Արցախում կանցկացվի միջազգային գրական  փառատոն

ԲԱՆԱՍՏԵՂԾՈՒԹՅՈՒՆԸ ՀԱՆԻՐ ՄԱՐԴՈՒ ՄԻՋԻՑ…

 ԵՎ ՄԱՐԴՈՒ ՄԵՋ ԲԱՑԱԿԱՅՈՒՄ Է ՄԱՐԴԸ

«Եղիցի լույս» թերթի հատուկ թղթակից Սոնա ՀԱՄԲԱՐՁՈՒՄՅԱՆԻ հարցազրույցը գրողների միության և պոեզիայի արցախյան երկրորդ փառատոնի կազմկոմիտեի նախագահ Վարդան ՀԱԿՈԲՅԱՆԻ հետ:

–Արցախն առաջին երկիրն է Անդրկովկասում, որտեղ կազմակերպվեց պոեզիայի միջազգային փառատոն: Ինչո՞վ եք բացատրում այդ երևույթը:

– Պոեզիան ցավից է ծնվում: Կարելի է հարցին տարբեր մեկնաբանումներ տալ, բայց գլխավորը, երևի, այն իրավիճակն է, որի մեջ գտնվում է աշխարհի ամենասոսկալի ու դաժան պատերազմների միջով անցած, իր լավագույն զավակների արյամբ թրծված Արցախը, որը բանաստեղծությունը` որպես ազատության, սիրո ու խաղաղության դրոշ, պարզում է իր բարձր լեռների վրա` ի տես ամբողջ աշխարհի… Մեր հայրենիքը բազմիցս մասնատվել է դարերի ընթացքում, որը և յուրաքանչյուրիս մեջ ավելի զգայուն է դարձրել միասնականության հզոր գաղափարը, ընդհանուր ցավը, որոնցից էլ ակունք է առնում մեր երկիրը հայրենիք դարձնող բանաստեղծությունը:

Չմոռանանք, որ յուրաքանչյուր արցախցու մեջ խորն է նստած բանաստեղծը:

-Ուրեմն, պոեզիան պայքարի միջո՞ց է:

-Ես չեմ ուզում հարցը քաղաքականացնել, մանավանդ, որ արվեստը և քաղաքականությունը միշտ էլ հակադիր բևեռներում են գտնվում: Բայց այսօր աշխարհի մեծ տերությունների կողմից չճանաչված, իր անկախ պետականությունը կերտող Արցախում ապրող և ստեղծագործող գրողը մեծ խնդիրներ ունի իր առջև: Դա ոչ միայն բանաստեղծի, այլև պոեզիայի միջոցով երկրի ճանաչման պրոբլեմն է: Իսկ պոեզիայի միջազգային նման փառատոները մի քանի օրվա ընթացքում անում են ավելին այդ առումով, քան պետական-կառավարական մի շարք կառույցներ տարիների ընթացքում: Ինչ վերաբերում է զուտ գրականության զարգացմանը, ապա համարձակորեն կարող ենք ասել, որ ամբողջ աշխարհում ընդունված ճշմարտություն է` մշակույթների կենդանի շփումներն առաջընթացի և զարգացման խթան են հանդիսանում:

– Այս տարի պոեզիայի արցախյան երկրորդ միջազգային փառատոնին ո՞ր երկրներից են գրողներ ներկայանում:

– Տասից ավելի պետություններից մասնակցության հայտ են ներկայացրել անվանի շատ գրողներ ու մշակույթի գործիչներ:

-Ուրեմն Արցախը տասնմեկերորդ պետությո՞ւնն է…

-Ոչ թե տասնմեկերորդը, այլ առաջինը` Մայր Հայաստանի հետ միասին: Հայաստան, Ռուսաստան, Իտալիա, Լեհաստան, Գերմանիա, Ռումինիա, Բուլղարիա, Սերբիա, Վրաստան, Լիբանան…

-Առաջին փառատոնից մինչև երկրորդն ընկած ժամանակահատվածում, արդյո՞ք, զգալի են, այսպես ասած, գրականությունների կենդանի շփման արդյունքները: Ինչպե՞ս են դրանք երևում, ինչո՞ւմ են արտահայտվում:

– Դրանք, իհարկե, ձեռքի մեջ չեն շոշափվում` ինչպես լույսի շողը, որ ափիդ մեջ է, բայց մատներիդ մեջ բռնել չես կարող: Հոգու և հոգևորի պտուղներ են դրանք, որ սերմնավորվում ու բերրի են դարձնում հողը, երկիրը, ապագան:

-Կարո՞ղ եք ավելի կոնկրետ նշել:

-Նախ ասեմ, որ տարբեր ազգերի գրողներ, լինելով Արցախում, մոտիկից ծանոթանում են արցախյան հիմնախնդրին, մեր ժողովրդի նիստ ու կացին, օբյեկտիվ ու անկողմնակալ կարծիք կազմում մեր ազատագրական պայքարի մասին: Իսկ այս կարևոր հանգամանքը պատճառ է հանդիսանում, որ նրանք ոչ միայն մեր երկրի արդար դատի պաշտպաններ դառնան, այլ նաև իրենց գրչով միանան անկախության ու ճշմարտության համար մեր պայքարին:

Ռուս բանաստեղծ Ալեքսանդր Բոբրովը, արաբ բանաստեղծ Աբդո Լաբաքին, սերբ բանաստեղծուհի Լյուբիցա Միլետիչը, գերմանացի բանաստեղծ, հրապարակախոս Վիլհելմ Բարչը, վրացի բանաստեղծուհի Մաղվալա Գոնաշվիլին, ռումինացի բանաստեղծ Մարիուս Չելարուն, բուլղարացի պոետներ Ռոման Կիսյովն ու Վանիա Անգելովան հանդես են եկել ոչ միայն հոդվածներով, արցախցի գրչակիցների գործերի թարգմանություններով, այլև հեղինակել են առանձին գրքեր արցախյան թեմաներով: Եվ պատահական չէ, որ Արցախում անցկացված պոեզիայի միջազգային նախորդ փառատոնից հետո Ադրբեջանը բողոքի նոտա է հղել մի շարք պետությունների` այդ երկրները ներկայացնող գրողներին անցանկալի անձ հայտարարելով ու արգելելով նրանց մուտքն Ադրբեջան:

– Ուրեմն, ուզենք թե չուզենք, փառատոնը նաև քաղաքական հարցե՞ր է շոշափում:

-Եթե հիշում եք, անցյալ անգամ մեր փառատոնի կարգախոսն այսպիսին էր` գրողը խաղաղության մունետիկ: Այս անգամ էլ գրեթե նույն «լարին» ենք խփում` խաղաղություն և սեր:

Սրանք պոեզիայի հավերժական թեմաներից են, որ քարոզում են մարդասիրություն ու համերաշխություն ամբողջ աշխարհում` հավատ ներշնչելով մարդկությանը` «գեղեցիկը փրկում է աշխարհը»… Պոեզիան դառնում է հաղորդակցության լեզու ոչ միայն պոետների, այլև ժողովուրդների ու նրանց գրականությունների համար:

Թարգմանության մի դաշտ է ստեղծվում, ուր ամեն մեկը կարողանում է ներկայանալ իր տաղանդի ու կարողության բոլոր կողմերով: Վերջերս մենք Ստեփանակերտում հրատարակեցինք բուլղար գրող և նկարիչ Ռոման Կիսյովի բանաստեղծությունների եռալեզու (հայերեն, բուլղարերեն, ռուսերեն) գիրքը` հեղինակի հրաշալի ձևավորմամբ: Լյուբիցա Միլետիչի ժողովածուն լույս է տեսել և՛ Ստեփանակերտում, և՛ Երևանում, և՛ Սերբիայում` ամբողջովին համահայկական թեմաներով: Վանիա Անգելովայի քնարական գործերի փոքրիկ ժողովածուն` հայերեն լեզվով, ուղղակի օրերս դրվեց իմ սեղանին` բավականին հետաքրքիր հրատարակությամբ… Թարգմանական աշխատանքը նպաստում է նաև երիտասարդ թարգմանիչների պատրաստմանը:

Պոեզիայի միջազգային փառատոները գրական կամուրջներ են ստեղծում ազգերի ու ժողովուրդների, նրանց մշակույթների միջև: Մեր պոետներից մի քանի հոգի արդեն հասցրել են լինել աշխարհի տարբեր երկրներում` Ֆրանսիա, ԱՄՆ, Ռուսաստան, Լեհաստան, Կոլումբիա, Չինաստան… Ի դեպ, ասեմ, Մակեդոնիան առաջին երկիրն է աշխարհում, ուր սկզբնավովրել է պոեզիայի միջազգային փառատոնի անցկացման գեղեցիկ ավանդույթը:

Եվ մի հանգամանք ևս` պոեզիայի միջազգային փառատոների անցկացումը հատուկ է միայն զարգացման բարձր մակարդակ ունեցող երկրներին. չէ՞ որ գրողները քաղաքակրթություն ստեղծող անհատներ են:

-Ի՞նչ կասեք պոեզիայի արցախյան երկրորդ միջազգային փառատոնի ծրագրի մասին:

-Բավականին հարուստ է այն ու բազմազան: Թե՛ Եվրոպայից, թե՛ Ռուսաստանից ու այլ վայրերից ժամանող գրողները հանդես կգան իրենց գործերի ընթերցմամբ, կկազմակերպվեն պոեզիայի ժամեր` հայերեն, ռուսերեն, անգլերեն լեզուներով, Գանձասարում կանցկացվի արաբական պոեզիայի ժամ: Ամեն փառատոնի ժամանակ որևէ երկիր ներկայացվում է իր պոետական ընդհանուր նկարագրով: Անցյալ փառատոնի ժամանակ մենք վրացական պոեզիային նվիրված նման հանդիպում ենք կազմակերպել: Հետաքրքիր կլինի նաև «Բանաստեղծությունը և տիեզերական շարժումը» թեմայով «Գրիգոր Նարեկացի» համալսարանում անցկացվելիք գիտաժողովը, որտեղ տարբեր երկրներից ժամանած պոետները հանդես կգան իրենց ազգային գրականության զարգացման միտումների մասին պատմող զեկուցումներով: Ժենգյալով հացի տոն ու ծառատունկ կանցկացվեն հինավուրց Տիգրանակերտում…

Մի խոսքով, ծրագրերը հետաքրքիր են:

-Մաղթենք Ձեզ և բոլորիս հաջողություն` այդ լավ նախաձեռնության իրականացման գործում:

Եվ` շնորհակալություն հարցազրույցի համար:

ԲԱՆԱՍՏԵՂԾՈՒԹՅՈՒՆԸ ՀԱՆԻՐ ՄԱՐԴՈՒ ՄԻՋԻՑ… ԵՎ ՄԱՐԴՈՒ ՄԵՋ ԲԱՑԱԿԱՅՈՒՄ Է ՄԱՐԴԸ «Եղիցի լույս» թերթի հատուկ թղթակից Սոնա ՀԱՄԲԱՐՁՈՒՄՅԱՆԻ հարցազրույցը գրողների միության և պոեզիայի արցախյան երկրորդ փառատոնի կազմկոմիտեի նախագահ Վարդան ՀԱԿՈԲՅԱՆԻ հետ: –Արցախն առաջին երկիրն է Անդրկովկասում, որտեղ կազմակերպվեց պոեզիայի միջազգային փառատոն: Ինչո՞վ եք բացատրում այդ երևույթը: – Պոեզիան ցավից է ծնվում: Կարելի է հարցին տարբեր մեկնաբանումներ

Read More


ԳՐՔԻ ՇՆՈՐՀԱՆԴԵՍ ՇՈՒՇԻՈՒՄ ԵՎ ՊՈԵԶԻԱՅԻ ԺԱՄ

Հոկտեմբերի 20-ին, օրվա երկրորդ կեսին պոեզիայի միջազգային երկրորդ փառատոնի մասնակիցներն այցելեցին Շուշի, եղան Շուշիի տեսարժան վայրերում: Սուրբ Ղազանչեցոց եկեղեցում մոմավառությունից հետո այցելեցին Շուշիի Արվեստի կենտրոն: Հյուրերը եղան նաեւ գորգերի թանգարանում, հիացան հայկական գորգերով, ապա այցելեցին Կերպարվեստի թանգարան, որտեղ էլ տեղի ունեցավ մեկ տասնյակից ավելի գրքերի շնորհանդես եւ պոեզիայի ժամ:

Գրքերը, որոնց մեծ մասը Արցախի եւ Հայաստանի մասին են, ծնվել են պոեզիայի միջազգային առաջին փառատոնից հետո.

Վարդան Հակոբյան «Քարի շնչառություն» (բուլղարերեն), Հրանտ Ալեքսանյան «Ոգու մատրիցա», Ռոբերտ Եսայան «Ոգու թռչունների հայրենիքում», Կալինա Իզաբելա Զիոլա, Դարիուս Թոմաս Լեբիոդա, Ռոման Կիսյով «Համբարձում» (հայերեն, ռուսերեն, բուլղարերեն), Վանյա Անգելովա «Միշտ հիշելու եմ», Լյուբիցա Միլետիչ «Արարատի հողմերը», Նվարդ Ավագյան «Արցախյան օրագիր» (ռուսերեն), Էդուարդ Սաֆարյան «Մասունքի խորհուրդը» եւ այլն:

Շնորհանդեսը բացեց Արցախի ԳՄ նախագահ Վ. Հակոբյանը: Նախ հյուրերին համառոտ ներկայացվեց հայոց հինավուրց բերդաքաղաք Շուշիի պատմությունը. Շուշին խոշոր մշակութային կենտրոն է եղել միշտ էլ: Եվ պատահական չէ գրքի շնորհանդեսը Շուշիում անցկացնելը, որովհետեւ Շուշին գրքի, արվեստի, հայոց եկեղեցիների ու մշակույթի քաղաք է:

Գրող, լրագրող Կիմ Գաբրիելյանը ներկայացրեց Վարդան Հակոբյանի «Քարի շնչառություն» (բուլղարերեն) գիրքը, որը թարգմանել է Ռոման Կիսյովը:

Գրող, թարգմանիչ Գագիկ Դավթյանը ներկայացրեց բուլղար բանաստեղծ-գեղանկարիչ, պոեզիայի առաջին փառատոնի մասնակից Ռոման Կիսյովի երգակտավների եռալեզու գիրքը ու նաեւ՝ սերբ բանաստեղծուհի Լյուբիցա Միլետիչի երեք գրքերը, որոնք թարգմանել է ինքը՝ Գ. Դավթյանը:

Ելույթներով հանդես եկան գրքերի հեղինակները, որոնք բարձր գնահատեցին միջազգային փառատոնի դերն ու նշանակությունը: Նշենք նաեւ, որ բոլոր հեղինակները բանաստեղծություններ ու առանձին գրքեր են հրատարակել Արցախի ու Հայաստանի մասին:

Առանձնահատուկ էր արաբ բանաստեղծ Աբդո Լաբաքիի «Ղարաբաղ» բանաստեղծությունը, որը ներկաները վայելեցին Սարգիս Կիրակոսյանի թարգմանությամբ եւ արտասանությամբ:

Պոեզիայի երեկոյին հեղինակները ներկայացրին Արցախին ու հայերին ձոնած իրենց ստեղծագործություններից, իսկ Աննա Սանտոլիքուիդոն (Իտալիա) եւ Աբդո Լաբաքին (Լիբանան) ասմունքից բացի նաեւ երգեցին:

Երեկոյի ընթացքում գրողները միմյանց նվիրեցին իրենց գրքերից:

Միջոցառումը եզրափակեց բանաստեղծ Սոկրատ Խանյանը՝ կարեւորելով գրականությունների միջոցով ժողովուրդների բարեկամության ամրապնդումը:

Նա խոսեց նաեւ բուլղար բանաստեղծուհի Վանյա Անգելովայի «Միշտ հիշելու եմ» գրքի մասին, որի թարգմանիչը Ս. Խանյանն է:

  Հոկտեմբերի 20-ին, օրվա երկրորդ կեսին պոեզիայի միջազգային երկրորդ փառատոնի մասնակիցներն այցելեցին Շուշի, եղան Շուշիի տեսարժան վայրերում: Սուրբ Ղազանչեցոց եկեղեցում մոմավառությունից հետո այցելեցին Շուշիի Արվեստի կենտրոն: Հյուրերը եղան նաեւ գորգերի թանգարանում, հիացան հայկական գորգերով, ապա այցելեցին Կերպարվեստի թանգարան, որտեղ էլ տեղի ունեցավ մեկ տասնյակից ավելի գրքերի շնորհանդես եւ պոեզիայի ժամ: Գրքերը, որոնց մեծ մասը Արցախի

Read More


Գանձասար / Արաբական պոեզիայի օր

Պոեզիայի արցախյան երկրորդ միջազգային փառատոնի մասնակիցները հոկտեմբերի 22-ին այցելեցին Գանձասար: Մոմավառությունից հետո «Ծովեն քարում» տեղի ունեցավ արաբական պոեզիայի ժամ:

«Իմ հայացքը Արցախի նկատմամբ հիացմունքի եւ ամբողջական վերացումի հայացք է, եւ ես գեղարվեստականորեն խոր ցնցում ապրեցի: Այս փառատոնն ավելացնելու է այն, ինչ որ Արցախն ավելացրեց իբրեւ գեղեցկություն, որովհետեւ ես Արցախի բնության մեջ զանազան նոր գույներ հայտնաբերեցի եւ այս փառատոնի ընթացքում հայտնագործեցի նոր մարդիկ, որոնք միշտ մնալու են իմ հիշողության մեջ: Եվ ես երբ վերադառնամ Լիբանան, քանի որ նաեւ նկարիչ եմ, իմ երանգապնակը կհարստանա արցախյան նոր գույներով »,-տպավորված Գանձասարով եւ, առհասարակ, Արցախով՝ մեզ հետ զրույցում անկեղծացավ արաբ բանաստեղծ Աթհամ Աթ Դիմաշկին (Լիբանան):

Կարեւորելով պոեզիայի միջազգային փառատոնի անցկացումը Արցախում՝ լիբանանահայ բանաստեղծ, թարգմանիչ Սարգիս Կիրակոսյանը մի քանի կարեւոր շեշտադրումներ է առանձնացնում.

-Այս փառատոնը՝ իբրեւ շարունակությունը առաջին փառատոնի, կարող ենք ասել,հայ բանաստեղծության միջազգայնացման նախաձեռնության ոսկե շղթայի երկրորդ օղակն է: Այս փառատոնը ես դիտում եմ իր երկու երեսներով՝ ե՛ւ գեղարվեստական, ե՛ւ քաղաքական:

Որովհետեւ ես հավատում եմ, որ յուրաքանչյուր գրող, որ եկել է այլ երկրից, երբ վերադառնա իր հայրենիքը, անպայման իր հետ տանելու է ոչ միայն արցախյան հուշեր, այլեւ իրենց ժողովուրդներին ներկայացնելու է մեր մարտնչող, ազատատենչ, նորանկախ Արցախի Հանրապետության գոյանալու, կայանալու համամարդկային իրավունքը՝ հայկական իրավունք լինելուց առաջ,-ասաց Սարգիս Կիրակոսյանը:

Վանք գյուղի «Ծովեն քարում» արաբական պոեզիան արաբական երաժշտության հնչյունների ներքո ներկայացրին լիբանանցի բանաստեղծներ Աբդո Լաբաքին, Աթհամ Դիմաշկին եւ լիբանանահայ բանաստեղծ ու թարգմանիչ Սարգիս Կիրակոսյանը:

«Պատահական չէ, որ այսօրվա միջոցառումը նվիրվում է արաբական պոեզիային: Այսօր աշխարհում արաբական պոեզիան լավագույններից մեկն է,-նշեց Արցախի ԳՄ նախագահ Վ. Հակոբյանը,-Հայաստանը եւ Լիբանանը սերտ կապերի մեջ են: Մեր ժողովրդի ամենածանր պահին՝ 1915 թ. եղեռնի ժամանակ, արաբական անապատներում արաբները կանգնել են մեր ժողովրդի կողքին եւ եղբայրություն արել»:

Արաբական պոեզիա վայելելուց հետո իրենց ստեղծագործություններից կարդացին նաեւ մյուս հեղինակները՝ Վիլհելմ Բարչ (Գերմանիա), Աննա Սանտոլիքուիդո (Իտալիա), Լյուբիցա Միլետիչ (Սերբիա), Մարիոս Կելառու (Ռումինիա), Դարիուս Թոմաս Լեբիոդա (Լեհաստան), Կալինա Իզաբելա Զիոլա (Լեհաստան), Վանյա Անգելովա (Բուլղարիա), Գագիկ Դավթյան (Հայաստան), Էդուարդ Սաֆարյան (Հայաստան) եւ ուրիշներ:

ԲԱՆԱՍՏԵՂԾՈՒԹՅՈՒՆԸ ԵՎ ՏԻԵԶԵՐԱԿԱՆ ՇԱՐԺՈՒՄԸ

Օրվա երկրորդ կեսին Ստեփանակերտի «Գրիգոր Նարեկացի» պետհավատարմագրված համալսարանում տեղի ունեցավ սիմպոզիում՝ «Բանաստեղծությունը եւ տիեզերական շարժումը» թեմայով: Զեկուցումներով հանդես եկան փառատոնի մասնակիցները՝ գրականագետ Արմեն Ավանեսյանը, Մարիուս Չելառուն, Աբդո Լաբաքին, Աթհամ Աթ Դիմաշկին, Սարգիս Կիրակոսյանը, Աննա Սանտոլիքուիդոն, Արշակ Տեր-Մարգարյանը, Վիլհելմ Բարչը, Դարիուս Թոմաս Լեբիոդան, Կալինա Իզաբելա Զիոլան, Սոկրատ Խանյանը:

Լեհ գրող Դարիուս Թոմաս Լեբիոդան Լեհաստան այցելության եւ եվրոպական մշակույթի զարգացման գործում ունեցած ներդրման համար մրցանակներ ու հուշամեդալներ հանձնեց բանաստեղծներ Վարդան Հակոբյանին եւ Հրանտ Ալեքսանյանին:

Իտալացի բանաստեղծուհի Աննա Սանտոլիքուիդոն խորհրդանշական նվեր հանձնեց Արցախի ԳՄ նախագահին՝ գրականության զարգացման գործում ունեցած ավանդի համար:

Լեհ բանաստեղծուհի Կալինա Իզաբելա Զիոլան կանանց միջազգային ասոցիացիայի կողմից դիպլոմ եւ մրցանակ հանձնեց երիտասարդ բանաստեղծուհի Սոնա Համբարձումյանին: Բանաստեղծ Էդուարդ Սաֆարյանը պարգեւատրվեց ԼՂՀ վարչապետի հուշամեդալով, որը նրան հանձնեց Վ. Հակոբյանը:

Ամփոփելով պոեզիայի արցախյան երկրորդ միջազգային փառատոնի աշխատանքները՝ Արցախի ԳՄ նախագահ Վարդան Հակոբյանը փառատոնի մասնակիցներին հանձնեց փառատոնի դափնեկրի դիպլոմներ եւ դրամական պարգեւ՝ համոզմունք հայտնելով, որ փառատոնի մասնակիցները, վերադառնալով իրենց երկրները, միշտ կհիշեն Արցախը եւ կմտածեն Արցախի մասին:

Զարինե ՍԱՌԱՋՅԱՆ

Պոեզիայի արցախյան երկրորդ միջազգային փառատոնի մասնակիցները հոկտեմբերի 22-ին այցելեցին Գանձասար: Մոմավառությունից հետո «Ծովեն քարում» տեղի ունեցավ արաբական պոեզիայի ժամ: «Իմ հայացքը Արցախի նկատմամբ հիացմունքի եւ ամբողջական վերացումի հայացք է, եւ ես գեղարվեստականորեն խոր ցնցում ապրեցի: Այս փառատոնն ավելացնելու է այն, ինչ որ Արցախն ավելացրեց իբրեւ գեղեցկություն, որովհետեւ ես Արցախի բնության մեջ զանազան նոր գույներ հայտնաբերեցի

Read More


ԲԱՆԱՍՏԵՂԾՈՒԹՅՈՒՆԸ 11-ՐԴ  ՊԱՏՎԻՐԱՆՆ Է

Նոյեմբերի 7-ին լրացավ բանաստեղծ, հրապարակախոս Նորեկ Գասպարյանի ծննդյան 55-ամյակը: Օրերս Ստեփանակերտի «Գրիգոր Նարեկացի» պետհավատարմագրված համալսարանի պոեզիայի եւ գիտական նիստերի դահլիճում կայացավ հանդիպում գրող Նորեկ Գասպարյանի հետ: Հանդիպմանը ներկա էին գրողներ, դասախոսներ, ուսանողներ, գրողի ստեղծագործության երկրպագուներ: Ծավալվեց անկեղծ ու անմիջական զրույց պոեզիայի, գրականության մասին: Գրողներն ու ընթերցողներն իրենց խոսքերում գնահատեցին Ն. Գասպարյանի ստեղծագործությունների գեղագիտական արժեքը, կարդացին բանաստեղծություններ եւ հանդես եկան գրականագիտական վերլուծություններով:

«Գրականության մեջ կեղծիքը, ինչպես ասում են, կործանարար է,-նշեց Արցախի ԳՄ նախագահ Վարդան Հակոբյանը,-մենք այսօր բոլոր հիմքերն ունենք անկեղծ լինելու եւ պոեզիայի մասին մեր մտածումները բանաձեւելու համար: Նորեկ Գասպարյան երեւույթն իր ստեղծագործությամբ, իր մարդկային նկարագրով այդ հնարավորությունը տալիս է: Ն. Գասպարյանի յուրաքանչյուր տողի մեջ միտում կա նորարարության: Նա կարողանում է տողի միջից ճեղքել ու դուրս գալ եւ նոր տող, նոր միտք, նոր բանաստեղծություն բերել: Բոլոր բանաստեղծները մեծ են այնքանով, որքանով նրանք կարողանում են իրենց նկարագիրը ստեղծել, իրենց նշանների համակարգը ստեղծել, իրենց կոդը ստեղծել: Նորեկն ունի իր նշանների համակարգը եւ կարողանում է ընթերցողին մտածողության տանել»:

«Գրիգոր Նարեկացի» համալսարանի հայոց լեզվի եւ գրականության ամբիոնի վարիչ, բանաստեղծուհի Տաթեւ Սողոմոնյանն իր խոսքում նշեց, որ Ն. Գասպարյանի տողում մեր երկիրն է, մի ամբողջ սերնդի կորսված մանկությունը:

Համալսարանի հայոց լեզվի եւ գրականության ամբիոնի դասախոս Զարինե Սառաջյանը խոսեց Ն.Գասպարյանի բանաստեղծության փիլիսոփայական միտումների մասին: «Գասպարյանի բանաստեղծության գեղարվեստական մտածողությունն աղերսվում է էկզիստենցիալ մտածողությանը, այսինքն` մարդկային գոյությունը դիտում է որպես անհատի ինքնին գոյություն` տառապող, պայքարող եւ սիրող մարդու սուբյեկտիվ գոյություն: Ն.Գասպարյանի բանաստեղծական աշխարհում ակնառու են նաեւ պոստմոդեռնիզմի տարրեր»,-նշեց նա:

Կիմ Գաբրիելյանն իր խոսքում համոզմունք հայտնեց, որ Ն. Գասպարյանի պոեզիան, արձակը, հրապարակախոսությունը երկրպագուներ շատ ունի: Նա, կարելի է ասել, Արցախում հեռուստահրապարակախոսության հիմնադիրն է նաեւ:

Գրող, լրագրող Նվարդ Ալեքսանյանի խոսքով` Ն.Գասպարյանն իր պատկերային համակարգով, խոսքի բազմաշերտությամբ միշտ յուրահատուկ է: Նրա մտերմիկ զրույցն ընթերցողի հետ միշտ էլ շարունակվում է: Ն. Գասպարյանը հորիզոնում այնպիսի մի տեղ է ընտրել իր համար, որտեղից շատ պարզ երեւում են ե°ւ երկինքը, ե°ւ երկիրը: Նա ավանդապաշտ է իր նորարարությամբ:

Իրենց սրտի խոսքն ասացին գրողներ Ռոբերտ Եսայանը, Սոկրատ Խանյանը, Հրանտ Ալեքսանյանը, Ալիսա Բաղդասարյանը, Անուշավան Պողոսյանը, Դավիթ Միքայելյանը, Նարինե Բալայանը և ուրիշներ:

Հանդիպման ընթացքում Ն. Գասպարյանին ուղղեցին տարբեր հարցեր ժամանակակից բանաստեղծության, պոեզիայի զարգացման միտումների վերաբերյալ, որոնց շուրջ իր տեսակետն արտահայտեց գրողը:

Ինքնատիպ է Նորեկ Գասպարյանի մտածումների բանաձևումը. «Իրականությունը բանաստեղծության մեջ ավելի իրական է, քան ինքը` իրականությունը… Բանաստեղծությունը 11-րդ պատվիրանն է»:

Զարինե ՍԱՌԱՋՅԱՆ

Նոյեմբերի 7-ին լրացավ բանաստեղծ, հրապարակախոս Նորեկ Գասպարյանի ծննդյան 55-ամյակը: Օրերս Ստեփանակերտի «Գրիգոր Նարեկացի» պետհավատարմագրված համալսարանի պոեզիայի եւ գիտական նիստերի դահլիճում կայացավ հանդիպում գրող Նորեկ Գասպարյանի հետ: Հանդիպմանը ներկա էին գրողներ, դասախոսներ, ուսանողներ, գրողի ստեղծագործության երկրպագուներ: Ծավալվեց անկեղծ ու անմիջական զրույց պոեզիայի, գրականության մասին: Գրողներն ու ընթերցողներն իրենց խոսքերում գնահատեցին Ն. Գասպարյանի ստեղծագործությունների գեղագիտական արժեքը, կարդացին

Read More


ԸՆԹԵՐՑՈՂԻ ՍԵՂԱՆԻՆ Է  ԳՐԻԳՈՐ ՆԵՐՍԻՍՅԱՆԻ «ՎԵՐՋԻՆ ԵՐԳԻՑ ԱՌԱՋ» ԳԻՐՔԸ

Դեկտեմբերի 24-ին Ստեփանակերտի Գրիգոր Նարեկացի պետհավատարմագրված համալսարանի  պոեզիայի եւ գիտական նիստերի դահլիճում տեղի ունեցավ շուշեցի գրող Գրիգոր Ներսիսյանի «Վերջին երգից առաջ» գրքի շնորհանդեսը, որին ներկա էին գրողներ, արվեստի գործիչներ, դասախոսներ եւ ուսանողներ:

Գրիգոր Ներսիսյանը ստալինյան ռեպրեսիաների զոհերից է, ում մեղադրել են ազգայնամոլության մեջ եւ աքսորել:  Ժամանակի  ինտերնացիոնալիստները ոչնչացրել եւ վառել են նրա ստեղծագործությունները: Արդյունքում  այսօր մեր գրականությանը գրեթե անծանոթ է  Գր. Ներսիսյանի` գրական, հասարակական գործչի անունը:  Նշենք նաեւ, որ Գրիգոր Ներսիսյանը Արցախի գրողների վարչության հիմնադիրն ու առաջին նախագահն էր:

Գիրքը հեղինակի գործերի առաջին հրատարակությունն է` ողբերգական 30-ականներից հետո: Այն կազմել է գրող, հրապարակախոս Բակուր Կարապետյանը, իսկ խմբագիրն ու առաջաբանի հեղինակն է ԳՄ նախագահ, բանաստեղծ Վարդան Հակոբյանը:

Շնորհանդեսը բացեց եւ Գր. Ներսիսյանի գրական վաստակը գնահատող ելույթով հանդես եկավ ԳՄ նախագահ Վարդան Հակոբյանը:

«Գրիգոր Ներսիսյանը մեր գրականության ամենաողբերգական դեմքերից մեկն է,-նշեց Վ. Հակոբյանն իր խոսքում,-Գրիգոր Ներսիսյանը  հայրենի անտառներում բուսած  այն հաստաբուն կաղնին էր, որ չթեքվեց անգամ աշխարհակործան փոթորիկների առաջ, այո, կոտրվեց, բայց չծռվեց` որպես անվեհեր ծուռն իր ազգի, միշտ մնաց իր դավանանքին ու սկզբունքին  հավատարիմ: Կարճ էր տաղանդաշատ գրողի կյանքը, բայց հարուստ ու գեղեցիկ: Այն, հիրավի, նման էր հայրենի լեռների վրա  ամպրոպի պահին փայլատակող կայծակի, որը, արագորեն  լուսավորում է մթնում մնացած ճամփորդների ուղին ու անցնում»:

Վարդան  Հակոբյանն իր խոսքում կարեւորեց նաեւ Բակուր Կարապետյանի կատարած աշխատանքը գիրքը կազմելու գործում, ում շնորհիվ հաջողվել է հավաքագրել տարբեր տարիներին մամուլում տպագրված գրողի ստեղծագործությունները:

Գրիգոր Ներսիսյանը Արցախի տարբեր կրթօջախներում ծավալել էր նաեւ մանկավարժական բուռն գործունեություն: Նրա մանկավարժական գործունեության մասին զեկուցմամբ հանդես  եկավ  համալսարանի «Տարրական կրթության եւ մեթոդիկայի» ամբիոնի վարիչ, մանկավարժական գիտությունների դոկտոր, պրոֆեսոր Գիրիգորի Հարությունյանը:

Սրտի խոսք ասաց նաեւ թատերագետ Կարինե Ալավերդյանը, ում հայրր` Իսահակ Ալավերդյանը, անձնական մտերմություն  եւ համակրանք ուներ Գրիգոր Ներսիսյանի հանդեպ: «Երանի հայրս ողջ լիներ եւ տեսներ, որ այսօր իր եւ իր սերնդակիցների կուռք Գրիգոր Ներսիսյանի գրքի շնորհանդեսն է, եւ այն էլ տպագրվել է Ստեփանակերտում: Համոզված եմ, նա երջանիկ կլիներ»,-ասաց նա եւ հիշեց  հոր  պատմած հուշերից` Գրիգոր Ներսիսյանի ձերբակալության մասին:

Երբ ձերբակալում էին  Լեռնային Ղարաբաղի գրողների բաժանմունքի հիմնադիր, տեխնիկումի հայոց լեզվի եւ գրականության դասախոս Գրիգոր Ներսիսյանին, ամբողջ ուսանողությունը դուրս էր եկել փողոց` հրաժեշտ տալու սիրելի  բանաստեղծին  ու դասախոսին, իսկ բանաստեղծը, մեքենայի թափքում կանգնած, ձեռքերը թափահարելով, կրկնում էր. «Ժողովուրդ, ես անմեղ եմ, ես անպայման գալու եմ, ես անմեղ եմ, սիրելի ժողովուրդ»:

Ելույթներով հանդես եկան նաեւ բանասիրական գիտությունների դոկտոր, պրոֆեսոր Սոկրատ Խանյանը, Գր. Նարեկացի համալսարանի «Հայոց լեզվի եւ գրականության»  ամբիոնի  վարիչ, բանասիրական գիտությունների թեկնածու Տաթեւիկ Սողոմոնյանը, դասախոսներ Զարինե Սառաջյանը,  Սոնա Համբարձումյանը, Գայանե Բաղունցը: Ելույթներն ընդմիջվում էին Գրիգոր Ներսիսյանի բանաստեղծությունների արտասանություններով, որոնք ներկայացրին համալսարանի ուսանողները:

ԼՂՀ վաստակավոր արտիստ Քաջիկ Հարությունյանը ներկայացրեց Գրիգոր Ներսիսյանի «Գրբաց Բղդոն» պոեմը: Շնորհանդեսը, որը, կարելի է ասել, նաեւ գրական երեկո էր`նվիրված Գրիգոր Ներսիսյանի պոեզիային, անցավ ջերմ ու անմիջական մթնոլորոտում, ներկաները մի բաժակ թեյի շուրջ  զրույց ծավալեցին Գրիգոր Ներիսյանի ստեղծագործության  ու նրա գրական, քաղաքական, հասարակական գործունեության շուրջ:

Զարինե ՍԱՌԱՋՅԱՆ


Ծովինար  Խաչատրյան / Հին Սեյսուլանից մինչև Նոր Սեյսուլան

Հին Սեյսուլանից մինչև Նոր Սեյսուլան ( Խ ո հ ե ր ) Վաղ աշուն է: Գիշերն անձրև է եկել: Վաղ առավոտյան քաղաքը նման է նոր լողացած, ժպտացող մանուկի: Երկար բացակայությունից հետո քայլում ենք Ստեփանակերտի փողոցներով: Քաղաքը կանաչ է, մաքուր, լվացված, սանրված: Քաղաքը դեռ քնած է: Կանգ եմ առնում, տեսնես` ինչքան է այս խաղաղ քնի գինը: Հրապարակից ոչ հեռու` Վազգեն Սարգսյան փողոցի սկզբնամասում հսկա կապույտ պաստառը ճչում է. «Ազատություն մեծ հայրենասեր, ազգասեր ու բարերար Լևոն Հայրապետյանին»: Պաստառի անկյունում բարերարի համակրելի կիսադեմի վրա փիլիսոփայական կիսաժպիտն է սառած: Նմանատիպ պաստառներ կան քաղաքի տարբեր անկյուններում: Այդպես էլ չսովորեցինք պահպանել մեր լավագույն զավակներին…: …Երկար ընդմիջումից հետո Ստեփանակերտում հավաքվել ենք սեյսուլանցիներով` հայաստանաբնակ, ռուսաստանաբնակ… Կան, որ 20-25 տարի չեն եղել Արցախում: Ասում են` հեշտ է՞ գալ ու կանգնել հայրենի տան, ծննդավայրի փլատակների մոտ: Եկել են, որ մասնակից դառնան նոր գյուղի համայնքային կենտրոնի բացման արարողությանը: Զգում եմ նրանց անհանգստությունը, խռովքը: Նրանց հոգիներում հիմա այնպիսի զգացողություններ են, ինչպիսին ունենում է երեխան` խորթ մորն ընդունելու դեմ կռիվ տալիս: Յուրաքանչյուր մարդ իր կյանքի ընթացքում խտացված ձևով կրկնում է մարդկության պատմությունը` սկսած Ադամից: Դրախտը մեր մանկությունն է: Ամենամեծ երանին այն մանուկ օրերինն է, երբ կարծում էինք, թե աշխարհն ավարտվում է գյուղից երևացող լեռների կատարին: Հենց գալիս է իմացությունը, ընդարձակվում են հորիզոնները, կորցնում ենք երանելի դրախտը: Ճանապարհվում ենք: Ճանապարհն անցնում է հանդիպած ամեն սարի, թմբի փեշերը համբուրելով: Աշնանային շքեղ անտառն ու թփուտները վազում են ոլորաններով ընթացող մեքենային ընդառաջ: Հիրավի` դրախտային երկիր: Տեղացիներից մեկն ասում է` եթե տեսնեք օրական կտրած ծառերով բարձած քանի մեքենա է դուրս գալիս Արցախից, կսարսափեք: (Այստեղ էլ է սկսվել ինքնաոչնչացումը): Հասնում ենք Կիչան, վերջանում է բարեկարգ ճանապարհը: «Նոր Սեյսուլան» ցուցանակը ուղղորդում է վարորդին: Մեքենան հռնդյունով կռիվ է տալիս քարքարոտ ճանապարհի հետ, իսկ ես` մտքերիս… Երկար եմ մտածել` անարդար չէ՞, արդյոք, որ Աստված իմանալով մեր ստեղծարար, խաղաղասեր, քրիստոսահաճո բնույթը, հարևան է դարձրել քոչվոր, թալանչի ցեղերի: …Սեյսուլանը բռնի տեղահանվել է 1992-ի փետրվարի 26-ին: Հարթավայրային բարեկեցիկ, հարուստ գյուղը, որ գտնվում էր Մարտակերտի, Միր-Բաշիրի և Աղդամի շրջանների հատման տեղում և բոլոր կողմերից շրջապատված էր ազերի բնակավայրերով, որոնք 30-40 տարվա պատմություն հազիվ ունենային, հայտնվել էր աքցանի մեջ: Սիրում ենք գովել մեր խելքը, հնարամտությունը, տաղանդը. այդ ինչպե՞ս Ղարաբաղում սկսեցին ազերի բնակավայրեր բուսնել: Պատահական երևույթներ էին դրանք, թե՞ ծրագրված քաղաքականություն: Սկզբում գալիս էին ուղտերի, ձիերի վրա նստած` կին-երեխաներով, կովերի, ոչխարների հոտերով, գամփռ շներով. իբր արոտավայր չունեն` գալիս են եղբայր հայերի սարերում, յայլաներում ամառն անցկացնելու: Ցրտերն ընկնելու հետ իջնում էին սարերից, վրաններ խփում, ձմեռում: Կամաց-կամաց վրանների տեղերում հայտնվում էին աղյուսից սարքած տնակներ: Հետո հարստանում, հիմնավոր, քարե տներ էին սարքել տալիս հայ վարպետներին: Շուտ էլ բարգավաճում, հարստանում էին նման բնակավայրերը, որովհետև արտոնյալ պայմաններ էին նրանց տրամադրվում: Այդ գյուղերում ո’չ կոլխոզ կար, ո’չ սովխոզ. բարեկամների, ազգականների համայնք էր, որին ամեն ինչ կարելի էր, սկսած` բազմակնությունից, վերջացրած` անասնագողությամբ ու թալանով: Եվ արդեն Ղարաբաղն իրենցն էին համարում: Մի օր մեր քիրվան ասաց. «Դուք ձեր երեխեքին ճիշտ չեք դաստիարակում: Հայը երեխային ինչպե՞ս ա վախեցնում` տնից դուրս կանեմ: Ուրեմն, դուրսը գել ու գազան ա, ահ ու մահ ա: Իսկ թուրքն ասում ա` դուռը կփակեմ, չեմ թողնի դուրս գաս: Այսինքն, կզրկի հանդերն ու չոլերը վայելելու հաճույքից: Մեզ փոքրուց ասում են` ինչ կա դրսում, ինչին ձեռքդ հասնում ա` քոնն ա… »: Մի անգամ գյուղում թուրք երեխա էին բռնել` գողացած հնդկահավը թևի տակ: Ծնողները եկել, աղաչում էին. – Մեր երեխու առաջին գողությունն ա, հարամ մի արեք: Միլիցիա մի կանչեք, հնդկահավն էլ ձեռքից մի առեք, ջարման կքաշենք: Չորս տարի օրուգիշեր Սեյսուլանը համառ դիմադրել է: Յուրայինների հետ կապը այգիների միջով էր. հասնում էին Կարմիրավան, հետո եթե մեքենա պատահեր, կամ ձի գտնեին, լավ է, եթե ոչ` ոտքով հասնում էին շրջկենտրոն: Բոլորի դռանը մեքենա կար` անգործության մատնված, բայց ողջ գյուղում մի ձի կամ գոնե էշ չէիր ճարի: Ո՞վ է ասել` թուրքը խելոք չի: Թուրքը սիրում է զենք, ձի և ոսկի: Քսակը ծոցը կդնի, կզինավորվի, կհեծնի ձին ու հայդա: Ուր էլ գլուխը դնի, կհաշվի իր տունն է: Իսկ հայը ապարանք է կառուցում, կահույքով, կահ-կարասիով, գրքերով լցնում: Տները զուգում-զարդարում էին, նստում, հեռուստացույց նայում` Օչեվիդնոյէ-նեվերոյատնոյէ: Սկզբում ինքնաձիգից էին կրակահերթ թողնում, հետո սկսեցին գրադով խփել գյուղի տներին: Մեկ էլ կտեսնեիր` մեկի տունը ճռռոցով փլվեց կամ հրդեհվեց: Կրակում էին մոտակա Շոթլանլու և Ղափանլու գյուղերից: Հեռադիտակով տեսնում էիր, թե ինչպես են տեղացիները հուռ-հուռ անում եկվոր վարձկանների հետ, չեն թողնում գնդակոծել հայերին, որովհետև պատասխան կրակից տուժելու են իրենց տունն ու երեխեքը: Միայն երբ տանկերով ու զրահամեքենաներով եկել, շրջապատել են ու սպասել լուսաբացին, մի գիշերվա մեջ գյուղը լուռ դատարկվել է: …Հիմա Նոր Սեյսուլան ենք գնում` գյուղի համայնքային կենտրոնի բացման արարողությանը, կենտրոն, որն իր մեջ ներառում է կահավորված բուժկետ, ակումբ, համայնքի ղեկավարի և աշխատակիցների համար աշխատասենյակներ: Այս ամենը կառուցվել է Ռուսաստանի Դաշնությունում ապրող սեյսուլանցի երիտասարդ գործարար Վահագն Խաչատրյանի հովանավորությամբ: Մինչ այդ նրա օգնությամբ լուսավորվել են գյուղի փողոցները, վերանորոգվել կաթող կտուրները: Ամեն հայ իր հոգու խորքում գիտակցում է, որ պարտք ունի Արցախի առաջ, որովհետև այս երկրի ամեն բնակիչ զինվոր է ու սահմանապահ: Վահագնը այն երջանիկներից է, ովքեր իրենց խելքի, շնորհքի, աշխատասիրության, չարչարանքի ու ջանքերի գնով կարողանում են մարել այդ պարտքը: Վահագնը 13 տարեկան է եղել, երբ գյուղը տեղահանվել է: Դժվար չէ պատկերացնել խելացի և զգայուն պատանու հոգու խռովքն ու ցնցումը… Դրանից հետո ինչքան հանդիպել ենք, նրա երկրորդ նախադասությունը սկսվել է «մեր շենը, մեր տոնը, մեր չինարի ծառը, մեր դպրոցը…» բառերով: Երբ արդեն մեծ էր, շատ էր վախենում, որ գյուղի մասին հիշողությունները, ավանդությունները կկորչեն: Մի օր ասաց` հորաքույր, արի, ես նյութեր հավաքեմ, դու որպես բանասեր ձևակերպիր, գրիր: Այդպես 2007թ. ծնվեց «Սեյսուլան» գիրքը, որը բաժանվեց բոլոր սեյսուլանցիներին և որից հինգ օրինակ կհանձնվի Նոր Սեյսուլանի գրադարանին, որպեսզի նորը լինի հնի շարունակությունը, չկտրվի հիշողության թելը: Հավաքվել են նորակառույց կենտրոնի մոտ սեյսուլանցիները` մեծ ու փոքր: Շարվել են դպրոցականները` սպիտակ վերնաշապիկներով, ձեռքներին իրենց երկրի դրոշներն են ու ծաղիկներ: Սպասում են Նախագահին ու բարերարին: Բոլորի տրամադրությունը տոնական է, դեմքները` ոգեշնչված: Երբ արցախցին ասում է` մէր նախագան, նրա ձայնում հպարտության հնչերանգ ես զգում: Զրուցում ենք համագյուղացիների, նրանց թոռների ու ծոռների հետ, հիշում հին Սեյսուլանը: Որախացնում է այն, որ նրանք լավատես են, համոզված, որ կյանքը գնալով կլավանա… Գյուղի միջնակարգ դպրոցի տնօրեն Արթուր Մինասյանը բացում է արարողությունը (հակիրճ և իմաստալից խոսքով), ապա տողանի կանգնած երեխաները հավաքվում, կազմում են մի եռաշարք, կուռ երգչախումբ և ոգեշնչված երգում իրենց երկրի պետական Հիմնը` առանց նվագակցության, լռության ուղեկցությամբ: Բոլորը հուզվում են: Նախագահը ևս նկատելի հուզվում է: Առաջին անգամն եմ նրան մոտիկից տեսնում: Նա լավ տպավորություն է թողնում. մտահոգ դեմքը, պարզ վարվելաձևը, մարդկանց բարևելու, հետները շփվելու անբռնազբոս կերպը վստահություն են ներշնչում: Իրեն պահում է յուրայինի պես, ձեռքով ինչ-որ նշաններ անում հանդիսավարին, ոգևորում (ամբիոնից ելույթ չի ունենում, ճռճռան խոսքեր չի ասում, զրուցում է մոտեցողների հետ): Գյուղացիք շշնջում են`լավ տղա է, համեստ, կարողանում է լսել մեծին ու փոքրին… Շեշտում են` կարևորը մեզ մոտ արդարություն կա: Պետությունների, իշխանությունների հազարամյա պատմությունը մարդկությանը հանգեցրել է մի կարևոր եզրահանգման` կամ իշխանությունն է լավ ապրում, կամ` ժողովուրդը (հիմնականում): Ինչքան խզումը մեծանում է, այնքան ուժեղանում է ատելությունը, չարությունը, անհանդուրժողականությունը: Հիրավի, հաճախ իշխանավորի աչքածակությունը սահման չի ճանաչում: Ասում են` եղել է պահ, երբ Զիմբաբվեի առաջին տիկնոջ հագ ու կապի գինը 12 անգամ գերազանցել է երկրի տարեկան բյուջեն, ինչն էլ խռովության պատճառ է դարձել: Արարողությունը լավ է կազմակերպված, մայրաքաղաքներին վայել մակարդակով` ճաշակով ձևավորված ֆուրշետ, ծաղիկներ, փուչիկներ, կարմիր ժապավեն… Բարերարը խոսում է կարճ և իմաստալից. «Խոսելու բան չկա, անելու շատ բան կա… Ինքան էլ հեռու լինենք, մեր ուշքն ու միտքն այստեղ է… »: Մարտակերտի շրջվարչակազմի ղեկավար Վլադիկ Խաչատրյանը (մասնագիտությամբ ֆիզիկոս, մարտական գեներալ, պոեզիայի գիտակ) մասնավոր զրույցի ընթացքում պատմում է. «Մարտակերտի տարածքի 80 տոկոսը մեկ տարուց ավելի մնացել է թշնամու ձեռքին, ավերվել ու թալանվել: Ինչպես իմ 10 մատներն են հավասարաչափ իմը, որն էլ կտրվի, ցավ է տալու, այդպես էլ իմ համայնքները, բոլորն իմն են` իրենց հոգսերով… Յուրաքանչյուրի համար բանակցություններ եմ վարում տեղացի գործարարների հետ: Ասում եմ`ինչ դրսում կառուցում եք` ձերը չի, մի օր կարող ա խլեն… Այստեղի արածը ժողովրդինն է, նրանց օրհնանքը միշտ ձեզ հետ ա լինելու… »: Ակամա հիշում եմ Վահագն Գրիգորյանի «Դաքքայի վերջին հայը» պատմվածքը, ըստ որի Բանգլադեշի մայրաքաղաք Դաքքայում մնացել էր միայն մեկ հայ`հայերի կողմից կառուցված շքեղ Սուրբ Հովհաննես եղեղեցու ծեր սպասավորը, որն այլևս փոխարինող չուներ … : Հայը երբ պիտի վերջնականապես հասկանա, որ շքեղ դղյակները, որ սարքում է, թանկարժեք մեքենաները, որ գնում է, եկեղեցին ու մատուռը, որ ամեն թաղում հավեսով կառուցում է, թշնամու համար է անում, եթե չի կարողանալու պահել, պաշտպանել: Բարեգործությունը մեր արյան մեջ է, ազգային առաքելություն է, և ամեն աղետից ու արհավիրքից հետո ավելի բեղուն է դարձել`բարգավաճման լծակներից մեկը դառնալով… Գյուղում նոր թխած`թաժժա թոնրահացի կեսը բաժանում էին հարևաններին: Այդպես էին վարվում մորթված անասունի մսի, այգու ու բոստանի բերքի հետ: Դա անվանում էին «փայ տալ»: Խելոք է ժողովուրդը. և միշտ թարմ է ուտում, և փոխանակություն է կատարում եղած-չեղածի: Իմ ծննդավայրում (երևի, ոչ միայն իմ) սովորություն կար` բանակ զորակոչվածի և ուսանողի գրպանը միշտ փող էին դնում: Հետագայում այդ ուսանողը, գիտակցաբար, թե ենթագիտակցաբար պարտք էր զգում հայրենակիցների առաջ և նրանց երեխաների համար հենարան և ուղեցույց էր քաղաքում, հաճախ էլ իր տունը` իջևանատեղի: Աշխարհի որ բանկը կարող է այդպիսի երաշխիքներ տրամադրել` ձեր տված համեստ գումարի դիմաց: …Հյուր եկած հին սեյսուլանցիները համոզում են միմյանց, որ նոր գյուղն էլ լավն է, որ նոր բնակավայրի բնությունը գեղեցիկ է, կա անտառ, կա գետակ, իսկ սեյսուլանցին անող-դնող, ստեղծող է, աշխատանի մեջ` անկուշտ, ուրեմն, շուտով բարեկեցիկ շեն կունենան: Կարևորը լավ, ուշիմ երեխաներ ունեն, գեղեցիկ երիտասարդներ… …Երևանում ենք արդեն: Դուրս ենք եկել մեր երեկոյան զբոսանքին: Հանկարծ մեր փոքրիկ թաղամասի մի քանի կետերից որոտում են ռեստորանային հրավառության համազարկերը` ցնցելով հարևան բազմահարկ շենքերը, վախեցնելով մանուկներին (Արցախում հրավառությունն արգելված է` բոլորի համար, առանց խտրության: Մեկ-մեկ էլ փոքր եղբորից պիտի սովորել): Միշտ ցանկություն եմ ունեցել առաջարկելու, որ հրավառության համար նախատեսված գումարը դնեն ծրարի մեջ և ուղարկեն բանակի կարիքների համար: Եթե մեր նորապսակներն իրենց համատեղ կյանքը սկսեն այս քայլով, անպայման լավ բալիկներ կունենան: Հ.Գ. Երբ վերջացրի, հիշեցի տարիներ առաջվա իմ մի հոդվածը: Քիչ եմ գրում: Փնտրեցի, գտա: Ահա «Խորհրդային Ղարաբաղ» օրաթերթի 1989 թ. օգոստոսի 9-ի համարում (պարզվում է` 25 տարի է անցել) տպագրված «Մեր ողջ կյանքը` հարց ու պատասխան,, հոդվածը, որի հերոսներից մեկը`«Արդյոք, ովքեր են…» երգող արցախցի 9-ամյա պատանին հենց այսօրվա բարերարն է: Իսկ հոդվածն ավարտվում էր այսպես. «…Եվ մոտ է ժամը, երբ արցախցի մանչուկները կճչան Ամարասի ու Գանձասարի սուրբ մկրտության ավազաններում, երբ մեր ոտնահետքերը կհամբուրեն լքված սրբավայրերը տանող ճանապարհների փոշին…»: Տեսնո՞ւմ եք, երբ մի բան, թեկուզ անհնարին թվացող, շատ ենք ուզում, ազգովին ենք ուզում, անպայման կատարվում է: Ուրեմն, եկեք հենց հիմա բոլորս շատ ցանկանանք, ի խորոց սրտի, ուզենք` մեր ձեռքից եկածն անելով, որ մեր երկիրը դառնա հզոր ու ծաղկուն պետություն, և բոլորը տուն վերադառնան:

Հին Սեյսուլանից մինչև Նոր Սեյսուլան ( Խ ո հ ե ր ) Վաղ աշուն է: Գիշերն անձրև է եկել: Վաղ առավոտյան քաղաքը նման է նոր լողացած, ժպտացող մանուկի: Երկար բացակայությունից հետո քայլում ենք Ստեփանակերտի փողոցներով: Քաղաքը կանաչ է, մաքուր, լվացված, սանրված: Քաղաքը դեռ քնած է: Կանգ եմ առնում, տեսնես` ինչքան է այս խաղաղ քնի գինը:

Read More


ԱՐՏԱՇԵՍ ՂԱՀՐԻՅԱՆ | Ի՞նչ է լինելու

Դժվարացել է պատմվածք գրելը: Գյուղիդ այսօրվա առօրյան չի սնում միտքդ, բազում ակունքներից չի բխում գոյանում կյանք-ամբողջությունը, որում բացահայտվեին մարդ-կերպարներդ, որոնք էլ ուսուցանեին ապրողներին ապրելու արվեստը Աստծո սահմանած կարգով: Ցամաքել, շարունակում են ցամաքել այդ ակունքները` մարդկային արժեքները գյուղաշխարհի երբեմնի հարուստ ընդերքում: Գրողական ծանր ցավ է: Բայց չէ՞ որ հենց այսօրը պիտի լինի առաջին ասելիքդ, ոչ երեսուն-հիսուն տարիներ առաջվա ընկալումներդ: Գյուղդ չի բուրում մարդկայնության «գոլորշին», այն աներևույթ ոգեղենը, որ պիտի մղի քեզ ստեղծագորության: Արտագաղթն ամայացնում է մարդկային հարաբերությունները, հին բարի արժեքները տեղի են տալիս հոգու նյութականացմանը: 1993-ին, երբ վերադարձա Մեծ Թաղեր, հազար յոթ հարյուրից ավելի բնակիչ էր ապրում այստեղ: Վախենում եմ նույնիսկ ասել, թե քանի հարյուրն են հեռացել, այն էլ երիտասարդներն ընտանիքներով: Մնացյալ մարդկային կենսաուժը ի զորու չէ պահպանելու, շենացնելու համայնքն ու հարաբերությունները: Նույնիսկ բարեկեցվող կենցաղը չի օգնում, որի կրողներն են հենց քիչ երեխա ունենում: Նրանք են առաջինը իրենց երեխաների ապագան տեսնում դրսերում և հոգում են այդ մասին: Հիշում եմ քառասուն-հիսունականների իմ գյուղը: Դեռ մնում էին հողակտուր տները անձրևի ու ձյան տակ: Մեծ Թաղերը անվանն արժանի ամփոփում էր բնակավայրի մարդաշատ աղմկոտ առօրյան: Աղքատ էր, պարզմիտ, մարդկային ներաշխարհով ծփացող կյանքով: Գյուղացի աշխատավորը նոր էր թոթափել պատերազմի ցավը, իր ճակատագրին ապավինած` տառապանքը դարձնում էր ապրուստ, հավատում ինքն իրեն ու մյուսներին: Գարեհացը ողբերգություն չէր, թեև իրականում ողբերգություն էր: Հույսն ապրեցնում էր: Գյուղատակի տներից մինչև Իշխանագետ ձգվում էին թթաստանները, ասես անսկիզբ-անվերջ, որոնք այսօր չկան: Ջահել տղաներն ու աղջիկները թթաթափ էին անում, տղաներն իրենց բազուկներում ճողփացող արյունը սիրո զգացումներում զսպած, աղջիկները` թաքուն սպասումներում չադրաները պտտեցնելիս: Ցածում Իշխանագետը դեռ վարարուն գլորում էր Քիրսի, Դիզափայտի, Հարոսի վերջին ձյուներից եկող ջրերը: Գետափից մաքուր կապույտ երկինք էր ելնում ծուխը, ջահել կանայք կրծքի երեխաներին ճոճքում քնեցրած` գորգ ու կարպետ էին լվանում: Մանուկ-պատանիները լողում էին գետում, որ այնուհետև գետաքարերին պառկած արևահարվեին ու չեղած այսօրվա կենսական սնունդին անտեղյակ` կշտանային թթով ու առնականանային առողջ ու պնդակազմ: Իմ աշակերտելու տարիներին դպրոցը բվվացող մեղվափեթակի էր նման հինգ հարյուրից ավելի աշակերտով, այն էլ մեծահարստից խլված տանը: Ահա, երբ այսօրվա գյուղդ չի սնում գրողական հունչդ, ինչպե՞ս չդառնաս ապրածդ հին կյանքին, այն երանելի օրերին: Ինձ համար պարզից էլ պարզ է, թե ինչու Հրանտ Մաթևոսյանը կյանքի վերջին տասը-տասնհինգ տարիներին գրեթե գեղարվեստական բան չթողեց հոդված-հարցազրույցներից բացի: Նրա փոքր Ահնիձորը ավելի շուտ էր ավերմունքի ենթարկվել տնտեսապես ու բարոյապես:

Ժամանակակից գրական մտածողությանը գրեթե խորթ է անցյալի դրական-բացասական կերպար հասկացությունը, որը այլևս չի շարժի ընթերցողի զարմանքն ու հիացումը: Ոչ էլ հասարակարգի լավ ու վատ նկարագիրը: Հազար տարի մարդուն մարդ պահելու գրականության առաքելությունը այլընտրանք չունի, և դու պարտավոր ես գտնել այն ոսկե միջինը, որ համահունչ լինի ընթերցողական պահանջարկին: Այստեղ է, որ հայ գյուղագիրը միշտ էլ կորցնում է ոտքի տակի հողը, լինի նա Թումանյանը թե Բակունցը, Մնձուրին թե Համաստեղը, Մաթևոսյանը… Ի՞նչ է լինելու վաղը: Չէ՞ որ մեզանում գրեթե չի եղել և այսօր էլ նույնիսկ Երևան քաղաքում չի գոյավորվում այն մեծ կյանք-հասարակությունը, որն ունակ լինի ծնելու գոնե միջին հնչողության քաղաքագրություն, ինչը կարող է ժամանակի ընթացքում քաղաքային կենցաղին միտող, բնականությունը կորցնող գյուղի ու գյուղացու կերպարը ներկայացնել: Ինչո՞ւ մեր աչքի առաջ, մեր աչքից «աննկատ» այսպես է լինում: Արդեն պարզ է, որ տասնամյակներ հետո մեր գյուղագրական արձակը չի ունենալու արցախյան ժողովրդական բառուբանի, հումորառատ բնավորությունների ընձեռած ազգային կերտվածքի ողջ համապատկերը: Քաղաքակրթությա՞ն ավերածն է, թե մեր իսկ մեղքի, երբ երկրի ու ժողովրդի դիմագիծը կորցնում է վաղեմի իր արժանիքները, ինչով ենք միայն ճանաչված Արցախ, արցախցի: Ռուսներն ասում են. Грешить – природе вредить: իսկ ի՞նչ է ասում Պողոս առաքյալը. Քրիստոսը աշխարհ եկավ մաքրելու մեզ մեր մեղքերից, առաջինը` ինձ… Այսօր մեզնից ո՞վ կլինի նա, որ քայլ կանի առաջ. առաջինը` ինձ: Մարդն իր երկրի բնությունն է, բնությունն էլ նրան նվիրում է փոխհատուցելու պայմանով, իսկ մենք այսօր հպարտորեն պարծենալով, որ Արցախի նկարագիրն ենք` ինչպե՞ս ենք պահպանում նրա դիմագիծը, ինչպե՞ս ավերում, օրինակի համար, Քիրսատակի դարավոր անտառները մի փոր հացի համար… բայց մի փո՞ր հացի… Ես ինչպե՞ս այս ամենից հղանամ պատմվածքս, կերտեմ բոլորիս ցանկալի արցախցու կերպարը: Ստիպված նայում եմ ետ…


Վարդան Հակոբյան / Բացառիկ առաքելություն կամ խիզախման փիլիսոփայությունը

Ժամանակակիցները Գրիգոր Ներսիսյանին հիշում են որպես բազմակողմանիորեն զարգացած ու խիստ ինքնատիպ անհատականության: Եվ դա պատահական չէր: Երբ դեռ ուսանում էր Գրիգորը, նրա ծննդավայր Շուշիի դպրոցներում դասավանդում էին արվեստի ու գիտության նշանավոր դեմքեր: Շուշիի թեմականի կամ ռեալականի ցանկացած շրջանավարտ կարող էր իր գիտելիքներով ու բարձր իմացություններով (նաև լեզուների տիրապետման առումով) քննություն բռնել, ինչպես ասում են, եվրոպական ցանկացած առաջակարգ բուհում:

Մեծ քաղաք է փոքրիկ Շուշին… Շուշին` որպես թե առևտրային, թե հայ մշակութային կենտրոն, իր վրա էր բևեռել աշխարհի ուշադրությունը: Գրականությունը, թատրոնը, երաժշտությունը, կերպարվեստը, կրթությունը, հրատարակչական գործը, արհեստները զարգանում էին թափով: Քաղաքում լույս էին ընծայվում քսանից ավելի պարբերականներ: Թեմական դպրոցը, երբ այստեղ սովորում էր Գր. Ներսիսյանը, մոտ 400 աշակերտ ուներ: Եռուն կյանքով էր ապրում քաղաքը: Ականավոր հայ մտավորականների ներկայությունը, բնականաբար, փոխում էր քաղաքի դեմքը: Ղ. Աղայան, Մուրացան, Լեո, Պ. Պռոշյան, Հ. Աճառյան, Հ. Գյուլքևխյան, Հ. Աբելյան, Ս. Մանդինյան, Լ. Մանվելյան, Ա. Հովհաննիսյան, Գ. Չմշկյան, Խ. Ստեփանե… այսպես կարելի է երկար թվարկել պետական, գրական-թատերական, կրթամշակութային ու քաղաքական-հասարակական այն գործիչների անունները, ովքեր իրենց նվիրական մասնակցությամբ նպաստել են հոգևոր կյանքի ընդհանուր առաջընթացին: Նման մթնոլորտը չէր կարող իր բարերար դերակատարությունը չունենալ պատանի Գրիգորի աշխարհայացքի մշակման, նախասիրությունների ձևավորման գործում:[1] Սկսվել էր ինքնաորոնման մի շրջան, որը յուրովի էր անդրադառնում միանգամից կյանքի դժվարին հորձանուտներում հայտնված պատանու ներքնաշխարհի վրա, մանավանդ, երբ ինքնաորոնմանն ու ինքնաճանաչմանը զուգահեռ ընթացող պրոցեսները նրան տանում էին դեպի անսովորի պոետական հայտնությունը: Այստեղ զգալի դեր խաղաց նրա մեծ ժամանակակցի` Չարենցի բարերար ազդեցությունը:

Մեր ազգային արվեստի, գրականության, գիտության, մանկավարժության և մյուս ոլորտներին նվիրական շատ դեմքեր է տվել Շուշին, մի չքնաղ բնօրրան` «ադամանդյա մարգարիտը» Արցախի: Ծխական, այնուհետև, թեմական դպրոցում ուսանած Գրիգորը, ով վաղ տարիքից աչքի էր ընկնում հայոց մուսաների քաղաք Շուշիի «զավակացն հատուկ» բոլոր բարեմասնություններով, մի քանի տարի դասավանդում է Արցախի դպրոցներում ու ռեալականում, այնուհետև մեկնում, կրթությունը շարունակում է Ռուսաստանում: Նա Մոսկվայի, ապա` Սանկտ-Պետերբուրգի տարբեր բուհերում առևտրի և փիլիսոփայության հիմունքներ է ուսումնասիրում, ճանաչում արվեստի, գրականության ու գիտության ժամանակի երևելիներին, նրանց հետ հաղորդակցական կապերի մեջ մտնում: Սակայն ժամանակները ծանր ու անբարենպաստ էին, մանավանդ` մեր ժողովրդի համար, և Գրիգոր Ներսիսյանը վերադառնում Հայաստան, մանկավարժական աշխատանքի է անցնում Ալեքսանդրապոլի գավառի դպրոցներում: Դրան հաջորդում է նրա ութամյա ուսուցչական գործունեությունը Ղրիմի հայկական կրթօջախներում: Թեև ինքը հայրենիքից դուրս էր, բայց հայրենիքն իրենից դուրս չէր: Իսկ հետո… «Հետո»-ն նրան բերում է Արցախ, որտեղ և նա դառնում է ժողովրդի հոգևոր ու կրթամշակութային կյանքի առանցքը` շուրջը համախմբելով շնորհալի ու կարող ուժերին:

Տարիներ առաջ գրող ու մանկավարժ Իսահակ Ալավերդյանին, որը նույնպես հին շուշեցի էր, հաճախ էի «նեղում» իմ հետաքրքրասիրությամբ` ինչպիսի՞ բանաստեղծ էր Գրիգոր Ներսիսյանը: Նա մեծ տաղանդ էր` պատասխանում էր: Այդ դեպքում,-չէի նահանջում ես,- ինչո՞ւ է գրել «Վերադարձ» պոեմը, չէ՞ որ… Եվ Ի. Ալավերդյանն ասաց. «Իր այդ գործը Գրիգոր Ներսիսյանը տվել էր Վարպետին` կարդալու… Ու Իսահակյանն ինչ լինի պատասխանած` որ լավ լինի… Ասել է` Աբու Լալային ես այնպես եմ «ուղարկել», որ այլևս ոչ ոք նրան չի կարող վերադարձնել…»: Փոքր-ինչ լռելուց հետո զրուցակիցս, որի սրտում մինչև կյանքի վերջն էլ Շուշիի մրմուռն էր, հառաչեց. «Չէ, իսկապես, հզոր բանաստեղծ է Գրիգոր Ներսիսյանը… Պարզապես ժամանակը կերավ նրան, ինչպես և նրա նման շատ-շատերին: Եթե նրան թողնեին ապրեր, գիտե՞ս, ինչ գործեր կստեղծեր»…

Հիրավի, ճիշտ է ասված: Բայց Գրիգոր Ներսիսյանի ստեղծած-թողածն էլ ազգային արժեք է:

Գրիգոր Ներսիսյանի բանաստեղծությունների անդրանիկ ժողովածուն` «Թախծոտ էջեր», լույս է տեսել 1911թ., երկրորդ գիրքը` «Խորտակված հույսեր», մեկ տարի հետո, երկուսն էլ` Շուշիում, առաջինը` Բ. Տեր-Սահակյանի, երկրորդը` Մ. Բաբաջանյանի տպարանում: Ավելի ուշ (1931թ.) արդեն «Հայպետհրատը» (Երևան) լույս է ընծայում բանաստեղծի «Գրբաց Բղդոն», մենիպեայի հին ու ավանդական ժանրի մի գործ, որը, սակայն, հեղինակը ներկայացնում է որպես արևելյան հեքիաթ: Գրական, գիտական ու մանկավարժական գործունեությունը Գրիգոր Ներսիսյանը համատեղում էր ներդաշնակ ձևով: Եվ քանի որ աշակերտությունն ուսումնական ձեռնարկների խիստ կարիք ուներ, նա զբաղվում էր նաև այդ աշխատանքով` կազմելով թելադրության և այլ կարգի ուսումնական ձեռնարկներ (դրանցից առանձին օրինակներ պահվում են Ռուսաստանի Ազգային գրադարանում):

Չարենցն անդրադառնալով ժամանակի գաղափարաբանության ու գեղագիտության խնդիրներին, կարևորել է գաղափարների գեղարվեստական մարմնավորման խնդիրը, շեշտելով, որ արվեստը պիտի լինի պարզ ու ինքնատիպ, ոչ երբեք «թեթև թմբուկային, պլակատային»: Հղացքի մեջ մոտեցումն իսկապես խորքային է, բնականորեն հանճարեղ է, բայց խոսքը (պատկերը) չվառվելու-չոչնչանալու պարտադիր «ապահովիչներ» է կրում իր մեջ, քանի որ իսկական գեղարվեստը բազմաթիվ ընկալումներ ու վերարտադրություններ ունի` բացահայտ ու ենթատեքստային, և միտքն անընդհատ հեռացնում է ճակատայնությունից. այլախոհության «ստվերներ» էին դիտվում և այնտեղ, ուր դրանք չկային (անկախ այն հանգամանքից, որ այլախոհությունը հենց այն ելակետն է, որից սկիզբ է առնում պատկերի խորությունն ու կենսունակությանը բնորոշ հակասությունը, ներքին կոնֆլիկտը): Այսինքն, իշխող ու միաբանյա գաղափարաբանությունն ստեղծել էր մի հարթություն, ուր «հակա»-ի մանգաղի տակ չընկնելու համար ամենաօժտյալ գրիչներն անգամ «գնում էին» դեպի հռետորականություն, դեպի ուղղակի խոսքը, ակամայից «ինքնապաշտպանության զրահներ» էին հագնում, մտքի դիմակահան֊դեսայնությունը (Մ. Բախտինը կասեր` կառնավալայնություն), որ դարերի փորձ ունի, անտեսվում էր (ինչ իմանար Հավատաքննիչը, թե ով կամ ինչ կա դիմակի տակ): Այդ ամենն արցախյան ժողովրդական մտածողության մեջ բավականին յուրօրինակ արտահայտություն է գտել. «Աքլորը բարձրացնում, տակը ձու էին փնտրում»: Եվ որքան էլ Չարենցը «Ժամանակի շունչը դառնալու» դավանանքային իր հավատամքն առաջ մղեր, այնուամենայնիվ, նրան դավաճանում էր ժամանակը և չէր դառնում իր «շունչը դարձած» պոետի շունչը… Սակայն դա մեծերին չէր խանգարում մեծ լինել, որքան «գիշերն ահարկու և սև», նրանք դառնում էին այնքան ավելի համառ ու տոկուն` լույսի ու ճշմարտության ի վերուստ շնորհված առաքելության մեջ:

Գրական ժանրը` անակրիզա, ասես որոշակի վերափոխման ենթարկվելով, գեղարվեստական գրավոր խոսքից տեղափոխվել ու հիմնավորվել էր բանավոր զրույցների մեջ, մեկը-մեկից մարդիկ միտք ու գաղափար էին դուրս քաշում` մինչև հատակը «ստուգելով» իրար… Ստեղծվել էր մի դրություն, որ երբ դու դիմացինիդ մեջ թշնամի չես տեսնում, ուրեմն, ինքդ ես «ներկայացվելու» որպես այդպիսին: Սա ողբերգորեն դաժան տարիների ամենաբնութագրական գծերից էր դարձել: Այնտեղ, ուր խորհրդավոր պատկեր կա, այնտեղ, ուր խորք կա ու ճոռոմ չէ խոսքը, հավատաքննիչները տեսնում էին… հակագաղափար: Նրանք իրենց իրավունք էին վերապահում ցանկացած ձևով «վերարտադրել» այն: Այսպես եղավ և Գրիգոր Ներսիսյանի «Ավերակները» բանաստեղծության հետ: Վերադառնալով Շուշի` 1926թ., մեծ ցավ ու կսկիծ է ապրում հայրենասեր բանաստեղծը` տեսնելով երբեմնի ծաղկուն ծննդավայրն ավերակների մեջ կորած: Եվ ծնվում է «Ավերակները» ողբը, տաղանդավոր մի գործ, որը կարելի է դնել մեր քնարերգության այդ ժանրի լավագույն քերթվածների շարքում.

Խելացնոր թմբիր է իջել հիմա իմ հիվանդ հոգուն,

ասես, անկյանք շիրիմների խենթ երգիչն եմ, որ էլի

լքած աշխույժ աղմուկները կենսաթրթիռ ժխորի`

հետ եմ դարձել գերեզմանված այս քաղաքը հայրենի:

Ողբերգակ բանաստեղծը մի ավերակի պատից կախված է տեսնում սպանված «ընկերոջ դաշնամուրի փղոսկրյա լեզվակների շարքը»… Նրան թվում է, թե, «այդտեղ հին գեհենի զավակներն են, որ էլի լեշ են լափում, մարդկային միս, մանկան միս»…

Պարզ է, Գրիգոր Ներսիսյանը «հին» բառի մեջ ակնարկում է հայոց եղեռնի, Արցախի պատմական Հարար և դրան հարակից մյուս գյուղերի կոտորածները, ուր գործում էր նույն կեռ յաթաղանը:

«Մարքսիզմի չստեր հագած կարմիր ֆիլիստերները», ինչպես Չարենցն է ճշգրիտ բնութագրել մատնիչներին, իսկույն հարձակվում են Գրիգոր Ներսիսյանի վրա` մեր ինտերնացիոնալիստական շքեղ կյանքը թողած, սոցիալիստական շինարարության թափը թողած, Շուշիի «ավերակներն է ողբում»…

Գրիգոր Ներսիսյանը, հայրենի անտառներում բուսած այն հաստաբուն կաղնին էր, որ չթեքվեց անգամ աշխարհակործան փոթորիկների առաջ, այո, կոտրվեց, բայց չծռվեց` որպես անվեհեր ծուռն իր ազգի, միշտ մնաց իր դավանանքին ու սկզբունքին: «Ես» բանաստեղծության մեջ նա այսպես է բնութագրել իրեն` խոսքը դարձնելով ավելի երաժշտական ու գրեթե ասերգային (ռեչիտատիվ).

Ես փոթորիկն եմ հպարտ սարերի

և իմ համբույրը կայծակն է այրող…

Կարճ էր տաղանդաշատ գրողի կյանքը, բայց հարուստ ու գեղեցիկ, այն, հիրավի, նման էր հայրենի լեռների վրա ամպրոպի պահին փայլատակող կայծակի, որը, ինչպես ասում են, արագորեն լուսավորում է մթնում մնացած ճամփորդների ուղին ու անցնում: Էկզիստենցիալիզմը նրա երկերին ու փիլիսոփայական աշխարհընկալումներին հոգեհարազատ է.

Փոթորիկների աղմուկն իմ հոգում`

Ես անփույթ կանգնած մահվան դեմ դժխեմ,

իմ շիրմի եզրին նոր կյանք եմ կրում,

նոր կյանք ավետում տառապող երկրին:

Շուշի, 1917թ.

Բանաստեղծը երազում էր այն երգը («Դու»), որի ծննդով «պիտի կորչեն անհետ` և քաղց, և կարիք, և զրկանք, և վիշտ»:

Ժամանակի «ինտերնացիոնալիստները» ոչնչացրել են Գրիգոր Ներսիսյանի ստեղծագործությունը, վառել ձեռագրերը, այնպես, որ, իբրև թե նման մարդ ու պոետ չի եղել երկրի վրա: Արդյունքում` այսօր հայրենի իրականության մեջ գրեթե անծանոթ է մեր գրականության այդ արժանավոր դեմքի, երախտավորի, գրական, հասարակական ու մշակութային մեծ գործչի անունը: Ականավոր գրականագետ, ակադեմիկոս Սերգեյ Սարինյանը նրա անձն ու գործը բարձր է գնահատում` արժևորելով այսպես. «Գրիգոր Ներսիսյանը Ղարաբաղի մտավոր-գրական շարժման առաջամարտիկներից է, և բացառիկ է նրա դերը արցախյան ազգային գիտակցության ձևավորման գործում»:

Բավականին հետաքրքիր ու ուշագրավ գործեր են Գրիգոր Ներսիսյանի «Դժոխք», «Լողորդի մահը» պոեմները, «Լիդա» դրամատիկական երկը, ինչպես նաև նրա ստեղծագործության պսակը կազմող «Գրբաց Բղդոն»:

Իր «Վերադարձը» պոեմում մարդկանցից հեռացած Աբու Լալա Մահարուն Գրիգոր Ներսիսյանը վերադարձնում է «մեր աշխարհ», «անապատների բանաստեղծ արքան» ձեռքերի վրա դիտելով վագրերի սուր ժանիքների հետքերը, հիշելով թույնը «սիրած իժերի», «շեմս արևի» տակ հուշերն է «որոճում անցյալի» և… միանգամից մտքափոխ լինում. «Քնից սթափված հովազի նման տեղից բարձրացավ բանաստեղծ Լալան, ցուպը ձեռն առավ ու քարավանի շարանը դարձրեց դեպի մեր աշխարհ, երկրային կյանքի մի հուր կարոտով նա նոր տենչերով ճանապարհ ընկավ ու ասես նորից նոր ոգի առած դեպի կյանք դիմեց անդորր ու անչար…

Նա ճաշակել էր թույնը մենության, ընկեր էր տենչում իր կյանքի ճամփին…

Ընկեր, որ չկար անապատներում օձ-կարիճների որջերում թունոտ:

Նա դեգերել էր մենության գրկում, այժմ երկրային աղմուկն է տենչում. աղմուկն անցյալի իր իսկ մոռացած ու իր իսկ լքած աղմուկը կրքոտ»…

Եվ ի՞նչ իմանար Գրիգոր Ներսիսյանը` մեծ հավատի ու սիրո բանաստեղծը, որ անապատներում վագրերի ու իժերի հետ «անցկացրած» օրերին պիտի մի օր ինքը երանի տա, քանի որ անապատից ավելի դաժան եղավ իր իսկ աքսորը: Տեսնես հուսախաբված պոետը հասցրե՞ց գոնե «մեր աշխարհում» հյուրընկալած արաբ բանաստեղծին կրկին ուղարկել դեպի անապատ, մարդկանցից հեռու` ներում հայցելով նրանից ու Վարպետից… Թե պարզապես ինքը «փոխարինեց» Աբու Լալա Մահարուն` վերցնելով նրա ցուպը…

Ինչպես գիտենք, 1934թ., խորհրդային երկրի գրողների առաջին համագումարից հետո, գրական կազմակերպություններ են հիմնադրվել, գրեթե միաժամանակ` միութենական բոլոր հանրապետություններում ու ինքնավար մարզերում: Գրիգոր Ներսիսյանն իր շուրջը համախմբելով Արցախի երիտասարդ, շնորհալի և, իհարկե, նաև որոշակի գրական ուղի անցած ստեղծագործողներին, Ստեփանակերտում ևս ստեղծում է գրողների մարզային կազմակերպություն: Ցավոք, այն չէր կարող ընդգրկված չլինել Ադրբեջանի գրողների միության կազմում:

Գրիգոր Ներսիսյանին ազգայնամոլության և տրոցկիստական, հակալենինյան գործունեության մեջ մեղադրելով, 1936թ. ազատում են ԳՄ բաժանմունքի ղեկավարի պաշտոնից: Այնուհետև, իրար ետևից, մեկը մյուսին փոխարինում են բաժանմունքի այլ ղեկավարներ` Աշոտ Գրաշի, Թաթուլ Հուրյան, Վերդի Վերխաչյան, Միքայել Հարությունյան, Բոգդան Ջանյան, Բագրատ Ուլուբաբյան, Գևորգ Աղաջանյան, Արմեն Հովհաննիսյան…

Ա. կ. (բ). Կ Լեռնային Ղարաբաղի IV կուսկոնֆերանսի պատգամավոր Գր. Ներսիսյանի ծոցատետրից երկու թերթիկ է պահպանվել, ուր կուսակցական ճառերից ձանձրացած պոետը թողել է անավարտ գրառումներ (անտիպ), որոնք ոչ միայն չեն խոսում «կոնֆերանսի տրամադրության» ու ընդհանուր աուրայի հետ, այլ բացում են նրա գաղափարների ամբողջ սնանկությունը: Ահա նրանցից մեկը` «Մարդը մարդուն գայլ», որն ավարտվում է էպոդային կարճ տողով.

Արնոտ միրուքով, ատամները բաց,

Մարդկային արյան տենչերով արբած,

Աչքերն արցունքով հավիտյան թրջած

Այդ մարդն է դեռ գայլ:

Գաղափարն, իհարկե, նորույթ չէ մեր գրականության համար, սակայն, փաստ է, որ քառատողի մեջ գրեթե անթերի է ներկայացված ժամանակի ամբողջական կերպարը` հակասական գծերով ու խորը ողբերգականությամբ:

Գրիգոր Ներսիսյանը «Կայծ» ամսագրի խմբագիրն էր միաժամանակ, և հանդեսում նա մշտապես տեղ էր տալիս շնորհալի ստեղծագործողների թոթովանքներին` տոգորված ջերմ հայրենասիրության զգացումներով: Դա ևս տեղիք էր տալիս ժամանակի հավատաքննիչների կասկածանքներին: Սակայն վճռորոշը «Ջախջախված ժանիքներ» պիեսն էր, որը բեմադրվելուց հետո (ռեժիսոր` Ստեփանակերտի պետական դրամատիկական թատրոնի հիմնադիր Կարո Ալվարյան) ունեցավ միայն մեկ ներկայացում: Արգելվեց այն ցուցադրել: Ավելին, պիեսի համահեղինակները` Գրիգոր Ներսիսյան, Կարմեն և Վարդ Գասպարյան, աքսորվեցին: (Ի. Ալավերդյան, Կ. Ալավերդյան, «Բեմարվեստի մեր վարպետները», «Վաչագան Բարեպաշտ» հրատ. 2009թ., էջ 126-127):[2] Զանգվածային ձերբակալություններն արդեն սկսված էին: Չարենցը բավականին դիպուկ է բնութագրել այդ ժամանակաշրջանը. «Եվ կախված է գլխիս մի արեգնացյալ կացին»:

Երբ կամ որտեղ է գրվել Գրիգոր Ներսիսյանի վերջին բանաստեղծությունը, ի՞նչ խոհեր է գրողն արտահայտել այդ գործում. այս հարցերին դժվար է միանշանակ պատասխան տալ, և հենց այդ պարագան որոշակիորեն ներկայացնում է մի տխուր ու անփառունակ վիճակ, որը նախ և առաջ ամփոփումն է ամենեցուն վերջին խոսքի (այս դեպքում` վերջին անաստեղծության) իրավունքից զրկող ժամանակների: Թեև մեր դառը պատմության այդ հատվածը սովորաբար բնորոշում է «սև 37»-ով, այնուամենայնիվ, պակաս ռեպրեսիոն չէին դրան նախորդող ու, մանավանդ, հաջորդող տարեթվերը` իրենց բոլոր արտահայտություններով:

Թե կռիվները, թե խաղաղությունը կոնկրետ հասկացություններ են, և յուրաքանչյուրն ունի իմաստից թելադրվող իր տրամաբանությունը, սակայն ահավորն այդ տրամաբանության խախտումն է, առավել ևս, երբ դրանք «տեղաբաշխվում» են հարաբերականության ընդգրկումների մեջ: Հայկական եղեռնից հետո ազերական հասարակայնության ամենալայն շրջաններում վխտում էին թուրք էմիսարները և հայերին իրենց պատմական բնօրաններից տեղահանելու, նոր ջարդեր կազմակերպելու, սկսած «սուրբ» գործը կիսատ չթողնելու, «Մեծ Թուրանի» ճանապարհը հարթելու գաղափարներ տարածում քոչվոր ցեղերի մեջ:

Պիտի ասել, որ իր եկեղեցին ու ազգային պետականությունը կորցրած հայկական մեր երկրամասում` Լեռնային Ղարաբաղում, գրողների կազմակերպությունն ամեն կերպ ձգտում էր «իր վրա վերցնել» հայկականը` գիրը, լեզուն, մշակույթը, հոգևորը, ոգին պահելու բարձր առաքելությունը: Գրական կազմակերպության առաջ երկու ուղի կար, մեկը` պահել ազգային ոգին, մյուսը` դառնալ ազերական գաղափարների քարոզչական մեքենայի մասը: Բնականաբար, հայ գրիչները, ճնշող մեծամասնությամբ, ընտրել են առաջին ուղին, որը և Գրիգոր Ներսիսյանի դավանանքն է, ահա թե ինչու նրանք ենթարկվել են հալածանքների, բանտարկվել, աքսորվել արտաքսվել` Ներսիսյանից մինչև Ուլուբաբյան ու Ջանյան: Դժբախտաբար, եղել են նաև «ազերական շկոլայի» ներկայացուցիչներ: Բայց սա արդեն այլ թեմա է:

«Հայ գրականության քաջ տղայի»` Չարենցի երկերի ընտրանին տարիներ առաջ կազմեց ու հրատարակեց Հրանտ Մաթևոսյանը: Գրքի առաջաբանում նա այսպիսի մի հանճարեղ դիտարկում ունի. «Այսօր ապրողներիս առջև կյանքի-մահի մարտահովտում էպոխան հառնել է հրեշաբար անհեթեթ իր նույն զանգվածով, վաթսուն տարին և հարյուր տարին ոչինչ ասես չեն հեռացրել, չեն սուզել ժամանակի օվկիան, պապանձյալ վերապրողներիս առջև էպոխան նույն հրեշի իր ծանր գալարներն է անում, ամբողջ ժողովուրդներ ու հայրենիքներ են խելագարվում»:

Նման ժամանակների համապատկերում է, որ երևելիների մեջ խոսում է խիզախման փիլիսոփայությունը` նրանց տալով բացառիկ առաքելություն: Մեծագույն հատկանիշ, որ հատուկ էր Չարենցին, Բակունցին, Թոթովենցին, Եսայանին, Մահարուն և, անշուշտ, Գրիգոր Ներսիսյանին: Ցավոք, վերջինիս մասին շատ քիչ ու կիսատ-պռատ տեղեկություններ են

պահպանվել, մանավանդ որ նա ապրել և ստեղծագործել է Լեռնային Ղարաբաղում, իսկ Լեռնային Ղարաբաղը բռնի կցված լինելով Ադրբեջանին, դարձել էր ազերական հանրապետությունից պահանջվող «հակակուսակցական տարրերի» մատակարարը, պաշտոնական Բաքուն դրանով իսկ, ստալինյան Մոսկովի աչքում դառնում էր և «նացիոնալիստ-տրոցկիստների» հայտնաբերման պլանները գերկատարող ու օրինակելի հանրապետություն, և, հայերիս հաշվին, ձեռնպահ էր մնում ազերիներին «ձեռք տալուց»: Տարիներ շարունակ այս կոնցեպցիան եղել է ազերական քաղաքականության և գործելակերպի հիմքում:

Ասում են` վախը մարդկանց միավորում է, վախկոտությունը (որ հատուկ է թույլերին) մղում դավաճանության, հանում մեկ-մեկու դեմ: Փորձությունը բոլոր ժամանակներում էլ եղել է այն սահմանագիծը, որը ձգվել է քաջերի ու թուլամորթների միջև: Ավելին, դժնի ու ծանր իրավիճակներում են ի հայտ գալիս այս կամ այն մարդուն բնորոշ հատկանիշները, որոնք գուցե և այլ հանգամանքներում այնքան վառ չէին արտահայտվում:

Ինչպես հանրահայտ առակում է ասվում, ծառը կտրող կացնի կոթը… անտառից է: Եվ ժամանակը Գրիգոր Ներսիսյանի սերն ու հավատը ևս փոխադարձեց մատնությամբ ու դավաճանությամբ: «Խորհրդային Ղարաբաղ» թերթի (1937թ) «Արմատախիլ անել նացիոնալիզմը ԶՈՈ-վետ տեխնիկումում» հոդվածի մեջ ընթերցում ենք այսպիսի սահմռկեցուցիչ տողեր. «Հակահեղափոխական-տրոցկիստական-ազգայնական տարրերը լայն չափերով տեղ էին բռնել նաև հայ գրականության մեջ: Դավաճան Խանջյանի հովանավորությամբ հակահեղափոխական Ակսել Բակունցը, Ալազանը, Վանանդեցին և ուրիշները տարիներ շարունակ իրենց նացիոնալիստական հակահեղափոխական գործերով իշխել են հայ գրականության անդաստանում, ձևով ազգային, բովանդակությամբ սոցիալիստական կուլտուրային հակադրվելով և գրական շուկան ողողելով իրենց նացիոնալիստական-դաշնակցական գործերը:

…Ահա Ստեփանակերտի Զոովետտեխնիկումը, ուր հայոց լեզու ու գրականություն էր դասավանդում Գրիգոր Ներսիսյանը: Մի մարդ, որի անցյալի մասին Տեխնիկումի ղեկավարներն ու կուսակցական կազմակերպությունը չէին կարող չիմանալ: Ոչ ընկ. Բերիայի «Հողմացրիվ անել սոցիալիզմի թշնամիներին» հոդվածից, ոչ Հայաստանի Կոմկուսի (բ) Կենտկոմի քարտուղար ընկ. Ամատունու զեկուցումից Տեխնիկումի կուսկազմակերպությունն ու դիրեկցիան ոչ մի եզրակացություն չեն անում իրենց համար: Այնքան են կորցնում իրենց զգոնությունը, որ չեն կարողանում նշմարել, թե ինչ է կատարվում իրենց մոտ` Տեխնիկումում:

Ներսիսյանը դեռ անցյալ տարիներին իր բանաստեղծությունների մեջ նացիոնալիզմ էր երգում, Շուշվա ավերակները ողբում, ցույց չտալով Շուշվա ավերման պատճառները, որ հանդիսացան հակահեղափոխական դաշնակցական կուսակցության բանդաները»:

Սիրտդ ցավից ու զայրույթից ուզում է պայթել, երբ տեսնում ես, թե հայ մարդիկ ինչպես են իրար գզում, մատնում, նետում ազերական մսաղաց մեքենայի երախը` չխնայելով ոչինչ… Նույն թերթի (24 հուլիսի, 1937թ.) մի այլ հոդվածում կարդում ենք. «Տեխնիկումի դիրեկցիայի քաղաքական կարճատեսության, անհոգության հետևանքով 1936-37 ուսումնական տարում անարգել կերպով գործել են տրոցկիստական թափթփուկ Գրիգոր Հասրաթյանը, տրոցկիստ-նացիոնալիստ Գրիգոր Ներսիսյանը. անգամ դրանց մերկացնելուց հետո դիրեկցիան, կուսակցական, կոմերիտական կազմակերպությունները գտել են, որ իրենց մոտ այլևս թշնամի չկա ու անելիք չունեն»: Եվ այս զրպարտական տողերի հեղինակները` Հ. Հովսեփյան, Ա. Ղազարյան, Ա. Պետրոսյան, դարձել էին ազերական գաղափարախոսության տրուբադուրները: Ցավալին նաև այն է, որ 30-40-ական թվականների այս ախտը շարունակեց «նոր տարածքներ» նվաճել տարիների հետ: Արդեն 50-60-ական թվականներին վերոնշյալ մատնիչների «ավանդները» զարգացման նոր «որակ» են ձեռք բերում` «Թևան-Դհոլ», «Խանքենդի» և ազգադավ այլ թխվածքների հեղինակ Վազգեն Օվյանի գրչի տակ: Երբ Արցախի գրական կազմակերպության ղեկավար Բ. Ուլուբաբյանը` հայրենասեր մտավորականների հետ միասին, նամակ է հղում Մոսկվա` Արցախի Հայաստանին միացնելու հարցով, Վ. Օվյանի գրիչն ակտիվանում է հակառակ դիրքում` ի ցույց դնելով «ազգերի բարեկամությանն» իր լենինյան հավատարմությունը: Իրար ետևից Արցախի գրողներին զրպարտող նամակներ էր նա հղում Բաքու: Եվ, դժբախտաբար, նման արարքներն են, որ հասցրին մինչև գրական նոր աղանդի արմատավորում, մինչև եհօվյանականություն ու դավաճանություն` ազգային գաղափարներին:[3]

Ականատեսները վկայում են (այս մասին հիշատակություն կա և «Բեմարվեստի մեր վարպետները» գրքում), որ երբ Ստեփանակերտում «վերցնում» էին Լեռնային Ղարաբաղի գրողների բաժանմունքի հիմնադիր, տեխնիկումի հայոց լեզվի և գրականության դասախոս Գրիգոր Ներսիսյանին, ամբողջ ուսանողությունը, հակառակ նախօրոք ձեռնարկված միջոցների, դուրս էր եկել փողոց` ցավ ու կսկիծով հրաժեշտ տալու սիրելի բանաստեղծին ու մանկավարժին, իսկ վերջինս` մեքենայի թափքում կանգնած, ընդամենը երկու խոսք էր կրկնում` ձեռքերը թափահարելով. «Ժողովուրդ, ես անմեղ եմ, ես անպայման գալու եմ, ես անմեղ եմ, իմ սիրելի ժողովուրդ»…

Ինչ իմանար պոետը, թե իր «մեղքը» հենց իր ժողովրդին սիրելու մեջ է…

Եվ, ընդհանրապես, հետագայում էլ, եթե որևէ մեկը համարձակվում էր տալ Գրիգոր Ներսիսյանի անունը, ապա նրա հարցը քննարկման էր դրվում… Մի անգամ այդպես եղավ և ազնվազարմ մի մարդու` Իսրայել Պետրոսյանի (Իսպետ) հետ, ով հայ առակագրության հետաքրքիր դեմքերից է: Իսպետն աշակերտել է բանաստեղծ ու դասախոս Գրիգոր Ներսիսյանին: Կուսակցական ժողովում, ուր Իսպետին մեղադրանք էր ներկայացվել ժամանակին հակախորհրդային ճանաչված գրող Մ. Զուշչենկոյին իր բանաստեղծության մեջ «արձագանքելու» համար, նա համարձակություն ունեցավ տալ Գրիգոր Ներսիսյանի անունը: Միանգամից բոլորը հարձակվեցին երիտասարդ գրողի վրա` ինչո՞ւ տվիր այդ անունը: Այս մասին իր հուշերում Իսպետը գրում է. «Երբ նիստն ավարտվեց և իջնում էինք սանդուղքներով, գրեթե նույն բանն ասաց կուսշրջկոմի երկրորդ քարտուղարը, որը ծանոթ մարդ էր.

-Այ տղա, ի՞նչ գործ ունես Ներսիսյանի հետ: Ինչ կարիք կար նրա անունը նշելու, քեզ էլ ցավի մեջ գցես, մեզ էլ»:[4] Կրկին հիշենք Չարենցի խոսքը` ասված նույն երեսունական թվականներին. «Մեր

ղեկավարությունը մշակույթի հարցում ձախլիկ է»:

Անվերծանելի, անբանաձևելի են ժամանակն ու տարածությունը. ամենամեծ հեռավորությունն ընկած է երեկվա և այսօրվա միջև, բայց և ավելի մոտիկ-մերձություն, քան երեկվա և այսօրվա արանքում է, չկա այլ մի տեղ: Վայրկյանից վայրկյան ընկած տարածաժամանակը ո՞վ է չափել… Գուցե այս ամենը բանաստեղծության և արվեստի լուծմա՞ն խնդիր է: Գուցե: Բայց ես, ահա, տարիների հեռվում պարզ ու հստակ տեսնում եմ Գրիգոր Ներսիսյանին` հպարտ, հզոր, անհաղթելի… Անցել-գնացել են և՛ «տրոցկիզմը» և՛ «լենինիզմը» և բազում ուրիշ «իզմեր», փոշի են դարձել ժամանակների հոլովույթում, սակայն Գրիգոր Ներսիսյանի երգն ու անունը ապրում են, կան…

Հազար երանի այն ծաղիկներին,

որ մեր պայքարը հազար դար հետո

պիտի օրհներգեն դարերի բերնով…

Գրիգոր Ներսիսյան երևույթին տարբեր առիթներով անդրադարձներ եղել են, ես ևս փորձել եմ տալ նրա (թեկուզ էպիզոդիկ) կերպարն իմ «Զատիկը ջրավազանի հատակին» վեպում (2010թ.), ուր «ունկնդրել» եմ գրողին Սիբիրի ճամբարներից մեկում, մի հոգեբուժարանում (խորհրդային տարիներին սովորական երևույթ էր դարձել առողջ գաղափարների տեր մարդկանց հոգեկան հիվանդի «ախտորոշում» տալը): Նա պատահաբար այդտեղ հայտնված արցախցի բժշկուհուն «ճանաչում է»… օդից, ինչպես ասում են, բայց, որպեսզի չմատնի և նրան, և իրեն (վերահսկվում է հոգեբուժարանի ամեն մի շշուկ), մոտենում է նրան` Սառային, արցախյան բարբառով ու անզուսպ կարոտի ենթատեքստով հարցնում. «Մատաղ ինիմ քեզ, ա րախա, սկի մըննաս ընգալա, թա հըրցընիմ, էլա թոխպը քշեր-ցիրեկ Մըռակած սարեն յըրաա ինը՞մ, թա Մռակածը տեղը փոխալա…»:

Ես խորապես համոզված եմ, որ անվանի գործչի, երախտավորի գեղարվեստական նկարագիրը, վաղ թե ուշ, իր արժանի մարմնավորումը կգտնի մեր առավել օժտված գրիչների գործերում: Սակայն այսօր պարզ է մի բան` Գրիգոր Ներսիսյանը պիտի վերադարձվի հայ գրականությանը` պատշաճ ձևով, իր գործերի ամբողջական հրատարակությամբ, ազգանվեր արվեստով:

______________________

[1]ըստ նույն այս աղբյուրի նշվում է նաև, որ ժամանակին Գր. Ներսիսյանն աշխատել է նաև Աբխազիայում` որպես կուսակցության մարզկոմի քարտուղար:

[2] Ի. Պետրոսյան, «Արցախապատում», առաջին հատոր, 2012թ. «Սոնա» հրատարակչություն, էջ` 36, Ստեփանակերտ:

[3] (Ե Հ հապավումը Եսավի և Հուդայի անունների սկզբնատառերն են, իսկ օվյանականությունը կապված է ազերական

գաղափարախոսության մունետիկ դարձած համանուն գրչակի անվան հետ):

[4] ՀԱՀ հանրագիտարան, հ. 8, էջ` 600-601, Երևան, 1982թ.:

Ժամանակակիցները Գրիգոր Ներսիսյանին հիշում են որպես բազմակողմանիորեն զարգացած ու խիստ ինքնատիպ անհատականության: Եվ դա պատահական չէր: Երբ դեռ ուսանում էր Գրիգորը, նրա ծննդավայր Շուշիի դպրոցներում դասավանդում էին արվեստի ու գիտության նշանավոր դեմքեր: Շուշիի թեմականի կամ ռեալականի ցանկացած շրջանավարտ կարող էր իր գիտելիքներով ու բարձր իմացություններով (նաև լեզուների տիրապետման առումով) քննություն բռնել, ինչպես ասում են, եվրոպական

Read More


ՊՈԵԶԻԱՅԻ   ԵՐԿՐՈՐԴ ՄԻՋԱԶԳԱՅԻՆ ՓԱՌԱՏՈՆ ԱՐՑԱԽՈՒՄ

Հոկտեմբերի 19-ին մայրաքաղաք Ստեփանակերտում մեկնարկեց պոեզիայի միջազգային երկրորդ փառատոնը: Նշենք, որ Արցախն առաջին երկիրն է Անդրկովկասում, որտեղ արդեն երկրորդ անգամ կազմակերպվում է պոեզիայի միջազգային փառատոն: Փառատոնին ներկա են տասից ավելի պետությունների անվանի գրողներ, մշակութային գործիչներ: Փառատոնի կարգախոսն է «Խաղաղություն եւ սեր»:

Փառատոնի բացման հանդիսավոր արարողությունը տեղի ունեցավ հոկտեմբերի 20-ին Ստեփանակերտի Շառլ Ազնավուրի անվան մշակույթի պալատում:

Բացման խոսքով հանդես եկավ Արցախի գրողների միության նախագահ Վարդան Հակոբյանը: Ողջունելով փառատոնի մասնակիցներին՝ նշեց, որ Անդրկովկասում առաջին անգամ կազմակերպել նման միջազգային փառատոն եւ այն էլ՝ նորաստեղծ Լեռնային Ղարաբաղի հանրապետությունում, դա սխրանք է թե՛ քաղաքական առումով եւ թե՛ գեղարվեստական: Արցախի ԳՄ նախագահը մասնակիցներին հղեց նաեւ ՀՀ ԳՄ նախագահ Էդ. Միլիտոնյանի ողջույնները:

«Մենք բանաստեղծությունը պարզել ենք մեր լեռների վրա՝ որպես խաղաղության, սիրո եւ հավատի խորհրդանիշ: Մեր բոլոր գրողներին, ովքեր ներկայացել են փառատոնին, մենք համարում ենք խաղաղության դեսպաններ եւ շնորհակալ ենք բոլոր նրանց, ովքեր նախորդ փառատոնից մինչեւ այս փառատոնն ընկած ժամանակաշրջանում գրքեր են տպագրել Արցախի եւ Հայաստանի մասին, որոնք ճանաչել են մեր հիմնախնդիրը, կանգնել են Արցախի կողքին, մենք մեր խոնարհումն ենք բերում բոլոր նրանց»,-նշեց Վ. Հակոբյանը:

Փառատոնի մասնակիցներին ողջույնի խոսք ասաց ԼՂՀ մշակույթի եւ երիտասարդության հարցերի նախարար Նարինե Աղաբալյանը: Նա նշեց, որ փառատոնի շնորհիվ Արցախը ձեռք է բերում նոր բարեկամներ:

Նախարարը նշեց նաեւ, որ այս տարին հոբելյանական է Արցախի համար: Պատերազմում զինադադարի հաստատման, ասել է թե՝ խաղաղության 20-րդ տարեդարձն է: Արցախում բոլոր մշակութային ձեռնարկներն անցել են հենց այդ խորագրի ներքո՝ «Խաղաղություն Արցախին», բացառություն չէ նաեւ այս փառատոնը:

«Բոլոր այս տարիներին խաղաղությունը մեր սահմանին պաշտպանել են մեր 18 տարեկան երիտասարդները,-ասաց Ն. Աղաբալյանը,- իսկ մենք փորձել ենք ամեն ինչ անել, որպեսզի այդ խաղաղությունը կենսունակ լինի, իսկ խաղաղությունը կենսունակ է այն ժամանակ, երբ մարդիկ լցված են ստեղծելու, կառուցելու մղումով: Մեր հարեւան երկրում՝ Ադրբեջանում, իրենց ճանաչված գրողի գրքերն են վառում հրապարակավ եւ հալածում են նրան միայն այն պատճառով, որ այլ կարծիք ունի: Մենք բարի գալուստ ենք ասում բոլորին, ովքեր Արցախ են գալիս բարի կամքով եւ մեզ համար կարեւոր է յուրաքանչյուրի կարծիքը»:

ԼՂՀ ԿԳ փոխնախարար Արմեն Սարգսյանն, իր ելույթում կարեւորելով Արցախում պոեզիայի միջազգային փառատոն կազմակերպելը, նշեց, որ դրանով մեկ անգամ եւս փաստում ենք, որ Արցախը ժողովրդավարության հիմնաքարն է:

«Այս միջոցառման հիմքը ձեր բարի կամքն է,-դիմելով փառատոնի մասնակիցներին նշեց Ա. Սարգսյանը եւ հավելեց,-ու նաեւ այն լեզվական, մշակութային, գիտական ու կրթական կապերը, որ դարեր շարունակ հայ ժողովուրդն ունեցել է ձեր հայրենիքների հետ: Ասել է թե՝ կապը ձեր հայրենիքների հետ շատ վաղուց է, եւ պոեզիայի միջազգային փառատոնը նոր լիցք կհաղորդի դրան: Պոեզիան կապող օղակ է բոլոր սրտերի համար՝ անկախ դավանանքից, լեզվից եւ ճանաչված ու չճանաչված լինելուց»:

Այնուհետեւ հայ եւ օտարազգի պոետներն արտասանեցին իրենց ստեղծագործություններից: Ելույթներն ընդմիջվում էին երաժշտական կատարումներով ու պարերով:

Զարինե ՍԱՌԱՋՅԱՆ

Հոկտեմբերի 19-ին մայրաքաղաք Ստեփանակերտում մեկնարկեց պոեզիայի միջազգային երկրորդ փառատոնը: Նշենք, որ Արցախն առաջին երկիրն է Անդրկովկասում, որտեղ արդեն երկրորդ անգամ կազմակերպվում է պոեզիայի միջազգային փառատոն: Փառատոնին ներկա են տասից ավելի պետությունների անվանի գրողներ, մշակութային գործիչներ: Փառատոնի կարգախոսն է «Խաղաղություն եւ սեր»: Փառատոնի բացման հանդիսավոր արարողությունը տեղի ունեցավ հոկտեմբերի 20-ին Ստեփանակերտի Շառլ Ազնավուրի անվան մշակույթի պալատում:

Read More


ՊՈԵԶԻԱՅԻ ԺԱՄ ՏԻԳՐԱՆԱԿԵՐՏՈՒՄ

21-ին պոեզիայի միջազգային երկրորդ փառատոնի մասնակիցներն այցելեցին Ստեփանակերտի «Մենք ենք, մեր սարերը» հուշահամալիր: Հյուրերին ներկայացվեց հուշահամալիրի կառուցման պատմությունն ու խորհրդանշական դերը:

Ապա պոետներն իրենց մայրենի լեզվով բանաստեղծություններ արտասանեցին հուշահամալիրի մոտ, լուսանկարվեցին՝ անմահացնելով արցախյան փառատոնի անմոռանալի պահերը:

Արցախի հանրապետության Նախագահ Բակո Սահակյանը նույն օրը ընդունել է փառատոնի մի խումբ մասնակիցների: Ինչպես հաղորդում է ԼՂՀ Նախագահի պաշտոնական կայքը, Նախագահ Սահակյանը գոհունակությամբ նշել է, որ պոեզիայի միջազգային փառատոնի անցկացումն Արցախում դառնում է ավանդական՝ հավելելով, որ նման միջոցառումները կարեւոր դերակատարություն ունեն մեր մշակույթի զարգացման եւ Արցախն արտաքին աշխարհին ճանաչելի դարձնելու գործում:

Գրողները տպավորված էին Նախագահի հետ ունեցած հանդիպումից:

Օրվա երկրորդ կեսին փառատոնի մասնակիցներն այցելեցին Տիգրանակերտ, որտեղ կազմակերպվեց Ժենգյալով հացի տոն եւ պոեզիայի ժամ:

Տիգրանակերտում փառատոնի մասնակիցներից յուրաքանչյուրն իր պետության անունից ծառ տնկեց: Ծառատունկից հետո հյուրերը շրջեցին հնագիտական թանգարանում, Տիգրանակերտի տարածքում, հիացան արցախյան բնությամբ:

Այնուհետեւ վայելեցին արցախյան ժենգյալով հաց ու գինի: Եվ բանաստեղծությունն սկսեց հորդալ: Տիգրանակերտը անկրկնելի է երեկոյան լույսերի ներքո: Գինի, բանաստեղծություն, պոեզիա…հյուրերը տպավորված էին Արցախով, արցախյան հյուրասիրությամբ ու պատմամշակութային արժեքներով:

21-ին պոեզիայի միջազգային երկրորդ փառատոնի մասնակիցներն այցելեցին Ստեփանակերտի «Մենք ենք, մեր սարերը» հուշահամալիր: Հյուրերին ներկայացվեց հուշահամալիրի կառուցման պատմությունն ու խորհրդանշական դերը: Ապա պոետներն իրենց մայրենի լեզվով բանաստեղծություններ արտասանեցին հուշահամալիրի մոտ, լուսանկարվեցին՝ անմահացնելով արցախյան փառատոնի անմոռանալի պահերը: Արցախի հանրապետության Նախագահ Բակո Սահակյանը նույն օրը ընդունել է փառատոնի մի խումբ մասնակիցների: Ինչպես հաղորդում է ԼՂՀ Նախագահի պաշտոնական

Read More


Սերգեյ Սարինյան. Գրականագիտությունը հումանիտար գիտությունների համակարգում

Հարցադրումը միանգամայն արդիական է. գրականությունը մտավոր գործունեության սկզբնական ձևերից է և արտահայտության եղանակներով գրեթե համապարփակ: Զուգահեռի վրա գործել են նաև գրականագիտական մեթոդներ՝ էքզեգետիկա, հերմենևտիկա, քերականություն և այլն, որոնք յուրովի մեկնաբանել են առարկայի պոետիկական համակարգը: Այսպես՝ մինչև կլասիցիզմը, 19-րդ դարասկզբին ձևավորվում են գրականագիտական մի շարք մեթոդներ՝ պատմական, կենսագրական, միֆոլոգիական, կուլտուր-պատմական և այլն, իսկ 20-րդ դարասկիզբը նշանավորվում է, այսպես կոչված, «մեթոդների հեղափոխությամբ«, կարծես ուղենշելով գրականության մասին գիտության զարգացումը: Այս պարագայում, ինչպես հասկանալ 30-40-ական թվականներին «նոր քննադատության« առաջադրած դրույթը, թե «Գրականագիտությունը պետք է գիտականանա»:

Ընդունված է ասել, որ գիտությունները էմպիրիկ ընկալմամբ ծագել են հին արևելքի երկրներում՝ Եգիպտոսում, Չինաստանում, Հնդկաստանում, և քաղաքակրթության այս հիմքի վրա անտիկ Հունաստանում ձևավորվել են որոշակի գիտական ուղղություններ: Եվ, այնուամենայնիվ, ժամանակակից հասկացությամբ գիտությունները դասակարգվել են լուսավորության դարաշրջանում, երբ տեղի էր ունենում տիեզերաբանության անջատումն աստվածաբանական առասպելաբանությունից: Այս շրջանում է, որ առաջանում է մեթոդ կատեգորիան, որպես տվյալ գիտության հետազոտության համակարգ և այս շրջանում է, որ գիտություններից յուրաքանչյուրը գիտակցում է իր փիլիսոփայական համարժեքը՝ բնության փիլիսոփայություն, արվեստի փիլիսոփայություն, իրավունքի փիլիսոփայություն և այլն:

Հարցի այս դրվածքով համատեղե՞լի են, արդյոք, գրականության փիլիսոփայությունն ու գրականագիտությունը: Որքան էլ զարմանալի թվա, գրականագիտության գիտականացման առաջին փորձը կատարել են մարքսիզմը և, շարունակության մեջ, գռեհիկ սոցիոլոգիզմը: Նրանք իրենց մեթոդն անվանում են «գենետիկ մեթոդ«, որի իմաստը հանգում է գրականության հիմունքի ստորոգմանը՝ բազիսի և վերնաշենքի համադրությամբ («Կեցությունն է որոշում գիտակցությունը»): Առաջադրելով «սոցիոլոգիական դոմինանտի» և «դասակարգային էկվիվալենտի» տեսությունը, նրանք դիտում են այն որպես պոետիկայի բոլոր տարրերը պայմանավորող մեկնարկներ: Թվում է, տարօրինակ ոչինչ չկա և ճիշտ է դիտարկված գրականության և իրականության կապը: Բայց սխալը հասկացությունների նույնացումն է, երբ գրականությունը դիտվում է որպես կյանքի հայելի, իրականության պատկեր: Այսինքն, անտեսվում է գրականության միֆոլոգիական սկիզբը, ըստ որի՝ այն ոչ թե իրականության պատկերն է, այլ իրականության պատկերացումը:

Դիտենք երևույթը Շիրվանզադեի «Քաոս» վեպի մեկնությամբ: Հայտնի է, որ գրողը խորապես գիտակ էր ժամանակի տնտեսագիտական ուսմունքներին և համակիր էր «Մուրճ» ամսագրի խմբագիր Ա. Արասխանյանի տնտեսագիտական հայացքներին: Այդ տեսության իմաստը հանգում է տնտեսական լիբերալիզմի, որ նույնն է՝ բուրժուական սոցիալիզմի գաղափարին: Որ այս գաղափարն ընկած է «Քաոս» վեպի ենթաբնագրում, միանգամայն ակնհայտ է, այլապես անհասկանալի կլիներ Սմբատի ռեֆորմացիան Մարկոս աղա Ալիմյանի տնտեսական իմպերիայում: Այդ ռեֆորմացիայի բովանդակությունն անցումն է ֆեոդալական սոցիալիզմից տնտեսական դեմոկրատիզմի, այսինքն՝ բուրժուական սոցիալիզմի: Բայց «Քաոս» վեպը վերլուծել գաղափարի տնտեսագիտական այս դրվածքով, նշանակում է անհամեմատ ավելի գռեհիկ վերլուծական մեթոդ նախընտրել, քան նույնիսկ գռեհիկ սոցիոլոգիզմը, քանզի «Քաոսը» տնտեսագիտական տրակտատ չէ, այլ վեպ, գեղարվեստի ստեղծագործություն՝ պատկերի ու պատկերացումի ուրույն առանձնահատկությամբ:

Գրականագիտական առումով հարցի բարդությունը հենց այստեղ է: Խնդիրն այն է, որ այն իրականությունը, որ ներկայացնում է Շիրվանզադեն «Քաոս» վեպում, գոյություն չունի: Դա Շիրվանզադեի պատկերացումն է: Իրականության նեգատիվի վրա գրողը ստեղծել է գեղարվեստական իր մոդելը՝ սյուժեի, ֆաբուլայի, կառուցվածքի, հերոսների, գործողության ընդհանրությամբ: Օրտեգա Ի Գասետի արտահայտությամբ՝ միայն ռեալիզմի «աղքատիկ ըմբռնմամբ» կարելի է իրականությունը նույնացնել գրականությանը: «Միայն ծայրաստիճան տգետը կարող է տալ այն հրեշավոր եզրակացությունը, – ասում է նա, – թե իբր վեպի հոգեբանությունը նույնական է առօրեական հոգեբանության հետ:

Ուշագրավ է, որ «Հոգիները ծարավի» վեպում Լևոն Շանթը պատկերում է նույն իրականությունը, տեղի ու ժամանակի նույն միջավայրը, ինչ Շիրվանզադեի «Քաոս» վեպում: Այստեղ հասարակությունը բզկտվում է անհամար հակասությունների քաոսում, մինչդեռ Շանթի վեպում կատարյալ ներդաշնակություն է, աշխատանքի ու վաստակի արդար իրավունքով: Հոգիները միայն կատարյալին հասնելու ծարավ ունեն:

Ազգի քաղաքակրթության որոշիչը, ըստ Նալբանդյանի, մատենագրությունն է. «Այն ազգը, որ չունի մատենագրություն, ասել է թե չունի և բանականություն, որովհետև մատենագրությունը այլ բան չէ, եթե ոչ բանականության արձանագրություն: Մատենագրությունը մի հիշատակարան է, մի պահարան, ուր ամփոփվում են մարդկային բանականության վաստակը, մարդկային հոգու բխվածքը և կարելի՞ է թույլ տալ, որ մի ազգ մատենագրություն չունենալով, համարձակվի մտածել, թե ինքը ևս լուսավոր ազգերի կարգումն էր աշխարհի երեսին, կամ թե նորա գոյությունը մի խորհուրդ ուներ, համեմատելով ընդհանուր մարդկության հետ»:

Ակնհայտ է, որ գրականագիտության մեթոդաբանությունը կազմավորվել է պատմության և հումանիտար գիտությունների համաբնագրում: Այսպես՝ մինչև ստրուկտուրալիզմը կամ «նոր քննադատությունը»: Հարցի ուղղագիծ դրվածքը միանգամայն հասկանալի է: Անհրաժեշտը երևույթի դիտարկումն է մետաֆիզիկական ավելի բարդ կապերի մեջ, այսպես ասած՝ «անուղղակի խնդիր» (Վիկտոր Համբարձումյան) մեթոդաբանական դրվածքով: Դիտարկենք, օրինակ, գրականության և ազգային գաղափարաբանության դիալեկտիկան: Մեկնության համար ելակետ ընդունենք ազգային ոգու թումանյանական դրույթը. «Ո՞րն է հայ ժողովրդի պատմական ճանապարհը, նրա գոյության խորհուրդը, նրա ոգին»: Ասում է Թումանյանը՝ գաղափարը հանգեցնելով տիեզերական, բնաաշխարհագրական և հոգևոր կազմույթի ամբողջությանը: «Եվ ու՞ր որոնենք այդ ոգին»: Արդյո՞ք Սասունի, Զեյթունի՞, Մոկաց, Ղարաբաղի և Լոռու սարերում, թե՞ Շիրակի, Արարատի ու Մուշի դաշտերում: Արդյո՞ք հին վանքերի միստիկ կամարների տակ, ուր ծավալվում է խորհուրդ խորին անհաս և անսկիզբն, թե՞ դալար մարգերում ու խաղահանգիստ հովիտներում, ուր «լուսնյակն անուշ, հովն անուշ, շինականի քունն անուշ»: Արդյո՞ք «ի խորոց սրտի խոսք ընդ աստուծո» խոսողի երկնաշունչ տառապանքների մեջ, թե՞ «Վերք Հայաստանի» հայրենասիրական ողբի հառաչանքների ու մորմոքների մեջ: Իհարկե, էս ամեն տեղում, էս ամենի մեջ»:

Առկա է ազգային ոգու և ազգային գաղափարաբանության բարդ համադրություն, որ ենթադրում է դեդուկտիվ մեկնություն: Ոգին և գաղափարը նույնարժեք հասկացություններ չեն: Ոգին իռացիոնալ է, նախաստեղծ, անգիտակցական և անբանաձևելի: Գաղափարը երևութաբանական է, նա ոգու արտածումն է գիտակցության մեջ: Նա գործ ունի հոգևոր ու ֆիզիկական կազմույթի սոցիալական, տնտեսական, քաղաքական, մշակութային փորձառական իմացության հետ: Այս իմաստով կարելի է սահմանել, որ ազգային գաղափարաբանությունը համարժեք է տվյալ ազգի պատմափիլիսոփայությանը: Այսպիսով, ոգին նախաստեղծ է, բայց ազգային գաղափարաբանությունը պատմության արդյունք է: Ոգին տիեզերական սկիզբ ունի, իբրև էթնիկական մենթալիտետ միավորում է լեզվի, բնաաշխարհագրական, կլիմայաբանական, ցեղառասսայական ընդհանրություն: Ազգային գաղափարաբանությունը ձևավորում է էթնոսի բանահյուսական-միֆոլոգիական ատաղձի վրա, էթնոսի որպես հասարակական ընդհանրության ձևավորման հետ: Միֆոլոգիզմի և ազգային գաղափարաբանության ընդհանրությամբ կազմավորվում է ազգի պատմությունը:

Հարց է առաջանում՝ մտավոր գործունեության ո՞ր բնագավառում է առավել համակողմանի արտացոլվում այս պատմությունը, քան գրականության մեջ: Հնարավո՞ր է, արդյոք, պատկերացնել հիստորիցիզմը՝ առանց Խորենացու, Նարեկացու, Աբովյանի, Րաֆֆու, Պարոնյանի, Շիրվանզադեի, Թումանյանի, ընդհուպ մինչև պատմության քառուղիների չարենցյան պատգամը, մինչև Մաթևոսյան և Խեչոյան, անուններ, որոնք խորհրդանշում են ժամանակը և ժամանակի փիլիսոփայությունը:

Այժմ՝ երկրորդ դրույթը: Գրականության փիլիսոփայության հարցը հանգամանորեն լուսաբանվել է գերմանական փիլիսոփայական էսթետիկայում, մասնավորապես Շելլինգի և Հեգելի աշխատություններում: Եվ սակայն կարելի է նկատել, որ հարցադրումը որոշ իմաստով մասնավոր բնույթ է կրել արվեստի փիլիսոփայության ընդհանուր համակարգում, ինչպես Շելլինգի «Արվեստի փիլիսոփայություն» աշխատության մեջ: Հ. Թենը գրականության փիլիսոփայությունը, կամ ավելի կոնկրետ գրականագիտությունը առանձնացրեց էսթետիկայի փիլիսոփայության ընդհանուր համակարգից և ձև տվեց կուլտուր-պատմական մեթոդին՝ երեք սուբստանց կատեգորիաների միասնությամբ՝ Ռասսա, Միջավայր, Հանգամանք:

19-րդ դարի 60-ական թվականներին Բոքլի աշխատությունները լայն արձագանք էին գտնում հայ իրականության մեջ, հատկապես պատմության զարգացման օրինաչափությունները գիտականորեն հիմնավորելու հարցում: «Հենրիկոս Թոմաս Բոքլի հիշատակին» բանաստեղծության մեջ Նալբանդյանն այսպես է գնահատում նրա հայտնությունը.

Եղան մարդիկ, որ մեկնեցին

Մեզ բնության շատ գաղտնիք,

Եղան խելքեր, որ չափեցին

Արև, աստղեր ու երկինք,

Եղան, որ խոր իջան երկրի

Արգանդի մեջ մուրճերով

Եվ քննեցին մոլորակի

Կեղևը յուր տարերքով:

Նալբանդյանն այսպես շարունակում է թվարկել բնության հետազոտության այլևայլ գյուտեր, բայց շեշտում է, որ պատմության օրենքները տակավին մնում են չհետազոտված: Եվ ահա Բոքլը հայտնաբերում է այդ օրենքները.

Նա կապում է պատմությունը

Բնության հետ պինդ կապով,

Ցանցառ միստիկի բաժնածը

Մարմին, ոգի, մի օղով:

«Ոգին մարմին է համեմատ,

Արդյունք բնության է մարմին»:

Բնություն դարձավ ոգին հնազանդ

Հողս միստիկի գլխին:

Եվ այդ օրից պատմությունը

Դառնում է ճիշտ գիտություն,

Ո՞վ է դրա հեղինակը

Բոքլ անմահ անգլիացին:

Որն էր ներդաշնակ հասարակություն ստեղծելու Բոքլի դրույթը: Հարցը նա առաջադրում է անհատ-հասարակություն հարաբերությամբ: Ինչից սկսել ռեֆորմացիան՝ անհատի՞ց, թե հասարակությունից: Բոքլը ելակետ է ընդունում հասարակությունը: Անհատի վարքը հասարակական միջավայրի ձևույթն է, ասում է նա, հետևաբար, եթե բարեկարգ և ներդաշնակ լինի հասարակությունը, նույն կերպ կատարյալ կլինի նաև անհատը: Այս դրույթի փիլիսոփայական մեկնությամբ է ներձուլված Րաֆֆու «Խաչագողի հիշատակարանը» վեպը:

Բայց գաղափարի լուծմունքն այլ դրվածք ունի Շիրվանզադեի «Արսեն Դիմաքսյան» վեպում, որի գլխավոր հերոսը հակադարձում է բոքլյան դրույթը: «Հասարակություն և անհատ» տրակտատում նա այսպես է բանաձևում իր դրույթը. «Ընդհանուր քաղաքակրթության հիմքը անհատն է, քանի որ չկան բարոյական անհատներ, չի կարող լինել և բարոյական հասարակություն»:

Ինչպես տեսնում ենք, գրականությունն ուղղակիորեն արձագանքում է հասարակական մտքի հարցադրումներին, այդ հարցադրումների փիլիսոփայական իմացաբանությանը, հանգամանք, որ մեթոդաբանական սկզբունք է պարտադրում գրականության մասին գիտությանը:

Հանճարի բացահայտիչը աշխարհընկալման փիլիսոփայական ուսմունքն է, առանց որի չկա գրական անհատականություն և արվեստի ստեղծագործություն: Միայն փիլիսոփայական թաղանթի իմացաբանությամբ կարելի է բացահայտել Աբովյանի, Րաֆֆու, Պարոնյանի, Շիրվանզադեի, Մուրացանի, Նար-Դոսի, Թումանյանի, Իսահակյանի, Տերյանի, Չարենցի, Վարուժանի և դասական մյուս գրողների ստեղծագործությունը:

Սակայն բարդությունը հարցի դրվածքում ոչ միայն փիլիսոփայական ուսմունքի կռահումն է, այլև վերլուծական մեթոդի ընտրությունը, քանզի գրականության փիլիսոփայությունն արտահայտության այլ ձևույթ ունի, քան գրողի աշխարհայացքի տեսական համակարգությունը:

Այժմ անհրաժեշտ եմ համարում խոսքս ընդմիջել մաքուր մետաֆիզիկական մի հարցադրմամբ, որն, իմ կարծիքով, առնչվում է գրականության տեսական իմացաբանությանը: Անցյալ դարի 20-ական թվականներին ռուս հայտնի աստվածաբան, փիլիսոփա Վ. Վերնադսկին հանդես եկավ, այսպես կոչված, նոոսֆերայի (բանականության սֆերա) տեսությամբ: Ըստ այդ տեսության երկիր-մոլորակը շրջանակված է ոգու (բանականություն, իդեա) պարագծով, որը պահպանում է մոլորակի տիեզերական արարչությունը: Զարգացնելով Վերնադսկու տեսությունը, մտածող-գիտնական մաթեմատիկոս Պ.Ֆլորենսկին վարկած է առաջադրում, թե բիոսֆերան ունի նաև, այսպես կոչված, պնևմատոսֆերա, այսինքն՝ «մշակույթի շրջապտույտի» կամ, ավելի ստույգ, «ոգու շրջապտույտի» հատուկ մասնիկներ: Ըստ որում, «ոգու ստեղծած այդ մասնիկներն ունեն արվեստի առարկաների բացառիկ դիմացկունություն, որոնք մշակութապահպանման գործունեությանը տալիս են մոլորակային արժեք»:

Սա, իհարկե, փոքր-ինչ բարդ տեսություն է և անհասկանալի կարող է լինել նրանց համար, ովքեր մատերիան անջատում են ոգուց և, առհասարակ, բացառում են տիեզերական ոգու գոյությունը: Հարցի դրվածքում սա ելակետային նշանակություն ունի, առավել ևս, եթե ընդունենք, որ ոգու շրջապտույտի պնևմատոսֆերայում թերևս ավելի նշանակալից է բանաստեղծության (գրականության) ոլորտը:

Բիոսֆերայի գաղափարն ավելի հասկանալի դարձնելու համար դիմենք հասկացության ստորոգմանը: Պետք է ընդունել, որ բիոսֆերան ճանաչելի է ոչ միայն մոլորակային պարագծով, այլև անհատի կենսաբանական գոյությամբ, որպես ֆիզիկական ձևույթ: Գիտակցական, թե անգիտակցական հղումներով՝ անհատի կենսաբանական կազմույթը ներարկվում է միֆոլոգիական, կրոնական, մշակութաբանական առարկայություններով, որոնք ձևավորում են նրա անհատականությունը որպես տիեզերական սուբյեկտ: Այս իմաստով, նոոսֆերայի համարժեք կազմույթ է Թումանյանը՝ որպես կամքի, անհատականության և ճակատագրի խորհրդանիշ: Սա առերևույթ չի գիտակցվում, սակայն միանգամայն ստույգ է մարդաբանական տեսակետից:

Անհատի հոգևոր կազմույթում յուրատեսակ նոոսֆերա է գրականությունը, կազմավորիչ ֆունկցիա, որը տեսական դրվածքով այլաբանվում է հասարակագիտական արժեքով և մեթոդաբանական դրվածքով գրականագիտությունն առնչակցում հումանիտար գիտություններին:

Մեթոդաբանական տեսակետից էական է նաև գրականության և պետության կապի հարցը: Դիտելով, որ գրողի ստեղծագործական մղումը նյութական առնչություն չունի պետության հետ՝ Ի. Թենը նկատում է, որ «մարդկային գործունեության մեջ գեղարվեստական երկը, թերևս միակն է, որ ծնվում է արկածով, առանց կանոնի կամ հիմունքի»: Այն ինքնաբուխ է, ազատ ու քմահաճ: Սա՝ առերևույթ: Բայց էապես գրականությունն ու պետությունն անբաժանելի են՝ թե՛ պատմական ճակատագրով և թե՛ ծագումնաբանությամբ: Բնութագրելով գեղարվեստական գործունեության սուբյեկտիվ-կամայական սկիզբը, Թենը նշում է, որ, այնուամենայնիվ, այն կախում ունի օբյեկտիվ պայմաններից և ենթակա է հաստատուն օրենքների: Այդ օրենքները հանգում են գեղարվեստական երկի բնույթը պայմանավորող երեք սուբստանց կատեգորիաների միասնության՝ Ռասսա-Մշակույթ-Հանգամանք, որոնք կազմավորում են ամեն մի արարչության կենսոլորտը: Այստեղ ամբողջության մեջ պատկերանում է տիեզերական սուբյեկտը-պետությունը:

Գրականության մեջ, ասում է Իսահակյանը, «մեր հոգին է, մեր երկիրը, մեր խոսքը, մեր երգը, մեր լեռների շունչը, մեր աղբյուրների կարկաչը, մեր ծաղիկների բույրը… Հայրենի լեռներն ու ձորերը, դաշտերն ու գետերը, արտերն ու անտառները բնակեցված են ավանդություններով, պատմական հուշերով… որոնք անհատականացնում, անձնավորում, հոգեղենացնում, մարդկայնացնում, ազգայնացնում, վրան կնիք ու դրոշմ դնում, կերպարանք տալիս, թե ձև և թե հոգի»: Միֆոլոգիական այս ընդհանրությունը նույն ինքը պետությունն է:

«Առանց գրականության չկա պետություն»,- ասում է գերմանացի գրող Հենրիխ Բյոլը,- քանզի գրականությունը պետության հիշողությունն է, առանց որի՝ նա վերացական հասկացություն է: Այստեղ է գրականության պետականակազմիչ և ազգակազմիչ առանձնահատկությունը, որը հարցի փիլիսոփայական դրվածքով գրականագիտությունն առնչում է հումանիտար գիտությունների հետ:

Ինչպես կարելի է նկատել, մինչև այստեղ ես խոսում էի գրականության և գրականության փիլիսոփայության մասին, այն մասին, որ գրականությունը մշտապես ուղեկցել և արձագանքել է հասարակական մտքի հարցադրումներին՝ պահպանելով իր առաջատար տեղը հումանիտար գիտությունների համակարգում: Բայց ընդհանրության մեջ էապես չեզոքանում է գրականագիտության ինքնությունը: Այստեղ է, որ «նոր քննադատության» տեսաբանները գտան ելքը: Նրանք գրականագիտությունն անջատեցին գրականությունից և հռչակեցին հայտնի դրույթը, թե «գրականագիտությունը պետք է գիտականանա»: Ըստ այդ դրույթի, գիտական երկը ինքնուրույն, անկախ միավոր է, արդեն օտարված է հեղինակից, միջավայրից, հասարակական կապերից և հետազոտելի է իր ներքին օրենքներով: Գրականագիտությունը դուրս է դրվում հումանիտար գիտությունների համակարգից:

Ասեմ, որ ըստ էության ռեֆորմացիան սկսեցին փիլիսոփաները, որպես թե՝ հասարակական գիտությունների բնագավառում տիրում է ճգնաժամը և պետք է բարեկարգել այն բնական գիտությունների մեթոդաբանական նորոգությամբ: Փիլիսոփաների «Վիեննական խմբի» մանիֆեստում ասվում է, որ «նախորդ ամբողջ փիլիսոփայությունը խճճված է սիստեմների քաոսային վիճակով», և անհրաժեշտ է ստեղծել «գիտական աշխարհայեցությամբ հիմնավորված միասնական պլատֆորմ»:

Խմբի առաջատար դեմքերից մեկի՝ Կառլ Պոպպերի բնորոշմամբ, «հասարակական գիտությունները դեռ միջնադարի մակարդակին են և անգործադրելի են «հիստորիցիզմի տեսակետից», հետևաբար՝ հասարակական կյանքի խնդիրները լուծելու համար պետք է դիմել «բնագիտության կամ բանականության կիրառությանը: Աշխարհի փիլիսոփայական իմացության հարցում Պոպպերը հիմք է ընդունում նեոպոզիվիստական «լեզվաբանական պարադիգման», այսինքն՝ աշխարհն ընկալում է լեզվի պրիզմայով: Այստեղ է «նոր քննադատություն» կամ կառուցվածքաբանություն (ստրուկտուրալիզմ) իմացաբանական հիմունքը: Նորագույն մեթոդի պոետիկայի առանձնահատկությունների իմացության տեսակետից առանձնակի հետաքրքրություն են ներկայացնում ֆրանսիացի գրականագետ Ռոլան Բարթի էսսեները գեղարվեստական մեթոդների վերաբերյալ: Նախ նշենք, որ, ըստ գաղափարագեղարվեստական հատկանիշի, Բարթը տարբերակում էր չորս ուղղություն՝ էքզիստենցիալիզմ, մարքսիզմ, հոգեվերլուծություն, կառուցվածքաբանություն (ստրուկտուրալիզմ կամ ֆորմալիզմ): Ակնհայտ է, որ նա առաջնությունը հատկացնում է կառուցվածքաբանությանը, դիտելով, որ «գաղափարախոսությունն այստեղ սահուն է գիտափիլիսոփայության մեջ»: Այս տեսակետից Բարթը անստույգ է համարում գրականագիտության և քննադատության ավանդական մեթոդները՝ գեղարվեստական երկը դիտելով որպես հեղինակից օտարված «ինքնակա խոսքի միավոր»: Ավանդական քննադատության համար,- ասում է Բարթը,- բնորոշը գիտակցությունն է, էությունը, ճաշակը, հերմենևտիկան ընդունում է հեղինակի կյանքը, ոճական օրենքը, պատմությունը, իսկ կառուցվածքաբանությունը գրական երկի մեջ որոնում է ակնհայտություններ, որոնք կարելի է զգայել լեզվի բառագիտական կառույցով:

Ստրուկտուրալիզմն ընդունում է, որ գրականությունը, գրական երկը համատեղում է Արվեստ, Զգացմունք, Գեղեցկություն, Մարդկություն հասկացությունները, բայց դրանց հետազոտությունը պատկանում է մարդաբանական այլ գիտությունների, իսկ գրականագիտության պատկանելիքն է նշանների տեսության որոնումը: «Մենք,- գրում է Բարթը,- այժմ խոսքի մեջ տեսնում ենք նշան և ճշմարտություն: Այն, ինչը ենթարկվում է խոսքի ազդեցությանը, ինչ-ինչ առումով նորից է գործադրում փիլիսոփայությունը, մարդաբանական գիտությունները, գրականությունը»:

Բարթը նույնիսկ չի ակնարկում գրականագիտության և գրականության անջատման մասին, նա պարզապես բացառում է գրականագիտության ու քննադատության իմացաբանական նշանակությունը: «Գոյություն ունի ոչ թե գրականագիտություն,- ասում է Բարթը,- այլ գրականության պատմություն, որովհետև մենք, անշուշտ, դեռ չենք կարողացել ամբողջությամբ ճանաչել գրականագիտություն առարկայի բնույթը»: Այսինքն, գրականագիտությունը, որ երկրորդ լեզու է, կամ հեղինակային լեզվի փոխաձևությունը, չի կարող կռահել գրական երկի առեղծվածային ենթիմաստը: «Հարկավոր է, ուրեմն,- ասում է Բարթը,- հրաժեշտ տալ այն գաղափարին, թե գրականագիտությունը կարող է մեզ դասավանդել այն իմաստը, որը վստահորեն անհրաժեշտ է տալ ստեղծագործությանը, այն չի տա, ոչ էլ նորից կգտնի որևէ իմաստ…»: Նույն կերպ բացառվում է նաև քննադատությունը, որպես թե «քննադատությունը գիտություն չէ» այլ միջանկյալ օղակ «գիտության և ընթերցանության միջև»: «Ստեղծագործության հետ,- գրում է Ռոլան Բարթը,- քննադատության կապը ձևի հետ իմաստի կապն է: Քննադատը չի կարող պահանջել ստեղծագործության «մեկնություն», մասնավորապես՝ առավել պարզեցում, քանի որ ոչինչ ավելի պարզ չէ, քան ստեղծագործությունը»:

Ընդհանուր դրվածքով ստրուկտուրալիզմը փոխաձևում է տեսությամբ հաստատված երկու կատեգորիա: Նախ ենթաբնագրի առաջնությունը բնագրից, այսինքն՝ գրական երկի անջատումը փիլիսոփայությունից, պատմությունից, սոցիոլոգիայից և բովանդակային այլ շերտերից: Եվ ապա, ձևի անջատումը բովանդակությունից, ձևի խորհրդանիշը որպես գաղափարի այլաբանական արտահայտություն:

Բոլոր պարագաներում ստրուկտուրալիզմի երևույթն առնչվում է արվեստի նոր ուղղությունների առաջացման հետ, որոնց հիմնական հատկանիշը իսպանացի փիլիսոփա Օրտեգա Ի Գասետի բնորոշմամբ, ապամարդկայնացումն է՝ դեհումանիզացիան, այսինքն, արվեստի նոր ուղղություններում հասարակագիտական համարժեքի չեզոքացումը: «Հիրավի,- գրում է նա, արտառոց ու առեղծվածային է այն ներքին սերտ միասնությունը, որն իր բոլոր դրսևորումներով պահպանում է յուրաքանչյուր պատմական դարաշրջան»: Այս ընդհանրության մեջ գիտակցելի է «միանման սոցիոլոգիական հետևանքը», այսինքն՝ արվեստի և գրականության հասարակագիտական համարժեքը, որը գրեթե չեզոքացված է արվեստի նոր ուղղություններում: «Հասարակական էֆեկտի կողմից արվեստն ուսումնասիրելը նույնն է,- գրում է Գասետը,- թե շեղվես գործի բուն էությունից, մարդուն նրա արվեստով հետազոտելու նման մի բան: Արվեստի հասարակական երեսն առաջին տպավորությամբ այնքան մակերեսային, պատահական է և այնքան հեռու է գեղագիտական էությունից, որ պարզ չէ, թե ինչպես կարելի է ոճ ներթափանցել սկսելով նրանցից»:

Դեհումանիզացիան հետևանք է նոր արվեստի հերմետիկ բնույթի, էապես «հակաժողովրդական» ձևույթի: Այս իմաստով 19-րդ դարի արվեստը, ընդհանուր ճանաչելիությամբ, «իրապաշտական է»: «Իրապաշտ են Բեթհովենն ու Վագները, Շատորրիան էլ նույնքան իրապաշտ էր, որքան Զոլան»: Նույն հերմետիկան բնորոշ է նաև ստրուկտուրալիզմին և ինքնին արդեն անկատար է առանց պատմության ու հումանիտար հիմքի գրականագիտությունը գիտականացնելու նրա մեթոդը:

Մեթոդաբանական ընդհանուր դրվածքով ստրուկտուրալիզմը քննելի է ըստ էթիկական ու էսթետիկական չափանիշների սուբորդինացիայի: Ընդունված է ասել, որ 19-րդ դարի պատկերացումներով մարդը էսթետիկական միավոր էր, homo sapiens-ը տակավին հավատ էր ներշնչում, թե «գեղեցիկը կփրկի աշխարհը»: Այժմ այդ ուտոպիայի պատրանքն անգամ չի մնացել:

Արդի գերսոցիալականացված և գերքաղաքականացված հասարակության անհատն արդեն էթիկական միավոր է: Էթիկան բացահայտում է հասարակության սոցիալ-բարոյական կառուցվածքը, ինչպես ասում է իտալացի գրող և մշակութաբան Ումբերտո Էկոն, օգնում է հասկանալու «սեմանտիկական ունիվերսալիաների» գոյաբանությունը:

Էթիկական ընթերցումը վերադարձնում է գրական երկի բովանդակային շերտերը, բացահայտում հասարակության կառուցվածքի ներքին տեղաշարժերը, վերարժեքավորում է ազգ, հայրենիք, պետություն, սեր, իդեալ, և այլ կարգի արժեքներ:

Իմ կարծիքով, ստրուկտուրալիզմն արդեն սպառել է իրեն, դադարել է ունիվերսալ մեթոդ լինելուց և տեղի է ունենում ձևի բովանդականացման միտումը, այլ կերպ ասած, ֆորմալիզմի սոցիալականացումը: Այս տեսակետից ուշագրավ է իտալացի գրականագետ Ֆրանկո Մորետտիի «սոցիոլոգիական ֆորմալիզմի» տեսությունը: Մինչև այժմ, ասում է նա, մենք գիտեինք, «թե ինչպես պետք է ընթերցել տեքստը», այժմ պետք է սովորենք «թե ինչպես չպետք է ընթերցել այն»: Մորետիի կարծիքով՝ «ֆորմաները սոցիալական հարաբերությունների վերացարկումն են» և գիտականորեն ավելի ճշգրիտ է համարում «սոցիոլոգիական ֆորմալիզմի» տեսությունը:

Այսպիսով, ակնհայտ է դառնում, որ կառուցվածքային վերլուծության մեթոդը կորցնում է գիտականացման միակ մեթոդ լինելու մենաշնորհը և ավելի ու ավելի անհրաժեշտ է դառնում գրականագիտության գիտականացման հումանիտար ուղղությունը, այսինքն՝ գրականագիտության սոցիոլոգիականացումը: Բայց դա մեխանիկական վերադարձ չէ, առավել ևս՝ սոցիոլոգիական մեթոդի կրկնությունը: Դա վերլուծության համադրական մեթոդ է, որ համարժեք է գրականության փիլիսոփայական մեկնության: Իմ կարծիքով համադրական մեթոդի ձևաբանության գործում ավանդական մեթոդներից ամենակիրառականը կուլտուր-պատմական մեթոդն է, որի փորձառությունը՝ անփոխարինելի է գրականության պատմության և քննադատության ձևավորման ու զարգացման գործում:

Գրականագիտությունը վերադարձ է կատարում դեպի հումանիտար գիտությունների համակարգը:

Հարցադրումը միանգամայն արդիական է. գրականությունը մտավոր գործունեության սկզբնական ձևերից է և արտահայտության եղանակներով գրեթե համապարփակ: Զուգահեռի վրա գործել են նաև գրականագիտական մեթոդներ՝ էքզեգետիկա, հերմենևտիկա, քերականություն և այլն, որոնք յուրովի մեկնաբանել են առարկայի պոետիկական համակարգը: Այսպես՝ մինչև կլասիցիզմը, 19-րդ դարասկզբին ձևավորվում են գրականագիտական մի շարք մեթոդներ՝ պատմական, կենսագրական, միֆոլոգիական, կուլտուր-պատմական և այլն, իսկ 20-րդ դարասկիզբը նշանավորվում

Read More