կոմունիստի դագաղը, որի մեջ էր որոշումը, «Շտապ օգնության» մեքենայով տարվում է Ստեփանակերտի օդանավակայան (դարձյալ Ռոլես Աղաջանյանի, Պավել Նաջարյանի եւ Ռոբերտ Բաղդասարյանի կողմից): Օդանավակայանում նրանց միանում են բժիշկ Վալերի Մարությանն ու Ռազմիկ Պետրոսյանը, եւ կազմակերպված ձեւով պատմական որոշումը ուղղաթիռով հասնում է Երեւան, այնտեղից էլ՝ Մոսկվա:

«Ղարաբաղյան շարժման 30-րդ տարեդարձը, կարծում եմ, առիթ է՝ եւս մեկ անգամ հայացք ձգելու ոչ հեռավոր անցյալին, արժեւորելու նստաշրջանի ընդունած պատմական խիզախ որոշումը, ի մի բերելու գոյամարտի տարիների մեր ձեռքբերումները եւ գլուխ խոնարհելու հայրենիքի համար նահատակված մեր հայորդիների պայծառ հիշատակի առաջ, ավարտին հասցնելու մեր պայքարը,-ասում է Վարդան Հակոբյանը:-Եվ այդ ամենը մենք պիտի շարունակենք նստաշրջանյան օրերի միաբանությամբ, մաքրությամբ, սիրով ու նվիրումով»:

1988-ի ղարաբաղյան ազգային-ազատագրական պայքարը, որի արմատներն անչափ խորն են, վկայում է իր ազատության եւ անկախության համար ընդվզող արցախահայության անկոտրում կամքի ու արժանապատվության մասին: Բռնակցվելով Ադրբեջանին, ժողովուրդը երբեք չի հաշտվել օտարի լծի տակ համակերպվելու մտքին եւ 70 տարիների ընթացքում բազմիցս է իր ցասումն ու բողոքն արտահայտել գաղութացման դեմ` ցույցերով եւ հանրահավաքներով, Մոսկվա հղած նամակներով, զանգվածային ստորագրություններով:

Read More


Վարդան Հակոբյան / 1988թ. Փետրվար Սումգայիթյան մեր զոհերի հիշատակին

Արյունաքամ է արեւը լինում`

Պատուհանից դուրս նետված մանկան պես,

Իսկ խաբկանքը իր ոստայնն է հինում,

Երկինքը սարդի մի ցանց է ասես:

Ինքն իրեն բացեց կապանքը ստի,

Ավարտվեց ամեն դիմակահանդես,

Գայլը գայլն է նույն` բնույթով պատիր`

Գառան մորթու մեջ, թե որջում անտես:

Ատամը արյան համ առավ կրկին,

Նորից երեւաց մռութը գայլի.

Մգլոտ աչքերում վառվում է ուժգին

Ենիչերական մոլուցքը վայրի:

Ժանիքը խրել կողերը դարի

Իր սեւ նախճիրն է տոնում անարգել.

Չի ոռնում սակայն, շեյթանավարի

Վնգստում է սուտ մերձության խոսքեր:

Հողը դարձնենք բերդ… ԵՎ դուռ չբացեք`

Ինչ թաթ էլ ցույց տան դռան նեղ ճեղքից…

Սրբեք մամուռը, բառն ընթեռնեցեք,

Արյուն է կաթում մեր ամեն խոսքից:

Մենք` որդիք Հայկի, արդար ու վսեմ,

Դավ ու դառնություն այդ ե՞րբ չենք տեսել,

Բայց ոչ մի անգամ, աստված է վկա,

Արցախին հաղթող չի եղել, չկա…

Թող Քիրս ու Մասիս, թող Զանգու, Թարթառ

Զանգեն… լեզվակը քաշեցեք ամուր…

Մայրական, անուշ ձայնդ, Հայաստան,

Մեզ համար, ներիր, եւ սեր է, եւ սուր…

Արյունաքամ է արեւը լինում` Պատուհանից դուրս նետված մանկան պես, Իսկ խաբկանքը իր ոստայնն է հինում, Երկինքը սարդի մի ցանց է ասես: Ինքն իրեն բացեց կապանքը ստի, Ավարտվեց ամեն դիմակահանդես, Գայլը գայլն է նույն` բնույթով պատիր` Գառան մորթու մեջ, թե որջում անտես: Ատամը արյան համ առավ կրկին, Նորից երեւաց մռութը գայլի. Մգլոտ աչքերում վառվում է ուժգին

Read More


Նիկոլա ԺԻԼ  (Ֆրանսիա) / Թարգմանությունը՝ ՔԱՆԱՔԱՐԱ ՔՈՉԱՐՅԱՆԻ

ԱՐԵՎԱԾԱԳԻ ՁԵՌՔՈՒՄ

Արևածագը

Ճեղքում է խավարը,

Խլում առավոտը

Գիշերների ընդերքներից:

Անդրե Շեդի

ԹԻԹԵՌՆԻԿ

Թղթե թիթեռնիկներ՝ համաչափ

ծալված թևերով,

ձեր թռիչքն ուղված է դեպի

ապագա,ահավասիկ մշակված,

վաղվա արշալույսների անորոշ

ճակատագիր,

տարողունակ, ամբողջական, հստակ

գույների խառնարանում՝ պարզ

հնչեղություն, համատեղված

հակադիր երանգներով, աղմկոտ

խնջույքներում.

փխրուն հոգու ուղղագրություն՝ մեր

ափի սեմաֆորում,

բնակեցված ծանոթ աստղերով:

ԱԿՆԹԱՐԹԻ ՉԱՓԸ

Իրերի խաղաղությունը

Հաճախ պարզ ուռենու մեջ է նրա

խաղաղությունը,

մի քանի իրեր՝ առանց շքեղության-

ճոճվող բազմոցը խորը զամբյուղով

ներքաշում է հաղորդակցության, իսկ մենք թողնում ենք

պարզեցումը մեր ցանկությունների

մի լուսավոր շեմի, ուր ճկվում են սարսուռները հետագայի:

Աղբյուրը և վայրի խնձորենին

Ջրի զանգվածի և քարերի միություն

խնձորենու պաշտպանիչ կամրջի տակ

ինչպիսի պարզ ներդաշնակություն որից

զարմանում է աչքը և երազում

ժամանակի մի անկյուն

ուր կարող է թողնել թեթև հայացք

սպառվող ժամանակներում:

Գուպիի* նրբանցքում

Թերևս, գրեթե ուղիղ ճանապարհ,

քայլերի թռիչքը առաջնորդվում է

անկանոն

գավիթներով, դատողությունը՝ մինչև

սին երազներ, ուր արձագանքները

որպես սպեղանի ձգվում են օրերի

միջով և կշռվում բեմոլից թեթև:

Գուպի* – Փողոց Ֆրանսիայում

Ջրի խոհերում

Սայթաքել քո խոհերի ջրերում

դեպի լռություն սեղմված ժամերում,

ուր հեռանում է անհանգստությունը

վաղվա օրվանից, որ պաշտպանում է

-ինքնավստահեցնում-օազիսներ,

իր հոսանքում վտանգված:

Ներկայություններ

Բավական է քեզ մի փոքրիկ մշուշ՝

Կրճատելու ճանապարհորդություններդ

երկնքի և ծովի խառնարանում.

փոքրիկ ներկայություններ,

վտիտ առագաստներ, թևեր՝

ասեղնագործված մաշվող օրվա կտավին:

Մամուռ

Իր ցնցոտիներով լույսը

գալիս է հիմնավորվելու

օրվա փխրուն մամուռներում,

նա հաջորդաբար թողնում և վերցնում է

գույնը

այնտեղ, որ հաջողությամբ

ամուսնանում է հանկարծադեպ

քամու հետ իր հանգույցներում:

Մակույկներ

Իջիր ժամերի շոգենավը –

նա պաշտպանում է մակույկները

քո փշրված ցանկություններից

կրակոցների տեղատարափում, գրավիր

հեռու մոլորված զգացողություններից

ժամանակների տարածքն այս՝ քո

օթևանը:

Հոգնությունների տարածք

Մոռանալ, մոռանալ գիշերները դաժան

բացարձակ հագեցած, ունայն

Այս կավե պնակի, այս ձեռքերի մեջ

քո հոգնությունն է իր հանգիստն առնում.

մեծ բան չէ սակայն, իրապես ոչինչ,

բայց տոկուն է այն:

Ով է գիտակցում երկրի վրա չափն իր

ծանրության:

Լքում

Այս օրերը` ծաղիկների պղպջակներ,

գտիր այնտեղ հանգստություն.

նրանց ավազը և մահը նրանց

ներծծում են դառնություն,

միթե՝ դա է միայն հիշվում

ապրած չարքաշ րոպեներում:

Նետիր այս խոյանքները

բոլոր զայրույթները քո:

Հացենի

Առագաստները ընդդեմ քամուն փխրուն

և հնազանդաբար դիմագրավում են

մրրիկների

հանկարծությանը ճյուղերի թեթև

կամարներում

և առավել հանդիմանվելով փշրված

օդի գրկախառնումից

հացենին ապրում է թևավորված:

ԱՐԵՎԱԾԱԳԻ ՁԵՌՔՈՒՄ Արևածագը Ճեղքում է խավարը, Խլում առավոտը Գիշերների ընդերքներից: Անդրե Շեդի ԹԻԹԵՌՆԻԿ Թղթե թիթեռնիկներ՝ համաչափ ծալված թևերով, ձեր թռիչքն ուղված է դեպի ապագա,ահավասիկ մշակված, վաղվա արշալույսների անորոշ ճակատագիր, տարողունակ, ամբողջական, հստակ գույների խառնարանում՝ պարզ հնչեղություն, համատեղված հակադիր երանգներով, աղմկոտ խնջույքներում. փխրուն հոգու ուղղագրություն՝ մեր ափի սեմաֆորում, բնակեցված ծանոթ աստղերով: ԱԿՆԹԱՐԹԻ ՉԱՓԸ Իրերի խաղաղությունը Հաճախ

Read More


Հերմինե Ավագյան /  Պատերազմ. Աչքեր. Ծաղիկներ

ՀԱՅՐՍ. ԴԻՄԱՆԿԱՐ`

ԱՌԱՆՑ ՎՐՁՆԻ…

Ես նրան չեմ հիշում: Հաճախ եմ փորձել մտովի կառուցՀեել նրա պատկերը. սկզբում գծել եմ դեմքը, հետո աչքերը, բայց երբեք իմ կառուցած պատկերը նման չի եղել ինձ նայող նկարին. ավելի ճիշտ` ես չեմ կարողացել մինչեւ վերջ ուրվագծել հորս աչքերը: Նկարից ինձ նայող աչքերում ինչ-որ բան միշտ ավելին է եղել, ինչ-որ բան, որ անհնար է մտովի նկարել. հետո եմ հասկացել` նրա աչքերում անչափ շատ է սերը, անբացատրելի, տիեզերական սերը, իսկ իրական սերը երեւի հնարավոր չէ մտքով նկարել:

Ես նրան չեմ հիշում եւ այդ պատճառով հաճախ եմ զգում մի բան չունենալու դատարկություն, որը ոչ մի բանով չես լցնի, անգամ հուշերով, քանզի չունեմ դրանք: Հուշերը հաճախ փրկում են, բայց եթե դրանք ունենում ես: Մանկությունս հիշում եմ միայն 5-6 տարեկանից, իսկ այդ հուշերում նա արդեն չկա…

Ասում են` նա կենսուրախ մարդ էր, ուստի` ես նրա մասին տխրությամբ չեմ խոսի: Ինձ համար նա մորս պատմած հեքիաթների գլխավոր հերոսն է… Ինձ համար նա հեքիաթներից դուրս էլ հերոս է…

Ամենամեծ բանը, որ կուզեի, նրա չափ սիրել կարողանալն է…

Պատերազմից շատերն ունեն լուսանկարներ, շատերն են երեւում տարբեր տեսաերիզներում, շատերն են արժանի երեւալու, բայց հաճախ երեւում են նաեւ նրանք, ովքեր կապ չունեն պատերազմի հետ: Ես երկար, շատ երկար եմ փորձել նրան գտնել որեւէ լուսանկարում, որեւէ տեսաերիզում, բայց ապարդյուն. նա ոչ փամփուշտակալով նկար ունի, ոչ ինքնաձիգով (իր ձեռքով սարքված), ոչ ժպտալիս, ոչ էլ տխուր: Նա միշտ սիրել է նկարվել, բայց ոչ պատերազմի ժամանակ…

Երբ հայրս իր ընկերոջ` Ջիվանշիր Քոչարյանի հետ ինքնաշեն զենքեր էր պատրաստում, շատերի համար դա խենթություն էր: Հետո նա ապացուցեց, որ մի քիչ խենթ է, բայց ոչ թե ինքնաշեն զենք պատրաստելու, պատերազմին նախապատրաստվելու հարցում, այլ հայրենիքի հանդեպ ունեցած սիրո հարցում: Սերը հաճախ է տանում խենթությունների: Երբ սրտիդ մեջ մի ողջ հայրենիք ես ունենում, ո՞վ գիտե, գուցե մի քիչ խենթանում ես, մոռանում անձդ, նվիրվում գործիդ…(Երանի՜ խենթերին, որովհետեւ եթե նրանք չխենթանային, ամեն բան շատ եւ շատ ուրիշ կլիներ կամ էլ` չէր լինի պարզապես)…

Երբ ստեղծվեց մեր գյուղի կամավորական ջոկատը (շրջանում` առաջինը) հայրս չէր ուզում գլխավորեր այն: Նա հատուկ կրթություն չուներ, դպրոցում միջակ սովորող էր, մասնագիտությամբ գինեգործ էր, մորից նաեւ դերձակություն էր սովորել: Տղերքը պնդեցին` կամ Արմենը պիտի լինի, կամ` ոչ ոք: Նա գլխավորեց ջոկատը, հետո նաեւ դասակը, վաշտը… Նրա հանդեպ հարգանքը եւ սերը հավասար նժարների վրա էին, ու դրանից դարձյալ շահում էր Գործը…

Մի օր մարտից հետ չեկավ. ծանր մարտ էր Ավդալ-Գյուլաբլու կոչվող տեղամասում: Դա 1992թ. մայիսի 15-ն էր: Ոչ ոք կարգին լուր չբերեց նրանից, ոմանք էլ հակասական բաներ էին ասում: Մայրս ասում է, որ 15 օր շարունակ մի թռչնակ ամեն օր ծեծում էր մեր պատուհանը եւ արտասովոր ձայն էր հանում: Թռչունն ինչ-որ բան էր ուզում ասել երեւի… Երանի՜ հասկանայինք թռչունների լեզուն…. Միայն 15 օր հետո բերեցին նրան, ասացին, որ նա է… Մայրս չի սիրում խոսել այդ մասին, երբ հարցեր եմ տալիս, չի պատասխանում, փոխում է զրույցի թեման, բայց ես գիտեմ` նա միշտ սպասել է նրան, որովհետեւ հոգու խորքում մտածել է, որ մի օր կգա…

Երբ դրսում խաղում էինք, ու հայրերը կանչում էին իրենց փոքրիկներին, երբ նրանք էլ «հայրի՜կ» էին ասում, ես խռովում էի, մի կողմ քաշվում: Հիմա ես չեմ խռովում դրանից, ես ի սրտե ուրախանում եմ բոլոր նրանց համար, ովքեր «հայրիկ» են կանչում եւ ուզում եմ, որ նրանք միշտ կանչեն… Դա աշխարհի ամենաուժեղ բառն է…

ԹԵՐԹԵԼՈՒՑ ԱՌԱՋ

Այս պատմությունը հորինել է ինչ-որ մեկը, հորինել է այն ժամանակ, երբ ես դեռ լույս աշխարհ չէի եկել, հորինել է այն բանի համար, որպեսզի երբ ես գամ, այն արդեն լինի: Այս պատմությունը ես չեմ գրել, ես պարզապես արտագրել եմ այն իմ մաքուր տետրում, ասել է թե` ապրել եմ այն: Ես չգիտեմ այս պատմությունն ինչպես կոչել, քանզի եթե ես չեմ գրել այն, ապա վերջաբանն էլ հայտնի չէ, ո՞վ գիտե, գուցե վերջում, իրոք, երկնքից երեք խնձոր է ընկնելու, եւ մեկն ասելու է` մեկը գրողին, մեկը կարդացողին, մեկն էլ նրան, ով արտագրել-ապրել է այն…

Այս պատմության էջերը թերթել է պատերազմը եւ յուրքանչյուր էջում ինչ-որ գրություն է թողել, որն այլեւս ոչ մի ռետինով ջնջել հնարավոր չէ: Հնարավոր չէ նաեւ պոկոտել էջերը, քանզի ամեն էջի վերջը մյուսի սկիզբն է… Ուրեմն` ես կպատմեմ պատերազմի մասին…

Մարդու աչքերը կոչված են տեսնելու, եւ երբեմն աչքերն ավելին են զգում, քան սիրտը, որ ներսում է եւ կոչված է զգալու: Պատերազմ տեսած աչքերը մի քիչ ուրիշ են լինում, չգիտեմ ինչ բառով է դա կոչվում, բայց նրանք, հաստատ, տարբեր են լինում: Այդ աչքերը հաճախ հնարավոր է տարբերել հազարների մեջ: Այս պատմությունը աչքերի մասին չէ, բայց նրանք են ամեն բան տեսել…

Ամեն մի պատմություն հուշեր է թողնում` լավ կամ վատ. դա կախված է այն բանից, թե մարդիկ ինչպիսինն են ուզում հիշել այն: Հուշերը մի քիչ նման են ծաղիկների. կան հուշեր, որ ծաղիկների գույն ունեն, կան հուշեր, որ բուրում են ծաղիկների պես, եւ կան նաեւ այնպիսինները, որ ծաղիկների պես չեն թառամում: Այս պատմության մեջ շատ են անթառամ ծաղիկները…

Այս պատմությունը հորինել է ինչ-որ մեկը, բայց ես կբացեմ դեպի պատմության խորքը տանող պատուհանները, միգուցե, այդ ընթացքում, երբ դուք կկարդաք այն, երկնքում արեւ լինի, եւ պատուհանից արեւը ներս ընկնի. կնշանակի` դա երջանկության նշան է կամ Ձեզ, կամ ինձ համար… Այս վերջինն ասացի պարզապես, որպեսզի ժպտաք, քանի որ ամեն մի գործ սկսելուց առաջ կարեւոր է ժպտալը: Կարդալն էլ գործ է…

ՀԱՅՐՍ. ԴԻՄԱՆԿԱՐ` ԱՌԱՆՑ ՎՐՁՆԻ… Ես նրան չեմ հիշում: Հաճախ եմ փորձել մտովի կառուցՀեել նրա պատկերը. սկզբում գծել եմ դեմքը, հետո աչքերը, բայց երբեք իմ կառուցած պատկերը նման չի եղել ինձ նայող նկարին. ավելի ճիշտ` ես չեմ կարողացել մինչեւ վերջ ուրվագծել հորս աչքերը: Նկարից ինձ նայող աչքերում ինչ-որ բան միշտ ավելին է եղել, ինչ-որ բան, որ

Read More


Ալիսա Բաղդասարյան / Մաքսիմ Հովհաննիսյան. Գրող և հրապարակախոս

Ժամանակակից հայ արձակի երեւելի դեմքերից մեկն է Մաքսիմ Հովհաննիսյանը: Նա, 20-րդ դարի 60-ական թվականներին մուտք գործելով գրական դաշտ, իր տաղանդով եւ բեղուն գրչով կարողացավ հասուն եւ համոզիչ խոսք ասել: Հիմնավորելով իր մտքի խորհուրդն ու բռնած գործի արժեքավոր լինելու իրողությունը` նա ստեղծեց գրական հարուստ ժառանգություն: Գրող-հրապարակախոսն այսօր էլ ստեղծագործական ընթացքի մեջ է, դեռեւս արգասաբեր է նրա գրիչը, ասելիքը` թարմ ու հետաքրքիր, բարձրացրած խնդիրներն ու շոշափած թեմաները` ժամանակամետ: Հայրենի ծննդավայրի մաքրությունն ու գեղեցկությունն ամբարած իր մեջ` գրող-հրապարակախոսը ստեղծեց եւ շարունակում է արարել արժեքավոր գործեր` տալով Արցախի ու արցախցու, եւ ընդհանրապես` աշխարհի ու մարդու անաղարտ ու բնական, ճշմարիտ ու կենդանի պատկերը: Ճիշտ է նկատել անվանի գրականագետ, ակադեմիկոս Սեւակ Արզումանյանը` գրելով. «Այո՛, իր աշխարհի հանգույն, իր աշխարհի շնչով է ապրում Մ. Հովհաննիսյանը, ստեղծում պայծառ գործեր, ընթերցողին պարգեւում հոգեւոր ինքնամաքրումի ու ինքնաճանաչման պայծառ պահեր… Իսկ եւ իսկ իր աշխարհի հանգույն, իր աշխարհի շնչով…»: Մ. Հովհաննիսյանի տաղանդի, ինքնատիպ ոճի, նրա ստեղծած հետաքրքիր աշխարհի եւ նրանում ապրող մարդկանց մասին ուշագրավ է գրող, գրականագետ Վարդան Հակոբյանի դիտարկումը. «Կարդալով Մաքսիմ Հովհաննիսյանին, այն պատկերացումն ես կազմում, որ ոչ միայն ինքն է կերտում իր հերոսներին, այլեւ հերոսներն, իրենց հերթին, վերակերտում են գրողին, այսինքն` աստվածային արարչությունն ընթանում է զուգահեռ»: Մ. Հովհաննիսյանը, գրելով իրեն ծնած, սնած հողի, այն շեն պահող մարդկանց մասին, ցանկանում է նրանց կյանքի խորհուրդը պարզել որպես զգուշացում` «ավելի երջանիկ բախտ ունենալու համար»: «Արվեստի մեջ նորությունը ծնվում է այն ժամանակ, երբ արվեստագետը լավ գիտի, թե անցյալում ստեղծված ավանդներից, որի վրա պետք է հենվել, որից պետք է հրաժարվել, եւ ինչին պետք է ձգտել»,- գրում է Էդ. Ջրբաշյանը:

Մաքսիմ Հովհաննիսյանն առինքնող պարզությամբ ընթերցողի առջեւ է դնում իր միտքն ու հոգին` հավատարիմ մնալով իր արյան կանչին եւ իր նախնիների փորձն ուսուցանող դասերին: Մայրենի լեզվի եւ հայրենի բարբառի նրբությունների յուրացման, հայ եւ համաշխարհային գրականության ու մշակույթի ուսումնասիրության, փիլիսոփայական եւ հոգեբանական հիմնական դրույթների քաջատեղյակության շնորհիվ, գրող-հրապարակախոսը բացում եւ բացահայտում է յուրօրինակ մի աշխարհ, որտեղ գեղեցիկն ու տգեղը, չարն ու բարին, ճիշտն ու սխալը բախվում են իրար` ի ցույց հանելով կյանքի ճշմարիտ պատկերը, եւ մարդը, կերտելով իրականությունը, բացահայտում է իր ես-ի տարողունակ ու բազմախորհուրդ տարածքները: Ռեալիստական թանձր գույներով գրողն ընդհանրացնում է բազմաբարդ ու բազմաբովանդակ կյանքի տիրույթները: Երկի սյուժեի եւ ֆաբուլայի, ինչպես նաեւ կոմպոզիցիայի ճիշտ հարաբերակցության արդյունքում հեղինակը հասնում է հերոսների հոգեբանության եւ բնավորությունների լիարժեք բացահայտմանը: Ըստ գրականագետ Շկլովսկու, սյուժեն իրականության կոնցեպցիան է: Մաքսիմ Հովհաննիսյանի արձակին խորթ չեն դասական պատմելաձեւին հատուկ սյուժետային ընդգծումները, անգամ աննշան թվացող մանրամասների միջոցով բացահայտում է մարդու հոգեբանությունն ու ներաշխարհը: Իսկ ցանկացած մարդու ներքին աշխարհը, անկախ սոցիալ-հասարակական եւ այլ պայմաններից, իր մեջ ներառում է ինքնուրույնության տարրեր, ինչի մասին ժամանակին գրել է Արիստոտելը: Ընդհանրապես մարդու ներաշխարհի ուսումնասիրությունը` որպես կարեւորագույն խնդիր, եղել եւ մնում է թե՛ դասական, թե՛ ժամանակակից մասնագետների ուշադրության կենտրոնում: Առավելապես այսօր` գիտության եւ տեխնիկայի աննախադեպ զարգացման ժամանակաշրջանում, հոգեբանությունը դիֆերենցվում է` առաջ քաշելով մարդու ներաշխարհը բացահայտող մի շարք ուղղություններ, հոսանքներ, դպրոցներ: Ինչպես նկատում է գրականագետ Դավիթ Գասպարյանը. «Ամբողջ 20-րդ դարի գրականությունը Նիցշեի, Ֆրոյդի դար է, որոնք եկան որպես գերմարդ, գիտակցության հոսք, որպես հոգեվերլուծություն, ներքին խոսք, գոյափիլիսոփայություն: Խուսափել այս ամենից` անգամ Նիցշե ու Ֆրոյդ չկարդալով` անհնարին է»: Ժամանակաշրջանի փոփոխությունները բնականաբար չէին կարող դուրս մնալ գրականության տեսադաշտից, որի հետեւանքով գեղարվեստական գրականության մեջ առաջ քաշվեցին նոր դրույթներ, որոնք ամրագրվեցին նաեւ հայ գրականության մեջ: Պատահական չէ գրականագետ Զ. Ավետիսյանի այն դիտարկումը, թե` «20-րդ դարի հայ գրականության վրա ակնհայտ է 20-րդ դարի արեւմտյան փորձը: Բորխեսի ընդգծված կյանքային ֆաբուլայի գեղարվեստական յուրահատուկ վերակառուցումը, սյուժետավորումը, Ջոյսի ներքին մենախոսությունը, Կաֆկայի հերոսի օտարացման, այլակերպման նշանները, Բեքետի հերոսների աբսուրդային սպասողականությունը, ֆոլքներյան գեղարվեստական տեքստի խտացվածության որակը, ընդհանրապես արեւմտյան արձակին հատուկ ապահերոսացումը, սյուժեի անսպասելի շրջադարձերը եւ այլն»: Այսպիսով` անցյալ դարի 60-ական թվականներին հայ գրականության էական փոփոխությունը, պայմանավորված լինելով համաշխարհային գրականության ազդեցությամբ, եղավ շրջադարձային: Ասպարեզ մտած նոր սերնդի արձակագիրներ Հ. Մաթեւոսյանը, Զ. Խալափյանը, Պ. Զեյթունցյանը, Մ. Գալշոյանը, Վ. Պետրոսյանը, Ն. Ադալյանը, ինչպես նաեւ Մ. Հովհաննիսյանը, փնտրեցին ու գտան կյանքը պատկերող նոր ու թարմ ձեւեր, եղանակներ, առաջին պլան մղվեց մարդն` իր հոգեբանությամբ ու ներաշխարհով: Մ. Հովհաննիսյանը Հր. Մաթեւոսյանի հետնորդը լինելու համոզիչ փաստարկներ ու հիմնավորումներ ունի: Նրա ստեղծագործությունների հիմքում մարդն է, առավել հաճախ` գյուղացին` իր յուրահատուկ կերպարի հոգեբանական եւ գեղագիտական բացահայտմամբ: Հենց 1960-ական թվականներին «քաղաքագիրների» եւ «գյուղագիրների» միջեւ ծագեց բանավեճ, որտեղ «քաղաքագիրների» տեսաբան Վ. Պետրոսյանը իր «Հավասարում բազմաթիվ անհայտներով» հոդվածում, եւ Հրանտ Մաթեւոսյանը «Այսպես կոչված գյուղագրության մասին» հոդվածում առաջ քաշեցին իրենց կողմնորոշումներն ու տեսությունները «միջին ազգային կերպարի» շուրջ, որտեղ հատկանշական է Հրանտ Մաթեւոսյանի այն դիտարկումը, թե` «ո՛չ գյուղն ու քաղաքն են սոցիալական հակադիր բեւեռներ, ո՛չ գյուղացին ու քաղաքացին են մարդկայնորեն հակադիր որակներ…»: Տաղանդավոր գրողը, ընդհանրացնելով իր խոսքը, վերջակետում է ասելիքը` ընդգծելով իր մտքի փիլիսոփայությունը. «Չկա գյուղագրություն կամ քաղաքագրություն, կա միայն մարդկային հայացք` բնությանն ու աշխարհին»: Մ. Հովհաննիսյանը հենց այս հարթության վրա էլ ընդարձակեց ասելիքը` ստեղծելով արժեքավոր գործեր: Գրականագետ Սեւակ Արզումանյանը, հետեւելով Հովհաննիսյանի գրական ընթացքին, նկատել է. «Արձակագիր Մաքսիմ Հովհաննիսյանի գրական «հումքի» աղբյուրն իր ծննդավայրն է, հայրենի գյուղը, որը պատմվածքներում Լեռնաղբյուր անունն է ստացել` սիմվոլացնելով առհասարակ ավանդական ու նոր Լեռնային Ղարաբաղը` իր աշխատասեր ու խոսքաշեն մարդկանցով ու սովորություններով»: Մ. Հովհաննիսյանի ստեղծագործություններն արցախցու ֆենոմենալ տեսակի եւ սեփական ես-ի բացահայտման արժեքավոր մի փորձ է, ինչն ընդգծում է գրողի հոգով, մտքով ու ֆիզիկական ամբողջականությամբ ազգային հողին ամուր կապված լինելու կարեւոր հանգամանքը, առանց որի ամբողջական չէր լինի ո՛չ նրա կյանքը, ո՛չ արվեստը, որոնք պայմանավորված են իրարով եւ իրար միջոցով են կայանում:

1988թ. սկսվում է Արցախյան շարժումը` իր հետ բերելով բոլորովին այլ զգացողություններ եւ ակնկալիքներ: Արցախյան հարցը բացահայտորեն բարձրացվում է համահայկական մակարդակի: Բաց նամակներով հանդես են գալիս ժամանակի մտավորականները: Արցախյան շարժումը դառնում է համազգային խնդիր, որի լուծման համար բռունցքվում է ազգը, եւ գործը, խոսքի հետ համազոր, կերտում է նոր դարաշրջան: 88-ն ու նրան հաջորդող մարտական տարիները նոր թափ ու որակ են հաղորդում գրող-հրապարակախոսի գրչին: 1988 -1993 թվականներին Հովհաննիսյանը ստանձնում է «Խորհրդային Ղարաբաղ» (հետագայում «Արցախ») թերթի գլխավոր խմբագրի պաշտոնը: Խմբագրական պատասխանատու աշխատանքներից զատ` գրող, լրագրող, հասարակական գործիչ Մ. Հովհաննիսյանը, հավատարիմ մնալով իր մասնագիտությանն ու աստվածային շնորհին, պատմվածքների, էսսեների միջոցով արտացոլում է Արցախում տեղի ունեցող պատմական իրողությունների, հերոսական դեմքերի ու դեպքերի փաստացի պատկերը: Այդ տարիներին էլ ծնվում են նրա շատ գործեր, մասնավորապես` «Մենք» էսսեների ժողովածուն: Այն լույս է տեսնում 1989թ. Երեւանում, որտեղ զետեղված տասը էսսեներն արժեւորում են Արցախ բնաշխարհի գեղեցկությունն ու նրա ժողովրդի հարուստ հուզաշխահրը: Ժողովածուի համար Մ. Հովհանիսյանն արժանանում է Հայաստանի գրողների միության Դ. Դեմիրճյանի անվան մրցանակի: Հետագայում նրա հրապարակախոսությունը ձեւավորվում է «Տերունական աղոթք», «Ռեպորտաժ դեպքի վայրից» եւ այլ հրապարակումներով: Արցախյան շարժման սկիզբը, ընթացքն ու հարաբերական անդորրը բնութագրող ինքնատիպ արձանագրմամբ գրող-հրապարակախոսը գրական, փաստագրական մեծ ժառանգություն է ստեղծել: Նա համարձակորեն իրականության ճշմարիտ դեմքն ի ցույց հանեց` երբեմն նաեւ սեփական անձը վտանգելով: Սակայն դա էր ժամանակի հրամայականը, իսկ գրիչ ունեցող գրողը, մտավորականը ոչ միայն չէր կարող դուրս մնալ այդ ժամանակից, այլեւ ինքը եւս պետք է նպաստեր այդ ժամանակի կերտման գործընթացին: Մ. Հովհաննիսյանը կարողացավ ստեղծել իր աշխարհը` ճիշտ ժամանակագրությամբ, շոշափելի, հարազատ, իրական դեմքերի ու իրադարձությունների օբյեկտիվ նկարագրությամբ, պարզ եւ հասկանալի շարադրանքով, բառերի ու բառակապակցությունների դիպուկ գործածությամբ եւ հաստատուն ձեռագրով: Ականավոր գրականագետ, ակադեմիկոս Սերգեյ Սարինյանը գրում է. «Այստեղ էականը «նոր աշխարհն» է եւ նրա պատկերը` ըստ խոսքի, որ այլ կերպ կարելի է անվանել իրականության գիտակցում: Ժամանակն Արցախյան ազատագրական շարժումն է տասնամյա իր տեւողությամբ` սկիզբը, ընթացքը եւ անավարտ վիճակի հարցականը»: Երբեւէ Մ. Հովհաննիսյանի գրիչն այնքան բեղուն չի եղել, որքան այդ տարիներին: Գրեթե երկու հատոր են ընդգրկում այդ տարիների նրա ստեղծագործությունները` էսսեները, հրապարակումները, պատմվածքները: Այդ ժամանակահատվածում է լույս տեսնում նաեւ «Գնում ենք արեւին դիմվորելու» (1991թ.) պատմվածքների գիրքը, որի համար հեղինակն արժանանում է ԼՂՀ կառավարության Եղիշեի անվան մրցանակին: Արձակագիրն իր հերոսների երկխոսությունների եւ ներքին մենախոսությունների միջոցով ասում է ամենակարեւորը: Այն, ինչն իրավամբ պետք է գնահատվի մարդկային հարաբերություններում, քանի որ բնությունը մարդուն մարդ է պահում:

«Չաստվածների խնջույք», «Չաստվածների խնջույք-2» գրքերը լույս են տեսնում 2008-2009 թթ., որտեղ հեղինակն ընդհանրացնում է մարդու եւ բնության, մարդու եւ հասարակության, մարդու կեցության նպատակի եւ ձգտումների, ճշմարտության որոնումների շուրջ արված իր դիտարկումները` էսսեների, խոհերի տեսքով: Մ. Հովհաննիսյան գրողի տաղանդի յուրօրինակ մի դրսեւորում է «Հոգնած երեկո» ¥2010թ.¤ գիրքը, որտեղ շեշտը դրվում է առավելապես հերոսների հոգեկան ապրումների վրա: «Ինչքան էլ կենդանի թվան գրական կերպարները,- նկատել է ֆրանսիացի գրող Անդրեա Մորուան,- գրողը անտեսում է ամբողջական պատկերը, առանձնացնում հերոսի այս կամ այն գիծը, զգացումը, այս կամ այն կիրքը, որպեսզի մեզ համար հնարավոր դարձնի լավ ուսումնասիրել նրան»: «Հոգնած երեկո» գրքի տրամաբանական շարունակությունն է վերջին տարիներին գրված վիպակների ու պատմվածքների ամփոփագիր հանդիսացող «Հեռացող երկրի կարոտը» խորհրդանշական վերնագիրը կրող ժողովածուն: Գրողի մտահոգությունը ժամանակի էվոլյուցիոն շարժի մեջ հայ մարդու բնավորության, ազգային սովորությունների, հոգեբանության շրջադարձային փոփոխության հետ է կապված: Ոչ խաղաղություն, ոչ պատերազմ անկայուն իրավիճակում հայտնված ղարաբաղցին հերթական անգամ գոյապայքարի մեջ է մտել: Եվ, եթե երեկ արտաքին թշնամու դեմ մղած անհավասար մարտում ոգի եւ ուժեղ կամք է ունեցել, հավատում էր իր բռնած գործի հաղթական ավարտին, ապա այսօր երերում է նրա վստահությունը:

Հենց Մ. Հովհաննիսյանի շնորհիվ է արցախյան մոտիվն ընդգծված հայտնվում անկախության շրջանի հայ գրականության եւ հրապարակախոսության տեսադաշտում:

Ժամանակակից հայ արձակի երեւելի դեմքերից մեկն է Մաքսիմ Հովհաննիսյանը: Նա, 20-րդ դարի 60-ական թվականներին մուտք գործելով գրական դաշտ, իր տաղանդով եւ բեղուն գրչով կարողացավ հասուն եւ համոզիչ խոսք ասել: Հիմնավորելով իր մտքի խորհուրդն ու բռնած գործի արժեքավոր լինելու իրողությունը` նա ստեղծեց գրական հարուստ ժառանգություն: Գրող-հրապարակախոսն այսօր էլ ստեղծագործական ընթացքի մեջ է, դեռեւս արգասաբեր է նրա

Read More


Անգելինա Առստամյան / Գրքի տոն

Գիտության, տեխնիկայի և հաղորդակցման ժամանակակից միջոցների զարգացման արդի ժամանակաշրջանում գիրքը շարունակում է մնալ մարդու լավագույն բարեկամը: Այն չի կորցնում իր հետաքրքրությունը, մնում է գիտելիք և գեղագիտական վայելք հաղորդելու ամենաարդիական միջոցներից մեկը՝ լինի տպագիր, թե թվայնացած:

Ահա քանի տարի է փետրվարի 19-ը՝ Ամենայն հայոց բանաստեղծի Հովհաննես Թումանյանի ծննդյան օրը, հայ իրականության մեջ նշվում է որպես գիրք նվիրելու օր:

Գրիգոր Նարեկացի համալսարանում ավանդական է դարձել գիրք նվիրելու օրվա նշումը, որը վեր է ածվում գրքի յուրահատուկ տոնի: Փետրվարի 19-ին համալսարանում կազմակերպված միջոցառմանը մասնակցեցին համալսարանի դասախոսական կազմը և ուսանողությունը: Ցերեկույթը բացեց և վարեց, համալսարանի իրավագիտության ամբիոնի դասախոս, բանաստեղծուհի Սոնա Համբարձումյանը: Գրականության և լեզունների ամբիոնի վարիչ, բանասիրական գիտությունների թեկնածու, բանաստեղծուհի Ժաննա Բեգլարյանը անդրադարձավ գրքի դերին մարդկության պատմության մեջ և հատկանշեց գրքի պաշտամունքի առկայությունը հայերիս մեջ անգամ պատմական ամենաճակատագրական պահերին: Համալսարանին կից քոլեջի հայոց լեզվի դասավանդման բաժնի չորրորդ կուրսի ուսանողուհի Անգելինա Առստամյանը իր խոսքում նշեց գիրք ընթերցելու ցպահանջ լինելը նաև մեր օրերում և իր խոսքը եզրափակեց Պարույր Սևակի «Ատում եմ» բանաստեղծությամբ:

Համալսարանի ակադեմիկոս Սերգեյ Սարինյանի անվան գրադարանի «Տարվա լավագույն ընթերցող» անվանակարգում նշվեցին ակտիվ ընթերցող դասախոսների և ուսանողների անունները: Միջոցառմանն անցկացրած ուսանողական ինտելեկտուալ խաղում հաղթող ճանաչվողները ռեկտորի անունից պարգևատրվեցին գրքերով: Ցերեկույթն ավարտվեց գրքերի փոխնվիրումներով:

Ստեփանակերտի Գրիգոր Նարեկացի համալսարանի քոլեջի ՀԼԴ բաժնի

չորրորդ կուրսի ուսանողուհի

Գիտության, տեխնիկայի և հաղորդակցման ժամանակակից միջոցների զարգացման արդի ժամանակաշրջանում գիրքը շարունակում է մնալ մարդու լավագույն բարեկամը: Այն չի կորցնում իր հետաքրքրությունը, մնում է գիտելիք և գեղագիտական վայելք հաղորդելու ամենաարդիական միջոցներից մեկը՝ լինի տպագիր, թե թվայնացած: Ահա քանի տարի է փետրվարի 19-ը՝ Ամենայն հայոց բանաստեղծի Հովհաննես Թումանյանի ծննդյան օրը, հայ իրականության մեջ նշվում է որպես գիրք

Read More


Ամալյա Գրիգորյան-Վարդան Հակոբյան / (Հատված) Սարինյանի ֆենոմենը

Ամալյա Գրիգորյան- Սերգեյ Սարինյանի «Ի հեճուկս» գիրքն առաջին անգամ տպագրվել է Ստեփանակերտում: Եվ խմբագիրը Դուք եք: Արդյոք խմբագրական աշխատանքի ընթացքում խմբագիր-հեղինակ հարաբերության մեջ եղե՞լ են անհամաձայնություններ: Ես տեղյակ եմ, որ ժամանակին այդ գիրքը մեծ աղմուկ է բարձրացրել:

Վարդան Հակոբյան– Ասեմ, որ իմ «խմբագրական» աշխատանքը հարաբերական էր, որովհետև դեռ չի ծնվել որևէ մեկը, որ կհամարձակվի Սարինյանին խմբագրել, նրա տողը, բառը, խմբագրման կարիք չեն ունեցել, չունեն: Ինքն իր խիստ անհատականացված ոճն ունի, իր մտածողությունը, անգամ՝ իր կետադրությունը: Այդուհանդերձ, ես զանգում էի Երևան և ամեն մի հարց ճշտում Սարինյանի հետ, երբեմն առանձին հարցերում թունդ վիճում էինք: Կարևորը՝ միշտ իրար հասկանում էինք, թեև նա գրեթե միշտ էլ մնում էր անդրդվելի: Հազվագյուտ դեպքերում էի կարողանում նրան համոզել ինչ-որ բան փոխել, թեկուզ մի ստորակետ կամ վերջակետ: Աղմուկն, այո, եղել է: Եվ բավական անսպասելի: Անտեղի: Միտումնավոր: Այն ժամանակ, երբ դեռ գրքի տպագրական աշխատանքներն էին ընթանում, քննադատական հոդված տպագրվեց մամուլում:

Ա.Գ.- Ինչպես դա եղավ: Դուք քաջատեղյա՞կ եք իրողությանը:

Վ.Հ.- Պարույր Սևակի պոեզիայի արժևորման գործում անուրանալի է Սերգեյ Սարինյան գրականագետի դերակատարությունը, մանավանդ, որ նա և Սևակը եղել են, ինչպես բանաստեղծն է ասում, ընկեր ոչ թե բաժակի, այլ ճաշակի ու սկզբունքի: Այդ մասին են վկայում Սարինյանի բազմաթիվ աշխատությունները՝ նվիրված հանճարեղ գրողի քնարերգությանը և, առաջին հերթին, «Պարույր Սևակ» անզուգական ուսումնասիրությունը: Սևակի և Սարինյանի գիտական-գրական համախոհությունն ու մտերմությունը, որ վերածվել էր ստեղծագործական համագործակցության՝ ամենատարբեր ու բազմազան սկզբունքային հարցերում, հայտնի է բոլորին:

Սարինյանը շատ բծախնդիր էր իր ամեն մի բառի, տառի հանդեպ: Ինձ զանգել էր, որ «Ի հեճուկս» գրքի «օտիսկներն» ուղարկեմ իրեն՝ մի անգամ էլ կարդա տպագրվելուց առաջ: Տպարանի տնօրենին խնդրում եմ, որ «օտիսկներն», ինչպես ասում են, կազմով «զգեստավորի» (Սարինյանն ուզում էր կազմն էլ տեսնել, նոր թույլատրել տպագրության): Այդպես էլ արվում է: Եվ գիրք-«օտիսկը» ուղարկում եմ Երևան:

Սպասում էի, որ Սարինյանն իր ձեռքով կատարի սրբագրումը, ինչպես իր սովորույթն է, ուղարկի ինձ: Անցնում է սահմանված ժամկետից մի քիչ ավելի շատ: Կազմը շատ էր հավանել: Ուղղումներն արել էր: Եվ ահա մամուլում հանկարծ հայտնվում է մի հոդված, ուր ասվում է, թե Սարինյանը Սևակի մասին ինչ-որ բացասական խոսք է գրել: Դա, անկեղծ ասած, ինձ շշմեցրեց ուղղակի, գրքում Սևակի մասին բացասական բառ անգամ չկար և չէր էլ կարող լինել: Անմիջապես զանգում եմ Սարինյանին: Նա էլ զայրացած էր խիստ: Ինչումն էր բանը: Պարզվում է, որ Սարինյանը «գիրք-օտիսկն» ուրախությամբ տվել է մի ընկերոջ, վերջինս էլ մի այլ ընկերոջ է փոխանցել, ով «չի հավանել» Սևակի մասին գրված բաժնից մի պարբերություն, ուր, իբրև, Սարինյանը Սևակի անվանը փորձում է ինչ-որ ստվեր գցել, ասելով, թե նա անվտանգության մարմինների հետ կապ է ունեցել: Մինչդեռ Սարինյանի ասելիքը ոչ թե Սևակին այդպես ներկայացնելն էր, այլ ցույց էր տալիս Սևակի անսահման պարզ ու անկեղծ լինելը, չէ՞ որ անվտանգության մարմնի կողմից ասված ոչ մի խոսք խորհրդային իրականության մեջ ենթակա չէր այլ մի տեղ շրջանառության մեջ դրվելու: Իսկ Սևակը Սարինյանին ասել էր, որ անվտանգության մարմիններից իրեն են դիմել (այն ժամանակ ԳՄ վարչության քարտուղարն էր), իսկ ինքն իրեն դրսևորել է սևակավարի, իր ժողովրդին, իր ոգուն, իր սկզբունքին հավատարիմ ձևով: Սա շատ նուրբ հարց էր, բնականաբար: Սարինյանի խոսքը ներկայացրել էին շուռ տված:

Սարինյանը Սևակին այնքան խորն էր նվիրված, դա երևում է նաև «Ի հեճուկս» գրքում, այնքան էր նրան պաշտում, որ իր մտքով անգամ չէր էլ անցնում, թե նման ոչ ճիշտ մեկնաբանություն կարող էին առանձին մարդիկ տալ իր տողերին: Ինչևէ: Տհաճ էր այդ ամենը: Ես խնդրեցի Սարինյանին, որ մի նախադասություն ևս ավելացնի պարբերությանը, ինչպես միջնադարի մեր գրողներն էին շեշտում, թե «առակս զինչ կցուցանե», որպեսզի թյուրիմացությունների տեղիք չտրվի: Իր բնավորության համաձայն, Սարինյանը մերժեց իմ առաջարկը. «Ես Սևակին բազմապատիկ ավելի եմ ընդունում, քան տողերս թարս մեկնաբանողները: Նրանք իմ դեմ ուզում էին գրել և գրել են: Սևակի հարցն այստեղ գործ չունի: Իմ ու Սևակի հարաբերությունն այնքան սերտ, բարեկամական է միշտ եղել, որ ոչ ոք իրավունք չունի և չի էլ կարող սողոսկել մեր արանքը»:

Ես, լսափողը ցած դնելուց հետո, նորից վերհիշեցի Սևակի ու Սարինյանի մեկ մեկու հղած նամակները, Սարինյանի աշխատությունները՝ Սևակի պոեզիայի մասին, Սևակի հրաշալի հոդվածը Սարինյանի «Հայկական ռոմանտիզմ» գրքի մասին և այլն: Ժամանակակիցներից թերևս Սարինյանն է միայն, եթե չեմ սխալվում, որ արժանացել է Պարույր Սևակի այնքան բարձր գնահատականին, այն էլ նման մի ընդգրկուն հոդվածի մեջ:

Անչափ հուզվեցի: Ես ու Սարինյանն այնքան էինք մտերմացել, որ նրան ուղղված յուրաքանչյուր «հարված» ինձ էր կպչում, ինձ ուղղված ամեն մի «հարված»՝ Սարինյանին: Դա հայտնի է ամենքին: Ասել պետք չէ: Հաջորդ օրը զանգում եմ Սարինյանին և ասում, որ այն «չարաբաստիկ» պարբերությունն ավելի լավ է՝ հանել, նոր միայն գրքի «տիրաժը» տպել: «Այ մարդ,- զայրանում է Սարինյանը,- այստեղ Սևակի դեմ մի նշույլ անգամ բան չկա, ավելին, ես ներկայացնում եմ նրա ասպետականությունը, նվիրվածությունն՝ ազգային ոգուն ու գաղափարին… Էդ, գիտե՞ս, ինչից է: Այլ մարդկանց մասին իմ ունեցած դիտարկումները որոշ «ընկերների» դուր չեն եկել, ստիպված Սևակից են բռնել՝ տեսեք-տեսեք… Բայց սխալվում են: Սևակն ինքը, եթե կենդանի լիներ, կծիծաղեր այդպես մտածողների վրա»:

Այսպես թե այնպես, գիրքը տպագրության եմ ստորագրում առանց այդ պարբերության: Եվ հիմա, տարիների հեռվից, մանավանդ, որ Սարինյանը չկա արդեն, այս ամենը ես ցավով եմ հիշում:

Ա.Գ- Միանգամայն ճշմարտությունն է ամրագրված Ձեր խոսքում, պարոն Հակոբյան: Երկու կարծիք լինել չի կարող, որ առաջին հերթին Սարինյանին է պատկանում մեր իրականության մեջ Սևակի «բանաստեղծության գիտությունը» ստեղծելու և ամբողջացնելու բարձր պատիվը: Եվ որպես հաստատումն այդ ամենի՝ նորից, դարձյալ ու կրկին, ինչպես կասեր Սևակը, ուզում եմ անդրադառնալ «Ի հեճուկս» գրքին, ուր Սարինյանը խոսում է 1964թ.-ի փետրվարի 15-ին ՀԳՄ-ում Պարույր Սևակի «Մարդը ափի մեջ» ժողովածուի քննարկման մասին՝ նշելով, որ այն «իրադարձություն էր գրական կյանքում և էապես նոր մակարդակի բարձրացրեց Պարույր Սևակի բանաստեղծության գիտությունը»: Ահա այս դիտարկման մեջ է սարինյանական մոտեցման ամբողջ էությունը:

Վ.Հ.- Քանի որ նշեցիր «Մարդը ափի մեջ» գրքի քննարկման մասին, Ամալյա, ուզում եմ պատմել մի փոքրիկ դրվագ՝ կապված այդ օրվա հետ: Մեր զրույցնե-

րում հաճախ էր Սարինյանը անդրադառնում դրան: Այս մասին լսել եմ նաև արձակագիր Արտաշես Ղահրիյանից, ով ներկա էր այդ քննարկմանը՝ Մուշեղ Գալշոյանի հետ: Երբ ՀԳՄ-ում քննարկում էին Սևակի գիրքը, դահլիճը լեփ-լեցուն էր, ներկաների մեծ մասը կանգնած էր, միջանցքներում ու դրսում ևս հավաքվել էին մարդիկ, «ասեղ գցելու» տեղ չկար, հանգամանք, որը ցույց էր տալիս, թե գրականության և, տվյալ դեպքում, Սևակի քնարերգության նկատմամբ որքան մեծ էր հասարակության, ժողովրդի սերը: Սարինյանի զեկուցումից հետո իրարամերժ ելույթներ եղան, տարբեր կարծիքներ հնչեցին: Վերջում խոսքը տրվեց Պարույր Սևակին, նա ելույթ ունեցավ, ապա պատասխանեց ներկաների հարցերին: Ունկնդիրներից մեկը, որը Սևակի պոեզիայի երկրպագուներից էր և բարձր էր գնահատում նաև Սարինյանի գրականագիտական հայացքները, հաղթածի ոգևորությամբ հարցնում է Սևակին.

– Սերգեյ Սարինյանը մինչև հիմա չէր հավանում քո գրածները, ընկեր Սևակ, բա ինչու հիմա միանգամից այդքան շատ բարձր գնահատական տվեց քո պոեզիային: Ինչո՞վ է բացատրվում դա:

Մի պահ անակնկալի եկավ Սևակը և մինչև կպատասխաներ, տեղից՝ Սևակի ականջի տակ, խոսեց Սարինյանը՝ ջերմ հումորով.

– Դա բացատրվում է նրանով, որ Սևակի «Մարդը ափի մեջ» գիրքը նոր է գրվել, պարզ չէ՞, բանաստեղծն աճել է:

Բայց հարց տվողը չլսեց Սարինյանի ձայնը: Եվ Սևակը՝ ժպիտն ուղղելով Սարինյանին, նույն հումորով բարձրաձայն «հակադարձեց» գրականագետի խոսքը.

– Դա բացատրվում է նրանով, որ գիտնականն աճել է:

Եվ դահլիճը երկու մեծերի այդ կատակներին արձագանքեց բուռն ծափահարություններով:

Ա.Գ. – Հետաքրքիր է, իսկ նրանք ունենո՞ւմ էին բանավեճեր:

Վ.Հ.- Առանց դրան չէր լինում, ինչ խոսք: Բայց պիտի ասել, որ անմիջականությունը, ողջախոհությունը և ճշմարտախոսությունը, որ անկեղծության անբաժան ուղեկիցներն են, երբեք չեն լքել նրանց: Սևակի քնարերգությունը բարձր գնահատելով ու յուրովի արժևորելով հանդերձ, Սարինյանն, այնուամենայնիվ, իր պատմելով, մեծ բանաստեղծի հետ երբեմն ունենում էր գրական «թեթևակի» վեճեր: Դա բնական էր և նույնպես խոսում էր ազնվության հողի վրա հիմնված նրանց բարեկամության մասին: Անկախ ամեն ինչից, յուրաքանչյուր վառ անհատականություն, մանավանդ՝ երբ Սևակի և Սարինյանի նման սկզբունքային է, ունենում է իր մոտեցումներն ու խիստ առանձնարկված, ուրույն ճաշակը: Օրինակ, Սարինյանը չէր հավանում Սևակի վաղ շրջանի որոշ գործեր, այդ թվում՝ «Հայաստան» ձոներգը: Դրանից բացի, գտնում էր, որ մեծ բանաստեղծը «Անլռելի զանգակատուն» կոթողային գործի մեջ, առանձին տողերում, տուրք է տվել «խաղահանգերին» և այլն: Ես տարբեր առիթներով, այս խնդիրների վերաբերյալ հարցեր եմ ուղղել Սարինյանին՝ չհամաձայնելով նրա դիտարկումների հետ: Եվ քանի որ անգիր գիտեի Սևակի «Հայաստան» բանաստեղծությունը, տողեր էի արտասանում ու ցույց տալիս, որ այդ ստեղծագործության ներքին հղումը տանում է դեպի հայկական ժողովրդական մտածողության ակունքները՝ Իմ բարձրանուն, Իմ քաղցրանուն, Իմ տառապած, Իմ փառապանծ և այլն, դիմառնական պատկերներում երևում են մայր Հայաստանի նկատմամբ սիրո և նվիրումի անմիջականությունն ու անհունությունը:

Այս ամենը օրինաչափ երևույթ է: Սևակի ստեղծագործական վերընթացը, հատկապես՝ հայ քնարերգության մեջ, անշուշտ, սպասելի էր: «Մարդը ափի մեջ» ժողովածուն շատ ու շատ հարցերում շտկումներ մտցրեց:

Ա.Գ.- Ահավասիկ, «Մարդը ափի մեջ» ժողովածուն ոչ միայն շրջադարձային եղավ Սևակի և, ընդհանրապես, հայ քնարերգության մեջ, դա անվիճելի իրողություն է, այլ՝ նաև Սարինյան-Սևակ համագործակցության առումով: Մեծ գիտնականն ուղղակի գրում է, թե այդ օրվա զեկուցումն ինչպիսի դերակատարություն ունեցավ իր և Պարույր Սևակի հետագա գրական-գիտական և ընկերական հարաբերություններում. «Սկիզբ դրվեց մեր բարեկամությանը: Պարույրը որակ և մակարդակ էր տալիս մարդկայնությանը: Այնպես բացառիկ էր նա ամեն ինչում՝ թե որպես ընկեր, որպես որդի, ծնող, բարեկամ, կնասեր և այլն»:

Սարինյանական այս արժևորումները, որոնք խարսխված են լուրջ վերլուծությունների, բարձր իմացությունների և գիտական հարուստ փորձի վրա, երկմտությունների տեղիք չեն կարող տալ: Ժամանակներն այդպիսին էին: Իսկ կյանքը հուշում է, որ նման «աղմուկները», ի վերջո, գնում-կորչում են, օրակարգում կրկին մնում է «Ի հեճուկս» աշխատությունը:

Վ.Հ.- Իհարկե, ժամանակն ամեն ինչ տեղն է դնում: Այսօր Սևակի պոեզիային անդրադարձողներն առաջին հերթին դիմում են Սարինյանի հոդվածներին ու աշխատություններին, որոնց մեջ Սևակը ներկայացվում է իր հզորությամբ ու անկրկնելիությամբ՝ որպես Չարենցից հետո, երկրորդ մեծ նորարարն ու գեղագետը՝ մեր ժամանակի հայ իրականության մեջ:

Սարինյանի և Սևակի համախոհության և գրական ու գիտական համագործակցության մասին ժամանակին ես հաճախակի էի զրույցներ ունենում իմ անմոռաց բարեկամի, հիանալի բանաստեղծ ու թարգմանիչ Վարդգես Բաբայանի հետ, ով եղել է Պարույր Սևակի ամենամտերիմ ընկերներից մեկը՝ թե՛ Մոսկվայի Մ. Գորկու անվան գրականության ինստիտուտում սովորելու տարիներին, թե՛ Երևանում: Նրանց մտերմությունը վերածվել էր ընտանեական ջերմ կապերի, նախանձելի էր իր ավանդական հավատարմությամբ:

Սևակի «Մարդը ափի մեջ» ժողովածուն նոր որակ, մտածողություն ու ոճ, պոետական թարմ գեղագիտություն էր գրականություն բերում, դա շատերի համար անընդունելի էր: Նման մթնոլորտում գիտական իր բարձր ներուժով ու երևույթները նորովի մեկնելու աննախադեպ իմացություններով, սկզբունքային համոզվածությամբ Սևակի կողքին կանգնելը, Սարինյանի պես պինդ ու խստաճաշակ գիտնականի համար օրինաչափ եմ համարում: Եվ Վարդգես Բաբայանը նույնպես արժանի գնահատական տվեց Սարինյանի դիտարկմանը, ավելացնելով՝ ի պատասխան իմ հետաքրքրությունների, որ Սևակի ու Սարինյանի ընկերությունը կառուցված էր բացարձակապես երկու էական խնդիրների վրա: Առաջինը նրանց մարդկային հատկանիշներն են, երկրորդը՝ երկուսի մտածողության մեջ առկա սերը նորի և ինքնատիպի նկատմամբ: Երկուսն էլ, ժամանակի ֆոնի վրա, ըստ Վարդգես Բաբայանի, խիստ զարգացած և բարձր էրուդիցիայի տեր անհատականություններ են՝ լայն դիապազոնով, քաջատեղյակ համաշխարհային գրականության զարգացման ընդհանուր միտումներին, նորի ձեռքբերումներին, այնպես որ, այն, ինչ գրել է Սևակը Սարինյանին, գրել է սրտանց ու համոզմունքով: «Եվ մի բան էլ ասեմ,- խոսքն այսպես եզրափակեց Վարդգեսը,- Սևակը հենց այնպես ոչ մի բառ, տառ երբեք չէր գրի՝ անգամ եթե ակցանների մեջ դնեին նրան: Սևակը սրանով է Սևակ: Սկզբունքով»:

Ա.Գ.- Քանի որ խոսք բացվեց Սարինյանին հղված սևակյան գրությունների մասին, ես կուզենայի դրանցից առանձնացնել մի ձեռագիր նամակ, ուր Սևակի սիրտն ու հոգին անմնացորդ երևում են, իսկ դա հատուկ էր նրան՝ ինչ էլ որ գրեր… Ես հիմա կմեջբերեմ այդ նամակի տողերը.

«Սերգեյ ջան, ախպերս.

Տեսնո՞ւմ ես, թե ինչե՜ր են լինում կյանքում. քո պաշտպանությանը ես ներկա չեղա: Անհավատալի և աններելի է, բայց հույս ունեմ, որ կներես՝ իմանալով հոգեվիճակս ու ֆիզովիճակս, որի ստիպմամբ էլ չկարողացա ուրախանալ քեզ համար ու քեզ հետ:

Արժի՞ ասել, որ անչափ ուրախ եմ պաշտպանությանդ փայլի՜ համար: Շնորհավորում եմ, սիրելիս, և լիաբերան-լիաշուրթ համբուրում եմ Հայ Ռոմանտիզմի մեկնաբանիդ և գրվելիք Հայոց Գրականության պատմության Ամոլիդ:

Ո՛ղջ լեր, եղբայրս, և մի քիչ էլ կարոտիր ինձ:

Հա՜, ա՛յ տղա, շնորհավոր լինի նաև նոր պաշտոնդ: Հիմա արդեն իմ ենթական ես, իմացած կաց, և հետս վարվիր իբրև… վՈփՈսՖվՌՍ-ի:

Համբուրում եմ կրկին ու կրկին: Միշտ քո՝ Պարույր: 18.02.1967թ. Արզնի»:

Վ.Հ.- Սևակի բառերից ուղղակի անկեղծություն է ճառագում… Չմոռանամ նշել մի իրողություն ևս, որին, ցավոք, դեռ ոչ ոք անհրաժեշտ ուշադրություն չի դարձրել: Խոսքը «Հայ ռոմանտիզմը և նրա մեկնաբանը» հոդվածում Սևակի մի ակնարկի մասին է: Պարույր Սևակն արժանի գնահատելով Սարինյանի երևույթը՝ նրա գրչի ու վարպետության մեջ տեսել է աստվածատուր ու գերբնական ուժ: Բանաստեղծի այդ դիտարկմանը, չգիտես ինչու, դեռևս ոչ ոք հիմնավոր ուշադրություն չի դարձրել ու երևույթը չի մեկնել՝ ըստ էության: Սևակը «Հայկական ռոմանտիզմը և նրա մեկնաբանը» հոդվածում՝ անդրադառնալով Սարինյանի «դիպուկ ձևակերպումներին», «լայնարձակ մտորումների մղող» դիտարկումներին, միտքն ամփոփել է այսպես. «…Դրանք մի քանի էջի վրա են, «ինչպես սատանան շշի մեջ»»: Առանց աստվածային ուժի մասնակցության ոնց կփակվեր սատանան շշի մեջ…

Ա.Գ.- Իսկ ինչ վերաբերում է Պարույր Սևակի ընծայագրին՝ «Սայաթ-Նովա» բարձրարժեք աշխատության վրա, ապա դա ևս մի նոր և անվիճելի փաստ է (այն գրվել է 1970թ., այսինքն՝ Սևակի ողբերգական մահից մեկ տարի առաջ), որ աներկբայորեն վկայում է Սևակի և Սարինյանի սերտ հարաբերությունների ու սկզբունքային համախոհության մասին: Ահա այն. «Սերգեյ ջան, եղբայրս, այս գիրքն էլ քեզ՝ մշտական սիրով ու նվիրվածությամբ: Քո Պարույր 09.07.70թ. Երևան»:

Վ.Հ.- Ես կարծում եմ, Ամալյա, ճշմարտությունն ապացուցման կարիք չի ունենում, մանավանդ՝ Սևակի և Սարինյանի նման մեծերի պարագայում:

Ամալյա Գրիգորյան- Սերգեյ Սարինյանի «Ի հեճուկս» գիրքն առաջին անգամ տպագրվել է Ստեփանակերտում: Եվ խմբագիրը Դուք եք: Արդյոք խմբագրական աշխատանքի ընթացքում խմբագիր-հեղինակ հարաբերության մեջ եղե՞լ են անհամաձայնություններ: Ես տեղյակ եմ, որ ժամանակին այդ գիրքը մեծ աղմուկ է բարձրացրել: Վարդան Հակոբյան– Ասեմ, որ իմ «խմբագրական» աշխատանքը հարաբերական էր, որովհետև դեռ չի ծնվել որևէ մեկը, որ կհամարձակվի Սարինյանին խմբագրել,

Read More


Արիս Արսենի  / Պոեզիան  կփրկի աշխարհը

Ֆրանսիացի աշխարհահռչակ գեղանկարիչ Էժեն Դելակրուան մի անգամ նշել է, թե առանց պոեզիայի արվեստ չկա: Իսկ մի ուրիշ համաշխարհային հանճար՝ Արթյուր Ռեմբոն շեշտել է. «Պոեզիան ճամփորդություն է, որը դուրս չի գալիս իրականության սահմաններից, այն արտահայտում է մարդկանց զգացմունքները, պահանջմունքները և հույսերը»։ Տեղին է ասված, բայց այսօր ժամանակակից աշխարհն ավելին է ուզում։ Իրոք, «պոեզիան իր ձևի մեջ է ամփոփում ժողովրդի ձգտումներն ու հոգևոր բարձրագույն դրսևորումները, ինչպես նաև աշխարհը փոխելու քաջություն է տալիս»: Իրոք, Ժամանակակից աշխարհում գեղագիտական պահանջմունքները հեռու են բավարարված լինելուց, իսկ պոեզիան, թվում է, կարող է ու պետք է լրացնի այդ բացը:

1999-ից սկսած, 19 տարի շարունակ, ՅՈՒՆԵՍԿՕ-ի որոշմամբ, մարտի 21-ն աշխարհում նշվում է որպես Պոեզիայի օր, կարևորվում բանաստեղծության դերն ու նշանակությունը։

Արցախցի գրողներն այս անգամ Պոեզիայի տոնը նշեցին Ստեփանակերտի Գրիգոր Նարեկացի պետհավատարմագրված համալսարանի հյուընկալ հարկի ներքո։ Համալսարանի Արևմտահայերենի, հայագիտության Լուտովիկա և Յակոբ Այնթապլեան գիտահետազոտական կենտրոնում հավաքված գրողների ավագ, միջին ու երիտասարդ սերնդի ներկայացուցիչները (ներկա էին նաև լրագրողներ և ուսանողներ) նախ ակնդիր եղան Շիրազի, Սևակի, Սահյանի հիասքանչ չափածոյի հեղինակային ասմուքին, այնուհետև, միջոցառման վարող, երիտասարդ բանաստեղծուհի Սոնա Համբարձումյանի հրավերով մեկ-մեկ մոտեցան ամբիոնին՝ հերթով հնչեցնելու մեկական (մասամբ՝ նաև երկուական) բանաստեղծություն ու կիսվելու գրչընկերների հետ իրենց մտքերով: Ընթերցվեցին ամենատարբեր ոճի ու ճաշակի բանաստեղծություններ։ Միջոցառմանն իրենց արտասանությամբ մասնակցեցին նաև համալսարանի մի խումբ ուսանողուհիներ։ Հնչեցին և՛ դասական, և՛ ժամանակակից բանաստեղծների գործերից:

Գրողներ Սոկրատ Խանյանը, Արկադի Թովմասյանը, Զինաիդա Բալայանը, Նվարդ Ավագյանը, Դավիթ Միքայելյանը, Ռոբերտ Եսայանը, Ալիսա Բաղդասարյանը կարդացին իրենց գործերից: Իսկ ահա արձակագիր, հրապարակախոս Վարդգես Բաղրյանը հանդես եկավ Չարենցի գործերի ասմունքով…

Բոլոր երևույթներն էլ, թերևս, կրկին անգամ հավաստեցին բանաստեղծության անբացատրելիության ու առեղծվածային լինելու մասին: Պոեզիայի գայթակղիչ ու հեքիաթային (ես կասեի՝ կախարդական) աշխարհը հավերժ մնում է անբացատրելի-անվերծանելի։ Ի՞նչ է թաքցնում, ի վերջո, իր մեջ բանաստեղծությունը… Ոչ ոք չգիտե: Բայց մի բան պարզ է՝ բանաստեղծությունը սիրո խոստովանության յուրահատուկ արտահայտություն է։ Բանաստեղծությամբ մենք մեր սիրո զգացումն ենք արտահայտում հայրենիքին, սիրած էակին, մեր սկզբունքների, մեր հոգեվիճակի իրական պատկերն ենք ներկայացնում։ Մենք դրոշ ենք դարձնում բանաստեղծությունն ու քայլում այդ դրոշի ներքո՝ դեպի հոգևոր դրսևորումների բարձրակետ, համոզված, որ բանաստեղծությունն, իրոք, աշխարհը վերափոխելու ուժ ու կարողություն ունի։

Իսկ այսօր հարցերի հարց է թերևս, թե արդյո՞ք պոեզիան կփրկի աշխարհը։ Բայց այլ հարց է նաև, թե աշխարհն արդյո՞ք ուզում է փրկվել։

Ֆրանսիացի աշխարհահռչակ գեղանկարիչ Էժեն Դելակրուան մի անգամ նշել է, թե առանց պոեզիայի արվեստ չկա: Իսկ մի ուրիշ համաշխարհային հանճար՝ Արթյուր Ռեմբոն շեշտել է. «Պոեզիան ճամփորդություն է, որը դուրս չի գալիս իրականության սահմաններից, այն արտահայտում է մարդկանց զգացմունքները, պահանջմունքները և հույսերը»։ Տեղին է ասված, բայց այսօր ժամանակակից աշխարհն ավելին է ուզում։ Իրոք, «պոեզիան իր ձևի մեջ

Read More


Կամիլա Երկանեան-Քեշիշեան / Եղիշէ Չարենցին (Մահերգ)

Իմ գերեզմանին դուք չմոտենաք…

Վ. Տերյան

Ա

Չգա՛ք, չլացէք իմ գերեզմանին,

Դժգոյն ծաղիկներ չբերէք յանկարծ,

Վերածննդի այս դամբարանում,

Թողէք, որ ննջեմ անխառն ու հանդարտ:

Թախծախեղդ լացով չմարէք միայն,

Սէգ վերջալոյսի ցոլանքը պայծառ,

Հեռու եմ հիմա հայեացքից ձեր գորշ,

Որ թշուառամիտ նայում է անճար:

Չգա՛ք, չլացէք երգերիս համար,

Չսրբէք փոշին յոգնայոյզ դէմքիս,

Հաւքերն են իջել տաք շիրմաթմբիս՝

Շուրթիս ծուարած բառը տանելու:

Վերջին համբոյրը գողնալու համար,

Ստուերի նման չընկնէք մարմնիս վրայ՝

Նուիրե՜լ եմ այն վեհաշուք երկնին,

Ուր պիտի շողայ, որպէս շափիւղայ:

Չգա՛ք սնուելու իմ հոգեհացով,

Ու չբերէք ինձ մատաղացու գառ,

Թողէք, որ նրանք ծաղկած դաշտերում,

Կեանքի բերկրանքը արածեն անահ:

Չգա՛ք եղերգի իմ պատարագին,

Չվառէք մոմեր բարակ ու անկայծ,

Ծպտուած խօսքի անլոյս կարօտով,

Չգա՛ք, չլացէք յիշատակը իմ:

Բ

Արտասուի՛ր, երկինք, թափիր աստղալաց,

Ամպէ փնջերով իջիր շիրիմիս,

Երազի կապո՛յտ բոյրերով շաղուիր,

Դէպի՜ կարօտի երգերը անհաս:

Շուրթիս ծրարուած յոյզերին մանիր

Սէգ վերջալոյսի ցոլանքը անմար,

Յուշապարիկներ թեւերիդ առած՝

Թռչիր հեռուներ, ինչպէս լուսաբաց:

Հովերի բերած երգերը երգիր,

Որպէս հաց բաժնիր հունչերը նրանց,

Տաք շիրմաթմբիս հայեացքին թառած՝

Գարուն հաւքերի բները հիւսիր:

Օրերս չապրած տուր ծե՜ր ծառերին,

Յուշերս բուռ-բուռ կախիր ճիւղերին,

Դաշտերից քաղած բերկրանքը կեանքիս

Տա՜ր ու հագցրու անտուն ստուերներին:

Նեղիրան մայթի լապտերը յոյսի,

Որպէս լո՜յս կախիր իմ տան տանիքին,

Փողոցում սպասող սոված շներին՝

Վերջին բարեւի հոգեհացը իմ:

Արտասուի՜ր երկինք, թափիր աստղալաց,

Ամպէ փնջերով իջիր շիրիմիս,

Երազի անհաս բոյլերով չուիր,

Դէպի՜ հողմածածկ ընդերքը սրտիս:

Իմ գերեզմանին դուք չմոտենաք… Վ. Տերյան Ա Չգա՛ք, չլացէք իմ գերեզմանին, Դժգոյն ծաղիկներ չբերէք յանկարծ, Վերածննդի այս դամբարանում, Թողէք, որ ննջեմ անխառն ու հանդարտ: Թախծախեղդ լացով չմարէք միայն, Սէգ վերջալոյսի ցոլանքը պայծառ, Հեռու եմ հիմա հայեացքից ձեր գորշ, Որ թշուառամիտ նայում է անճար: Չգա՛ք, չլացէք երգերիս համար, Չսրբէք փոշին յոգնայոյզ դէմքիս, Հաւքերն են իջել տաք

Read More


Նվարդ  Ավագյան /  Իմ հայրիկի և Աստծո ձեռքսեղմումը

* * *

Տարիքայի՛ն երեւի թե անքնությամբ

Դարձած երկար գիշերվա խենթ ընկերուհին,

Աչք փակեցի՝ երբ օրբացի լույսը թաքուն

Ծիկրակում էր բարձիս վրա…

Եվ այցելեց ինձ մի երազ.

ով էր՝ դեմքը լավ չտեսա՝

Մի աշտանակ ձեռքս տվեց, բուրվառում էր որի վրա

Մանկությունից այնքա՜ն ծանոթ

մեղրամոմը…

Նույն պահին էլ… հորս տեսա.

Ծխարարը ձեռքին՝ կանգնած

մեղվանոցում,

Այնպիսի՜ մի հայացքով էր

Նայում արդեն բաց փեթակին,

Որ ասես թե մեղուների…

քահանա է ձեռնադրված,

Ու ձեռքինն էլ ծուխն է խնկի՛,

Որով հավուր պատշաճին արդ օրհնաբանի պիտի

Ոտքերին ու կնճիթներին ծաղկափոշի, նեկտար բերող

Աշխատավոր մեղուներին:

Դա՜ էլ ոչինչ… Գլխավորը վերջու՛մ եղավ.

Դեռ հավեսով ճտպտում էր մեղրամոմը,

Երբ ես տեսա իմ հայրիկի եւ… Աստըծո՜… ձեռքսեղմումը:

Արթնանալուց պատմեցի այս մասին՝

ծիծաղեցին.

– Առավոտվա երազներին մի

հավատա…

– Չէ, ուզում եմ հավատալ ես:

ՆՈՏԱՆԵՐ ՀՈԳՈՒ

ՊԱՍՏԱՌԻ ՎՐԱ

1.

Իմ մեջ թախիծն է խոսում շատ հաճախ

Քարե ոտքի տակ, անգամ տանիքին…

Եղինջ բուսած հին, ծերացած վանքի,

Կսմիթ ու կսկիծ արդեն մոռացած՝

Ամենքի հանդեպ անքեն եմ, անչար…

Ի՞նչ է անունը այս նոր տարիքի:

2.

Չանցողիկ ու թեժ կարոտի հատիկ՝

Տաք նոտաները հոգուս ղողանջի

Գնան ու փարվե՜ն սուրբ Արարատի՝

Դեպի ծո՛վ նայող ծաղկոտն լանջին…

Ու էլ հետ չգան. ու մնան այնտեղ՝

Պահակելու մեր հողերը անտեր…

4.

Բացառված է լինելդ հեզ,

Եղիր համա՛ռ,

Հարեւանդ նենգ ու քոսակ՝

Ավելին չէ, քան՝ հրոսակ,

Լինելության կռվիդ համար

Չի եղել, չիք այլ բանաձեւ.

Խոտ մի՛ եղիր՝ քեզ չհնձեն…

* * *

Մանկուց մեզ չեն կախել Հեփեստոսի

վառարանի վրա…

Բայց կախեցինք մեզ ինքներս… Աքիլեսի գարշապարից,

Ու թե տարվա գլխին ինչ կբերի քամին դարի՝

«Պատճառավոր հարսի» մտափոխիկ

ախորժակի նման,

Հայտնի չէ ոչ-ոքի: Կուտակվում են

ամպեր ամպրոպային,

Թեեւ լույսի թույլ շող դեռ կա հորիզոնի

աչքում,

Դեպի ու՜ր է գնում Հույսը, երբ մարմինը

Եվրոպայի

Սենյակում տեղ չունի եւ քնում է նեղ

միջանցքում,

Սենյակներում իր տեղ չունի եւ քնում է

նեղ միջանցքում,

Անապատի բարխանների ավազները

առել իր մեջ

Ու կամովին քարաքոսի …սիմբիոտիկ թալոմ դարձել՝

Չի հասկանում՝ «մուլտիկուլտուր» իր պնդումով անվերջ

Ապագան է սուիցիդի անբեռնաքաշ մեջքին բարձել…

Հավես չկա արծարծվելու

յանկիների, ինչպես նաեւ

Արջի՛ երկրի մասին. ինչ էլ անեն՝ ենթադատն են խղճի եւ կամ

Ժամանակի: Իմ տագնապի նյութը դու՜ք եք, հայե՛ր…

Հավերժության մատյանի մեջ մեր լուսավոր տողը դեռ կա՞:

Քնի մեջ են մանուկներս: Ոսկեբերան երազներում

Նրանց համար չիք գոյություն նենգ թշնամու.

Ծաղիկնե՜ր են տեսնում նրանք, գեղասահքը զեփյուռ-քամու…

Տեր Աստված,

Այնպես արա, որ ունենանք ԱՆՇՐՋԵԼԻ ԽԱՂԱՂ սերունդ…

***

Հեռացածիս հանդիպե՜մ…

Որ երկնքում՝ չգիտեմ,

Սրտիս վերջին արցունքով,

Հոգեխոստում արբունքով

Գրկեմ նրան անսքող:

Մեղքեր չունի՝ հեշտ ներեմ…

Տեղում գրվող նոր պոեմ՝

Հոգուս թեւով զինք շոյե՜մ…

Իմ սրտինը տամ իրեն՝

Իր սրտինը հետ բերեմ,

Որ թե կյանքը այսքան բարդ.

Ես ներքեւում, նա վերեւ…

Ապավինենք… նույն հուշին՝

Ես երջանի՜կ կին լինեմ,

Ինքը՝ բախտով տղամարդ:

* * * Տարիքայի՛ն երեւի թե անքնությամբ Դարձած երկար գիշերվա խենթ ընկերուհին, Աչք փակեցի՝ երբ օրբացի լույսը թաքուն Ծիկրակում էր բարձիս վրա… Եվ այցելեց ինձ մի երազ. ով էր՝ դեմքը լավ չտեսա՝ Մի աշտանակ ձեռքս տվեց, բուրվառում էր որի վրա Մանկությունից այնքա՜ն ծանոթ մեղրամոմը… Նույն պահին էլ… հորս տեսա. Ծխարարը ձեռքին՝ կանգնած մեղվանոցում, Այնպիսի՜ մի

Read More