Դավիթ Միքայելյան / Արցախի մտավորականությունը  առաջին շարքերում էր

1988-ի ղարաբաղյան ազգային-ազատագրական պայքարը, որի արմատներն անչափ խորն են, վկայում է իր ազատության եւ անկախության համար ընդվզող արցախահայության անկոտրում կամքի ու արժանապատվության մասին: Բռնակցվելով Ադրբեջանին, ժողովուրդը երբեք չի հաշտվել օտարի լծի տակ համակերպվելու մտքին, եւ 70 տարիների ընթացքում բազմիցս է իր ցասումն ու բողոքն արտահայտել գաղութացման դեմ` ցույցերով եւ հանրահավաքներով, Մոսկվա հղած նամակներով, զանգվածային ստորագրություններով:

Ինչ խոսք, ցանկացած պայքար, դժգոհություն ճնշվում էր Խորհրդային Միության եւ Բաքվի իշխանությունների կողմից, և նրանց հեղինակները (նախաձեռնողները) հետապնդվում, աքսորվում և բանտ էին նետվում, դաժան հալածանքների ենթարկվում: Շատերին ազգայնամոլի պիտակ էր կպցվում և ընդհուպ պարտադրվում էր լքել մարզի սահմանները: Նրանց շարքերում, բնականաբար, մեծ թիվ էին կազմում մտավորականության ներկայացուցիչները, մասնավորապես գրողները, ովքեր փաստացի ուղղորդում, ղեկավարում էին համաժողովրդական շարժումը: Այդպես եղավ նաև 1988-ին, երբ ոգևորված Մ. Գորբաչովի կողմից հռչակված վերակառուցման կուրսով, արցախահայությունը հրապարակայնորեն արտահայտեց Ադրբեջանի կազմից դուրս գալու և մայր Հայաստանին միավորվելու իր օրինավոր պահանջի մասին:

Անթաքույց հպարտություն ես զգում այն իրողության համար, որ բոլոր ժամանակներում հայրենիքի նվիրյալ զավակների շարքում ազգային-ազատագրական պայքարի ջահը մշտաբորբոք են պահել մտավորականության ներկայացուցիչները, Արցախի գրական ընտանիքի անդամները՝ Գրիգոր Ներսիսյանից մինչև մեր օրերը: Թերթելով Արցախյան շարժման տարեգրության փառավոր էջերը, այդ աստղաբույլի մեջ առանց վարանելու ժողովուրդն արդեն առանձնացրել է գրողներ Բագրատ Ուլուբաբյանի, Բոգդան Ջանյանի, Գուրգեն Գաբրիելյանի, Մաքսիմ Հովհաննիսյանի, Վարդան Հակոբյանի, Հրաչյա Բեգլարյանի և գրական օջախի մյուս երևելիների անունները: Ազգային ազատագրական տրամադրությունների պոռթկումն առավել հախուռն դրսևորվեց 1988-ի շարժման ընթացքում: Իսկ պայքարի ակունքներում դարձյալ Արցախի մտավորականության լավագույն ներկայացուցիչներն էին, գրական ընտանիքի անդամները: Իրադարձությունների զարգացմանը և համաժողովրդական ընդվզմանը հատկապես նպաստեց Արցախի մտավորականության նամակը, որի հեղինակները կոնկրետ փաստերով հիմնավորում են Լեռնային Ղարաբաղի Ինքնավար Մարզը Խորհրդային Հայաստանին միացնելու խնդրանք-պահանջը:

Գրողների միության բաժանմունքում, որը Շարժման ակտիվ մասնակիցներին համախմբող հավաքատեղի էր դարձել (հետագայում, հրապարակային միտինգները ղեկավարելու նպատակով, այն տեղափոխվեց «Խորհրդային Ղարաբաղ» թերթի խմբագրության գրականության և արվեստի բաժնի վարիչ, անվանի մանկագիր Գուրգեն Գաբրիելյանի աշխատասենյակ, որը մի յուրահատուկ շտաբի էր վերածվել՝ ստանալով «Սմոլնի» խորհրդանշական անվանումը), Վ. Հակոբյանի, Հ. Բեգլարյանի, Գ. Գաբրիելյանի և մյուսների եռանդուն ջանքերով գրվում, մշակվում, վերջնական տեսքի էին բերվում Մոսկվա հղվող նամակները, կազմակերպվում կոլեկտիվ ստորագրահավաքներ, համակարգվում հանրահավաքների և երթերի կազմակերպման հետ կապված աշխատանքները:

Գրողների առաքելության մասին է վկայում նաև Մոսկվա մեկնած մտավորականների պատվիրակությունը (ղեկավար՝ Վ. Հակոբյան): Պատվիրակության անդամները Կրեմլում համարձակ պաշտպանում էին Արցախի դատը և Ստեփանակերտ վերադառնալուց, անտեսելով իրենց սպառնացող վտանգը, շարունակում էին առավել ակտիվ գործունեություն ծավալել հանրության շրջանում:

Նստաշրջանի նախապատրաստության մասին մանրամասներ պատմելով, որոշ ուշագրավ դրվագների է անդրադառնում Շարժման առաջամարտիկներից մեկ ուրիշը՝ Ռազմիկ Պետրոսյանը. «Հենց որ հրապարակում հավաքվածներն իրազեկվում էին, որ պատգամավորների թիվը թեկուզև մեկով ավելացել է, անսահման ուրախություն էինք ապրում: Շատերը՝ շրջանցելով ազերի ոստիկանների կողմից հսկվող պահակակետերը, վտանգից խուսափելու համար մարզկենտրոն էին հասնում անտառներով ու լեռներով»:

Այո՛, փետրվարի 20-ի նստաշրջանի հրավիրումը մեծ դժվարությունների հետ էր կապված, և Բաքուն ամեն կերպ փորձում էր խոչընդոտել պատգամավորների ժամանումը Ստեփանակերտ: Ի պատասխան այն հարցին, թե որն էր նստաշրջանի անցկացման նախաձեռնող խմբի առաքելությունը, Արցախի գրողների միության նախագահ Վարդան Հակոբյանը նշեց. «Մոսկվայից եկանք և ի՞նչ տեսանք. Արցախը ոտքի էր ելել, հրապարակը եռում էր: Մոսկվայից հրապարակ հասած մեր ցանկացած լուր ժողովրդի մեջ նոր ալիք էր բարձրացնում, նրան դարձնում ավելի հաստատակամ իր վճռի մեջ: Արցախում շարժման գլուխ էր անցել Արկադի Մանուչարովը, որի ղեկավարությամբ էլ ստեղծվեց նստաշրջանի անցկացման նախաձեռնող խումբ: Ակտիվության բարձրակետում էր Ռազմիկ Պետրոսյանը, որը դեռ դրանից շատ տարիներ առաջ կևորկովյան հալածանքների էր ենթարկվել ազգասիրական գաղափարների համար: Նախաձեռնող խմբի կազմում ընդգրկված էին Շարժման նվիրյալներ Գուրգեն Գաբրիելյանը, Հրաչյա Բեգլարյանը, Մաքսիմ Հովհաննիսյանը, Ռազմիկ Պետրոսյանը, Ռոլես Աղաջանյանը, Բենիկ Օվչյանը, Ժաննա Գալստյանը»: Փաստորեն մտավորականների 1988թ. նամակն՝ ուղղված Կրեմլին, որի տակ իրենց ստորագրությունն էին դրել նաև պաշտոնյաներից շատերը, մտավորականների պատվիրակության այցը Կրեմլ ու նրանց կողմից Արցախ «առաքված» լուրը («Ոչ միայն լավ հույս կա, այլև վառ վարդագույն հույսեր») Շարժումը հանեցին ընդհատակից: Դրանում, անշուշտ, առանցքային դեր խաղաց նաև Արցախի շրջաններում Շարժման նվիրյալների ու ժողովրդի հերոսական աշխատանքը:

Ըստ իմ զրուցակցի՝ նստաշրջան հրավիրելու ուղղությամբ քիչ գործ չէր կատարվել նաև մինչև իր գլխավորած պատվիրակության վերադառնալը Մոսկվայից: «Պատահական չէ, որ էն գլխից Շարժումը ժողովրդական բնույթ էր կրում: Յուրաքանչյուրը հերոսական գործ էր կատարում: Կային նաև ենթախմբեր՝ մեր հրաշալի տղաներից կազմված, որոնք արհամարհելով առատ եկած ձյունն ու բուքը, գաղտնազինված, գրեթե փակ ճանապարհներով, սար ու ձորով ապահովում էին, ըստ շրջանների, պատգամավորների ներկայությունը: Նախաձեռնող խմբի հանձնարարությամբ Ժաննա Գալստյանը Հենրիխ Պողոսյանից վերցրել էր նստաշրջանը անցկացնելու մասին մի շարք կարևոր խորհուրդներ: Դրանք տալով ինձ՝ նախաձեռնող խումբը հանձնարարեց գնալ կառավարության նիստերի դահլիճ և առաջ տանել բոլորիս սկսած գործը: Հրապարակում հավաքված հասարակության միջով «կածան» բացվեց: Մեծ, շատ մեծ պատասխանատվություն էր դրված ամեն մեկիս վրա»:

Իսկ թե ինչպես հաջողվեց քվորում ապահովել և անխուսափելի դարձնել պատմական նստաշրջանի հրավիրումը, նա այդ մասին որոշ մանրամասներ պատմեց: Նիստերի դահլիճում Արմո Ծատրյանի հետ լծվել էին ներկայացած պատգամավորների ցուցակը կազմելուն՝ ով էր ներկա, ով՝ չէ: Ադրբեջանի միլիցիայի և անվտանգության բարձր պաշտոնյաներն ու շարքայինները՝ ուղեկցելով Բաղիրովին, թափվել էին Ստեփանակերտ, փակել քաղաք բերող ուղիները: Խոջալուից Ստեփանակերտ ձգվող ճանապարհը փակել էին Ասկերանից եկող պատգամավորների առաջ: Ստեփանակերտի կանայք շրջապատել էին կուսակցության մարզկոմի շենքը, որտեղ գտնվում էին բարձրաստիճան զինվորականներ Մոսկվայից և Բաքվից: Կանայք ճանապարհ չէին տալիս: Նրանք ստիպված, ներքին գործերի մի պատասխանատու աշխատողի միջոցով, իրենց մոտ հրավիրեցին Ռազմիկ Պետրոսյանին և Ռոլես Աղաջանյանին, իսկ վերջիններս հարցը դրեցին այսպես. եթե Ասկերանից եկող մեր պատգամավորներին բաց թողնեք գան նստաշրջանին, մենք էլ ձեր ճանապարհը կբացենք: Նրանք համաձայնեցին, այդպես էլ եղավ: Արդեն բավականին պատգամավորներ էին հավաքվել դահլիճում:

«Այստեղ ուզում եմ մի կարևոր լրացում անել,- այն օրերի հիշարժան պահերն է մտաբերում զրուցակիցս:-Քվորումի հարցը դժվարացել էր նաև այն պատճառով, որ ադրբեջանցի պատգամավորներին Բաքվից հրաման էր տրված ներքին կարգով չմասնակցել նստաշրջանին, չնայած նրանց շարքում կային այնպիսիները, որ կիսում էին արցախցիներիս պահանջը, այն համարում արդար: Չեմ կարող մոռանալ ազգությամբ ռուս Տանյա Սոբոլևայի կրակոտ ելույթները, ով պատգամավոր էր ընտրված կոշիկի ֆաբրիկայի կոլեկտիվի կողմից: Ու եկավ մի պահ, որ ընդամենը երեք հոգու ներկայություն քվորում կապահովեր արդեն: Ռազմիկ Պետրոսյանը և Ռոլես Աղաջանյանը գործում էին անվրեպ: Աշան մեկնեց մեր քաջ տղաներից մեկը՝ Սերժիկ Ասատրյանը, նա ձիով գյուղից Ստեփանակերտ բերեց պատգամավոր մի կնոջ, որը, չնայած հիվանդ էր, անկողնային վիճակում, սակայն սիրով համաձայնեց մասնակցել նստաշրջանին՝ նկատի առնելով նրա վճռորոշ լինելը: Ռոլես Աղաջանյանի ծառայողական մեքենան՝ «Ուազ» մակնիշի, ուղարկվեց Քարինտակ՝ պատգամավոր բերելու: Այս առաքելությունը նույնպես հաջող կատարվեց: Ռազմիկ Պետրոսյանին տվինք քաղաքում ապրող ուրիշ մի պատգամավորուհու անուն, նրա ներկայությունը ևս չուշացավ: Մի խոսքով, քվորումն ապահովված էր»:

Պատգամավորների շրջանում լուրեր էին տարածվել, թե Բաքվից և Մոսկվայից եկած ղեկավարները ևս ցանկանում են մասնակցել նստաշրջանին: Նրանց հետ էր Ադրբեջանի կոմկուսի Կենտկոմի առաջին քարտուղար Բաղիրովը, ով ամեն կերպ փորձում էր խափանել նստաշրջանը: Նա՝ տեղեկանալով, որ նստաշրջանի անցկացման աշխատանքների կազմակերպումը նախաձեռնող խմբի կողմից հանձնարարված է Վարդան Հակոբյանին, վերջինիս հրավիրում է կուսակցության մարզկոմ, բայց Վարդան Հակոբյանը հրաժարվում է գնալ Բաղիրովի մոտ՝ համոզված լինելով, որ նրա նպատակը նստաշրջանի տապալումն է և իրեն չեզոքացնելը: Սակայն Շարժման «շտաբից» Ա. Մանուչարովը, Հր. Բեգլարյանը և Ռազմիկ Պետրոսյանը զանգում են Վ.Հակոբյանին և ասում. «Ոչինչ, գնա, նրանք քեզ ոչինչ չեն կարող անել, եթե ուզենան քեզ կալանել, մարզկոմի շենքը կպայթեցնենք»: Այսքանից հետո միայն Վ. Հակոբյանը գնում-հանդիպում է Բաղիրովի հետ, մեկ անգամ ևս շեշտում, որ Արցախի ժողովուրդն իր որոշման մեջ անխոտոր է, և նստաշրջանը պիտի կայանա:

«Երբ վերադարձա արդեն նիստերի դահլիճ, ձեռնամուխ եղանք նստաշրջանի սկսման գործերին: Շուտով հայտնվեց Բաղիրովը՝ իր շքախմբով: Նա ամեն կերպ փորձում էր «ճամփից շեղված» արցախցիներին համոզել, որ ետ կանգնեն նստաշրջան անցկացնելու քայլից, սակայն դա անհնար էր: Ժողովուրդը հրապարակից անվերջ կանչում էր՝ սեսիա, սեսիա… Բաղիրովի և նրա նազիր-վեզիրների բերանները փակում էին մեր պատգամավորներն՝ իրենց փաստարկված, ճշգրիտ, հիմնավորված ու անառարկելի խոսքով»:

Արդեն որերորդ անգամ ելույթ ունեցավ Բաղիրովը: Նրան մի պահ թվաց, թե իր խոսքով արդեն ազդում է դահլիճի վրա, բայց սխալվեց, դահլիճի լռությունը պարզապես արհամարհանքի նշան էր, որը ձգվեց գրեթե մեկ րոպե: Ես կանգնեցի տեղում և բոլորի անունից դիմեցի Բաղիրովին. «Մինչև գիշեր էլ մնաք դահլիճում, միևնույն է, արդյունքի չեք հասնելու, մի խանգարեք մեզ, թողեք մեր նստաշրջանն անցկացնենք ժամանակին: Ուզում եք՝ նստեք դահլիճում, դուք ևս մասնակցեք, չեք ուզում՝ ազատեք դահլիճը, որ նստաշրջանը սկսենք»: Այստեղ Բաղիրովը փլված-պարտված թափ տվեց ձեռքը, գնաց, նրա ետևից բոլոր նազիր-վեզիրները թողեցին բեմը: Պետք էր նստաշրջանը սկսել: Հրապարակից լսվող ժողովրդի ձայնը մեր ականջներում ու սրտում ղողանջում էր իր արդար պահանջով»,- պատմում է զրուցակիցս:

Նստաշրջանը, ըստ ընդունված կարգի, սովորաբար վարում էր մարզգործկոմի նախագահը կամ նրա տեղակալներից մեկը, իսկ եթե նրանք բացակայում են կամ հրաժարվում, ապա պատգամավորները ստիպված էին լինում նոր նախագահ ընտրել: Երկրորդ տարբերակը ուժի մեջ մտավ: Եվ քանի որ Վ.Հայրապետյանը՝ ԼՂ Մարզգործկոմի կրթության բաժնի վարիչը, ռուսական կրթությամբ էր, և դահլիճում կային և Մոսկվայից ու Բաքվից ներկայացուցիչներ, Վ. Հակոբյանը նստաշրջանը նախագահելու համար, տվեց նրա թեկնածությունը:

Զեկուցողը Վ. Հակոբյանն էր: Ապա մեկը մյուսի ետևից ելույթ ունեցան պատգամավորները: Նստաշրջանի սպասված, բաղձալի որոշումով թվում էր, թե բոլոր հարցերն արդեն լուծված են: Միևնույն ժամանակ զգացվում էին առաջիկայում սպասվելիք դժվարություններն ու դաժան պայքարը: «Մարզգործկոմի նախագահի տեղակալ Շմավոն Պետրոսյանի հետ շենքից դուրս եկանք, և մուտքի աստիճանների վրա սրտատրոփ սպասող ժողովրդի առաջ հանդես եկա հակիրճ խոսքով՝ փոքրիկ բարձրախոսով, որ բերել էր միլիցիայի աշխատող, երջանկահիշատակ գրող Վալերի Քոչարյանը: Ժողովուրդն աննախադեպ ոգևորությամբ ընդունեց մեծ ավետիսը արցախցիներիս բարի կամքով կայացած որոշման մասին: Այնուհետև մեջտեղ եկավ որոշումը օրինականորեն ձևակերպելու խնդիրը, որն առանց Շ. Պետրոսյանի, ով ինչ-ինչ հանգամանքներից ելնելով՝ մի քիչ ուշ էր դահլիճ եկել, վճռորոշ դերի ու մասնակցության, բնականաբար, հնարավոր չէր լինի կազմակերպել, մանավանդ որ, մարզգործկոմի կնիքն իր հետ փախցրել էր նախագահ Օսիպովը: Ուզում էինք ամեն ինչ անել պատշաճ մակարդակով: Յուրաքանչյուր հարց իրավաբանորեն ճիշտ մեկնություն էր ստանում ինչպես Կարեն Բաբուրյանի, այնպես էլ Երևանից ժամանած հայտնի իրավաբան Վլադիմիր Նազարյանի խորհուրդներով: Նրանց միացել էր նաև Ստեփանակերտի քաղդատավոր Ռազմիկ Սարգսյանը: Մնում էր պատմական փաստաթուղթն արագ Մոսկվա հասցնել»,- հիշարժան պահը մտաբերելով՝ հուզմունքը չի թաքցնում Վ. Հակոբյանը:

Անհրաժեշտ էր նստաշրջանի որոշումը Երևան, Մոսկվա, Բաքու և այլ հասցեներով առաքել: Ադրբեջանը բոլոր փոստային և ոչ փոստային ճանապարհները փակել էր, առել խիստ հսկողության տակ, որ դրանով իսկ տապալեր գործը: Ռոլես Աղաջանյանը, Ռոբերտ Բաղդասարյանը և Պավել Նաջարյանը Արկադի Մանուչարովի մոտ՝ շինանյութերի կոմբինատում, պայմանավորվելով անելիքների մասին, ճանապարհ են ընկնում դեպի Երևան: Բայց Շուշի չհասած՝ բախվելով ազերիների թափորին, ետ են գալիս: Ուրեմն՝ ցամաքային ճանապարհով որոշումը տեղ հասցնելն արդեն բացառվում էր: Ի՞նչ անել, ինչպե՞ս վարվել: Այստեղ էլ նորից նախաձեռնող խմբի տղաներն իրենց հնարամտությամբ գերազանցեցին թշնամուն:

Նվիրյալների մի փոքրիկ «թափորի» ուղեկցությամբ «մահացած» հին կոմունիստի դագաղը, որի մեջ էր որոշումը, «Շտապ օգնության» մեքենայով տարվում է Ստեփանակերտի օդանավակայան (դարձյալ Ռոլես Աղաջանյանի, Պավել Նաջարյանի և Ռոբերտ Բաղդասարյանի կողմից): Օդանավակայանում նրանց միանում են բժիշկ Վալերի Մարությանն ու Ռազմիկ Պետրոսյանը, և կազմակերպված ձևով պատմական որոշումը ուղղաթիռով հասնում է Երևան, այնտեղից էլ՝ Մոսկվա:

«Ղարաբաղյան շարժման 34-րդ տարեդարձը, կարծում եմ, առիթ է՝ ևս մեկ անգամ հայացք ձգելու ոչ հեռավոր անցյալին, արժևորելու նստաշրջանի ընդունած պատմական խիզախ որոշումը, ի մի բերելու գոյամարտի տարիների մեր ձեռքբերումները և գլուխ խոնարհելու հայրենիքի համար նահատակված մեր հայորդիների պայծառ հիշատակի առաջ, ավարտին հասցնելու մեր պայքարը,-ասում է Վարդան Հակոբյանը: -Եվ այդ ամենը մենք պիտի շարունակենք նստաշրջանյան օրերի միաբանությամբ, մաքրությամբ, սիրով ու նվիրումով»:

«Եղիցի լույս»

Թիվ 01 (198) 2022թ.

1988-ի ղարաբաղյան ազգային-ազատագրական պայքարը, որի արմատներն անչափ խորն են, վկայում է իր ազատության եւ անկախության համար ընդվզող արցախահայության անկոտրում կամքի ու արժանապատվության մասին: Բռնակցվելով Ադրբեջանին, ժողովուրդը երբեք չի հաշտվել օտարի լծի տակ համակերպվելու մտքին, եւ 70 տարիների ընթացքում բազմիցս է իր ցասումն ու բողոքն արտահայտել գաղութացման դեմ` ցույցերով եւ հանրահավաքներով, Մոսկվա հղած նամակներով, զանգվածային ստորագրություններով:

Read More


Շուշան Անտոնյան / Գիտաժողով՝ նվիրված  Եղիշե Չարենցի ծննդյան 125-ամյակին

Մարտի 21-ին Ստեփանակերտի «Գրիգոր Նարեկացի» համալսարանում տեղի ունեցավ գիտաժողով՝ «Ժամանակը և ազգային ոգին Չարենցի ստեղծագործություններում» թեմայով:

Գիտաժողովը բացեց «Գրիգոր Նարեկացի» համալսարանի ռեկտոր, բանասիրական գիտությունների դոկտոր, պրոֆեսոր Վարդան Հակոբյանը:

«Չարենցն այն հզոր դեմքն է, որով մենք կարող ենք ներկայանալ աշխարհին: Նա համաշխարհային երևույթ է, բացառիկ հանճար: Չարենցի ցանկացած տողի ու պատկերի մեջ հայոց ազգային ոգին է՝ գեղարվեստական ու գաղափարական ինքնատիպ մարմնավորման մեջ: Չարենցը մեծ նորարար է»:

Բուհի որակի ապահովման կենտրոնի տնօրեն, բանասիրական գիտությունների թեկնածու, դոցենտ Ամալյա Գրիգորյանն ընդգծեց, որ գիտաժողովը նպատակ ունի մեկ անգամ ևս վերարժևորելու Չարենցի անցած ճանապարհն ու ստեղծագործությունը. «Այսօր մենք ապրում ենք բարդ ու դժվարին ժամանակներում և ունենք ազգային ոգու պահպանման, ինքնության կորսման խնդիր: Եվ բոլորս՝ առաջնորդվելով չարենցյան գաղափարներով, պատգամներով, որոնք այսօր էլ արդիական են, պետք է կարողանանք ճիշտ կողմնորոշվել այս բարդ իրավիճակներում»:

Գիտաժողովում զեկուցումներով հանդես եկան «Գրիգոր Նարեկացի» համալսարանի հայոց լեզվի և գրականության ամբիոնի վարիչ, բանասիրական գիտությունների թեկնածու Անի Շիրինյանը («Չարենցի սուրբգրային երկերը»), իրավագիտության ամբիոնի վարիչ, ԱՀ վաստակավոր իրավաբան Վոլոդյա Հովսեփյանը («Չարենցի երկու բանտարկությունը»), հայոց լեզվի և գրականության ամբիոնի դասախոս, բանասիրական գիտությունների թեկնածու, դոցենտ Ռենա Մովսեսյանը («Չարենցյան լեզվական մշակույթ»), ԱրՊՀ հայոց լեզվի և գրականության դասախոս, բ.գ.թ., դոցենտ Զինաիդա Բալայանը («Գրողի նորարարությունը «Գիրք ճանապարհին» գրքում. փիլիսոփայություն և գեղագիտություն»), Շուշիի տեխնոլոգիական համալսարանի դասախոս, պատմական գիտությունների թեկնածու Մհեր Հարությունյանը («Ե.Չարենցի «Պատմության քառուղիներով» պոեմի լեյտմոտիվը և անցյալի վերաիմաստավորման պատմականության սկզբունքը»), «Գրիգոր Նարեկացի» համալսարանի պատմության ամբիոնի դասախոս Ալիկ Սարգսյանը («Երգի հեղափոխականը»), ԳՆՀ մագիստրատուրայի հայոց լեզվի պատմության և գրաքննադատության բաժնի ուսանողուհի Նատալի Օհանյանը («Երեք երգ՝ տխրադալուկ աղջկան գրքի գեղարվեստական խորհուրդը») և ուրիշներ:

Զեկուցումների շուրջ ծավալվեցին քննարկումներ:

Ապա կայացավ նաև ԳՆՀ հայոց լեզվի և գրականության ամբիոնի վարիչ, բանասիրական գիտությունների թեկնածու Անի Շիրինյանի «Դիցաբանական և աստվածաշնչյան մոտիվները Եղիշե Չարենցի ստեղծագործության մեջ» գրքի շնորհանդեսը:<img class="wp-image-4032 alignleft" src="http://artsakhwriters.com/wp-content/uploads/2022/04/275993764_2828164810662599_372058458897112776_n-627x470.jpg" alt="" width="411" height="308" srcset="http://artsakhwriters.com/wp-content/uploads/2022/04/275993764_2828164810662599_372058458897112776_n-627x470.jpg 627w, http://artsakhwriters.com/wp-content/uploads/2022/04/275993764_2828164810662599_372058458897112776_n-768x576.jpg 768w, http://artsakhwriters.com/wp-content/uploads/2022/04/275993764_2828164810662599_372058458897112776_n-1024x768.jpg 1024w, http://artsakhwriters.com/wp-content/uploads/2022/04/275993764_2828164810662599_372058458897112776_n.jpg 1156w" sizes="(max-width: 411px) 100vw, 411px" />

Ելույթ ունեցողները քննարկեցին և իրենց կարծիքներն արտահայտեցին գրքի վերաբերյալ:

ԱրՊՀ հայոց լեզվի և գրականության ամբիոնի դասախոս, բանասիրական գիտությունների թեկնածու, բանաստեղծուհի Տաթև Սողոմոնյանը, Ստեփանակերտի «Գրիգոր Նարեկացի» համալսարանի իրավագիտության ամբիրոնի դասախոս, բանաստեղուհի Սոնա Համբարձումյանը, Ստեփանակերտի «Մեսրոպ Մաշտոց» համալսարանի պրոռեկտոր, բանաստեղծուհի Ալիսա Բաղդասարյանը, Ստեփանակերտի «Գրիգոր Նարեկացի» համալսարանի մանկավարժության ամբիոնի վարիչ Օքսաննա Գասպարյանը նշեցին, որ Անի Շիրինյանի գիրքը հնարավորություն է տալիս ընթերցողին նորովի բացահայտել ու սիրել Չարենցին:

Գրքի հեղինակ Անի Շիրինյանը շնորհակալություն հայտնեց ներկաներին՝ ջերմ խոսքերի համար.<img class="wp-image-4058 alignright" src="http://artsakhwriters.com/wp-content/uploads/2022/04/1111111-690x447.jpg" alt="" width="494" height="320" srcset="http://artsakhwriters.com/wp-content/uploads/2022/04/1111111-690x447.jpg 690w, http://artsakhwriters.com/wp-content/uploads/2022/04/1111111-768x498.jpg 768w, http://artsakhwriters.com/wp-content/uploads/2022/04/1111111-1024x664.jpg 1024w, http://artsakhwriters.com/wp-content/uploads/2022/04/1111111-214x140.jpg 214w, http://artsakhwriters.com/wp-content/uploads/2022/04/1111111.jpg 1111w" sizes="(max-width: 494px) 100vw, 494px" /> «Ես,- ասաց նա,- Չարենցով եմ ճանաչել և սիրել հայ գրականությունը: Ուսումնասիրությունը համեստ փորձ է բացահայտելու Չարենց մարդուն, բանաստեղծին և փիլիսոփային»:

Վերջում բուհի ռեկտոր Վարդան Հակոբյանը «Գրիգոր Նարեկացի» հարթաքանդակ և գրքեր նվիրեց Անի Շիրինյանին, ինչպես նաև պատմաբան Մհեր Հարությունյանին՝ բուհի գիտաժողովին ակտիվ մասնակցություն ունենալու համար:

«Եղիցի լույս»

Թիվ 01 (198) 2022թ.

Մարտի 21-ին Ստեփանակերտի «Գրիգոր Նարեկացի» համալսարանում տեղի ունեցավ գիտաժողով՝ «Ժամանակը և ազգային ոգին Չարենցի ստեղծագործություններում» թեմայով: Գիտաժողովը բացեց «Գրիգոր Նարեկացի» համալսարանի ռեկտոր, բանասիրական գիտությունների դոկտոր, պրոֆեսոր Վարդան Հակոբյանը: «Չարենցն այն հզոր դեմքն է, որով մենք կարող ենք ներկայանալ աշխարհին: Նա համաշխարհային երևույթ է, բացառիկ հանճար: Չարենցի ցանկացած տողի ու պատկերի մեջ հայոց ազգային ոգին է՝

Read More


Շուշան Անտոնյան / Արցախյան  ազատագրական շարժմանը նվիրված ցերեկույթ

Փետրվարի 17-ին Ստեփանակերտի «Գրիգոր Նարեկացի» համալսարանի Արևմտահայերենի, հայագիտության գիտահետազոտական Լուտովիկա և Յակոբ Այնթապլեան կենտրոնում տեղի ունեցավ ցերեկույթ՝ նվիրված Արցախյան ազգային ազատագրական շարժման 34 -ամյակին:

Միջոցառումը բացեց բուհի որակի ապահովման կենտրոնի տնօրեն, բ.գ.թ., դոցենտ Ամալյա Գրիգորյանը: Ողջունելով ներկաներին, նա նշեց, որ Արցախյան շարժումը հայ ժողովրդի դժվարին պատմության ամենալուսավոր էջերից է: 1988-ը արցախյան ֆենոմենի ինքնագիտակցման նոր ժամանակն էր, որը ազդարարը եղավ հայոց ազգային ոգու արթնացման:

Այնուհետև զեկուցումով հանդես եկավ Ստեփանակերտի «Գրիգոր Նարեկացի» համալսարանի ռեկտոր, ԱՀ գրողների միության նախագահ, բանասիրական գիտությունների դոկտոր, պրոֆեսոր, Արցախյան շարժման ակտիվիստ Վարդան Հակոբյանը:<img class="wp-image-4036 alignleft" src="http://artsakhwriters.com/wp-content/uploads/2022/04/Sharjum-34-690x450.jpg" alt="" width="399" height="260" srcset="http://artsakhwriters.com/wp-content/uploads/2022/04/Sharjum-34-690x450.jpg 690w, http://artsakhwriters.com/wp-content/uploads/2022/04/Sharjum-34-768x501.jpg 768w, http://artsakhwriters.com/wp-content/uploads/2022/04/Sharjum-34-214x140.jpg 214w, http://artsakhwriters.com/wp-content/uploads/2022/04/Sharjum-34.jpg 797w" sizes="(max-width: 399px) 100vw, 399px" />

Նա խոսեց Շարժման սկզբնավորման մասին, ապա որոշ մանրամասներ պատմեց փետրվարի քսանի պատմական նստաշրջանի կայացման ընթացքից: «Հաճախ եմ ամենատարբեր մարդկանցից լսում, մանավանդ Արցախյան շարժման 34-ամյակի այս օրերին, թե իրենք Շարժման ընթացքում ինչքան գործեր են արել: Ուշադրությամբ լսում եմ բոլորին, հիմնականում նրանք ասում են ճշմարտությունը: Դա ոչ թե պարծենկոտություն է, այլ արածի համար՝ օրինական հպարտություն: Հիրավի ժողովրդական էր Շարժումը, իսկ ժողովուրդը կազմված է անհատներից, որոնք ուղղորդում են պայքարը:

Ժողովրդի անունը, ցավոք, չարաշահման աղբյուր է դարձել թե շատ կուսակցությունների, թե առանձին մարդկանց համար, ովքեր Շարժման մատույցներում գլուխ են պահել, իսկ հիմա չեն ուզում տեսնել անհատների արածը և պատսպարվում են «Շարժումը ժողովուրդն է արել», արտահայտության տակ: Ժողովուրդը վերացական հասկացություն չէ, ժողովուրդը կոնկրետ մարդիկ են, անհատներ: Անշուշտ Շարժումը ժողովրդական է»: Ապա զեկուցողն այսպես եզրափակեց իր խոսքը. «Մարդն է հայրենիքը, եթե մարդը մարդուն չի սիրում, ուրեմն չի սիրվում հայրենիքը: Սերը և համերաշխությունն են տանում միաբանության: Ահա այս արժեքներն են եղել ութսունութի շարժման հիմքում: Մենք պիտի միաբանվենք մեր պետականության ու պետության շուրջ, որ կարողանանք շենացնել դժվարին իրավիճակում հայտնված Արցախը, սա է մեր հազարավոր սուրբ նահատակների, մեր ժողովրդի գերագույն պատգամը»:

ԱրՊՀ դասախոս, բանասիրական գիտությունների դոկտոր, պրոֆեսոր Սոկրատ Խանյանի խոսքով՝ Շարժումը ծնվել է հայ ժողովրդի կորստյան ցավից, այն յուրաքանչյուր հայի ցավի ճիչն է:

«Արցախյան շարժման մասին խոսել, նշանակում է խոսել հայ ժողովրդի հարատևման մասին: Փա՜ռք մեր ժողովրդին, որը խիզախ է, միասնական է, և երբ պահը գալիս է, թուր է վերցնում՝ պաշտպանելու իր իրավունքները:

ԱՀ ԿԳՄՍ նախարարի խորհրդական, պատմական գիտությունների թեկնածու Մելանյա Բալայանը՝ խոսելով հայ ժողովրդի միասնականության մասին, նշեց, որ 88-ի օրերին մենք հաջողություններ ձեռքբերեցինք, քանի որ համախմբված էինք, իսկ այսօր առավել քան երբևէ կարիք կա միաբանվելու:

Իրենց խոսքն ասացին նաև արձակագիր Կիմ Գաբրիելյանը և բանաստեղծ Արիս Գրիգորյանը:

Արցախյան շարժման ակտիվ գործիչների ելույթները ներկաները լսեցին հետաքրքրությամբ: Դրանք հագեցած էին կոնկրետ փաստերով:

«Եղիցի լույս»

Թիվ 01 (198) 2022թ.

Փետրվարի 17-ին Ստեփանակերտի «Գրիգոր Նարեկացի» համալսարանի Արևմտահայերենի, հայագիտության գիտահետազոտական Լուտովիկա և Յակոբ Այնթապլեան կենտրոնում տեղի ունեցավ ցերեկույթ՝ նվիրված Արցախյան ազգային ազատագրական շարժման 34 -ամյակին: Միջոցառումը բացեց բուհի որակի ապահովման կենտրոնի տնօրեն, բ.գ.թ., դոցենտ Ամալյա Գրիգորյանը: Ողջունելով ներկաներին, նա նշեց, որ Արցախյան շարժումը հայ ժողովրդի դժվարին պատմության ամենալուսավոր էջերից է: 1988-ը արցախյան ֆենոմենի ինքնագիտակցման նոր ժամանակն

Read More


Վիտալի Պետրոսյան /  Իմ հեռավոր այգի, իմ տուն

***

Երբ թախիծը հաճույք է պատճառում,

ուրեմն դու բանաստեղծ ես,

ծնվել ես աշնանը՝ նոյեմբերին,

և ստվերներն անտառ են նկարում

աշնան գույներում:

Թախիծդ ամբողջացնելու համար

անտառդ հայտնվում է գերի,

և դու մնում ես բոլոր փակագծերի

ու ժամանակների լուսանցքում:

Հետո մտածում ես,

որ դրսում արդեն գարուն է,

և ծառերը պատրաստվում են

շարունակել

ժամանակի զգացողությունը,

նրանք սովորականի պես բողբոջելու են

կածանների դեմքին:

Տարվա բոլոր եղանակները

քաղաքի դեմքից մաքրելու են արյունը,

որ ծառերը, ծառերը շարունակեն ծաղկել,

խնձորենու տակ ընկած բահս

խոսելու է հողի լեզվով,

և բոլոր թախիծներս պայթելու են

բալենու ճերմակ ծաղիկներում:

Քամին խառնելու է գարնան

վարսերը թթենու ճյուղերով,

որ խնձորենին կարմրի կուսական շիկնանքով,

և այգին այգի դառնա:

Պատահական մի հիշողություն,

որ կոխկրտվել է օտար ոտքերով,

վարարելու և հոսելու է

առվակի բարբառով:

Տան ստվերի տակ ծաղկելու են

մանուշակները,

հերվա ոտնահետքերը ծածկվելու են

խոտածածկով,

որ կարոտներս թարգմանության համար

խոսեն նոյեմբերյան խաշամի լեզվով:

Տան պատերն օտար հնչյուններից

ճաք են տալու, որպես նռան կեղև՝

այգու ցրտահարված դեմքին:

Հադրութի փողոցներով քայլելու են

մորթված քաղաքացիների և անթաղ

զինվորների

ուրվականները և քանդակելու են քայլող

արձաններ՝

ոտքերից կախված շքանշաններով:

Երևանում ճիվաղները ոռնալու են

դը՜մփ-դը՜մփ-հո՛ւ,

և նրանց ոռնոցից զրնգալու են

քայլող արձանների շքանշանները:

Հետո քամին քաղաքի դեմքին

նկարելու է սպիտակ ծիածան՝

բալենու ծաղկաթերթերով:

02.03.2021թ.

***

Կյանքը փոփոխվում է,

և ես, որպես անստատուս

մի փախստական,

քարշակում եմ կոշիկներիս

մաշվածությունը մայթերին,

հետո նայում անցորդների

բացակա աչքերին

և նկատում,

որ դու հայացք չունես:

Հետո մենք միասին

ստորագրում ենք ինչ- որ փաստաթուղթ

կոշիկների, մաշվածության

և բացակա հայացքիդ մասին,

որտեղ անցորդները թողել են աչքեր:

Ես ինձ մոռացել եմ իմ

այգու նստարանին

և հայտնվել մայթին,

որտեղ մարդիկ սպասում են

պատահական երազանքի:

Հետո ես քայլում եմ մենակ,

բոլոր կանգառների դեմքին

նկարելով սպասում,

որը ես չեմ սիրում:

Ես սպասում եմ այն կանգառին,

որը տուն է տանելու,

և կոշիկներս սեղմվում են

մայթեզրի նստարանին:

Հիմա Հադրութում ոտնահետքերս

քայլում են առանց ինձ`

բոլոր ծառերի տակ

ստորագրելով կարոտ,

իսկ ծառերը փորձում են

ծաղկել առանց ինձ:

Հիմա ես քարշակում եմ ոտքեր՝

Երևանի բոլոր մայթերին:

06.03.2021թ.

ԱՄԵՆ ՕՐ ԿԱՐՈՂ Է ԴԱՌՆԱԼ ՎԵՐՋԻՆԸ

Հայրենիք Հայաստան,

որի կենտրոնում կանգնելիս,

տեսանելի են բոլոր սահմանները…

Հայրենիք Արցախ,

որ բզկտել են օտարներն ու

յուրայինները և դարձրել կղզյակ…

hայրենի Հադրութ, հինավուրց Դիզակ,

որից սկսվում է իմ Հայրենիքը…

Հայրենի Շուշի, Արցախի բարձունք…

ձեզ նվիրել են թշնամուն,

չգիտեմ ինչի դիմաց:

Հիմա փոշին սրբում են

քաղաքականության դեմքից

ցախավելով, բայց հետքերը,

ցախավելի հետքերը գծագրվել են

Հայաստանի ու Արցախի

բոլոր փողոցների դեմքներին.

դրանք բծեր են, արյան լերդացած բծեր,

որ չեն սրբվում մարդկային աչքերից:

Ամբոխը, տգետ ամբոխը, օրեցօր

կրճատում է Հայրենիքը դեպի նոր սահմաններ,

որին առաջնորդում է բրիտանական փարավոնն՝

իր երգեցիկ ագռավային աղմկոտ

հիվանդագին ու մտագար ձայնով:

Գոռում են բարձրախոսները,

փարավոնը փողոցում է,

ոստիկանների պատը գերազանցում է

սահմանապահ զորքերի քանակը,

նրանք պահպանում են չափազանց թանկ

մի հետույք, որն ունի խոսելու կարողություն:

Անտեր մի երկրում,

որտեղ բոլորը խոսում են,

չկա զանգ կախող:

Յուրաքանչյուր առավոտ,

որ կարող է վերջինը դառնալ,

ինքնասպանվում է քաղաքի փողոցներում,

որպես սովորական առօրյա:

Մարդիկ կախվել են սեփական հոգսերից,

այնինչ, ազգային կախաղանի վրա

ճոճվում է Հանրապետության

գալարվող մարմինը:

Ամեն օր կարող է լինել վերջինը:

23.03.2021թ.

ՍՐՏԵՐԸ՝ ԽԱՂԱԼԻՔՆԵՐ

ՏՈՆԱԾԱՌԻ ՎՐԱ

Երբ մշուշներդ կախվում են լեռներից,

հետո ալիքվում ձորերն ի վար,

քո բոլոր բարդիների ճյուղերից

կախվում են մարդկային սրտեր,

որպես խաղալիքներ տոնածառի վրա:

Դիզափայտի /դիզված փայտ/ վրա

խարույկները հիմա մոգոնում են արև

և երկնում են Աստված.

ուր որ է կծնվի Նա՝

ստեղծված փայտից, կրակից

ու որձաքարից:

Անտառի կոպին մշուշներդ հիմա

նկարում են արցունք,

որ արևը հառնի խաչված բարձունքներից,

որ ձորերդ լցվեն արշավող կրակներով՝

դեպի բորբ բարձունքներդ

ու դեպի Կատարո:

Մի անտեր մենություն հիմա հեծում է

քո բոլոր գյուղերի ու Հադրութի

փողոցներում,

որպես մահը կանխազգացող

և լուսնին բողոքող կաղկանձ՝

օրերը կախվում են

քո բարդիների ճյուղերից

և տրոփում, որպես կարոտե խաղալիքներ

ամանորյա տոնածառի վրա:

01.05.2021թ.

ՀԱՅՐԵՆԻ ԴԻԶԱԿ

Եթե Արցախը ոսկե մատանի է,

ապա Հադրութը նրա ադամանդյա ակն է:

Վ. Փափազյան

Քո երկինքների հորիզոնները,

որ սովոր են հենվել միայն լեռների,

և քո արևը, որ դուրս է գալիս

և մայր է մտնում միայն

լեռների բեմահարթակից,

քո բոլոր թռչունները,

որ ասես ազատության

նշաններ լինեն

երկնքի ու երկրի միջակետերում,

քո բոլոր աղբյուրները,

որ ծարավն իրենց հագեցնում են

միայն ծառերի թավ ստվերներով,

քո անտառները` ասես լեռների

թավ մազածածկույթ,

քարանձավներդ` որպես հեթանոս

կրակի խորություն և նախամարդու

առաջին օջախ,

քո լեռները` որպես

հպարտության եկեղեցիներ,

քո հին վանքերը,

որոնց ստվերում մանուշակները

ճգնում են գարուն,

քո հին բարբառը`

կերտված քարերից ու գրաբարից,

գերեզմանոցներդ`

կյանքի ու մահվան բնագիծ`սահման,

մատուռներդ` աղոթքով լցված

տիեզերական մի անվերջություն,

լուսիններդ, միայն սեփական,

քո երկնքին հատուկ,

որ լուռ կախվում են երդիկից

հառնող ծխի սյուներից

և օրորվում քաղաքի գլխին…

Բնակիչներդ`

քո երակներում արյուն փրփրող,

բնակիչներդ`

խաբված ու նետված բախտի կշեռքին,

բնակիչներդ` դարձած օտարներ

սեփական երկրում:

/Հիմա ճանապարհները շարունակվում են

ըստ քաղաքականության արտաթորանքի,

որը փսխել են ընտրակաշառքի

այն հին սցենարով/:

Քո հին գյուղերը, որպես լռություն,

ունկնդրում են անտառի ձայնը,

որ կարոտի լեգենդը շարունակվի

և տուն վերադառնան որդիները:

Կարոտդ տարբերվում է բոլոր կարոտներից,

ոչ մի տեղ լուսինը չի կախվում երդիկի ծխից,

ոչ մի տեղ թռչունները չեն թարգմանում

քամու կարոտները,

ոչ մի տեղ աղբյուրները չեն խոսում

ծարավ անցորդների հետ,

ոչ մի տեղ ստվերներն այնպես

չեն գրկում արևի հետքերը,

ոչ մի տեղ ծառերը չեն խոսում:

Արևի երկիր Դիզակ,

մենք անպայման հետ ենք դառնալու:

04.05.2021թ.

ԾԱՂԻԿՆԵՐԻ ԼԵԶՎՈՎ

Արդեն մեկ տարի

նեռը հավաքում է

մարդկային արցունքներ

տապանաքարերից:

Մարդիկ խոսում են

քարերի հետ

ծաղիկների լեզվով:

Մեկ տարի հետո

աշունը հանում է ցավի գլխաշորը,

որ տերևները գույներ դառնան

քամիների ձիարշավարանում:

Քաշաթուխպոտ,

մահապարտ մի գնդակ,

հոտոտում է արագությունը

դեպի նեռի երկնուղեշ

եղջյուրների արանք:

Հիմա ուղղակի օրերը

քչփորում են տարի`

երկնքից կախված կիսալուսինների

և ռուսական երկերեսության

խաղաղությունն ուրացող

սպառնալիքներում:

Աշունը հավաքում է

կիսատ մնացած ճակատագրերը

ծառերի տակ:

23.10.2021թ.

«Եղիցի լույս»

Թիվ 01 (198) 2022թ.

*** Երբ թախիծը հաճույք է պատճառում, ուրեմն դու բանաստեղծ ես, ծնվել ես աշնանը՝ նոյեմբերին, և ստվերներն անտառ են նկարում աշնան գույներում: Թախիծդ ամբողջացնելու համար անտառդ հայտնվում է գերի, և դու մնում ես բոլոր փակագծերի ու ժամանակների լուսանցքում: Հետո մտածում ես, որ դրսում արդեն գարուն է, և ծառերը պատրաստվում են շարունակել ժամանակի զգացողությունը, նրանք սովորականի պես

Read More


…Որ Արցախի ձայնը բարձր հնչի  («Եղիցի լույսի» հատուկ թղթակից Շուշան Անտոնյանի հարցազրույցը ճանաչված բանաստեղծ, հայրենյաց պաշտպան Դավիթ Շիրինյանի հետ)

«Ձայն Արցախական»-ը երկրորդ տարեգիրքն է /առաջինը՝ «Արցախ, դաժան սեր»/, որը լույս է տեսնում Համազգային հայ կրթական և մշակութային միության Նյու-Յորքի մասնաճյուղի հովանավորությամբ՝ անվանի գրող Հրանդ Մարգարյանի նախաձեռնոությամբ: Ասել է թե՝ կա արդյունավետ համագործակցություն Արցախի ԳՄ հետ: Ինչպե՞ս եք գնահատում այդ գրքի գեղարվեստական ու գաղափարական արժեքը, երեւույթն ընդհանրապես:

– Չեմ հասկանում նրանց, ովքեր ասում են, թե տպագրվելն իրենց համար կարևոր չէ, թե իրենք իրենց համար են գրում: Դա նման է երեխայի, Մտքում թաքնվելե խաղին. տղա՞ ես՝ գտիր:

Այսօր գիրք տպագրելն այնքան էլ էժան հաճույք չէ, և եթե կան մարդիկ, ովքեր այդ հարցում մեզ հետ են ու մեր կողքին, ովքեր ջանում են, որ Արցախի ձայնը բարձր հնչի, ապա հպարտանալ ու հիանալ միայն կարելի է: Ես, լինելով երկու տարեգրքերում էլ, երախտապարտ եմ Համազգային հայ կրթական և մշակութային միության Նյու-Յորքի մասնաճյուղին և Հ. Մարգարյանին՝ մասնավորապես:

Յուրաքանչյուր գրող ու յուրաքանչյուր գործ անկրկնելի է, ընթերցողն է որոշում՝ ում ստեղծագործությունը սիրի և որքան սիրի: Ամեն ծաղկի մեջ էլ նեկտար կա:

Գեղարվեստական զարգացումն ու գեղագիտական դաստիարակությունը հայի համար օդի պես անհրաժեշտ է: «Ձայն Արցախական»-ը, ինչպես նաև «Արցախ, դաժան սերը». այդ օդն են, որ մենք՝ Արցախի գրողներս ենք հագեցրել թթվածնով: Առանց այս երկու գրքերի արցախյան գրականությունը մի քիչ մերկ ու անգույն կլիներ…

Տարեգիրքը նախատեսված էր Արցախում ապրող և ստեղծագործող գրողների գործերի տպագրության համար, բայց կազմողները նպատակահարմար են գտել ժողովածուն համեմել նաև համահայկական ճանաչում ունեցող երկու-երեք գրողերի հանրահայտ ստեղծագործություններով: Իհարկե, «Նրանք մեզ հետ են» բաժնում տեղ է տրվել նաև Կոմիտաս Հակոբյանին և Հայասեր Հովսեփյանին, ովքեր զոհվել են արցախյան առաջին եւ երրորդ պատերազմներում: Ինչպես եք գնահատում երևույթը: Ինչպիսի՞ն են Ձեր` դիտարկումները:

– Համեմել բառն արդեն ամեն ինչ ասում է: Համահայկական ճանաչում ունեցող հեղինակի հետ նույն գրքում տպագրված լինելը շատերի համար է հաճելի, այդպես, մի տեսակ, հավասարվում ես նրանց: Խնդիրը լավ կամ վատ գրելու մեջ չէ, այլ ընթերցողների լայն հարթակի, որի համար էլ հենց ծառայում է «Ձայն Արցախական»-ը:

Կոմիտասն ու Հայասերը մեզ հետ են ու մեր մեջ, թերևս առնվազն այս սերնդի համար: Առանց նրանց ընթերցողը մեզ չի հասկանա: Մենք մեզ չենք հասկանա: Սա է ճշմարիտ ընկալումը:

Արցախում ստեղծվող արձակը և պոեզիան, Ձեր կարծիքով, ի՞նչ տեղ ունեն այսօրվա ՀԱՄԱՀԱՅԿԱԿԱՆ գրական դաշտում:

-Արցախում ստեղծված ամեն ինչն էլ համահայկականի մեջ է, միգուցե ոչնչով ոչ ավել, ոչ պակաս, բայց ես ինձ թույլ եմ տալիս այն որակել ակունքից վերցված: Թող լինի ցավի ակունքից կամ, ասենք, ըմբոստության: Էական չէ:

Պարոն Շիրինյան, որպես արցախյան բոլոր պատերազմների մասմակից, Դուք իսկապես հերոսական մարտական ուղի եք անցել, ինչպե՞ս եք գնահատում գրքի՝ գրականության, դպրության դերը հայ զինվորի հայեցի դաստիարակության եւ ազգային ոգու ամրապնդման գործում:

– Ազգային զարթոնքը հենց գրքից ու գրողից էլ սկսվեց: Չմոռանանք, թե Ստեփանակերտում բազմությունն ինչպես էր ծարավել Վ. Հակոբյանի, Գ. Գաբրիելյանի, Հ. Բեգլարյանի ու էլի շատերի խոսքին (ես այդ ժամանակ դպրոցական էի, իմ զենքն էլ դասադուլը եղավ): Այդ խոսքն է, որ հավատ ներշնչեց ողջ ազգին, այդ խոսքով ելանք մարտի ու…հաղթեցինք: Ցավոք, հետո ամեն ինչ չէ, որ ճիշտ հունով գնաց կամ տարանք: Մենք իրար հետևից սայթաքեցինք, ինքներս մեզ լուսանցք շպրտեցինք, ոմանց «անկյուն կանգնեցրինք», ու մեր մեջ փշրվեց շա՜տ կարևոր մի բան: Բայց ոչինչ կորսված չէ: Հայրենիքը մեր պապերից մեզ կտակված գանձ է, և մենք իրավունք չունենք անփույթ վարվել նրա հետ: Սխալը սխալ չէ, եթե շտկվում է:

Մի հարց եւս. դա այն է, ինչ Դուք մտածում եք, բայց մենք չենք գրել, խնդրում ենք պատասխանել:

-Ես շատ հարցերի պատասխանը գիտեմ, մենք շատերս գիտենք: Հստակ գիտենք: Բայց ինչո՞ւ չենք բարձրաձայնում, ինչո՞ւ ենք ժողովրդին խռովեցրել մեզնից, ինչո՞ւ ենք ճգնավորի կեցվածք ընդունել: Մենք ենք մեր երկրի հույսի ու հավատի սյուները, և մենք պարտավոր ենք ամուր լինել: Ես այլ դեղահաբ չգիտեմ…

Շնորհակալություն…

-Ես եմ շնորհակալ:

«Ձայն Արցախական»-ը երկրորդ տարեգիրքն է /առաջինը՝ «Արցախ, դաժան սեր»/, որը լույս է տեսնում Համազգային հայ կրթական և մշակութային միության Նյու-Յորքի մասնաճյուղի հովանավորությամբ՝ անվանի գրող Հրանդ Մարգարյանի նախաձեռնոությամբ: Ասել է թե՝ կա արդյունավետ համագործակցություն Արցախի ԳՄ հետ: Ինչպե՞ս եք գնահատում այդ գրքի գեղարվեստական ու գաղափարական արժեքը, երեւույթն ընդհանրապես: – Չեմ հասկանում նրանց, ովքեր ասում են, թե

Read More


Հերմինե Ավագյան / Բոլորը գնում են, բացի պատերազմից

Մի ժամանակ մանկությունս վազում էր Մարտունու փողոցներով, անցնում էր բոլոր թաղերով, կանչում ընկերներիս ու թափառում շենքից շենք, արևից կկոցած աչքերով նայում երկնքին ու արևի մեջ երազանքներ գտնում:

-Չե՜ս հասնի, չե՜ս հասնի, ես ավելի լավ եմ վազում,- ասում էր:

– Կհասնեմ:

– Դե արի ու ինձ բռնիր, դե՜…

Մարտունի. արևից վառվող, արևի պես տաք փողոցներ.այս քաղաքում արևը վաղուց է ապրում.եկել, հավանել, հաստատվել է: Փողոցների արևը հավաքելով՝ քայլում էինք ես ու հորեղբայրս:

– Ամի՛, ինձ համար Ամանորին տիկինիկ կառնե՞ս, էն աղջիկ տիկնիկից, որ փրկարարի շորերով է:

– Չէ՛, ուրիշ տիկնիկ կառնեմ, երբ փողս ստանամ:

– Բայց ես էն աղջիկ փրկարարն եմ ուզում:

– Ի՜…աղջիկ փրկարար չի լինում, սուտի-մուտի բաների հետևից մի ընկիր…

Հետո քայլում էինք դեպի տուն, նա ոտքերի ցավից էր տառապում, ես՝ երազանքի: Երկու դեպքում էլ պետք է փողը ստանար, որ հարցերը լուծեինք՝ նրան դեղ կհասներ,իսկ ինձ՝ երազանք, ու հետո էլի կշարունակենք քայլել՝ նա իր ցավազրկած ոտքերով, ես էլ՝ ցավից անտեղյակ իմ տիկնիկով…

Ծանոթ խանութի ցուցափեղկին նկատել էի «փրկարար» տիկնիկին, երևի սպասում էր, որ գան իրեն առնեն: Ընկերուհիներ չուներ, մի հատ էր: Ախր, որ արտադրել են, չե՞ն մտածել, թե խանութի ցուցափեղկին մենակ ինչ է անելու: Ո՞վ գիտե, գուցե ինքն էլ էր տխրում, որ մենակ է, այն էլ՝ փրկարարի շորերով:

Տարիներ հետո, երբ հիշում էի այդ տիկնիկին, մտածում էի՝ ինձանից լավ ո՞վ կհասկանար այդ տիկնիկին, ես էլ քույր-եղբայր չունեի, եթե կուզեք ճիշտն ասեմ՝ ընկերներ էլ չունեի, որովհետեւ չէի ուզում ունենալ, որովհետև նրանք ամեն օր կանչում էին իրենց քույրերին, իրենց եղբայրներին, իրենց պապաներին, իրենց մամաներին: Իսկ ես միայն վերջինին կարող էի կանչել: Այ դրա համար էլ ուզում էի, որ էդ տիկնիկն իմը լիներ, որպեսզի փրկեր ինձ, չէ՞ որ փրկարար է, ու անպայման չէ, որ հրդեհից կամ ուրիշ նման բաներից փրկի, էնքա՜ն բան կա աշխարհում, որից արժե փրկվել, ու էնքա՜ն բան կա, որ էդպես էլ չի փրկվում, որովհետեւ մեր ներսում է կործանվում, մեր ներսում է փլվում, վառվում, իսկ դա մեզանից բացի ո՞վ կարող է տեսնել: Դրա համար ոչ ոք հրշեջ ծառայություն ու ոստիկանություն չի զանգում, որովհետեւ էդ ծուխը մեր ներսում է ու երբեք չի հանգչի…

Միայն մի հարց էր տանջում. երբ ես ու տիկնիկը հանդիպեինք, պիտի ասեի.

-Էն երկրում, որտեղ որ քեզ ստեղծել են, պատերազմ կա՞, թե՞ մենակ իմ երկրում է:

Չգիտեմ, թե նա ինչ էր ասել, բայց ես քթիս տակ փսփսացել էի.

-Իմ երկրում հիմա տիկնիկ ստեղծելու ժամանակ չկա, իսկ քո երկրում կա, ուրեմն քո երկրում պատերազմ չկա, երանի քեզ:

Տիկնիկն այդպես էլ չպատասխանեց, որովհետեւ պատերազմից ու իմ երկրից տեղեկություն չուներ, որովհետև նրան արտադրող չինացին նրա համար օրորացային չէր երգել, չէր ասել, որ Սասունցի Դավիթը Թուր Կեծակի ու Քուռկիկ Ջալալի ուներ, չէր պատմել, որ Նոյը կանգնել է Արարատի գագաթին, շատ բան չէր ասել: Իմ երկրում տարիներով ստեղծվածը միայն պաշտպանելու համար է, պաշտպանելո՛ւ…

Ամսվա վերջին երազանքս ավելի էր թունդ դառնում, որովհետև ամին վերջապես փող կստանար: Երազանքիցս բացի թունդ էին դառնում նաեւ ամիի ոտքերի ցավերը, որովհետեւ ցավազրկիչները վերջանում էին: Բայց ամին ամենալավ ամին էր, նա ցավերից չէր խոսում, միայն մի հարց էր տալիս.

– Աղջիկ փրկարարին ի՞նչ ես անելու:

– Խաղալու եմ, համ էլ ուզում եմ, որ նա ինձ փրկի:

– Ինչի՞ց, եթե ասես՝ ես կփրկեմ:

– Չէ՜, դա մենակ ինքն է կարող, որովհետեւ իմ ներսում մի սենյակ եմ ազատել նրա համար, ուրիշ ոչ մեկին ներս չեմ թողնում, նրան եմ սպասում:

– Լա՛վ, կառնեմ:

Վերջին բառն աշխարհի ամենալավ բառն էր դառնում, ու սպասում էր, որ «կառնեմ»-ը գա, տեղ հասնի, չնայած, ո՞վ գիտե, գուցե նա պիտի գար ամիի ցավազրկիչների հետ միասին, բայց միասին չտեղավորվեցին ու ստիպված եղան միայն մեկին տեղափոխել…

Ես ու փրկարարը հանդիպեցինք Նոր տարում՝ 25 տարի առաջ.

– Բարև, փրկարա՛ր,-ասել էի:

– Բարև:

– Կարո՞ղ ես էնպես փրկել, որ երբ բոլորը կանչեն իրենց քույրիկներին, եղբայրներին, պապաներին, ես էլ կանչելու բան ունենամ, թե չէ էսպես մի տեսակ տխուր է: Թե չէ էսպես մի տեսակ մաման էլ է տխուր, ինձ թվում է՝ ինքն էլ է ուզում, որ էդ ամենից մենք ունենանք:

Այսօրվա պես հիշում եմ դեմքը: Փրկարարը լուռ էր:

– Իսկական չե՞ս: Բա ինչո՞ւ ես փրկարարի շորեր հագել ու ձև բռնել խանութի ցուցափեղկին:

Չէր պատասխանել, մտածել էի՝ հաստատ իսկական չէ, կամ էլ իսկական փրկարարներ չեն լինում:

Չէ՛, չի կարող պատահել, որ իսկական փրկարարներ չլինեն, թե չէ ո՞վ կփրկի աշխարհը…

Աչքերս փակում եմ, որ նորից հիշեմ տիկնիկիս ու նորից վազեմ: Ահա ես տիկնիկս գրկած վազում եմ: Ամին չի վազում, անկողնում պառկած է: Ես ու տիկնիկն ենք վազում, մեզ բռնող չի կարող լինել, որովհետեւ մենք մեր խաղին ոչ մեկին չենք կանչել, որովհետեւ խաղի կեսում կարող է պատահել, որ մեկի քույրիկը, մեկի եղբայրը, մեկի պապան կանչեն ու նա գնա:

Ժամանակն ինձ հետ վազում է, բոլոր տիկնիկները, որ չեմ ունեցել, ինձ հետ վազում են, փողոցները վազում են, ամին ու ընկերներս վազում են, ամեն ինչ վազում է, մեկ էլ հանկարծ նկատում եմ, որ ճանապարհին սկսում եմ բոլորին մեկ-մեկ կորցնել: Միայն պատերազմն է մինչեւ վերջ ինձ հետ վազում. բոլորը գնում են, բացի պատերազմից, պատերազմը գնալու միտք չունի, եթե անգամ ես կանգ առնեմ, նա, միևնույն է, վազելու է առաջ, նա բոլոր ժամանակների ամենալավ վազորդն է, որին ոչ ոք դեռ չի հաղթել…

Մարտունի.այսքան տարի հետո նորից արևից այրվող փողոցների մասին պիտի գրեմ: Հա, արևից, որովհետեւ հրթիռները արև չեն դառնա, հրթիռների փոխարեն էլ արև կլինի. կլինի, չե՞ք հավատում, իսկ դուք գոնե մեկ անգամ վազե՞լ եք Մարտունու փողոցներով:

Ուզում եմ նորից գնալ խանութ, նորից գնել «փրկարարին», բայց ուզում եմ, որ նա էս անգամ իրական լինի, իսկական Փրկարար: (Տեսաք, էս անգամ անունը մեծատառով գրեցի, որ հասկանա՝ ինքը հատուկ անուն է, ինքը կա, իրեն սպասող կա, հատկապես Նոր տարում, հատկապես պատերազմից հետո, հատկապես դրսում խաղացող էն երեխաները, որ չեն ուզում, որ իրենց մոտ «հայրիկ» կանչեն)…

Ուզում եմ վերցնել աշխարհի ամենամեծ ցախավելն ու սրբել պատերազմի բոլոր բեկորները: Ես չեմ ամաչում, եթե էդպիսի ցախավել կա, տվեք ինձ, ես ուզում եմ սրբել փողոցները, որովհետեւ աշխարհի ամենապատվաբեր գործերից մեկը փողոց սրբելն է, քանի որ մաքուր փողոցներով բոլորը կարող են քայլել, իսկ կեղտոտ փողոցները մարդիկ շրջանցում են: Չեմ ուզում շրջանցել ականներդ, ուզում եմ սրբել-տանել, ուզում եմ փրկել այն բոլոր փոքրիկներին, ովքեր քայլելու են քո փողոցներով ու տիկնիկներ են փնտրելու քո խանութներում. պարտադիր չէ, որ նրանց տիկնիկները փրկարարի շորերով լինեն, միայն թե լինեն, միայն թե մանկությունը փրկելու կարիք չունենա, միայն թե բոլորը մնան, գնացողը միայն պատերազմը լինի…

«Եղիցի լույս»

Թիվ 01 (198) 2022թ.

Մի ժամանակ մանկությունս վազում էր Մարտունու փողոցներով, անցնում էր բոլոր թաղերով, կանչում ընկերներիս ու թափառում շենքից շենք, արևից կկոցած աչքերով նայում երկնքին ու արևի մեջ երազանքներ գտնում: -Չե՜ս հասնի, չե՜ս հասնի, ես ավելի լավ եմ վազում,- ասում էր: – Կհասնեմ: – Դե արի ու ինձ բռնիր, դե՜… Մարտունի. արևից վառվող, արևի պես տաք փողոցներ.այս քաղաքում

Read More


Նվարդ  Ալեքսանյան /  Հեռացած  խաղաղությունդ  մոտենա…

1988-ի փետրվարը…ազգային զարթոնքի աստեղային ժամանակը, ինքնագիտակցության տիրատուր վեհությամբ դարձը՝ սեփական արմատներին, պատմությանը, հաղթանակներին…

…Հիմա, կորուստների սրտմաշուքով խուսափում ենք 88-ի… աչքերին նայելուց, բայցև ուժերի գերլարումով փորձում ոտքի կանգնել՝ մեր ժողովրդի ինքնապաշտպանության և ինքնանորոգման անխորտակ ուժին ապավինելով…

Իսկ դիմակայման հազարամյակների պատմության էջերը, ցավի ու տառապանքի մարմնացում լինելով հանդերձ, մեզանում կոթողային են պոեզիայում, արձակում, երաժշտության, քանդակագործության, նկարչության, արվեստի ու արհեստի բյուր ելևէջներում,կենցաղի բոլոր տարրերում` տարազից մինչ ուտեստ ու սովորություն:

Շարունակում ենք դրանց մեջ ապրել,դրանք կրելով որպես և ճակատագիր,և որպես չհեռացող անցյալ ու աննահանջ երազանք:

…«Ծիծեռնակը բույն է շինում», «Կռունկ, մեր աշխարհեն խապրիկ մը չունիս», «Ափ մը մոխիր, Հայրենի տուն», «Տեսնեմ Անին ու նոր մեռնեմ…»… Մեզնից յուրաքանչյուրը, հավատացած եմ, կշարունակի շարքը: Այդ ամենից առաջ էր քերթողահոր ողբը, իսկ դրան էլ նախորդած կլինեին նմանատիպ, մեր ժամանակի լեզվով ասած` ուղերձներ, առաջնորդողներ, հայտարարություններ: Այս ամենը փոխանցվել է մեզ` թե գրավոր ու բանավոր, թե` արյամբ:

Ինքնապաշտպանության բնազդով չէ, այլ դարերի փորձությունն ապրած, բյուր անգամ կենաց ու մահու պայքարում թրծվածի պարտադրանքով, որ կարողանանք մեր ոչ սովորական ճակատագրով գլուխ հանել մեզ ամեն կողմից շրջապատած գելի ոհմակի հարձակումներից, կարողանանք աշխարհի մեծ գիշատիչ- խաղացողների հետ մեր խաղն այնպես խաղալ, որ տանուլ տվածը լինի աննշան, դյուրին վերականգնվող: Ու նաև կարողանանք հպարտությամբ ամեն անգամ վկայակոչել մեր պատմության նոր ու հաղթական դասերը` անցյալի սխալները չկրկնելու վճռականությամբ:

Հիմա, դժվարին մեր օրերում, չգիտեմ, 44-օրյա պատերազմը մեր թույլ տված սխալների ո՞ր վտանգավոր արանքով է սողոսկել, բայց որ դա եղել է քայլ առ քայլ, բոլորիս թողտվությամբ ու աչքի առաջ, անհնար է ժխտել: Կրկին պատերազմն իր արհավիրքով ավերել է և մեր երկիրը, և մեր հոգին: Հենց մեր լուսեղեն զոհյալների մասին է Մեծ Լոռեցին ասել` «Ինչքան ծաղիկ պիտի բուսներ, որ չբուսավ էս հողին…»:

Խոստովանենք, դարեր շարունակ կռվախնձոր դարձած հայ Արցախը հենց մեր թուլությամբ է դարձել կռվախնձոր. ուժեղի մոտ միշտ էլ թույլն է մեղավոր: Աշխարհի քարտեզը` զորօրինակ, փոքր-ինչ եթե թերթենք այսօր իենց ուժի դիրքերից մեզ կամք թելադրող երկրների պատմության էջերը,անշուշտ, կերևան դրանց արյունռուշտ երախները և այդ ամենի ֆոնին էլ` առավել ցավագին, սեփական պատմության դառը դասերի հանդեպ մեր աչք փակելը: Իսկ դա մեզ համար նույնն է, ինչ` կամովին անապատի սամումին հանձնվելը:

Բայց… փառք մեր զինվորին, մենք կանք, հենց նրա հայրենապաշտ կերպարով ենք ներկա և մեր անցյալում և… ներկայում:

Երբ ինքնահաղթահարմամբ օրամսխելի անհաշտությունից` մեր հավաքական ուժն ու միասնությունն ենք վեր դասում, հաջողությունն անխուսափ է: Բայց ինչո՞ւ միայն օրհասի պահին ենք գիտակցում, որ նահանջի տեղ չունենք: Ախր, գիտենք, որ էլ տեղ չունենք նոր կիլիկիաների,նոր մարաշների, նոր հաճըների, նոր մարաղաների, հիմա էլ` կսկիծով ավելացնում ենք` նոր հադրութների,նոր կովսականների ու միջնավանների…

…Անցյալ դարի 90-ականների պատերազմում պարզերես հասանք Արաքսի ափը, արժանացանք նրա օրհնանքին ու շատ չանցած կրկին հանձնվեցինք աշխարհի խարդախների մեզ հրամցված փափուկ բարձի նիրհին, մեր հոգում լռեցնելով ինքնապաշտպանության այն հզոր ձայնը, որ անլռելի զանգակատան պես մշտապես զգոնության ու սեփական ուժին ապավինելու կոչ է:

Այդ ինչպե՞ս եղավ, որ ազատության դրոշ պարզած մի անզեն ու անպաշտպան ժողովուրդը կարողացավ շուն թուրքին հալածել մեր հայրենիքից, սահման ու ապագա նախանշել:

Աստծուն անչափ հաճելի էր նայել մեզ վրա, քանզի ազատությունն աստվածային սկիզբ ու զորություն ունի: Եվ հիմա հոշոտված իմ հայրենիքի փրկության համար աղոթքս ուզում եմ Տիրոջը լսելի դառնա` «/Ընդհատված ձայնը ողջույնիդ լսվի/,//Հեռացած խաղաղությունդ մոտենա//»: Նարեկացու այս տողերին խառնված` և շարունակվի Դավթի սաղմոսով. «Տեր, մարդուն մի վերադարձրու տառապանքի, և թող պակասեն մեղավորները երկրից»:

…«Արցախ, ինչո՞ւ դու եղար իմ հայրենիքը», իր բնօրրանը շատ սիրելուց է այսպես տրտմագին խոսել արձակագիր Մաքսիմ Հովհաննիսյանը: Սիրտ մրմռացնող խոստովանություն է, բայց և որդիաբար նրան տեր կանգնելու և նրանով զորանալու չնահանջող փափագ: Եվ իր այս խոսքի շառավիղը գրողը փորձել է խառնել գրչակից ու բարեկամ Հրանտ Մաթևոսյանի տեսլականին:

Այսօր հեռավոր թվացող 1995-ին, «ԼՂ Հանրապետություն» թերթի մարտի 21-ի համարում տպագրված հարցազրույցում մեր օրերի համար մի շարք ուշագրավ շեշտադրումներ կան:

Հատկանշական է, որ Մ. Հովհաննիսյանի վարած հարցազրույցը կայացել էր 1989-ին, Շարժման երկրորդ տարում, երբ ամեն ինչ դեռ խմոր էր, իսկ մեր քաղցր հացը դեռ առջևում էր` հաղթանակով, ազատությամբ շաղախված:

Ահա Հ.Մաթևոսյանի խոսքից պատառիկներ. «Ղարաբաղը իմ մեծ հաստատումն է հայրենիքի: Ղարաբաղի կորուստը` համարիր, որ ուղղակի հայրենիքի կորուստ է լինելու, շատ դաժան բան եմ ասում, բայց այդպես է: Բզկտված, հոշոտված այս վիճակից մենք դուրս կգանք, մեր վերքերը կլիզենք, կամոքենք մեզ և կգնանք մեր ճամփան: Թումանյանը մի հեքիաթ ունի, երեխայությանս տարիներին իմ ամենաչսիրած գործը Թումանյանից` այդ հեքիաթն էր: Խելոք եղբայրը հիմար եղբորը զրկում է: Ուրեմն, մենք համայն ազգերի համար պատմության մեջ հիմար այդ եղբայրն ենք լինելու, եթե մեզ զրկենք Ղարաբաղից»:

Հ. Մաթևոսյանի խոսքով՝ մարդու, անհատի հաստատուն, աներեր պահվածքն էլ ժառանգություն է, իսկ նման ժառանգություն արցախցիներս ստացել ենք մեր տոկուն ու հայրենասեր նախնիներից: Եվ նաև հավատարիմ այդ ուխտին՝ 44-օրյա պատերազմից ավերված մեր շենքի բնակիչները վերադառնում են իրենց արդեն իսկ ավերակներից ազատված տները, որ ծիծեռնակի նոր բույնի պատմությունը նոր շարունակություն ունենա…

«Եղիցի լույս»

Թիվ 01 (198) 2022թ.

1988-ի փետրվարը…ազգային զարթոնքի աստեղային ժամանակը, ինքնագիտակցության տիրատուր վեհությամբ դարձը՝ սեփական արմատներին, պատմությանը, հաղթանակներին… …Հիմա, կորուստների սրտմաշուքով խուսափում ենք 88-ի… աչքերին նայելուց, բայցև ուժերի գերլարումով փորձում ոտքի կանգնել՝ մեր ժողովրդի ինքնապաշտպանության և ինքնանորոգման անխորտակ ուժին ապավինելով… Իսկ դիմակայման հազարամյակների պատմության էջերը, ցավի ու տառապանքի մարմնացում լինելով հանդերձ, մեզանում կոթողային են պոեզիայում, արձակում, երաժշտության, քանդակագործության, նկարչության, արվեստի

Read More


Վարդան Հակոբյան / Թուղթ Անահիտ Չարենցին՝  գրված Ստեփանակերտից

Աղբյուրի վրա քո խոնարհումը դարձել է ծարավ

եւ լուռ մի հայացք,

որը, ես կերդվեմ, ջրահարսի չէ,

պաղ ջրերի հետ անվերջ հոսում է՝ դարձած փնտրտուք

կորսված օրվա։

Ջրափին կանգնած ծաղկի միամիտ-գեղեցիկ փայլը

ինքը իր համար համեմատվում է այն շուրթերի հետ,

որ ակի մեջ են

մնացել արծաթ,

սակայն, ես կերդվեմ, ջրահարսի չեն, ո՜չ մի ժամանակ։

Ծերուկ թթենին, որը իր ճերմակ սարսուռների մեջ

քո մրմուռների կրկներգն է պահում չտարրալուծվող,

ջահելացել է

եւ ավելի է անուշ դարձրել իր պտուղները՝

քո հպումների տաք հիշողությամբ,

բնին, շյուղերին, ճյուղերի վրա մատնահետքերդ

բողբոջ են գցել։

Այն արահետը, որտեղ քայլերդ դարձել են

վաղուց լուսատտիկներ

եւ կարոտների լուսերգ են փռում,

այնքան է հպարտ,

ասես ոչ միայն Քիրս ու Մռովի,

այլեւ երկնքի փեշով է անցնում. իրավունք ունի,

չէ՞ որ միակն է արահետն այդ Արցախ աշխարհում,

որով որ մի օր

քայլել, անցել է Չարենցի դուստրը…

Իսկ Գանձասարի հայացքի ներքո,

(հիշու՞մ ես, Բելան ինչպես էր երգում վանքի հինավուրց

կամարների տակ,

երգի ամեն բառ վառվում էր որպես մոմը սրբազան)

արեգակի հին ժամացույցն իր կանաչ պահերում

գրանցել է եւ այցելությունդ,

պահակը ամեն անցող-դարձողի բարեւն առնելիս,

միշտ պարծենում է.

– Այստեղ Չարենցի աղջիկն է եղել,

ես իմ աչքերով տեսել եմ նրան։

Երեւի աչքին երեւացել է՝ ասում են մարդիկ,

ես էլ՝ մարդկանց մեջ. երեւի աչքիս երեւացել է։

Բայց այդ պահակը հիշողության մեջ, իմ հիշողության,

մի քիչ խառնել է քո հայացքները

Նելլիի զնգուն քրքիջների հետ

(որով Խաչենի ձորը լցվել է)

եւ տխրության հետ լուռ Լաուրայի,

որ Պետրարկայի սոնետները իր մտքի մեջ պահած,

իր Պետրարկայի,

Մանոն Լեսկոյի մասին Չարենցի տողերն էր հուշում

քեզ՝ Անահիտիդ,

իբրեւ ե՞րբ ես դու դրանք մոռացել։

(Սիրտս ուզում է մեր աղջիկներին։ Շատ եմ կարոտել

նրանց Ղարաբաղ բերած օրերին։ Նաեւ՝

Արամին։ Անթիվ համբույրներ մեր աղջիկներին։

Նելլիին ասա՝

կարգին բան չկա՞ր, որ սովորեին Արցախ

աշխարհի ձորերը քեզնից, թախծով քողարկված

քո քրքիջներն են կրկնում անվերջ՝

ազնիվ Ազատի ծանր ու փափուկ

հայացքների տակ)։

Անահիտ, գուցե ասացի բաներ, որ պետք չէր ասել,

բայց հիմնականը, քիչ մնաց՝

մնա.

Չարենցի անհուն երգերից մեկը՝

ձեռագրված քո շուրթերի վրա,

որ չեն ընթեռնել ժամանակները,

վերծանվել է մեր Գանձասար վանքի

անլուռ քարերին,

երբ դու մեսրոպյան ջինջ գրերն էիր

համբուրում այնտեղ։

Անահիտ՝ իմ քույր,

Դու երգ-երգենի,

Դու հուր-հրենի,

Սուրբ-Չարենցենի։

«Եղիցի լույս»

Թիվ 01 (198) 2022թ.

Աղբյուրի վրա քո խոնարհումը դարձել է ծարավ եւ լուռ մի հայացք, որը, ես կերդվեմ, ջրահարսի չէ, պաղ ջրերի հետ անվերջ հոսում է՝ դարձած փնտրտուք կորսված օրվա։ Ջրափին կանգնած ծաղկի միամիտ-գեղեցիկ փայլը ինքը իր համար համեմատվում է այն շուրթերի հետ, որ ակի մեջ են մնացել արծաթ, սակայն, ես կերդվեմ, ջրահարսի չեն, ո՜չ մի ժամանակ։ Ծերուկ թթենին,

Read More


Դավիթ Միքայելյան / Ժպիտներ` ցավի միջից

ԾԱՏՈՒՐԻ ԷՇԱԲԵՌԸ

Մուքին վառելափայտ բերելու համար Շառ Ծատուրի հետ անտառ էր գնացել: Դու մի ասա, Ծատուրն ափսոսել էր հետը պարան վերցնել: Տեղ հասնելուն պես նա մաշած թոկով էշին կապում է մի ծառից ու սկսում իր գործը: Երբ փայտն արդեն հավաքել, դարսել էր, գլխի ընկավ, որ էշը չկա: Ու զայրացած սկսեց հայհոյել:

– Ծատուր, խեր լինի՞,- հարցրեց Մուքին:

– Բա չես ասի, տերը մեռածը թոքը կտրել, ծլկել ա,- խեղճացած բացատրեց Ծատուրը:

Քանի որ գյուղը հեռու էր, իսկ մութն էլ արդեն ընկնում էր, Մուքին Ծատուրին խորհուրդ տվեց էշի հետևից չգնալ:

– Ախր դատարկ տուն գնալն էլ ամոթ է, մարդիկ ի՞նչ կասեն…,- իր մտահոգությունը չթաքցրեց Շառ Ծատուրը:

Մուքին հնարը գտավ:

-Որ էդպես է,- խորհուրդ տվեց նա,- իմ հավաքած փայտը քիչ է: Արի քո հավաքածից մի լավ շալակ մեջքիդ կապեմ, մնացածն էլ իմ էշին կբարձեմ: Տուն հասնելուց՝ կգաս, կտանես:

– Ի՞նչ եմ ասում,- համաձայնեց Ծատուրը և մի մեծ շալակ փայտ մեջքին, տնքալով առաջ ընկավ…

– Թամահդ կտրվի, Ծատուր, խի՞ ես քեզ սպանում,- սաստեց Մուքին: – Բեր մի քիչ թեթևացնեմ, վաղը կգաս, էշով կտանես:

– Չէ՛, չէ՛, որ մեռնեմ էլ` տանելու եմ,- իրենը պնդեց Շառ Ծատուրն ու քայլերն արագացրեց:

Մինչև գյուղ հասնելը Ծատուրն առնվազն մի հարյուր անգամ կանգ առավ: Կորացած մեջքը փորձեց մի քիչ ուղղել, բայց չստացվեց: Ջղայնությունից նա էշի պես ատամները սեղմեց և ցավից քիչ մնաց, որ զռռա…

Ուշ երեկո էր, երբ գյուղ մտան: Ծատուրն ամբողջովին քափ ու քրտինքի մեջ էր: Կինն ամուսնու տնքտնքոցի վրա բակից դուրս եկավ և Ծատուրի մեջքին փայտի ահռելի շալակը տեսնելով՝ վրդովմունքը չթաքցրեց.

– Այ մարդ, բա մեղք չե՞ս: Մի էշի չափ շալակել ես, քո հալն էդ ի՞նչ է…

Մուքին ասես հարմար առիթի էր սպասում.

– Էլ մի ասա, նրա փոխարեն թե ես լինեի, էշը վաղուց էի ծախել…

ՄՈՒՔՈՒ ԿԻՆԸ ՀՈԳՆԵԼ ԷՐ…

Մուքին առավոտ ծեգին տնից դուրս գալուց առաջ կնոջը պատվիրեց հովն ընկնելուց երեխաներին հանդ ուղարկել՝ չորացած խոտը հավաքելու: Եվ ահա, վերջին շարքի խոտը նոր էր հարել, փռել, որ չորանա, երբ հացի տոպրակը ձեռքին, հևալով երևաց կինը.

– Արևը վառում է, Մուքի, մեռնում եմ…- ասաց նա ու քաշվեց կաղնու ստվերը:

– Չեմ թողնի, կնիկ, չեմ թողնի մեռնես,- կատակեց Մուքին` ամուր գրկելով նրան:

– Աշխարհից դեռ ի՞նչ ես տեսել, որ…

– Ջահանդամին տեսնեմ,- տրտնջաց կինը: -Խալխը սանատորիա է գնում, հանգստանում, կյանք տեսնում, մենք էլ եկած էս ամռան տապին խոտ ենք հնձում: Բա սա ապրո՞ւստ է, սա կյա՞նք է…

– Ջանջալի աղջիկ, որ ասում եմ՝ վերնահարկդ մեկ-մեկ դատարկվում է, դեռ ինձնից էլ նեղանում ես: Բա էս դրախտավայրը՝ քո կարծիքով, սանատորիա չի՞, կուրորտ չի՞,- ոգևորված ձեռքերը տարածում է Մուքին: – Ասա, է, դե ասա, ուրիշ տեղ էսպիսի հեքիաթային բնություն կա՞, էսպիսի ծաղկուն հանդեր կա՞ն: Ցուրտ աղբյուրի ջուր կա՞…

– Է՜, Մուքի, ի՞նչ ասեմ,- սրտնեղվում է կինը: – Ե՞րբ չես ինձ համոզել: Քեզ հետ վիճել կլինի՞…,- ասում և տեղից ելնելով, հնձած խոտը սկսում է հավաքել: – Երեխեքը մինչև գետում լողանան ու հետ գան, մի քիչ քեզ օգնեմ:

– Այ կնիկ, ինչո՞ւ ես շտապում, թող հովն ընկնի, էլի,- չի համբերում Մուքին: – Մի կտոր հաց կուտենք, էլի մեր գործին կանցնենք: Ի՞նչ ա եղել, աշխարհի վերջն ա՞…

Կնիկը չլսելուն է տալիս ու լուռ շարունակում հավաքել խոտը:

– Դու գիտես, քեզ համար եմ մտահոգվում: Ասում եմ՝ շոգ է, մարմինդ հանկարծ չվառես, մի լավ օրի չես…-քթի տակ ծիծաղեց Մուքին և քաշվելով ծառի ստվերի տակ՝ քամած մածունը խուրջինից հանեց, որ բրդուշ ուտի:

Կինը համառորեն շարունակում էր աշխատել: Եվ դա Մուքուն բարկացրեց.

– Լսո՞ւմ ես, ետ դառ, փոշմանելու ես: Բրդուշն արդեն պատրաստ է, կուլայից սառը ջուր եմ լցրել մեջը, համ էլ` մի լավ վարունգ ու կանաչեղեն կտրտել…

– Անուշ արա, առանց ինձ էլ բողազովդ կանցնի,- կամակոր երեխայի պես հրաժարվեց կինը՝ գլխաշորն ուղղելով: – Մեկն էլ կիմանա՝ թե ուշքդ ինձ համար գնում է:

– Հիմա չես գալի՞ս,- հարցրեց նա ու առանց պատասխանի սպասելու, շարունակեց: – Ով փոշմանի՝ ղալաթ անի:

Կինն անդրդվելի էր:

Մուքին նոր էր ճաշել ու ծառի տակ պառկել, երբ կողքին զգաց կնոջ շունչը…

– Հոգնել եմ,- ասաց նա և ծանր հոգոց հանեց: – Անտեր արևն իսկապես վառվում է, չդիմացա…

Մուքին մի պահ նայեց շոգից խեղճացած կնոջ աչքերին, ապա՝ հայացքն ուղղդելով կաղնու շրջապատում առատորեն ծաղկած վայրի ավելների կողմը, խոսքին լուրջ տոն տվեց.

– Եթե հոգնել ես՝ վեր կաց մի քանի փունջ ծաղկած ավել քաղիր, տանը պետք կգա…

ՄՈՒՔԻՆ ԿՌԱՀՈՒՄ Է

Մուքին Երևանում բնակվող հարազատներից մեկի աղջկա հարսանիքին մասնակցելու հրավեր էր ստացել:

«Էս լավ առիթ է,- մտածեց նա: – Ժամանակ կգտնեմ այցելել և ուսանող թոռանս: Շատ է գլուխ գովում, որ իբր գերազանցիկ է… աղջիկների ուշքն էլ գնում է իր համար: Տեսնեմ մեր ազգի պատիվը տեղն է պահո՞ւմ, թե, գլուխ է պահում»:

Տեղ հասնելուն պես հարազատները մի լավ առատ սեղան են բացում: Մուքին աչքալուսանքի խոսքեր է ասում հարսնացուի ծնողներին, մաղթանքներ տալիս, օրհնում ջահելների ամուսնությունը:

Հարազատներն իրենց հերթին ուզում են անակնկալ մատուցել Մուքուն: Նրան հայտնում են, որ համալսարանում սովորող ավագ թոռն արդեն ավարտական կուրս է փոխադրվել, պատրաստվում է ամուսնանալ:

Լուրն անսպասելի էր:

– Վա՛հ,- զարմացած տեղից ելնում է Մուքին: -Այդ ե՞րբ հասցրեց: Լավ, շանորդին չի դիմանո՞ւմ՝ գոնե ուսումն ավարտի, նոր մտածի ամուսնանալու մասին:

– Մուքի ապա, հիմիկվա ջահելները բա հանբերություն ունե՞ն,- փորձում են հանգստացնել հարազատները: -Ճիշտն ասած, մտահոգվելու կարիք չկա: Թոռդ թունդ սիրահարված է բանասիրական ֆակուլտետի աղջիկներից մեկին, նրա առաջ պայման է դրել համալսարանն ավարտելուց Ղարաբաղ վերադառնալ: Էնպես որ… չարժե ջահելների սիրտը կոտրել: Թող աստված նրանց մուրազը կատարի…

– Հա՜,- ուրախ բացականչում է Մուքին: -Դե որ խոստացել են Ղարաբաղ վերադառնալ՝ ես էլ եմ օրհնում նրանց միացումը: Մի բարձի ծերանան…

***

Հարսանիքից հետո Մուքին, որ լավ քեֆ էր արել և տրամադրությունն անչափ բարձր էր, որոշում է հանդիպել ուսանող թոռանն ու անպայման ծանոթանալ նրա հարսնացուի հետ: Հարցնելով գնում` պետհամալսարանի մասնաշենք է հասնում:

– Ձեզ մատաղ,- կողքով անցնող ուսանողներին դիմում է Մուքին: – Թոռնիկս էս շենքում է սովորում, ինչպե՞ս իմաց անենք, որ գա տեսնեմ: Վաղը նորից Ղարաբաղ պիտի վերադառնամ…

– Պապիկ ջան, թոռնիկդ ո՞ր ֆակուլտետում է սովորում,- հարցնում է տղաներից մեկը:

– Եսի՞մ, բալա ջան, կարծեմ՝ սիրաբանական,- վստահ պատասխանում է Մուքին:

ԺԼԱՏ ՍԵԴՐԱԿԸ

Լուսաձորում ժլատ Սեդրակին ո՞վ չէր ճանաչում: Ամբողջ շրջանը գիտեր նրան: Գյուղում չկար մեկը, որ Սեդրակի «թթուն խմած չլիներ», նրա չար լեզվից, ժլատությունից տուժած չլիներ: Բայց ահա մի օր, համագյուղացիների կարծիքը հաշվի չառնելով, նրան խանութի վարիչ նշանակեցին:

Խանութում քիչ ապրանք չէր ստացվում, բայց ժլատ Սեդրակի բերանում տատասկի պես «չէ» բառն էր բուսել: Ով ինչ խնդրեր, մինչև վերջ խոսքը դեռ չլսած՝ կպայթեր.

– Չկա, չունենք, չենք ստացել…

Եվ ահա Մուքին օրերից մի օր խանութ է մտնում ու դիմում Սեդրակին.

– Լսել եմ՝ բոլ-բոլ պարան ես ստացել, ճի՞շտ է…

Մուքին, դեռ խոսքը չավարտած, Սեդրակը բերանի փրփուրը ներսուդուրս տանելով վրա է տալիս.

– Չունենք, այ մարդ, պարան որտեղի՞ց: Վաղուց ապրանք չենք ստանում, ինչո՞ւ ես մեղք անում…

Այդ պահին Մուքու հայացքն ընկավ վաճառասեղանի տակ դուրս ցցված պարանի ծերին:

– Խիղճդ չմեռնի, բա էդ ոտքիդ տակինն ի՞նչ է,- վրդովմունքը չթաքցրեց Մուքին:

Սեդրակը կաս-կարմիր կտրեց.

– Աստված վկա, Մուքի, այս մեկն է մնացել, էլ չկա: Էս էլ հոգեպահուստ է…

Մուքին ավելի բարկացավ.

– Պահիր, պինդ պահիր: Գուցե մի օր կյանքից բեզարես ու կախվելու համար պետք գա…

ԳՐԱԶԸ ՏԱՐԱՎ

Գարնան վերջերին էր: Հանդերն առատ կանաչ-ծաղկունք էին հագել: Մուքին ընկերներով, հարևաններով Ցուրտ աղբյուրը քեֆի էր գնացել: Երբ լավ կերել-խմել էին, տրամադրություններն արդեն կարգին բարձրացել էր, տղամարդիկ առաջարկեցին մի քիչ հանգստանալ, մաքուր օդում զբոսնել, որպեսզի կերածները մարսեն և քեֆը շարունակեն: Կանայք մնացին սեղանը թարմացնելու, իսկ նրանք բարձրացան վերին հանդը:

Կանգնել բարձունքում ու հմայված դիտում էին գյուղը շրջապատող բնությունը: Մուքին հայացքն ուղղեց տնտեսության առվույտի փարթամ, կանաչ դաշտերին, խորամանկորեն դարձավ Վանեսին, որն ուտելուց կշտանալ չուներ:

– Մի տես ի՜նչ կանաչ է, Վանես, կարա՞ս արածես…

Վանեսը, որ գինովացել էր և ոտքի վրա հազիվ էր կանգնում, կարմիր պղպեղ հիշեցնող քիթը վեր ցցեց ու սկսեց հոտոտել.

– Հը՛մ, մենակ կարածե՞մ …Խի էշի պես չեմ էլ զռռա՞…

Տղամարդիկ ծիծաղից փորները բռնեցին:

– Չէ՛, Վանես, էդ մեկը չես կարող,- ձեռ առավ Մուքին ու ընկերներին աչքով արեց:

– Ո՞նց թե,- պայթեց Վանեսը: – Դե արի մի շիշ թթի օղով գրազ գանք…

Մուքին երդվեց, որ պարտվելու դեպքում խոսքի տերը կլինի, և Վանեսը սկսեց էշի պես զռռալ:

– Թոքո՜ւշ, Վանես, թոքո՜ւշ…-բացականչեց Մուքին ու նրա մեջքը թըմթըմփացրեց: – Ընդունում եմ, ախպեր, գրազը տարել ես: Քեզ մի շիշ թթի օղի պարտք մնացի…

ԹԵՐԽԱՇ ՁՎԻ

ՊԱՏՄՈՒԹՅՈՒՆԸ

Մուքու փոքր տղան երգելու շնորհք ուներ: Տարբեր առիթներով, հատկապես տոնական հանդիսություններին, հրավիրում էին գյուղական ակումբ՝ ելույթ ունենալու: Պատանու հաճելի ձայնը քիչ բավականություն չէր պատճառում հարազատներին ու հարևաններին, որոնք, որպես գոհունակության նշան, փոքրիկ հուշանվեր կամ քաղցրավենիք էին տալիս: Ավագների ուշադրությունից նա ավելի էր շոյվում, ոգևորվում:

«Մեծ ապագա է սպասում տղային»,- շտապում էին գուշակել շատերը: Ծնողներն իրենց հոգու խորքում հրճվում, հույսեր էին փայփայում, աղոթում նրա հաջողության համար:

Եվ ահա, օրերից մի օր, տղան տուն դառնալով դպրոցից՝ պայուսակը մի կողմ է նետում և ուրախ դառնում մորը.

– Վաղը դպրոցականների շրջանային ստուգատես է, պիտի երգեմ: Առավոտյան երկու ձու թերխաշ կանես, խմեմ, որ ձայնս մի լավ բացվի…

Մուքին ասես հարմար խոսքի էր ման գալիս.

– Բալան կծեմ, որ ձվով հնարավոր լիներ ձայնը բարձրացնել, հիմա հավերի քամակները գիշեր-ցերեկ զուռնա կփչեին…

«Եղիցի լույս»

Թիվ 01 (198) 2022թ.

ԾԱՏՈՒՐԻ ԷՇԱԲԵՌԸ Մուքին վառելափայտ բերելու համար Շառ Ծատուրի հետ անտառ էր գնացել: Դու մի ասա, Ծատուրն ափսոսել էր հետը պարան վերցնել: Տեղ հասնելուն պես նա մաշած թոկով էշին կապում է մի ծառից ու սկսում իր գործը: Երբ փայտն արդեն հավաքել, դարսել էր, գլխի ընկավ, որ էշը չկա: Ու զայրացած սկսեց հայհոյել: – Ծատուր, խեր լինի՞,-

Read More


Լեւոն Աթաբեկյան / Լաց մի ինիլ

Շենին կլխին հանգիստարան,

Քու հար ընդեղ թաղած ա,

Ըսօր-էքուց քեզ մհար էլ

Կասեն՝ «Ընդեղ թաղած ա»,

Վերջը էս ա,

Լաց մի ինիլ:

Սարին սեռին մին կյարմուր թոխպ

Յավաշ, յավաշ սըվացավ.

Մարթի բախտը ըսօր կյարմուր

Էքուց տեսար սըվացավ:

Բախտը թոխպ ա,

Լաց մի ինիլ:

Ըսօր` ջահիլ, էքուց` պառավ…

Էս հինչ յաման տընազ ա.

Էս աշխարհքը լուս ցիրեկավ

Պեց ըշկերավ արազ ա:

Լոխ արազ ա,

Լաց մի ինիլ:

Ջահիլ հարթնը սըրփած թոր ա,

Հու վեր սաղ ա՝ ընդրանն ա.

Թա կաս, ըսօր տերը տու վըս,

Էքուց տերը դուշմանն ա:

Սերը սոտ ա,

Լաց մի ինիլ:

Հընգեր տղան մին ծաղիկ ա,

Այազ ըրավ՝ չուրացավ.

Ըսօր խաթրիտ արուն կանե,

Էքուց, տեսար, մոռացավ:

Ճարըտ տու վըս,

Լաց մի ինիլ:

Լափու տվող կետին ճըրան,

Քար չի կար վեր չըմաշի,

Սերտը քար չի, ըրտուսունքան

Ըսօր-էքուց կը մաշի:

Դարդոտ ախպեր

Լաց մի ինիլ:

Ըրիքնակը երգինքավը

Ուրան հետի շոռ ա տամ,

Թա ապրողին, թա մեռնողին

Ուրան լուսան փայ ա տամ:

Մին հաշիվ ա,

Լաց մի ինիլ:

Կանանչ խութին հանգիստարան,

Քու մար ընդեղ թաղած ա,

Ըսօր-էքուց քեզ մհար էլ

Կասեն՝ «Ընդեղ թաղած ա»,

Ազիզ ախպեր,

Լաց մի ինիլ:

Ռոստով, 1911թ.

«Եղիցի լույս»

Թիվ 01 (198) 2022թ.

Շենին կլխին հանգիստարան, Քու հար ընդեղ թաղած ա, Ըսօր-էքուց քեզ մհար էլ Կասեն՝ «Ընդեղ թաղած ա», Վերջը էս ա, Լաց մի ինիլ: Սարին սեռին մին կյարմուր թոխպ Յավաշ, յավաշ սըվացավ. Մարթի բախտը ըսօր կյարմուր Էքուց տեսար սըվացավ: Բախտը թոխպ ա, Լաց մի ինիլ: Ըսօր` ջահիլ, էքուց` պառավ… Էս հինչ յաման տընազ ա. Էս աշխարհքը լուս

Read More


Կամիլա Երկանյան / Պատերազմի երգեր

***

Ինձ ու քեզ շրջափակած հայրենիքում

Ամենակատարեալ սիրոյ ժամանակն է․

Իսկ ծառերը երազանքի բներ են,

Որոնց կատարներին տաքանում է

Մեր կեանքի ամենացուրտ արեւը․․․

***

Հայելու մէջ քո դեմքն է մնացել,

Իսկ ես արդեն երեք տարի է

Սանրւում եմ քամու մատներով․․․

Գիտե՜ս,

Չեմ կարողանում ինքնասպան լինել,

Որովհետեւ իմ մէջ ապրում է

Քո բացակայ ներկայութիւնը․․․

***

Ես, էլ չեմ հագնում այս կօշիկները,

Որոնք անցել են քեզ տանելու ճանապարհով․․․

Իսկ փողոցի վերջում կանգնած ծառը

Իմ փոխարէն հասել է երկինք․․․

(Ի՜նչ տարօրինակ կին եմ).

Ապրում եմ քո չապրած օրերը,

Յիշողութեան հողի մէջ տնկելով մարմինս,

Որպէս քո գոյութեան անաւարտ թախիծ․․․

***

Կանգնել եմ քո ոտնահեքերի վրայ,

Որ չմրսես․․․

Կգա՜ս․

Միայն ձեռքերս գիտեն

Քո թեւերի դատարկութիւնը,

Երբ ամէն գիշեր գրկում են ինձ՝

Քո փոխարէն․․․

***

Քեզանից հետո

Բոլոր առաւօտները նոյնն են,

Իսկ մեր բակի շունը ծերացաւ

Մի ձմերուայ մէջ․․․

Ես չեմ կարողանում աւարտել

Ամենակորած օրը․․․

***

Ես դեռ ապրում եմ

Քեզ համար յորինելով երգեր․

Գիտե՜մ,

Այնտեղ, որտեղ  հիմա դու ես,

Էլ պատերազմ չկայ․

Միայն երկինքն է

Մի քիչ ծանրացել մարմնիդ վրայ,

Որտեղ աճել են յուշածաղիկներ․․․

***

Ես իմ մենութեան գոյնն եմ,

Մրսող մի եղանակ,

Որ չկայ ոչ մի օրացոյցում․․․

Ու ոչ ոք չգիտի, թէ ինչպէս եմ թափւում

Աշխարհի ամենասիրուն անձրեւից․․․

***

․․․լուսամուտից սայթաքած լոյսը

Ընկաւ իմ ու քո մարմինները

Հատող սահնամնին․․․

Ու ես տեսայ, թէ ինչպէս էր

Ինձանից հեռանում

Քեզ համար չգրած

Իմ վերջին բանաստեղծութիւնը․․․

ՇՐՋԱՓԱԿՈՒՄ

Իմ ու քո միջեւ

Լայնանում է երկինքը,

Մեզնից դուրս մնացած ամպերը

Իջել են ծառերի կատարներին

Ու քաղաքը լցուել է երազի փուչիկներով․․․

Միայն կինը գիտէ

Դատարկ ճանապարհի ոտնակարօտը,

Երբ բոլորից թաքուն տաքացնում է արեւին

Իր սառած ծոցում․․․

***

Ինձանից բացի միայն ես եմ մնացել

Քո դռան շեմին կանգնած․

Ոչ մտնել է լինում,

Ոչ հեռանալ․․․

Իսկ թռչունները

Շարունակում են բոյն դնել

Դատարկ  օրուայ թաց կտուրին․․․

***

Միեւնոյնն է, եթէ բոլորը սովորեն ապրել,

Կը գտնուի մի կին,

Ով կը մեռնի հայրենիքի համար

Զոհուած սիրոյ մասին․․․

Մի քիչ անաղմուկ քայլէք

Հայրենիքի փողոցներով․․․

***

Մենք հանդիպեցինք պատերազմից առաջ,

Որ կոյս չմնայ երազը․․․

Երկրի սրտում մի քար յամրացաւ՝

Չնայած պատերազմի աւարտին

Մնացել էր ընդամենը մի բաժանում․․․

***

Մենք նորից կը հանդիպենք

Ու ես կրկին կը մերկանամ՝

Մի քիչ տաքանալու համար․․․

***

Իմ սիրոյ միակ բնակիչը դու ես,

Ես՝ քո Էրգրի ամենագեղեցիկ կինը․

Ի՜նչ փոյթ, թէ պատերազմ է,

Միեւնոյն է միշտ էլ մեռնում են

Ամենագեղեցիկ կանայք․․․

***

Ես հեռացայ,

Որպէսզի փրկեմ սէրը․

Հիմա միայն սէրն է,

Որ ունի մեզ․․․

***

Ես վախենում եմ,

Որ կը հանդիպենք մի օր,

Եւ ես չեմ տեսնի,

Թէ ինչպէս ես դու

Հեռանում ինձնից․․․

***

Այդ միայն հեքիաթում է լինում,

Որ լինում է միայն հեքիաթում․․․

Վախեցիր երազանքների իրականացումից։

Ես ամէն այգացողի հաւաքում եմ ինձնից

Անտուն գիշերները ու չգիտեմ՝

Որտեղ ենք յանդիպելու

Յաջորդ անգամ․․․

***

Եկանք ուշացած,

Հեռացել էինք մեզնից․․․

Ես սիրում եմ քեզ․

Ի՜նչ փոյթ, որ տարել ես

Շուրթիս վերջին աղօթքը

Ու ես մնացել եմ ինձնից թաց․․․

Դեկտեմբեր 2022թ․- Յունուար 2023թ․

*** Ինձ ու քեզ շրջափակած հայրենիքում Ամենակատարեալ սիրոյ ժամանակն է․ Իսկ ծառերը երազանքի բներ են, Որոնց կատարներին տաքանում է Մեր կեանքի ամենացուրտ արեւը․․․   *** Հայելու մէջ քո դեմքն է մնացել, Իսկ ես արդեն երեք տարի է Սանրւում եմ քամու մատներով․․․ Գիտե՜ս, Չեմ կարողանում ինքնասպան լինել, Որովհետեւ իմ մէջ ապրում է Քո բացակայ ներկայութիւնը․․․

Read More


Արիս Արսենի / Աշխարհը` ուղտի ականջում քնած…

ԱՐՑԱԽ

Քեզ նորից դրին նժարի վրա,

Քեզ նորից առան,

Նորից ծախեցին։

Ու թեև դեռ ողջ՝

Նորից թաղեցին։

Բայց դու մնացիր,

Ապրեցիր,

Քանզի

Քո մեջ դեռ շունչն է ավարայրների։

Ու քո թշնամին ինչքան վայրենի՝

Դու այնքան պիտի մնաս կյանքային։

Դու ապրես պիտի,

Մաքառես պիտի,

Արարես պիտի՝

Ինչ էլ որ լինի։

04.04.2022 թ. (ժ. 12։15),

14.04.2022 թ. (ժ. 17։04)

Ստեփանակերտ

ԲՆԱՆԿԱՐ

Նկարչության տետրիս

հաջորդ ազատ էջում

ես կարմիրով արև եմ նկարում,

կանաչով՝ կանաչ ծածկույթ,

դեղինով՝

ցորյան արտերի հասուն ծփանք,

կապույտով՝ երկինք

ու մանուշակի կապույտ աչիկներ:

Նաև

մոխրագույն եմ խառնում նկարածիս:

Մոխրագույնով նկարում եմ

մթնած մի ամպիկ՝

անձրևախառն երկնքի

հեռու մի անկյունում,

սևով՝ գիշեր,

բայց անպայման

աստղազարդ եմ նկարում

գիշերվա երկինքը,

որ չանձրևի հանկարծ

և առավոտյան

ակամա չհանդիպեմ

լացած աչիկներով ծաղիկների:

…Դու քնած ես

այնպես հանգիստ ու անխռով,

որ չեմ ուզում լուսաբացը շտապի

և առավոտյան ակամա չտեսնես

ծաղիկների աչիկները լացած:

15.03.2022 թ. (ժ. 1:24)

Ստեփանակերտ

ՆՈՐ ՏԱՐԻ

Ամեն ինչ իր հերթը

Եվ հերթականությունն ունի:

Նույնիսկ տարիներն են հերթով գալիս

Ու հերթականությամբ անցնում:

Այ, օրինակ, 2020-ին փոխարինեց 2021-ը,

Իսկ 2021-ին,

Հենց այսօր,

Փոխարինելու եկավ 2022-ը:

Բայց, այնուամենայնիվ,

Անփոփոխ մնաց

2020-ի աշնանային ցավը:

Եվ արդյո՞ք

Ամեն ինչ է

Ենթակա փոփոխման:

Բայց, եթե կարելի է,

Մի՛ փոխեք գոնե կողմնորոշիչները,

Որ հանկարծ չկորցնենք

Տե՛ղը հայրենիքի:

01.01.2022 թ. (ժ. 14:35)

Ստեփանակերտ

ՇՈՒՇԻ

Շուշին նորից մնաց գերի:

Մեր մտքի մեջ,

Մեր աչքերի՝

Պատկերն է հար պահպանվելու

Ղազանչեցոց եկեղեցու:

Բավ է՝ ինչքան հույսս աղեմ,

Շուշի,

Հայո’ց Երուսաղեմ,

Դու հար պիտի լինես մեզ հետ,

Հայոցն էիր՝

Հա՜յ ես հավետ:

06.01.2022,

09.03.2022

Ստեփանակերտ

ԾՈՒՂԱԿ

…Ու թշնամին սողաց առաջ։

Լեռներն իրար նեղ արեցին

Եվ ոսոխին… տեղ արեցին։

Ու բացեցին երախն իրենց՝

Անդնդախոր ձորերը մեր,

Որ խոր խորվի ոսոխը նեռ։

08.10.2021 թ. (ժ. 0:21)

Ստեփանակերտ

ՀՊԱՐՏ ԵՄ…

Հայասեր ՀՈՎՍԵՓՅԱՆԻ հիշատակին

Հպարտ եմ, որ

Չեմ երկնչել,

Չեմ խոնարհվել

Ոսոխի դեմ:

Խոնարհվել եմ

Ես մայր հողի՛ն՝

Իմ ընկնելու

Պահի՜ն միայն:

29.10.2021 թ.

Ստեփանակերտ

ԱՆԹԱՐԹ ՀԱՅԱՑՔՈՎ…

Եղբորս՝ Անդրանիկ Գրիգորյանին,

Որդուս՝ Անդրանիկ Գրիգորյանին…

Անթարթ հայացքով նայում են իրար,

Մեկը՝ նկարից,

Մեկը՝ նկարին,

Երկուսն էլ եկած նույն պատերազմից՝

Երեսուն տարվա հեռավորությամբ։

Երկուսն էլ սակայն անունով են նույն,

Նույն ազգանունը երկուսն էլ ունեն։

Այդ պատմությունը երկար է, բայց ո՛չ

Ապրած օրերի թվերի հանգույն,

Ո՛չ տարիների քանակով անշուշտ,

Այլ ճակատագրով,

Հերոսական նո՜ւյն կենսագրությամբ։

Նման են իրար՝

Զինվորյալի նո՜ւյն վարքով ու բարքով,

Եվ նո՜ւյն տքնությամբ։

Մե՛կ ճակատագիր

Ու մե՜կ երազանք`

Բզկտված երկրի տեսլակա՜ն փրկված…

…Գերեզմանին էր տեսության եկել

Զոհված հորեղբոր։

Իսկ սպասումը՝ անհանգիստ հուշում՝

Չուշանա՛,

Գնա՛…

…Առջևում՝ դեռ նո’ր մարտեր սպասվող։

27.05.2022 թ. (ժ. 00:57)

Ստեփանակերտ

ԽԱՌՆՎԵԼ ԵՆ…

Խառնվել են այնպես իրար՝

Հարցեր, պատասխաններ,

Ո՞րն է ճիշտը, ո՞րը՝ սխալ,

Չգիտես՝ ինչ անել:

Մենք անիվը մեր պատմության

Անվերջ ետ ենք տալիս,

Ե՛վ դոփում ենք անվերջ տեղում,

Ե՛վ խելքի չենք գալիս:

25.02.2022 թ.

23.03.2022 թ. Ստեփանակերտ

ԻՍԿ ԵՍ ՊԱՐՏՎԱԾ ԷԻ…

Իսկ ես պարտված էի:

Ես ստիպվա՛ծ էի

Հանդուրժել քեզպեսին,

Թեև չէիր հասնի

Նույնիսկ դու իմ… կեսին:

Ու ես,

Տապալվածս,

Հանձնվեցի գերի:

Հանձնվեցի՝

Հաստատ համոզմունքով,

Վճռով՝

Ինչ էլ լինի՝

Կրկի՛ն

Կանգնել ոտքի:

21.04.2022 թ. (ժ. 1:01)

Ստեփանակերտ

ՄԱՐԴ ԿԱ՞… ԳՈՆԵ ՄԵԿՆՈՒՄԵ՜ԿԸ

(Շրջափակում, օր 32-րդ)

Եվ որովհետև

ոչինչ չկա այլևս ասելու,

ուզում եմ կրկնել,

նորից ու նորից,

բոլոր-բոլոր բառերը չհասկացված,

գուցե արթնանա հանկարծ

մարդը… մարդու մեջ։

…Ես դեռ հավատում եմ

հրաշքներին։

13.01.2023 թ. (ժ. 1:53)

Երևան, Շենգավիթ

ՉՏԵՍՆԵԻ…

(Շրջափակում, օր 37-րդ)

Նմանություն

Չտեսնեի, մեր երդի ծո՛ւխ,

Քեզ կտրված չտեսնեի…

   Համո ՍԱՀՅԱՆ

Չտեսնեի, իմ լո՛ւյս քաղաք,

Քեզ գազազուրկ չտեսնեի։

Ա՜խ, էլեկտրասյունդ ծնկած,

Մութդ, ցուրտդ չտեսնեի։

Չտեսնեի Հայաստանից

Արցախ մտնող ճամփադ փակված,

Եվ Բերձորյան միջանցքն այսպես

Թուրքով լցված չտեսնեի։

Ա՜խ, բյուր ցավի միջով անցած,

Արցախական ոգով տոկուն

Մարդկանց` հազար մի դավ տեսած,

Ես ընկճված չտեսնեի։

Հաղթահարենք ամեն փորձանք,

Մնանք տերը մեր դպրոցի,

Մեր տան, այգու… Փշրանք-փշրանք՝

Թուրքին տրված չտեսնեի։

Ամրացնենք ու ամրոցվենք,

Մե՜նք կենդանի սահման դառնանք,

Թշնամու դեմ դուռդ գոցենք,

Արցախ, քեզ բաց չտեսնեի։

Գայի, իմ տո’ւն, ծունր իջնեի,

Համբուրեի որմդ սառած…

Ա՜խ, գերեզմանն իմ պապերի

Ջարդած-փշրած չտեսնեի։

Վիրավո՜րս, գոտեպնդվիր,

Ոտքի՛ ելիր ոգով տոկուն,

Վերջին ո՛ւժը քո ժողովիր…

Ա՜խ, քեզ հաղթվա՜ծ չտեսնեի։

17.01.2023 թ. (ժ. 21:45)

Երևան, Շենգավիթ

ՀԱՆԳՍՏՈՒԹՅՈՒՆՍ…

Չե՛մ կարող հանգիստ, անվրդով մնալ,

Ո՛չ ձևացնել,

Ոչ էլ ձևանա՜լ:

Հանգստությունս այնպես է կորել,

Ասես՝ չի՛ եղել:

Անտարբեր մնա՞լ,

Եվ կամ՝ ձևանա՞լ:

Ո՛չ,

Հանգիստ քնել ևս չեմ կարող,

Եվ ոչ էլ` հանգիստ քնից արթնանալ:

Չեմ կարող արդեն հանգիստ ձևանալ՝

Հանգստությունս կորել է անդա՛րձ:

Հանգստությունս դավաճանել է՝

Չեմ կարող փնտրել,

Չեմ կարող գտնել:

Քեզ անարգանքի

Սյունին գամելու համար եմ փնտրում,

Դավաճանությո՜ւն:

Փնտրում… չե՜մ գտնում:

…Չե՛մ կարող… մնալ,

Չե՛մ կարող… գնալ:

25.03.2021 թ. (ժ. 1:45),

06.09.2021 թ. (ժ. 22:50)

Երևան – Ստեփանակերտ

ՄԱՔՈՒՐ ԵՐԵՍՈՎ…

Աշխարհը` ուղտի ականջում քնած՝

Աշխարհը քնած` այդպես էլ մնաց:

Թուրքը երեսը նրա կեղտոտեց,

Կեղտոտ քամակն էլ պաչե՛լ ստիպեց:

Կեղտոտ քամակը չուզեցի՞ր պաչել՝

Շունն ինքն էր, բայց քե՛զ ստիպեց հաչել:

Աշխարհ, ուշքի՛ եկ, մի՛ մնա քնած,

Բացի՛ր աչքերիդ կոպերը հոգնած:

Մաքուր երեսո՛վ մարդամեջ գնա,

Մի՛ թող՝ ծաղրի քեզ թուրքը անլվա:

24.03.2021 թ. (ժ. 3:14)

Երևան, Ավան, Ծարավ աղբյուր

ՄԻԱՅՆ՝ ԱՌԱ՛Ջ ՆԱՅԵԼ…

Միայն՝ առա՛ջ նայել,

Միայն՝ առա՛ջ գնալ,

Ետ չնայե՛լ երբեք,

Ետ չմնա՛լ….

Ինչ եղել է՝ եղավ,

Ինչ կլինի՝ կգա:

31.01.2022 թ. (ժ. 14:40)

Ստեփանակերտ

ԱՐՑԱԽ Քեզ նորից դրին նժարի վրա, Քեզ նորից առան, Նորից ծախեցին։ Ու թեև դեռ ողջ՝ Նորից թաղեցին։   Բայց դու մնացիր, Ապրեցիր, Քանզի Քո մեջ դեռ շունչն է ավարայրների։   Ու քո թշնամին ինչքան վայրենի՝ Դու այնքան պիտի մնաս կյանքային։   Դու ապրես պիտի, Մաքառես պիտի, Արարես պիտի՝ Ինչ էլ որ լինի։ 04.04.2022 թ. (ժ.

Read More


Արցախի գրողների միության արտահերթ համագումարը նախագահ է ընտրել

Ապրիլի 15-ին Ստեփանակերտի Մեսրոպ Մաշտոց համալսարանում տեղի ունեցավ Արցախի գրողների միության արտահերթ համագումարը, որը նախագահում էր գրական ընտանիքի նահապետ, բանաստեղծ, գրականագետ Սոկրատ Խանյանը։ Մինչ օրակարգային հարցերի քննարկումը ներկաները հարգանքի տուրք են մատուցել Արցախյան պատերազմներում նահատակված հայրենյաց պաշտպանների հիշատակին։ Գրական ընտանիքը լռության րոպեով հարգել է նաեւ վերջերս կյանքից հեռացած ԱԳՄ նախագահ, բանաստեղծ Վարդան Հակոբյանի հիշատակը։

Արտահերթ համագումարի օրակարգում ընդգրկված էին Արցախի գրողների միության նախագահի, վարչության և վերստուգիչ հանձնաժողովի ընտրության հարցերը: Թեկնածուներ են առաջադրվել Նորեկ Գասպարյանը եւ Կիմ Գաբրիելյանը։ Փակ գաղտնի քվեարկությանը Կիմ Գաբրիելյանի թեկնածությանը կողմ է քվեարկել 19 պատվիրակ, իսկ 26-ը` Նորեկ Գասպարյանի օգտին, ով ընտրվել է Արցախի գրողների միության նախագահ:

«Համատեղ ուժերով ամեն ինչ անելու ենք, որպեսզի Գրողների միության գրական քաղաքականությունը բավականին ընդգծված լինի և ինչքան հնարավոր է բարձրացնի գրողի հեղինակությունը: Գրողներն անհատապես կարող են միայն ստեղծագործել, բայց ինչ-որ աշխատանք կատարելու, քաղաքականություն որոշելու առումով պիտի մենք միասին աշխատենք»,- ասաց Նորեկ Գասպարյանը:

Այնուհետեւ համագումարն ընտրել է վարչության նոր կազմ` բաղկացած 10 անդամից, ինչպես նաեւ վերստուգիչ հանձնաժողով:

Ապրիլի 15-ին Ստեփանակերտի Մեսրոպ Մաշտոց համալսարանում տեղի ունեցավ Արցախի գրողների միության արտահերթ համագումարը, որը նախագահում էր գրական ընտանիքի նահապետ, բանաստեղծ, գրականագետ Սոկրատ Խանյանը։ Մինչ օրակարգային հարցերի քննարկումը ներկաները հարգանքի տուրք են մատուցել Արցախյան պատերազմներում նահատակված հայրենյաց պաշտպանների հիշատակին։ Գրական ընտանիքը լռության րոպեով հարգել է նաեւ վերջերս կյանքից հեռացած ԱԳՄ նախագահ, բանաստեղծ Վարդան Հակոբյանի հիշատակը։ Արտահերթ

Read More


«Սարը բարձրանալու խիզախությունը լքել է բոլորին»

Տակավին վերջերս շրջափակման պայմաններում կյանքից հեռացավ ԱՀ ԳՄ երկարամյա նախագահ ՎԱՐԴԱՆ ՀԱԿՈԲՅԱՆԸ: Նրա գրչընկերներից շատերը հնարավորություն չունեցան իրենց վերջին հրաժեշտը տալ մեծանուն գրողին: Օրեր առաջ ԱՀ ԳՄ նախագահ ընտրվեց գրող, հրապարակախոս, ՀՀ և ԱՀ ԳՄ անդամ Նորեկ Գասպարյանը:

Չնայած հետպատերազմական դժվարություններին և ավելի քան չորսամսյա շրջափակմանը, Արցախում գրական կյանքն ընթանում է իր բնականոն հունով:

«Իրավունքը» արցախյան գրական կյանքի, շրջափակման ստվերոտ կողմերի, մեր օրերի մտավորական հանրույթի մասին զրուցել է ԳՄ նորանշանակ նախագահ ՆՈՐԵԿ ԳԱՍՊԱՐՅԱՆԻ հետ:

— Պարոն Գասպարյան, Ձեզ բաժին է հասել ծանրագույն ժամանակներում Արցախի Գրողների միության գործունեությունը համակարգողի, կազմակերպողի նույնքան ծանր ու պատասխանատու առաքելությունը: Ի՞նչ պետք է անել առաջին հերթին:

— Շարունակելու ենք կիսատը: Տարիների ընթացքում ձևավորված ավանդույթները ապրելու իրավունք են վաստակել: Գրական քաղաքականությունը պիտի նկատելի լինի, գրող մարդու հեղինակությունը՝ բարձր, ձայնը՝ լսելի: Հեռուներին պետք է համոզել, որ Արցախ աշխարհում ևս արարվում են գրքեր, որ Արցախում իր գոյի համար ամեն օր կռիվ տվող պոետի ձեռքը Երկիր մոլորակի զարկերակին է, հայացքը՝ գրի տիեզերական, դեռևս չնվաճված, կուսական տարածքներում, միտքը՝ որոնումի ճանապարհին: Դառնամ Աստվածաշնչին՝ բերքն առատ է, մշակը՝ պակաս…

— Չնայած ամոթալի պարտության, ամիսներ շարունակվող շրջափակման տված հուսախաբություններին, իրար հերթ չտվող թնդանոթների «համանվագի» ներքո էլ գրական կյանքը կանգ չի առնում: Գրականությունը կարո՞ղ է հաղթել պատերազմին:

— Կորցրածի ցավը ծանր շղթա է մեր մտքի ու բանականության վրա: Այն գիշատիչ է… Իսկ երբ ամեն օր ու ժամ հոշոտվում ես, չես կարող գուշակել, թե ինչ է կատարվում իրականությունից անդին, չես կարող ինքնամոռաց հիանալ անձրևի ու ձյան գեղեցկությամբ, վայելել գույների խաղը, տեսնել քեզ սպասողին ու քեզ մոտ աճապարողին: Ցավի մեջ նույնիսկ կարոտն է պռատ: Մի ժամանակ ապրածդ ու տեսածդ անընդհատ հետևում է քեզ, խառնում իրականն ու անիրականը և մեղադրում, մեղադրում, մեղադրու՛մ…

Ես ամեն գիշեր Շուշիում եմ, Տյաքում, Թալիշում, Հադրութի նեղլիկ փողոցներում, Ծար գյուղում, Լևում, Հանդաբերդի պարիսպների վրա… և ինձ տուն տանող չկա… Ես դարձել եմ գիշերային թափառական՝ անհանդերձ, անցուպ, անգաղափար… Տարիներ առաջ գրել էի՝ հեքիաթի երեք ճանապարհից ընտրում եմ չորրորդը… և ինձ ամենևին էլ չի հետաքրքրում, թե ինձ ուր է տանելու այդ ճանապարհը: Հնարավոր է՝ ոչ մի տեղ:

Թվում է՝ բոլորը կորցրել են բանականությունը, միտքը մթագնել է: Մարդը մարտահրավեր է նետել Տիրոջը, և, չեմ կարծում, թե Տերը կների մեզ, ինչքան էլ ոտաբոբիկ հասնենք ու ծնկի գանք ՆՐԱ առաջ, ինչքան էլ ապաշխարենք:

— Ասում են՝ ծանր ժամանակներում հեշտ է գրվում: Որպես անհատ գրող՝ տպավորություն է առաջանում, որ հատկապես վերջերս Ձեր ամեն բառը ծնվում է մեծ տառապանքի գնով: Ինչու՞ է հիասթափության ցավն այդքան ակնառու Ձեր տողերում:

— Թույլ տուր հակառակն ասել: Այլ իրականության մեջ հնարավոր չէ ապրել: Չեմ կարողանում մոռանալ, պատերազմից հետո քաղաքում թափառում էին հարյուրավոր ձիեր: Նրանք փողոցներում էին, զբոսայգիներում, բակերում… Քաղաքում ո՛չ ծաղիկ էր մնացել, ո՛չ կանաչ: Նրանք եկել էին մեր կորցրած գյուղերից և փնտրում էին իրենց տիրոջը՝ ամենևին էլ չգուշակելով, որ մնացել են անտեր…

Գեղարվեստը ուրախ կամ տխուր չի լինում: Միայն պայծառ գույները չեն, որ ապրեցնելու առաքելություն ու զորություն ունեն: Մարդ արարծն էլ միշտ չէ, որ ուրախ է: Սելավ էլ կա, արև էլ, սառնամանիք, մառախուղ: Կարո՞ղ ես կեղծել ինքդ քեզ, սուտ պատմություններ հորինել, ժխտել չարչարանքը, մերժել ապրածդ ժամանակը: Չգիտեմ ՏԱՊԱՆԻ մե՞ջ եմ, թե՞ ՏԱՊԱՆԻՑ դուրս, և ով է ընտրություն կատարողը:

Իսկ ամբոխը շարունակում է ընտրել Բարաբային…

— Վերջերս գրականության հետ որևէ աղերս չունեցող ոչ գրական ինքնակոչեր մեկը մյուսի հետևից հրատարակում են անբովանդակ գրքեր, որոնք գեղարվեստական սպասելիքների առումով ոչինչ են: Ի՞նչ պետք է արվի այն դեպքում, երբ վերջիններս հովանավորվում են Գրողների միությունից:

— Իսկապես, խոտանը, չբանաստեղծությունն ամենուր են: Այն տպավորությունն է, որ մարդիկ ժամանակակից երևալու մոլուցքից կորցրել են ինքնակառավարումը: Մեր աչքի առաջ կյանքը դուրս է մղվում արվեստից, կտավը, երգը, բանաստեղծությունը հաճախ խառնածին են և ծնվում են մահացած: Ապաշխարանքը բացակայում է, գենետիկ շարունակություն չկա, և բոլորն իրար նման են:

Եվ ցավալին այն է, որ այդ ընթացքը հնարավոր չէ վերահսկել, խոսքս, իհարկե, չի վերաբերում ԳՄ միջոցներով ու երաշխավորությամբ հրատարակվող գրականությանը: Այստեղ վիճակն այնքան էլ ողբերգական չէ, այստեղ գրականություն, կարծում եմ, մատուցվում է, ուղղակի չափորոշիչները կարելի է ավելի խստացնել: Բայց, ընդհանուր առմամբ, զարմանալի ոչինչ չկա, միշտ էլ այդպես է եղել, միայն ժամանակն է, որ ամեն ինչ խնամքով ու բծախնդրորեն դասավորում է համապատասխան արկղերում ու դարակներում: Բայց չես կարող չտեսնել ՆՐԱՆ, այն եկողին՝ նոր հանդերձով, նոր մտածողությամբ, նոր տարածք գրավելու անզուսպ ցանկությամբ… մեր ԳԱՆԳՐԱՀԵՐ ՏՂԱՆ:

— Ի՞նչ գեղարվեստական ակնկալիքներ ունի Արցախի ընթերցասեր հասարակությունն իր ժամանակի գրողից:

— Ինչպես միշտ՝ հասուն գրականություն: Պարզունակ բան եմ ասում, բայց ուզում է ինքն իրեն տեսնել այնտեղ: Չհանդիպեց՝ չի ընդունի: Եվ գրողը դառնում է անցյալի, կաղապար-ավանդույթի, ժամանակից խռով արժեհամակարգի, իր կողքին ապրողի պատանդը, ամեն մի օրը շնորհ համարող հանրությունը գրողին զրկել է ազատ տեղաշաժվելու իրավունքից: Ցավալի է խոստովանել, բայց պոեզիան պահանջարկ չունի, և մենք ամեն օր տարածք ենք կորցնում, մենք ամեն օր դավաճանում ենք գրականությանը:

— Թյու՞ր է, արդյոք, կարծիքը, որ հայ մտավորականությունը որդեգրել է կրավորական կեցվածք՝ դժվար ժամանակներում ժողովրդին առաջնորդելու փոխարեն:

— Սովետմիությունում երեք դասակարգ կար՝ բանվոր դասակարգ, գյուղացիություն և մտավորականություն: Գերտերությունը քանդվեց՝ դասակարգերն էլ հետը: Բանվորը դարձավ գյուղացի, գյուղացին՝ բանվոր, մտավորականությունը՝ քաղաքական գործիչ: Հետո էլ բանվորը դարձավ քաղաքական գործիչ, գյուղացին՝ կուսակցապետ, մտավորականը՝ բանվոր-գյուղացի: Որովհետև, գուցե մի քիչ տխուր բան եմ ասում, այդ մտավորականությունը չգիտեր ում առաջնորդել: Սարը բարձրանալու խիզախությունը լքել է բոլորին… հոտը մնացել է անպատվիրան… տասից՝ ոչ մեկը… Նյութը քարուքանդ է արել արժեհամակարգը: Բոլորն իրար մեղադրում են, ազնիվ ու արդար մեկը չկա, բոլորը առաջնորդ են փնտրում, որպեսզի մի օր քարկոծեն…

— Ո՞րն է Արցախի ժամանակակից գրողի ուղերձն աշխարհին:

— Մի խանգարեք գտնել մեր ձիերը: Մի քանի օր առաջ նրանցից մեկն ինքնասպանություն գործեց՝ նետվելով հսկայական բեռնատարի անիվների տակ…

ՌՈՒԶԱՆՆԱ  ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ

Տակավին վերջերս շրջափակման պայմաններում կյանքից հեռացավ ԱՀ ԳՄ երկարամյա նախագահ ՎԱՐԴԱՆ ՀԱԿՈԲՅԱՆԸ: Նրա գրչընկերներից շատերը հնարավորություն չունեցան իրենց վերջին հրաժեշտը տալ մեծանուն գրողին: Օրեր առաջ ԱՀ ԳՄ նախագահ ընտրվեց գրող, հրապարակախոս, ՀՀ և ԱՀ ԳՄ անդամ Նորեկ Գասպարյանը: Չնայած հետպատերազմական դժվարություններին և ավելի քան չորսամսյա շրջափակմանը, Արցախում գրական կյանքն ընթանում է իր բնականոն հունով: «Իրավունքը»

Read More


ՄԵՐ ԳԱՆՁԱՐԱՆԸ ՀՐԱՉՅԱ ԲԵԳԼԱՐՅԱՆ


Երբ

բոլորը

պառկեն

քնելու,

օրը

կարթնանա։

Կարթնանա

երկրից

հեռու

մի տեղ,

հանգած

խարույկների

կողքին…

Կարթնանա,

որ ոչ ոք

այլևս

դուռը

բացելու

պահանջ

չունենա

Մհերից,

կարթնանա,

որ ոչ ոք

խելագարվելու

պահին`

չնմանակի

Մեծ

Կոմիտասին։

Կարթնանա,

կարթնանա,

որ վառոդի

հոտից

մխված

երկնքի

տակ

ոչ ոք,

ոչ ոք

խաղաղություն

չպարտադրի

աղավնիներին։

…եթե երկիր`

ապա հայրենիք,

եթե հայրենիք `

ապա հենց հիմա։

Հենց հիմա,

երբ քաղաքի

փողոցներում

ծառերի

փոխարեն

ծաղկում են

հիշողությունները.

և քանի դեռ

անմարդկային

թանկ են,

Դեկտեմբերին

չկերած

մանդարինները։

***

Հիմա

կիջնի

երեկոն,

և

խաղահրապարակներում

կպարգևատրվի

ամենաջարդված

խաղալիքը։

:ծիծաղը

կհափշտակի

լուսնի

փոքրամարմին

երևակայությունը

ու երկրի

հեռավոր

անկյուններում

բանաստեղծներին

կփոխարինեն

թանգարանները։

Հիմա

կիջնի

երեկոն,

և ինչ-որ

խզված սպասում

թագադրման

ժամին

կհայտարարի,

որ անքուն են

աստղերը…

որովհետև

քնաթաթախ

մարդիկ`

աճուրդի են

հանել

քաղաքի

կանգառները։

…ինչ լավ ես

չքնում մարդ,

երբ

քեզ չեն

պատկանում

երկրիդ

լեռները։

***

Ես այսօր

հանդիպման էի

քեզ հետ

մանկություն.

դու նույնն ես։

Եվ ես եմ նույնը։

Ոչինչ չի փոխվել։

Ես ինչպես առաջ`

այնպես էլ հիմա

շտապում եմ.

շտապում եմ,

որովհետև

հասցեներն

այնքան

արագ են

փոխվում,

որ ինձ թվում է

ուր որ է

կկորցնեմ

քեզ գտնելու

իմ միակ

ցանկությունը։

։ես այսօր

մեր հին

թաղում էի,

որովհետև

վաղուց

ուզում էի

հանդիպել ինձ,

հանդիպել

ու հարցնել.

-գտար

չիրականացված

երազանքներիդ

հասցեն,

թե դեռ հավատում ես,

որ աշխարհում

վերադարձ կա։

Վերադարձ,

որից

ամեն օր ավելի ես

հեռանում,

որ հեռուն

մոտ թվա։

Քեզ հետ

խոսելու ինչքան

բան կա

մեր հին տուն։

Հենց քեզ հետ,

որովհետև

դու,

միայն դու գիտես

թե որքան

հին մարդ եմ ես,

որքան ծեր

և որքան երեխա…

… որովհետև

դու,

միայն

դու գիտես,

թե քանի

անգամ եմ

ես պատուհանից

այն կողմ

փնտրել

ինձ երբեք

չհայտնի

ոտնաձայները…

Ես այսօր

հանդիպման էի

քեզ հետ

մանկություն,

որովհետև

իմ տղայական

համբերության

պատճառով

ամեն օր

ինքնասպան է

լինելու

ժամանակը։

Ժամանակը,

որին 1996-ի

աշնանը

համոզել եմ,

որ եկել է

նրա ապրելու

ժամանակը։

Եվ եկել է։

Եվ գալու է։

Եվ կգա։

Եվ ,

և ինչ նման ենք

մենք իրար

մանկություն ~։

***

Ես այսօր

հանդիպման եմ

քեզ հետ երկիր.

չուշանաս

հանկարծ։

Քարտեզի

վրա

տեղ-տեղ

սողանք,

տեղ-տեղ

անձրև է

տեղում։

Ծով չկա,

եղածն էլ

քիչ է

անգամ

մի տաշտ

խմոր

հունցելու

համար։

Բերքառատ

լռություն է։

։Ճահճի մեջ

ինքնասիրություն

փնտրող

աչքերի

անորոշություն

և մահ,

որին

մի բաժակ

գինով

կարելի է

խեղդել։

Ռումբերի

պայթյունից

հետո

այդպես է

լինում,

երբ

համազարկի

փոխարեն

բոլորը

սկսում են

սեր խոստովանել

ու մոռանալ,

որ հենց հիմա

հանդիպման են

երկրի հետ։

***

Ես ամենաչգրկվսծ

մարդն եմ,

ում

ամեն օր

համոզում են

գրկել

ուրիշներին։

Գոնե,

Նոյը

ես լինեի,

գոնե

Հայկը

Բելին

զարկելուց

առաջ

գրկեր ինձ,

գոնե

մեկն

անհետանար

և հայտարարեր,

որ գնաց,

ինձ չգրկելու համար…

ՆԵՄՐՈՒԹ

Երբ բոլորը պառկեն քնելու, օրը կարթնանա։   Կարթնանա երկրից հեռու մի տեղ, հանգած խարույկների կողքին…   Կարթնանա, որ ոչ ոք այլևս դուռը բացելու պահանջ չունենա Մհերից, կարթնանա, որ ոչ ոք խելագարվելու պահին` չնմանակի Մեծ Կոմիտասին։   Կարթնանա, կարթնանա, որ վառոդի հոտից մխված երկնքի տակ ոչ ոք, ոչ ոք խաղաղություն չպարտադրի աղավնիներին։   …եթե երկիր` ապա

Read More


«Դարձել  է  հոգիս  մի  զանգակատուն…»

«Արցախականչ». այսպես  է կոչվում անվանի  բանաստեղծ Արմեն  Հովհաննիսյանի վերջերս  լույս  տեսած ժողովածուն։ Ներկայացված  գործերի   գերակշիռ  մասը    մի  քանի  տարի  առաջ   երկրային կյանքին  հրաժեշտ  տված  պոետի  անտիպ գործերն են։ Ժողովածուն  կազմել ու  հրատարակել է բանաստեղծի Լիլիթ  դուստրը։

Գիրքն   իր  ասելիքով  յուրատեսակ  շարունակությունն է բանաստեղծի  տասնյակ  ժողովածուների և ընթերցողի հետ  տասնամյակներ  առաջ  սկսած զրույցի։ Եվ կրկին մեկտեղված հեղինակի  ու  ընթերցողի հայացքներով  տողը  բացում  իր  լայնահուն  թևերը՝ ոգեղեն լիցքի խորունկ ավազանով։

Արմեն  Հովհաննիսյանի տողն ազատում  է հոգիդ  կոշտանալուց, այն հնչերանգով մեղմ է, մեղեդային, բայց՝  ներքին  այրմամբ  ու  պիրկ  ջղերով։

Եվ նրա  պոեզիայում  ինքնասուզանքի ներդաշնակությամբ  թեև սեփական  ես-ի  հետ  անհաշտությունը  չի  նահանջում,  սակայն  երկխոսության   հրաշքն  անխուսափ  է, ավելին,   առանց  այդ  ամենի    ինքնության  անսահմանությունը տեղի  կտա՝  ասելիքը  զրկելով  կենարար ազատությունից։

Արցախականչը  ներկա  է  Արմեն  Հովհաննիսյանի  բոլոր  ստեղծագործություններում և զարմանալի  չէ, որ նոր   ժողովածուում շատ  են այն  բանաստեղծությունները,  որոնք այնքան  համահունչ  են  մեր  դառնահամ  օրերին։

Մի  մեծ  սպասումով, անշուշտ,  դրանք ժամանակին  հրապարակ  չի  հանել, որ  տողի  դառնությունը  մնա  միայն տողին, որ  հայրենիքի  ճակատագրի  հանդեպ  իր մտահոգության  մռայլությունը տեղի  տա   աներեր խաղաղությանը։

Ժամանակին  շատերը  թյուր  կարծիք  ունեին  նոր  պատերազմի  վտանգի մասին,  սակայն  բանաստեղծի  հոգին զգում  էր  վերահաս  վտանգը։ Բայց  թող  չթվա,   թե՝  մոմակալների  հալոցքի  մեջ անգամ   ցավի  արցունք  տեսնող  բանաստեղծը  միմիայն հուսահատ  բանաստեղծական  տեսիլքներ  ուներ։ Նրա պոեզիայում տխրության, տվայտանքի  մութ անձավներն  անգամ  ապրեցնող խոսքի բավիղներ ունեն ։

Իրականության  ու  ներքնատեսության  չանտեսումը  նրան  մղել  է միշտ  իրեն պահել  իր  տողի  հանդեպ անկեղծության  դիրքերում։ Ինքն իրեն   չեղծելը սոսկ պոետիկ  հավատամք  չէր,  այլ նաև անհատի   կենսադիրք։

Բանաստեղծի  հետ  2015-ին կայացած  հարցազրույցը, համոզված  եմ, կլինի  ի  լրումն   ասվածի։

  –Պարոն Հովհաննիսյան, ժամանակը, սոսկ, ժամանակ  չէ  բանաստեղծի  համար, այլ  պոետական  ներշնչանք՝ բարձունքներով  ու  անդունդներով։ Ի՞նչ  եք  ուզում  պահ  տալ այդ   խուսափուկ  ու  անհնազանդ   ներշնչանքին։

-Կա  իսպանացի  մի  շատ  տաղանդավոր  բանաստեղծ՝ Խորխե  Գիլյեն  անունով, ումից ես որոշ  բանստեղծություններ  եմ  թարգմանել և  տպագրել։ Իր  ամբողջ  կյանքում  Գիլյենը   գրեց» Երգասացություն»  գիրքը,  ընդլայնեց  այն, լրացնելով  նոր  բանաստեղծություններով, բայց  պահպանելով աշխարհի ընկալման  իրեն  հատուկ խանդավառությունը։

Նա,  կարելի  է ասել, հեղինակ  է մի վիթխարի  ստեղծագործության՝ միավորված մի  ընդհանուր, անփոփոխ զգացումով։ Նման  մի  մեծության  վկայակոչումով  ուզում  եմ  ասել, որ ես էլ գրեթե աշխատել  եմ մի գրքի  վրա  իմ  ամբողջ  կյանքում։ Տասնյակ  գրքեր  եմ  հրատարակել  և  դրանք ունեն  իրենց  անունները։ Բայց  ես  տարեցտարի ու  մտովի  հարստացնում  էի  մի  գիրք,  որ հրատարկվել  է «Ապաշխարան»  խորագրով։ Սա  է իմ կյանքի  գիրքը, որը  բոլոր  տարիների  և  բոլոր  այդ  տարիներին  հրատարակած գրքերի՝ իմ  կարծիքով՝ հաջողված  բանաստեղծությունների  փունջն  է։ Ստացվում  է, որ  ես էլ  ակամա,  հետևել  եմ  մինչ  այդ  ինձ  անհայտ  Գիլյենին։ Նրա «Երգասացությունը»  գրականագետները  համեմատել  են «ծառի հասակի  հետ, որն անշարժ  մնալով՝ լայնանում է, ամրանում, բարձրության  հասնում  իր  ճյուղերով, տալիս  ավելի  շատ  ստվեր՝ ուրախությամբ  համակելով ավելի  լայն  տարածքներ  իր  շուրջը»։

–Ուրեմն, կարող  ենք  ասել, որ  Ձեր բանաստեղծություններից  յուրաքանչյուրը  արար  է այն  մեծ  տեսարանի, որը  կոչվում  է ապաշխարան, ասել  է թե՝ մենաներկայացում։ Հաճախ  տողերը տխուր,  թախծոտ ափեր  են  տանում՝ մենության,  անձկության  շեշտերով։ Ինչպե՞ս  կկոչեք  ձեր  ապրումն  ու  խոհը, և,  արդյոք, դրանք  անուն  ունե՞ն։

-Բանաստեղծի ոչ  միայն  կյանքը, այլև  ամբողջ ստեղծագործությունը  մի  մեծ  տեսարան է, մի ողջ  ներկայացում։ Այո,  իմ  ապրումն  ու  խոհը անուն  ունեն, ինչպես  կուզեք՝  անվանեք. հայրենիք, սեր, պատրանք, բեկված  ճակատագիր  ու հույս, չիրականացված  իղձերի  բեկորներ։

Ի վերջո, կյանքը   տոնախմբություն  չէ, այն  իր  ընդերքում  ողբերգական  շեշտեր  ունի, որոնք  արտահայտվում են  ամեն  մի  ճշմարիտ  բանաստեղծի  ստեղծագործություններում,  եթե դրանք  անարյուն  ու  անշունչ հորինվածքներ  չեն։

–Դուք ճանաչված  ու սիրված   բանաստեղծ եք, ունեք  գրական  պատվանուն  վաստակ և ստեղծագործել եք  երկու հասարակարգերում։ Եթե  պայմանականորեն  բաժանենք  այդ  երկու հատվածները, անկախ  ժամանակներից, ի՞նչ  սկզբունքներ  ու  կանգառներ  կնշեիք,  որոնք կարևոր  դեր  են  խաղացել  Ձեր՝ մարդու  և արվեստագետի կենսագրությունում։

-Ես  չգիտեմ, թե  որքանով  եմ  սիրված ու ճանաչված որպես բանաստեղծ, ունե՞մ, արդյոք, նման գրական  վաստակ, քանզի  միշտ  խուսափել  եմ ինքնագովեստից։  Գալով իմ ապրած  ժամանակներին, թեև դժվարին  ու  բարդ  էին, բայց  բոլոր  ժամանակներում էլ  ձգտել  եմ  ճիշտ  ապրել,  և ճշմարիտ  ստեղծագործության  համար  հաստատուն սկզբունք ունենալ։ Բանաստեղծությունը, մարդկային  հոգու   արտահայտության  այդ  վսեմագույն  ձևը, կեղծիք  չի  հանդուրժում  և… սպանիչ  է անբնական, ոչ  անմիջական ու  տաք  զգացումը  չարտահայտող  տողը։

 –Յուրաքանչյուր  պոետ, որքան  էլ  ներհակ  լինեն  ներշնչանքի  ծիրերը,  իր ստեղծագործություններով  արարում  է  հայրենիքի  իր  կերպարը՝ իրական  ու  երազային։ Դուք,  որպես  բանաստեղծ և՜ հոգևոր  ժառանգորդն  եք մեր  ժողովրդի  տիեզերական մշակույթի,  և՜ կրողը  բազմադարյա  ցավի։ Ձեր  բանաստեղծական կենսակերպը,  դիրքորոշումն  այդ  երկուսի  միջև։

-Իրոք, ես էլ՝ որպես  հոգևոր  ժառանգորդ, ապրում եմ այդ  ցավով՝ իր  ամբողջ նախնական  խորությամբ  և  իմաստով։ Այնտեղ՝  ուր  խաղն  է,  խաղի  մեջ  չկամ , այնտեղ, ուր ցավն է,  ցավի  մեջ  եմ ես։ Ով շատ թե  քիչ,  ծանոթ  է իմ  գործերին, չի  կասկածի իմ խոսքի հավաստիությանն ու  ապրելակերպին։

–Գրականությունն  անեզր, անվախճան  լինելով   հանդերձ՝ ամեն հանգույցում  նոր հոսանքներ  է առնում  իր  մեջ։ Ինչպիսի՞ն  է  Ձեր  կարծիքը  նոր  ուղղությունների  նկատմամբ,  և,  Դուք՝  որպես  ավագ սերնդի  ներկայացուցիչ, ո՞րն  եք  համարում   հայ  պոեզիայի   զարգացման  ուղղությունը։

-Գրականությունը  միշտ էլ բազմազան, բազմաբնույթ ուղղություններ ու  հոսանքներ  է ունեցել, բայց  ինչպես  պարզկա    գետերին գարնանը  հեղեղներ  են  խառնվում  և  իրենց հորձանքի  մեջ  հետզհետե  զուլալվում  ու  պարզվում են, այդպես  էլ  գրականությունը, հատկապես՝ պոեզիան։  Գրականությունը  ինքն է ընտրում իր զարգացման  ուղղությունը։ Մեր պոեզիային   ոմանք փորձում են օտար  հանդերձներ  շուլալել, որը մերը  չէ։ Պատկերավոր  ասած՝ մեր  դերձակը  մեզնից պետք  է  սերվի։

 –Պարոն  Հովհաննիսյան, ուզում եմ  Ձեզ  ուղղել  մի  հարց, որը  երևի թե,  պիտի հնչեր  զրույցի  սկզբում։ Բայց ամեն  սկիզբ  ինչ- որ տեղ  ավարտ  է,  և ամեն  ավարտ  էլ՝  նախադուռ՝ նորի  համար։ Հիշո՞ւմ եք  Ձեր  առաջին  բանաստեղծությունը, որից  ակունքվեց  Ձեր  գրական  վաստակը։

-Ես  շատ  լավ  եմ  հիշում  իմ  առաջին  բանաստեղծությունը, որովհետև  ոչ  մի  ծնող  չի  կարող  մոռանալ  իր  առաջնեկին։ Դա  սկիզբն է  իմ լինելության։ Այդ  երանելի սկիզբը՝ միամիտ, սակայն անկեղծ անմիջականությամբ  գրվել է վեց  տասնամյակ  առաջ՝ սիրելիի ձեռագործ  թաշկինակի  մասին…

Նվարդ  Ալեքսանյան

«Արցախականչ». այսպես  է կոչվում անվանի  բանաստեղծ Արմեն  Հովհաննիսյանի վերջերս  լույս  տեսած ժողովածուն։ Ներկայացված  գործերի   գերակշիռ  մասը    մի  քանի  տարի  առաջ   երկրային կյանքին  հրաժեշտ  տված  պոետի  անտիպ գործերն են։ Ժողովածուն  կազմել ու  հրատարակել է բանաստեղծի Լիլիթ  դուստրը։ Գիրքն   իր  ասելիքով  յուրատեսակ  շարունակությունն է բանաստեղծի  տասնյակ  ժողովածուների և ընթերցողի հետ  տասնամյակներ  առաջ  սկսած զրույցի։ Եվ կրկին մեկտեղված

Read More


Արցախաբնակ բանաստեղծուհին՝ Պոեզիայի միջազգային  փառատոնի մասնակից

Մայիսի 7-ից Ռումինիայի Յասսի քաղաքում մեկնարկած Պոեզիայի միջազգային փառատոնի Հայաստանի և Արցախի գրողների ներկայացուցիչն արցախաբնակ բանաստեղծ Սոնա Համբարձումն է։

Մայիսի 8-ին իմ առաջին օրն էր փառատոնում։ Ռեգինա Մարիայի անվան թագավորական թանգարանում այդ օրը իրենց բանաստեղծություններն էին ներկայացնում փառատոնի հրավիրյալ պոետների խումբը, ընդ որում՝ նաև ես, Վարուժան Ոսկանյանը՝ ռումինահայ, Ադի Քրիստին՝ փառատոնի կազմակերպիչ, Մշակութային կենտրոնի տնօրեն, Մարիուս Չելարուն՝ ռումինացի պոետ, թարգմանիչ, Վլադիմիր Քուեզ Դա Սիլվան՝ Բրազիլիա, Մամտա Սագարը՝ Հնդկաստան, Տուգրու Քեշքին՝ Իգդիր, Արկադի Սուչեվանոն՝ Ռումինիա, Բիլլ Ուոլակը՝ ԱՄՆ¦,- «Artsakhtert»-ի հետ զրույցում ասաց Սոնա Համբարձումը։

Նրա խոսքով՝ փառատոնի 2-րդ օրն այցելեցին Ալեքսանդրու Իոնայի անվան լիցեյ, որտեղ նրանց դիմավորեցին տնօրենը, դասախոսներ և գրասեր ուսանողներ։

«Հանդիպումից հետո այցելեցի տեղի հայկական եկեղեցին և հանդիպեցի հայ համայնքի գրասենյակի պատասխանատու Զարեհ Նազարյանի հետ»,- պատմում է Սոնա Համբարձումը՝ նշելով, որ հանդիպումը կազմակերպել էր ռումինահայ Վարուժան Ոսկանյանը, ով տարիներ շարունակ եղել է Ռումինիայի պառլամենտի պատգամավոր, ֆինանսների նախարար։

Բանաստեղծուհու հաղորդմամբ՝ օրվա երկրորդ կեսից մինչև ուշ երեկո Ռեգինա Մարիայի անվան թագավորական թանգարանում լսեցին պոետների՝ Կասիան Մարիա Սպիրիդոն՝ Ռումինիայի գրողների միության Յասսի մասնաճյուղի նախագահ, Մառլենա Բրաեստեր՝ Իսրայել, Մետին Չենգիզ՝ Թուրքիա, Ավրորա Չուքա՝ Ռումինիա, Ստեֆանիա Հանեչու՝ Ռումինիա, Իոան Պինտեա՝ Ռումինիա, Մոհամմեդ Սալմավի՝ Եգիպտոս, Նիկոլայ Սպատարու՝ Մոլդովիա:

«Մայիսի 10-ին օրվա առաջին կեսին ընթերցումները Վասիլի Ադամաչիի անվան Յասսիի գյուղատնտեսական քոլեջի ուսանողների հետ էր»,- ասաց Սոնա Համբարձումը: Նրա  ներկայացմամբ՝ ճաշից հետո էքսկուրսիոն այցեր ունեցան տեղի եկեղեցիներ, թանգարաններ, թագավորական պալատ։

Մայիսի 11-ին փառատոնի 4-րդ օրն էր։

«Ամեն օրվա առաջին կեսին պոետների խմբերը ռումինացի թարգմանչի և Ռումինիայի գրողների միության ներկայացուցչի հետ այցելում են Յասսի համալսարաններ, հանդիպում ուսանողների հետ, ընթերցում և լսում բանաստեղծություններ, ինչպես նաև պատասխանում ուսանողների հարցերին։

Բանաստեղծուհու բնորոշմամբ՝ Յասսին տարատեսակ ծաղիկների, եկեղեցիների ու պալատների քաղաք է։

Միջազգային փառատոնին մասնակցում են աշխարհի 28 երկրից ժամանած պոետներ, թարգմանիչներ։

Լուսինե ՇԱԴՅԱՆ

Մայիսի 7-ից Ռումինիայի Յասսի քաղաքում մեկնարկած Պոեզիայի միջազգային փառատոնի Հայաստանի և Արցախի գրողների ներկայացուցիչն արցախաբնակ բանաստեղծ Սոնա Համբարձումն է։ Մայիսի 8-ին իմ առաջին օրն էր փառատոնում։ Ռեգինա Մարիայի անվան թագավորական թանգարանում այդ օրը իրենց բանաստեղծություններն էին ներկայացնում փառատոնի հրավիրյալ պոետների խումբը, ընդ որում՝ նաև ես, Վարուժան Ոսկանյանը՝ ռումինահայ, Ադի Քրիստին՝ փառատոնի կազմակերպիչ, Մշակութային կենտրոնի տնօրեն,

Read More


Երիտասարդ ստեղծագործող Արմեն Միքայելյանը, ով հանդես է գալիս Արմեն Ավո գրական կեղծանվամբ, արդեն տևական ժամանակ է բավականին ակտիվ է համացանցում։ Նա իր ամենօրյա հրապարակումներով ակտիվ քննարկումների առիթ ու մասնակից է դարձել։  Ինչո՞ւ ընտրեց բանաստեղծությունը, ինչպե՞ս սկեց գրել։ Այս և այլ հարցերի շուրջ զրուցեցինք Արմեն Միքայելյանի հետ։

-Արմեն, ո՞ր տարիքից ես ստեղծագործում, և, առհասարակ, ինչպե՞ս ստացվեց, որ սկսեցիր բանաստեղծություններ գրել։

– Ստեղծագործել սկսել եմ տասնվեց տարեկանից։ Ես մեծացել եմ գյուղում և իմ ապրած յուրաքանչյուր օրը, իմ մանկությունը հրաշալի պոեզիա է, անմեղությունը, մաքրությունը, իսկ պոեզիայի հիմքը պետք է մաքրությունը լինի։ Առաջին ստեղծագործությունս ծնվել է խաչքարի մոտ (խաչքարի մասին), չգիտեմ՝ ինչպես ստացվեց և մինչև այսօր էլ չեմ հասկանում:

– Ինչո՞ւ Արմեն Ավո, ինչպե՞ս ընտրեցիր գրական անունդ։

– Արմեն Ավո գրական կեղծանունով ինձ կոչել է իմ գրականության ուսուցչուհին, քանի որ շատ էի հետաքրքրված Ավետիք Իսահակյանի ստեղծագործություներով, սակայն ես Ավո բացատրում եմ այլ կերպ, Ավո հապավում է, որը նշանակում է Արցախի Վիրավոր Որդի։

-Քո ստեղծագործություններում դու խիստ, երբեմն նույնիսկ չափից շատ հավատարիմ ես դասական , ավանդական ոճին։ Հոգեհարազա՞տ է,  թե՞…

– Դասական պոեզիան հոգեհարազատ է ինձ, հավատարիմ մնալով հայ դասականների ավանդույթներին, փորձում եմ ստեղծել իմ գրականությունը, ես երբեք վանկերի և հանգերի ետևից չեմ ընկել, ծնվում է միտքը և բառերը շարվում են կողք կողքի։ Դասական ոճն իմ մեջ է, և ես ապրում եմ դասական գրականությամբ։

Սիրում և ընթերցում եմ ազատ ոճի գրականություն, սակայն երբեք չեմ փորձել ստեղծագործել այդ ոճով։

-Հայրենի գյուղի, հարազատ եզերքի մասին շատ ես գրում, քո բոլոր ստեղծագործություններում անթաքույց երևում է, թե որքան շատ ես կապված Վաղուհասի հետ։ Ուզում եմ այս մասին մի քիչ ավելի մանրամասն խոսենք։

– Վաղուհաս գյուղի հրաշագեղ բնության և մարդկային պարզության մասին կարելի է անվերջ խոսել։ Գյուղական կյանքի մաքրությունն ու պարզությունը, նրա ժայռոտ բնությունը մանկուց իմ մեջ ստեղծել է մի աշխարհ, որ հետո իմ բանաստեղծություների հիմքն է դարձել։ Վաղուհասի լեռներում և անտառներում է անցել իմ մանկությունը, որ ձևավորել է իմ մեջ ստեղծագործող մարդուն։ Վաղուհաս անվանումը բացատրվում է որպես «ՍՈՒՐԲ ՀՈՂ»,  քանի որ այնտեղ մատուռներ և եկեղեցիներ կան։ Ազատագրական պայքարում գյուղն ունեցել է յոթանասուներեք զոհ։

-Ժամանակները փոխվում են, բնականաբար, ժամանակի հետ փոխվում է նաև գրականությունը, ընթերցո՞ւմ ես ժամանակակից գրողների։   Եթե այո , ապա ի՞նչ ես կարծում, Արցախում ստեղծվո՞ւմ է ժամանակակից գրականություն։

– Իհարկե, հետևում եմ ժամանակակից գրողների ստեղծագործություններին, հրաշալի գրողներ ունենք, որոնք, կարծում եմ, ամուր կպահեն հայ գրականությունը։

Արցախում գրականությունը զարգանում է օր օրի։ Կարծում եմ՝ մի օր կունենանք հզոր և հավերժական գրական կյանք Արցախում։ Եվ Արցախի մշակութային կյանքը կհասնի բարձունքների։

-Ինչպե՞ս ես վերաբերվում գրաքննադատությանը, առհասարակ ընդունո՞ւմ ես, երբ ընթերցողների կողմից քննադատվում է քո գիրը։

– Կարևոր է առողջ քննադատությունը, որը նման է սթափեցնող զանգի, որ կոփում և ստիպում են ստեղծագործողին ավելիին ձգտել և չսահմանափակվել ստեղծածով։ Ես ստեղծագործող եմ և առողջ քնադատությանը, առողջ խոսքին լավ եմ վերաբերվում, ես իմ գրածների հանդեպ չափազանց խիստ եմ և հաճախ եմ ինքս ինձ քննադատում։

-Գիտեմ, որ գիրք ես հրատարակել և ճանապարհի փակ լինելու պատճառով  այն դեռևս գտնվում է ՀՀ–ում։ Պատկերացնում եմ, ինչ ապրումներ ունես… Պատմիր մի քիչ քո հրատարակված գրքի մասին։

–  «Քեզ ճանաչելով ես ինձ իմանամ» գիրքս հրատարակել եմ 2022թ-ին…Այն իմ առաջին գիրքն է և երկար էի սպասում լույս տեսնելուն, գիրքն իմ ձեռքերում չհայտնվեց այդպես էլ, բայց կարևորը այն ընթերցողներին հասանելի է։ Մի քանի գլուխներից է կազմված և ներառում է 2018-2022թթ. գրված ստեղծագործությունները, քառասունչորսօրյա պատերազմի ապրումները, հայրենի օրրանի կորուստը և անհաս սիրո քաղցրությունը։

Գրքի անվանումը հայրենիքին նվիրված բանաստեղծությանս մի տողն է։

Վերջաբանի փոխարեն.․․

Շնորհակալ եմ շատ գեղեցիկ հարցերի համար։

Իմ սերնդակիցներին և եկող սերնդին կասեմ, որ երբեք չկտրվեն գրքից։ Գիրք պետք է բոլորը կարդան, այն հասունացնում է միտքդ, ոգիդ անսահման բարձունքների հասցնում։ Բնության կատարելությունը չէր լինի, եթե չլիներ պոեզիան, պոեզիան հոգու և սրտի հարատևությունն է, բնության կատարելության և մարդկային հոգու հրաշքը։ Պոեզիայով պետք է ապրել։

Սերգեյ ՍԱՖԱՐՅԱՆ

Երիտասարդ ստեղծագործող Արմեն Միքայելյանը, ով հանդես է գալիս Արմեն Ավո գրական կեղծանվամբ, արդեն տևական ժամանակ է բավականին ակտիվ է համացանցում։ Նա իր ամենօրյա հրապարակումներով ակտիվ քննարկումների առիթ ու մասնակից է դարձել։  Ինչո՞ւ ընտրեց բանաստեղծությունը, ինչպե՞ս սկեց գրել։ Այս և այլ հարցերի շուրջ զրուցեցինք Արմեն Միքայելյանի հետ։  -Արմեն, ո՞ր տարիքից ես ստեղծագործում, և, առհասարակ, ինչպե՞ս ստացվեց, որ սկսեցիր բանաստեղծություններ գրել։ – Ստեղծագործել սկսել եմ տասնվեց տարեկանից։ Ես մեծացել

Read More