Անի Սավադյան / Իմ սերն ու նվիրվածությունը՝  Արցախ աշխարհին

Ռուս բանաստեղծ, «Наша среда» լրատվական-վերլուծական կայքի խմբագիր Վիկտոր Կոնոպլյովը կրկին «Գրիգոր Նարեկացի» պետհավատարմագրված համալսարանում է: Ազատ և անկաշկանդ զրույցից նկատելի է դառնում, որ Կոնոպլյովն այստեղ այլևս հյուր չէ: Հանդիպումը կայացավ Վիկտոր Կոնոպլյովի և ԳՆՀ ՀԼԳ և օտար լեզուների ամբիոնների նախաձեռնությամբ՝ Արեւմտահայերէնի, հայագիտութեան գիտահետազօտական Լուտովիկա եւ Յակոբ Այնթապլեան կեդրոնում:

Համալսարանի ռեկտոր, բանասիրական գիտությունների դոկտոր, պրոֆեսոր Վ. Հակոբյանը բացման խոսքում նշեց, որ նարեկցիները Վ. Կոնոպլյովի հետ մշակել են մի շարք համատեղ ծրագրեր, որոնք կիրագործվեն առաջիկայում:

Վ. Կոնոպլյովն ակտիվորեն զբաղվում է հասարակական գործունեությամբ՝ ուղղված ռուս-հայկական կապերի ամրապնդմանն, ինչպես նաև ջանքեր է գործադրում Արցախի Հանրապետության ճանաչման գործընթացների ակտիվացման ուղղությամբ: Նա նաև հայկական թեմատիկայով մի շարք համացանցային նախագծերի հեղինակ է:<img class="alignleft wp-image-3533" src="http://artsakhwriters.com/wp-content/uploads/2019/10/70384892_1897816093697480_6834060117814542336_n-627x470.jpg" alt="" width="392" height="294" srcset="http://artsakhwriters.com/wp-content/uploads/2019/10/70384892_1897816093697480_6834060117814542336_n-627x470.jpg 627w, http://artsakhwriters.com/wp-content/uploads/2019/10/70384892_1897816093697480_6834060117814542336_n-768x576.jpg 768w, http://artsakhwriters.com/wp-content/uploads/2019/10/70384892_1897816093697480_6834060117814542336_n.jpg 960w" sizes="(max-width: 392px) 100vw, 392px" />

Ներկայումս իրականացվող նախագծի հիմքում Արցախի եկեղեցիների մասին պատմող տեսանկարներն են: Հանդիպման ընթացքում կայացավ Վ. Կոնոպլյովի ստեղծած «Ամարաս» տեսաֆիլմի առաջին ցուցադրությունը, որը ներկաների կողմից ընդունվեց ջերմորեն:

Ֆիլմի ստեղծումը հետապնդում էր երկու գլխավոր նպատակ` աշխարհին պատմել Արցախի մասին և գտնել բարեգործներ, ովքեր կնպաստեն Արցախի շենացմանը:

«Ես ձգտում եմ բանաստեղծություններիս միջոցով արտահայտել իմ սերն ու նվիրվածությունն Արցախ աշխարհին,- իր խոսքում շեշտեց Կոնոպլյովը,- իմ կարծիքով, կարևոր չէ այն, թե ինչքան կգրես, այլ այն՝ թե ինչ կգրես, ինչպես կգրես, և այն ինչքանով կընդունվի ընթերցողի կողմից»:

Շնորհավորանքի և շնորհակալական խոսքով հանդես եկավ բուհի օտար լեզուների ամբիոնի վարիչի տեղակալ Ելենա Գրիգորյանը:

Հանդիպումն ընթացավ սրտառուչ ու մտերմիկ մթնոլորտում՝ հարց ու պատասխանների ձևաչափով, և եզրափակվեց Կոնոպլյովի հեղինակային գործերի ընթերցանությամբ:

«Եղիցի լույս»

Թիվ 4 (193) 2019

Ռուս բանաստեղծ, «Наша среда» լրատվական-վերլուծական կայքի խմբագիր Վիկտոր Կոնոպլյովը կրկին «Գրիգոր Նարեկացի» պետհավատարմագրված համալսարանում է: Ազատ և անկաշկանդ զրույցից նկատելի է դառնում, որ Կոնոպլյովն այստեղ այլևս հյուր չէ: Հանդիպումը կայացավ Վիկտոր Կոնոպլյովի և ԳՆՀ ՀԼԳ և օտար լեզուների ամբիոնների նախաձեռնությամբ՝ Արեւմտահայերէնի, հայագիտութեան գիտահետազօտական Լուտովիկա եւ Յակոբ Այնթապլեան կեդրոնում: Համալսարանի ռեկտոր, բանասիրական գիտությունների դոկտոր, պրոֆեսոր Վ.

Read More


Հրաչյա Բեգլարյան / Ոսկե շղթա

Վերջերս լույս տեսավ անվանի բանաստեղծ Հրաչյա Բեգլարյանի «Արցախ Նամե»-ի 9-րդ հատորը: «Պատմությունը կեղծողներին պետք է պատժել այնպես, ինչպես դրամը կեղծողներին»,- մի առիթով այսպիսի միտք է արտահայտել համաշխարհային հռչակ ունեցող իսպանացի գրող Սերվանտեսը։

Ամբողջ հոգով համաձայնվելով մեծ գրողի հետ` արձակագիր, հրապարակախոս Բագրատ Ուլուբաբյանը շատերի համար անսպասելիորեն կանգնեց պատմությունը կեղծողների դեմ պայքարի առաջին շարքում։ Այո, նա պատմության դժվարին ոլորանները մտավ խուզարկուի պես ու ջանքերն ուղղեց ոչ այնքան հաստատելու (այնուհետև իրենից առաջ 2 հազար տարի շարունակ պատմությունն այդ ստել են), որքան` 20-րդ դարի նշանաբանով «պատմաբանից» պաշտպանելու այն հինն ու ավանդականը, որ հաստատվել է դարերի ընթացքում, սերնդեսերունդ։

Բագրատ Ուլուբաբյանի «Ոսկե շղթան» մի բանավեճ է բոլոր նրանց հետ, ովքեր պատմությունը տեսնում են ծուռ հայելու մեջ, միտումնավոր կամ անմեղ անգիտությամբ սխալ են ներկայացնում դեպքերն ու դեմքերը` տալով նրանց ուրիշ մեկնաբանություն։

Բագրատ Ուլուբաբյանը դեպքերն ու դեմքերը դիտում է բոլոր կողմերից, և որպեսզի խոսքը լինի կոնկրետ ու ճշմարտացի, բարեխղճությամբ ուսումնասիրում է նաև նրանց շրջապատը, իրերի դասավորման պայմանները։

                     Վարդան ՀԱԿՈԲՅԱՆ

          ԿՌՈՒՆԿԸ

                    Հրաչյա Բեգլարյանին

Շամբուտներում աշնան

թեւը արնոտ կռունիկին գտավ

չվող երամի կանչը՝

հեռու, հեռու, հեռու երկնքից:

Եվ, աչքերը փակվելուց առաջ,

կռունկին այցելեց

վերջին, վերջին հույսը՝

ինչ լավ է, որ

երկինքը երբեք չի մեռնում…

Այս գործում պատմաբանը նման է այն հմուտ ճարտարապետին, որ կարող է փլուզված տաճարի քարերի մեջ ջոկել ու մի կողմ դնել ուրիշ տեղից այդտեղ ընկած որմնաքարերը։ Այդպիսի համոզման ես գալիս «Աշխարհացույցի», Մովսես Կաղանկատվացու «Պատմություն Աղվանից աշխարհի» գրքի, հայ ժողովրդի պատմության ու աշխարհագրության համար շատ կարևոր հուշարձանների քննության ժամանակ։

Ահա հայ ժողովրդի օգտին պատմության մեջ շատ կարևոր հայտնություն է կատարվել։ «Գրական թերթ»-ում տպագրվել է, որ «Աշխարհացույցում» տեղեկություններ կան ռուսների և Ռուսաստանի մասին։ Ուրիշ պարագայում լսելով նման հայտարարության մասին, պատմաբանը կարող է չլսելու և չտեսնելու տալ` «Թող այդպես լինի, ի՞նչ կա։ Բայց ո՞ւմ է պետք նման սուտը, երբ այդ նույն ժողովրդի մեկ այլ հուշարձան իսկապես որ խոսում է ոչ միայն ռուսների, այլև նրանց զինվորական ուժի ու քաջության մասին»։

Հիմնավոր կերպով ժխտելով «Աշխարհացույցին» վերագրվող նման վարկածը` Բագրատ Ուլուբաբյանը կանգ է առնում Մովսես Կաղանկատվացու «Պատմություն Աղվանից աշխարհի» աշխատության այն շատ կարևոր փաստի վրա, ուր խոսվում է ռուսների մասին։ Այստեղ էլ Բագրատ Ուլուբաբյանը լոկ փաստագրող չէ։ Պատմաբանի խորաթափանցությանը գումարվել է նաև գրականագետ-լեզվաբանի ճկուն միտքը։ Պատմաբանը հանրահայտ փաստին գումարում է նաև նոր, ավելի արժեքավոր տեղեկություններ ռուսների մասին, տեղեկություններ, որ Մովսես Կաղանկատվացու գրքում հիշատակվում են անուղղակի կերպով, այն էլ` 5-րդ դարից սկսած։

Շատ հետաքրքիր է նաև Բագրատ Ուլուբաբյանի նոր մեկնաբանությունը պարսիկ Միհրանների` Գարդմանում ամրանալու վերաբերյալ։ Չնայած այս տոհմի մի քանի ներկայացուցիչներ Աղվանքում անուն են հանել որպես հայապաշտպան ու հայախոս առաջնորդներ (Վարազ, Գրիգոր, Ջիվանշիր), բայցևայնպես, պատմությանը անհայտ չեն մնացել նաև նրանց կատարած չարագործությունները բնիկ Առանշահիկներից սերված իշխանների նկատմամբ։ Պատմիչի հաղորդած` նրանց բարեգործությունները դեռ սկավառակի մի երեսն են։ Մյուս երեսը տեսնելու համար պետք էր հեռանալ ժամանակից։ Ինչպես ցույց տվեց ժամանակը, դա Հայաստանը գրավելու պարսկական դիվանագիտության հերթական խաղ էր, որը, սակայն, չարդարացրեց ոչ Խոսրով Բ Փարվիզի և ոչ էլ նրան հաջորդած պարսկական մյուս թագավորների հույսերը։ Պատմության դեպքերը հաճախ կեղծվում են։ Արդյո՞ք պարսկական դիվանագիտության նման մի խաղ չէր, երբ Նադիր շահից «փախած» Փանահը նախ` ողորմածաբար «տեղը տաքանալուց» հետո սկսեց իր խարդավանքները երկրի բնիկ տերերի դեմ։

Սակայն եթե Միհրանյանները նույնիսկ քրիստոնեություն ընդունելով ու իրենց հայ անվանելով չկարողացան զորանալ Հայոց հողի վրա, ապա ի՞նչ պիտի լիներ Փանահ խանի և նրա հետնորդների վիճակը մի երկրում, որի հողն ու երկինքն օտար էին նրանց համար։

Խոսելով այս հարցերի շուրջ` Բագրատ Ուլուբաբյանը փաստերի ճնշման տակ մերկացնում է այն վայ պատմաբաններին, ովքեր միտումնավոր կերպով շուռ են տալիս փաստերը, ստեղծում վարկածներ։ Բայց առավել ցավալի է, որ հաճախ նման պատմաբանների ջրաղացին ջուր են լցնում հենց հայ հեղինակները։ Նման ծառայություն է կատարել Ս. Պետրոսյանը «Գարգարացոց դաշտի տեղադրությունը» հոդվածում («Լրաբեր», 1976թ., N 7)։ Բագրատ Ուլուբաբյանն այս փաստի կողքով անցել է իմիջիայլոց` բավարարվելով միայն մի դիտողությամբ։ Մինչդեռ հարկ է զգացվել ցույց տալ, որ հարգելի պատմաբանը անտեսել է պատմական համոզիչ փաստերը։ Աղվանից երկրի քաջատեղյակ պատմիչը, օրինակ, հաղորդում է, որ «Այլազգի այն ցեղերին, որոնց Ալեքսանդր Մակեդոնացին գերեվարելով բերել բնակեցրել էր Կովկասի մեծ լեռան շուրջը, այսինքն` գարգարներին, կամիճիկներին, հեփթաղներին, նորից քրիստոնյա է դարձնում… (Մովսես Կաղանկատվացի, «Պատմություն Աղվանից աշխարհի», 1969թ., էջ 70): Այս արդեն գարգարների զբաղեցրած տեղի համար ճիշտ հասցե է, և կարիք չկա կառկառ կամ քար-քար զուտ հայկական տեղանունը կապել մի օտար, վայրի ցեղի անվան հետ, որը պատմության տեսադաշտի վրա ձնհալից ստեղծված առվի պես գնացել ու անհայտացել է` չունենալով ոչ ակունք և ոչ էլ սեփական հուն։

Բագրատ Ուլուբաբյանն առաջին պատմաբանն է, որ խոսելով Իսրայել Օրու դիվանագիտական գործունեության մասին, նրան չի կպցրել այն ածականները, որից ահա շուրջ երեք դար է` չի կարողանում ազատվել հայ ժողովրդի ազատագրական պայքարի այն սուրբը, նա, որ Դանկոյի պես նահատակվեց իր ցույց տված ճանապարհին, վառելով հայրենիքի փրկության ջահը։

Բագրատ Ուլուբաբյանի գրքում իր արժանի գնահատականն է ստացել նաև ոսկե շղթայի մեկ ուրիշ օղակ` Հովսեփ Էմինը։ Բագրատ Ուլուբաբյանը վարպետ գրչով իր գրքում Էմինի համար հյուսել է մի սքանչելի պատվանդան, ու խոստովանություն լինի, այդ պատվանդանի ամենից նախշուն քարն էլ կերտվել է հենց իր` Էմինի ձեռքով։

Ղարաբաղի նկարագրությունը «Աշխարհացույց» գրքում իր արժանի գնահատականն է ստացել նաև Գանձասարի կաթողիկոս Եսայի Հասան Ջալալյանը. «Ղարաբաղում հինգ մելիքությունների զինական ուժերի գլուխ էր անցել Օրու մերձավոր բարեկամը` Եսայի կաթողիկոս Հասան Ջալալյանը, որի գործունեությունն աննախադեպ մի երևույթ է հայոց եկեղեցու պատմության մեջ»,- գրում է Բագրատ Ուլուբաբյանը։

Բագրատ Ուլուբաբյանի «Ոսկե շղթան» հյուսված է ոսկերչի հմտությամբ ու բարեխղճությամբ, ու եթե հայ ժողովրդի ազատագրական պայքարի դարավոր այդ ճանապարհին ոմանք փորձել են արհեստականության երանգ տեսնել այդ օղակներից շատերի վրա` նրանց բնութագրելով որպես սոսկ անձնական շահերի հետևից ընկած մարդիկ, սխալվում են։ Եղել են այդպիսիները, սակայն նրանք պատմության երկնակամարում ասուպի պես երևացել ու անհայտացել են։ Մինչդեռ հայ ժողովրդի ազատագրական պայքարի գաղափարով ապրող մարդիկ ապրել ու այսօր էլ ծիածանի բոլոր գույներով կամար են կապել մեր բախտի ճանապարհի վրա։

«Եղիցի լույս»

Թիվ 4 (193) 2019

Վերջերս լույս տեսավ անվանի բանաստեղծ Հրաչյա Բեգլարյանի «Արցախ Նամե»-ի 9-րդ հատորը: «Պատմությունը կեղծողներին պետք է պատժել այնպես, ինչպես դրամը կեղծողներին»,- մի առիթով այսպիսի միտք է արտահայտել համաշխարհային հռչակ ունեցող իսպանացի գրող Սերվանտեսը։ Ամբողջ հոգով համաձայնվելով մեծ գրողի հետ` արձակագիր, հրապարակախոս Բագրատ Ուլուբաբյանը շատերի համար անսպասելիորեն կանգնեց պատմությունը կեղծողների դեմ պայքարի առաջին շարքում։ Այո, նա պատմության

Read More


Մաքսիմ Հովհաննիսյան / Ես ինձ հետ

Եթէ չդառնաք ու չլինէք

մանուկների պէս,

երկնքի արքայութիւնը չէք մտնի:

ՄԱՏԹԷՈՍ

Տատս: Գլուխս առնում էր ծնկներին ու ճAոնճորալով պատմում հորս մասին: Հորս մասին ես պատկերացում էի կազմում տատիս պատմածներով:

– Այան քեզ մատաղ,- նա անսպասելի անցում է անում,- եթե անտեր ընկած մի բան տեսնես, հարցուփորձ արա, տես ումն է: Հանկարծ ուրիշի ապրանքը չբերես մեր տուն: Գողությունը ամոթ է:

Տատս շարունակում է որբիս գլուխը թիմարել: Նա նորից խոսքը փոխում է.

– Գողությունից բեթարը սուտ խոսելն է:

Տարիներ հետո իմանում եմ, որ «Աստվածաշնչի» գլխավոր պատվիրաններից է` սուտ վկայություն մի՛ տուր:

Երեխա ժամանակ, երբ կարմրում էի, դա նշան էր, որ ճիշտ չեմ խոսում: Իմ այս պակասությունը նկատվել էր:

Հետո իմացա, որ իմ շինվածքն է այդպիսին, հետապնդող մի փորձություն, որ կյանքիս ուղեկիցն է դարձել:

Սուտ չխոսելու դժվարությունները, մեր շփոթված տատանումները և կյանքի խճճվածքներում անհույս թփրտումները:

Սուտ չխոսելու դժվարությունը և մեղավորության հետապնդող զգացումը:

Այս ինչ ժառանգություն է տատս կտակել: Ինքը դժվար է ապրել, մեզ էլ այդ դժվարություններին է սովորեցրել: Տնաշենի կին, կարծես կյանքի խոչ ու խութերը քիչ են: Ինչ ասեմ, ամեն մեկս մի ճակատագրի է արժանի:

– Եվ մեր ամոթխածությունը աղջիկների ներկայությամբ: Դպրոց էինք գնում կարկատած շալվարներով, այդ կարկատանները հալածում էին մեզ, աղջիկների ներկայությունը ստորացնող էր: Աշխատում էինք, որ աղջիկները մեզ չտեսնեն թիկունքից, որովհետեւ շալվարները մաշվում էին հետեւից:

Առանց կարկատանի շալվարներ ունենալու մեր պատանեկան երազանքը, որ այդպես էլ չմոռացվեց:

Պատմեմ՝ թոռս չի հասկանա, կթոթվի ուսերը, իբրեւ թե՝ ինչ կա դրանում:

Եվ կսկծացող այս հարցը՝ ինչո՞ւ մենք չհասկացվեցինք, մեզնից ծնվածները ինչո՞ւ չհասկացան մեզ:

Ժամանակի դեգերումներում մեր անօգնական պրպտումները:

– Հին հեքիաթ է,¬ թեթեւ կնկատեն մարդիկ ու չեն նկատի մեր տամկացած աչքերը:

Ուշացած հասկացա, որ այդ հեքիաթը մեր մասին է եւ մեզ համար:

Երանի այն օրերին: Կարկատած շալվարներով կարմրաթուշ տղաներ, ցնորքի պես պատանյակներ:

Ա՜խ…

Աղջկա անունը Լույս էր, լույսի պես թափանցիկ: Երկուսով էինք: Գյուղից գնում էինք քաղաք: Մեկ արագ էինք քայլում, մեկ դանդաղում էինք: Մեր քայլվածքը մեր սրտի աշխատանքի նման էր, մերթ նվաղում էր, ձեռքս դնում էի կրծքիս, մեկ էլ կարծես սարից պոկված մի ձայն, որ գլորվելով գահավիժում էր ցած:

– Մի քիչ շունչ առնենք,¬ ասում էի ու կանգնում: Լույսը հնազանդվում էր ու սպասում իմ հաջորդ կարգադրությանը: Սիրտս ուրիշ բան էր ուզում, բայց լեզուս պատ չէր գալիս, որ ասեմ:

– Գնանք,- քիչ դադար առնելուց հետո ասում եմ ու քայլ վերցնում:

Լույսը նույն հնազանդությամբ կատարում էր ասածս: Ամբողջ ճանապարհը այդպես անցանք, ես չկարողացա մի առիթ գտնել, որ բռնեի ձեռքը: Դողալով բռնեի ձեռքը ու դնեի բաբախող սրտիս վրա:

Այդպես էլ չիմացա, թե ինչպես անցանք ամբողջ ճանապարհը, բաժանվեցինք իրարից, ու չհասցրի պայմանավորվել, թե երբ պիտի վերադառնանք գյուղ:

Դասարանի գերազանցիկն էի, ընկեր Նինան մորս ասել էր՝ ապագա է սպասվում: Ավա՜ղ, այդ ապագան դեպի գյուղ դարձի ճանապարհ չուներ: Լույսին հանդիպեցի տարիներ անց եւ թռուցիկ: Այդ հանդիպումից կսկիծը հոգուս մեջ միայն հետքեր թողեց:

Մերձմոսկովյան քաղաքներից մեկում տոնավաճառ էր կազմակերպվել:

– Տիպիկ ռուսական միջավայր է,- ասաց մոսկվացի ընկերս,- կարծում եմ հետաքրքիր կլինի:

Ընկերոջս հետ դիտում էինք ժողովրդական ձեռնածուների իրոք հետաքրքիր ու սրամիտ խաղերը: Անսպասելի մեկը բռնում է ձեռքս: Տեր իմ աստված, Լույսն էր, վաղորդայնի պես մաքուր Բլանց Լուսիկը: Ճանաչեցինք իրար: Չհասցրինք մեկ-երկու խոսք փոխանակել, երբ անսովոր բարձր հնչեց ոստիկանական շուրջկալի ազդանշանը: Լույսը անմիջապես մտավ թեւս, շշուկով հայերեն ասաց.

– Եթե հարցնեն, ասա՝ քույրդ եմ:

Ամբողջ մարմնով դողում էր, դեմքին գույն չկար:

Մինչեւ կհասկանայի, թե ինչ է տեղի ունենում, Լույսը աննկատելի անհետացավ, նույնիսկ ցտեսություն չասաց: Գոնե մի բան իմանայի նրա մասին:

Անէացավ…

Մոտեցա ոստիկանին:

– Այս իրարանցումը ինչի՞ համար էր:

– Դատարկ բան է, տեռորիստուհու էինք ման գալիս, բայց տղամարդ դուրս եկավ,- կարճ ասաց ոստիկանը եւ հեռացավ:

Այս ինչեր են տեղի ունենում աշխարհիս երեսին: Ինչո՞ւ ամեն փոփոխվող բան ավելի շատ ցավ ու կսկիծ է պարունակում:

Լավը քիչ է:

Մեկը կարծես թիկունքիս հրեց, մտա մոտիկ ճաշարան ծխախոտ վերցնելու եւ… ի՞նչ տեսնեմ՝ հարարեցի հարսները՝ հինգ-վեց հոգի, նստել են ու իրենց հավեսին ասում-խոսում են՝ բարձր ձայնով եւ անքաշվել, կարծես Հարարի կլուբում են, բերանները եկածը ասում են: Երեւի պատվերը տվել են ու սպասում են: Առաջինը Մարոն նկատեց ինձ ու թեքվեց կողքին նստած Զարիկին: Զարիկը գլխով հաստատեց, հետո միանգամից շրջվեցին իմ կողմը: Հաստատ իմ մասին էին խոսում: Ծխախոտ վերցրի ու մոտեցա: Բոլորը միասին փռթկացրին:

Զարիկը ցածր ասաց, որ ես չլսեմ.

– Անունը տուր, փետը վերցրու:

Փնջիկը ուզեց շարունակել, վերջինս սաստեց.

– Լեզվիդ «թեթ» ասա:

Հարարեցու ծռությունս եկավ՝ չբռնե՞մ սրանց մի լավ նախշեմ, ասացի ինքս ինձ, բայց ելքը եկավ ինքնիրեն.

– Հարարեցի բարի ծնունդ աղջիկներին,- հայտնի երգի բառերը մեր գյուղի հանգով ծոր տվեցի ես:

Ճռվողյունը լցվեց ճաշարանը. այցելուները շրջվեցին մեր կողմը՝ ով հարցական, ով զարմացական նայեցին մեզ: Ինչքան ուզում են նայեն, ո՞վ է նրանց բանի տեղ դնում: Իսկ հարարեցիք իրար խոսքը կտրելով, թարսն ու շիտակը իրար խառնելով խոսում էին. ո՞վ է ում լսում, ո՞վ է ում բացատրում:

– Արի՛, մի՛ ամաչի,- տեղ բացեց Զարիկը:

– Մենք ենք, ուրիշ չենք, առաջ եկ,- սա էլ Բադունց Երանիկն է:

– Բոլորս էլ հարարեցի ենք, կամ Հարար հարս եկած,- ավելացնում է Չատունց Փնջիկը:

Զարիկը հեղինակավոր ավելացրեց.

– Մարտիկ ջան, ուրիշ չենք, կամ բարեկամ ենք, կամ հարեւան, չէ՝ չէ, բոստանակռիվ արած կլինենք, հիշո՞ւմ ես, թե մոռացել ես:

– Հիշում է, ոնց կարող է չհիշել,- կողքից օգնում է Մարոն:

Այսպես տեղ բացելով, ինձ նստեցրին Մարոյի կողքին, ավելի ճիշտ, մեր ազգի հարս Մանիկի ու Մարոյի արանքում, բայց ընդհանուր կարծիքով՝ Մարոյի կողքին: Թող այդպես լինի. ինչ է թե պատանի ժամանակ Մարոյի թշից մի անգամ պաչել եմ, սիրտս ուզեցել էր, Մարոն էլ դեմ չէր եղել, հետո՝ շատ ժամանակ անց Մարոն ցանկացել է հպարտանալ ու պատմել է, հարարեցի բերանբացներն էլ մեզ իրար ծոց են դրել: Մարոն ո՛չ «հա» է ասել, ո՛չ էլ «չէ», իմ կարծիքն էլ բանի տեղ չեն դրել, էսպիսի պատմություն է սարքվել:

– Մարոյի հետ մի ամանից կուտես, ժամանակին շատ կլինես կերած,- ամփոփեց Զարիկը:

Ուզում էի պատասխանը տալ, բայց Սիրունիկը, Սիրունիկ՝ ինչ Սիրունիկ, Հաջունց ցեղի գերբը, Սիրունիկն ասաց.

– Մարո, թե համաձայն չես, ես երկու ձեռքով հոժար եմ:

Կանչեցի մատուցողուհուն, Մարոն ասաց.

– Մարտիկ, ինչ որ պետք է՝ պատվիրել ենք:

Ուզում եմ իմ ասածը պնդել, Փնջիկն օգնեց.

– Ամեն մեկը մի բան չասի, սիրտը ուզում է, թող անի:

Զարիկը նորից հեղինակավոր ամփոփեց.

– Մի անգամ գյուղ եկ, Մարտիկ ջան, մի անգամ Հարար եկ, թե որ Հարարի ճանապարհը մոռացել ես, մեկն ու մեկիս իմաց արա՝ գանք-բերենք:

– Մոռացած կլինի, քանի տարի է չի երեւում:

– Թող գա, հավ կմորթենք, Մարոն շատ միսրի է պահում, մեկը կմորթի:

Այսպես հարարեցի ջահել հարսները ինձ շուրջկալի առան եւ իրենց գուրգուրանքը քոլամեջ ասացին, հաստատելով, որ բոլորն էլ սիրալիր են Սաքունց մինուճար Մարտիկի նկատմամբ:

– Խելքը խելք, համեստությանն էլ խոսք չկա:

Տարիներն անցել են, չեմ մոռանում այդ աննման հանդիպումը, որ անսպասելի ընդհատվեց:

Մատուցողուհին մոտեցավ ինձ ու հայտնեց, որ գործատեղից վռազ կանչում են: Շտապելուց մոռացա հաշիվը փակել, շատ էի ուզում, որ հաշիվը ես փակած լինեմ:

Սրտումս դաղ մնաց:

«Չուսադրված գեներալ», որն այսօր էլ մարտական պոստում է, այսօր էլ շարունակում է ազգանվեր իր առաքելությունը:

Հրանտ ՄԱԹԵՎՈՍՅԱՆ

«Եղիցի լույս»

Թիվ 4 (193) 2019

Եթէ չդառնաք ու չլինէք մանուկների պէս, երկնքի արքայութիւնը չէք մտնի: ՄԱՏԹԷՈՍ Տատս: Գլուխս առնում էր ծնկներին ու ճAոնճորալով պատմում հորս մասին: Հորս մասին ես պատկերացում էի կազմում տատիս պատմածներով: – Այան քեզ մատաղ,- նա անսպասելի անցում է անում,- եթե անտեր ընկած մի բան տեսնես, հարցուփորձ արա, տես ումն է: Հանկարծ ուրիշի ապրանքը չբերես մեր տուն:

Read More


Սոկրատ Խանյան / Կրակ չէ` ինչ է

ԶԱՐՄԱՆՔ

Մեր կորուստների, մեր ցավի դիմաց

Աշխարհն իր խոսքի իլիկն է մանում,

Աշխարհասփյուռ իմ հայ ժողովուրդ,

Ասա, այս ցավին ո՜նց ես դիմանում։

Այդ ի՜նչ սիրտ ունես, ի՜նչ համբերություն,

Որ քո ծով ցավը դնելով մի կողմ,

Մարտնչում ես հար, որ չար աշխարհում

Չլինի երբեք արյան պտտահողմ։

Որ ոչ մի մանուկ որբ չմեծանա,

Որ մարդը դառնա եղբայրը մարդու,

Որ Աստված ինքն էլ մի քիչ մարդանա,

Թե չէ` մարդկանց մոտ խոսքը չի անցնում։

ԵՐԱԶ ԻՐԱԿԱՆ

Առաջին անգամ իմ երազի մեջ

Սիսի սրբատան դուռն էի բացում,

Մոմերը ձեռքիս մտել էի ներս,

Ոչ աղոթող կար ու ոչ հիացում…

Սիրտս վեր թռավ, խփեց պատեպատ,

Գաղթի ճամփա էր և իրարանցում…

Բարձս թրջված էր… ես չէ, իմ սիրտն էր,

Ավերակների վրա էր լացում…

ԿԱՊՈՒՏԻԿՅԱՆ

Կապուտիկյան եմ կարդում`

Նրա մայրական երգերը,

Տագնապներից մշտարթուն,

Դողում են իմ ձեռքերը։

Նա դեռ ջահել մայրիկ էր,

Մազերն էին ճերմակում,

Արայիկն իր խաղում էր

Ընկերների հետ բակում։

Տարիների հոսքի մեջ

Արայիկը բարձրացավ,

Արվեստի մեծ աշխարհում

Մեծերի մեջ մեծ դարձավ։

Հիմա չկա ո՛չ Սիլվան,

Ո՛չ հանճարեղ իր որդին,

Մոր ու որդու կարոտից

Արտասվում է իմ հոգին…

Արտասվում է ու խորհում

Կյանքի մասին` ինչպես կա,

Տեսնես ո՞վ է սահմանել

Աշխարհի կան ու չկան…

ՆԱ ԵՐԳԵԼՈՎ ԳՆԱՑ

Շառլ Ազնավուրի

անմահ հիշատակին

Նա երգելով ապրեց

Ու երգելով գնաց,

Նրա հոգու երգը

Մեր սրտերում մնաց։

Նա Հյուգոյի լեզվով

Հայոց հերկը հերկեց,

Մեր կորուսյալ երկրի

Տանջող վերքը երգեց։

Նրա ամեն մի բառ

Սասնա արմատն ունի,

Ցավն էլ ունի բարբառ`

Իր իմաստը ունի։

Պապի երազանքը

Մորմոքներով փնջեց,

Ցավ էր` երգի փոխված,

Աշխարհով մեկ հնչեց։

Ծիածանվեց երգը

Նաև նրա գրում,

Եղեռնի մեծ սպին

Սրտի մեջ էր կրում։

Երկրաշարժի բոթը

Նրա սիրտը վառեց,

Վառված սրտի հրով

Հոգին բուրվառեց։

Երգով աշխարհ եկավ

Ու երգելով գնաց,

Սիրտը երգի ջահ էր,

Բեմի վրա մնաց։

ՇԻՐԱԶ ԵՄ ԱՍՈՒՄ

Շիրազ եմ ասում-Մասիսն է հառնում,

Հին Նաիրին է մռնչում ցավից,

Ողջ Հայաստանը Շիրազ է դառնում

Եվ աստղեր փնջում շիրազյան գավից:

Շիրազ եմ ասում-Եփրատն է շաչում,

Տիգրիսն է ելնում դարավոր հունից,

Վիրավոր Անին որդուն է կանչում,

Եվ Վանի ձայնն է հնչում անհունից:

Շիրազ եմ ասում-Սասունն է դողում,

Ճչում է Հայոց դանթեականը,

Շիրազ եմ ասում- մեր հույսն է շողում,

Հույսի թևերին` Բիբլիականը:

Շիրազ եմ ասում-մոր սերն է փայլում,

Կարոտն է ծփում մայրական սրտի,

Որբերին գրկած մայրերն են քայլում,

Աշխարհի բախտը մայրական գրկին:

Շիրազ եմ ասում-Արցախն է ելնում,

Ու ողբի դիմաց պարզում իր թուրը,

Որ օտար երգի փոխարեն խոսի

Հայոց երգերի լեռնային ջուրը:

Շիրազ եմ ասում-Սևանն է ժպտում,

Վանա ջինջ ծովն է կանչում կաթոգին,

Շիրազ եմ ասում-Հայոց դրոշն է

Ծփում Մասիսի փրկված գագաթին…

Այս երազ չէ լոկ, այդ օրը կգա,

Շիրազի հայոտ երգերը վկա:

ԻՄ ՄԱՆԿՈՒԹՅԱՆ

ԲԱԿՈՒՄ

Բակում իմ մանկության,

Պատանության բակում,

Անտիրության ձեռքն է

Սրտիս դուռը թակում։

Հին բազրիքին հենված

Մայրս ինձ չի կանչում,

Հորս խրոխտ ձայնը

Այգում էլ չի հնչում։

Դռները չեն խոսում

Ու չեն բացվում թափով,

Ծով կարոտն է հոսում

Պատշգամբի ափով։

Թաղի մանկանց խաղի

Ճիչերը չեմ լսում,

Գարնան հավքերն են լոկ

Իմ կարոտը կիսում։

Բակում իմ մանկության

Աճեցրել եմ վարդեր,

Մեկ է` անտեր բակում

Ինձ զգում եմ անտեր։

ԿՈՉ

Արևսարված իմ արևներ,

Դուրս եկեք նորից,

Իմ Դավիթված նոր Դավիթներ,

Վեր ելեք հորից։

Շապուհված նոր Շապուհներ են

Գալիս կրկին մեր դեմ,

Մսրա նոր-նոր Մելիքներ են

Ոռնում անկուշտ, անդեմ։

Հրոսակները ազերական`

Հին մոլուցքով ցանցառ,

Աչք են տնկել Արցախական

Մեր օջախին պայծառ։

Իմ Ջալալված Ջալալյաններ,

Զարկենք նենգ թշնամուն,

Պապենական օրենքն է մեր`

Պահել օջախ ու տուն։

Մեկի դիմաց տասն է գալիս,

Տասին էլ զարկենք,

Օրենքները մեր պապերի

Պայքարում հարգենք։

Անդրանիկված Անդրանիկներ

Ու նժդեհված քաջեր,

Արյունի դեմ արյուն հեղենք,

Որ թևածենք դարեր։

ԱՐՑԱԽԻ ԱՆՈՒՆԸ

Արցախի անունը հնչելիս

Սարի պես հառնենք ազգովի,

Արցախի լեռներում շրջելիս

Արծվի պես թև առնենք ազգովի։

Արցախը դարերի պատգամն է,

Վառ պահենք Տիգրանի ոգին,

Մեր կալն է, նորակուռ մեր կամն է,

Մեր թուրն է, զինվորի մեր գոտին։

Արցախը Հայոց հին սահմանն է,

Դարպասն է, պողպատե մեր դուռն է,

Հաղթելու մեր կամքն է, պայմանն է,

Հայկյան Առանի հաղթ կուռն է։

Արցախը կանթեղն է մեր ցասման,

Վրեժի հնոցն է մշտաբորբ,

Կարոտն է Մուշի և Սասնա,

Եփրատված Թարթառն է մշտահորդ։

Արցախը մեր մաքրած հաշիվն է,

Մեր Քիրսն է, Մռովն է, մեր Շուշին,

Մեր նախնյաց թևածող պատիվն է,

Պատիվը չեն զիջում ուրիշին։

ԵՍ ՍՈՍԵՆԻՆ ԵՄ

Սխտորաշենի սոսենին եմ ես,

Արմատներս խոր Արցախա հողում,

Դարերն ուսել եմ իմ լեռների պես,

Իմ դաշտերի պես` ծաղկունքով շողուն։

Խաղաղ սրտերին ասել եմ` բարով,

Խեթ աչքով նայել չարամիտներին,

Ասքս հյուսել եմ հայկյան բարբառով,

Ճոխ սեղան բացել բարեկամներին։

Սահմանապահն եմ ես Տիգրան Մեծի,

Մաշտոցյան գրի աշակերտը լուրջ,

Վաչագան Մեծին ես օրհներգեցի

Ու պար բռնեցի օրենքների շուրջ։

Մամիկոնեից Վարդանն իմ թոռն է,

Օրհնել եմ նրան բերդի մեջ Գորոզ,

Իսկ Ապու Մուսեն իմ խիզախ ծոռն է,

Որ ծնկի բերեց Բուղային գոռոզ։

Հին սոսանվեր սոսիների մեջ

Ես հայոց բախտն եմ գուշակել լուսե,

Հայոց բախտը իմ Արցախա բախտն է,

Որ սերմանում է հաղթանակ ու սեր։

Տեսել եմ եղեռն, լացել եմ մոր պես,

Ապրիլ եմ տեսել նաև հենց հիմա,

Ապրիլից հետո տոնում եմ Մայիս,

Հավատով պայծառ ու հոգեհմա։

Սխտորաշենի սոսենին եմ ես,

Արմատներս խոր Արցախա հողում,

Գրկած լեռները իմ արևատես,

Հոգիս Մասիսի վրա է շողում։

Իմ սոսափի մեջ բախտն է իմ հայոց,

Որ բացելու է դարպասները գոց։

ՄԵՐ ԿԱՊՈՒՅՏ

ԼԵՌՆԵՐՈՒՄ

Մեր կապույտ լեռներում

Կապույտ է անձրևը,

Այն մեր երազն է,

Չի փոխում իր ձևը,

Աստծո պատգամով

Իջնում է մայր հողին,

Մեր վերքին է իջնում,

Մեր սրտի դողին…

Աստծո խորհուրդն են

Անձրևի հետքերը,

Պապս այդ ջրով է

Լվացել ձեռքերը,

Աղոթել ու ցանել

Շողերը ճրագի,

Դարձրել ճրագալույցը

Սուրբ պատարագի։

Մեր կապույտ լեռներում

Անձրևը սուրբ հաց է,

Աստծո արցունքն է `

Սիրտը միշտ բաց է,

Մեր կապույտ լեռներում

Կապույտ է անձրևը,

Չի փոխում իր հոգին,

Չի փոխում իր ձևը:

Մեր կապույտ լեռներում

Անձրևը մոր կաթ է,

Չարին կործանող

Պապի հեքիաթ է…

ԿԱՆՉ

Իմ հայրենի անտառներ,

Ձեր սեգ կաղնին ես եմ, ես,

Կայծակնացայտ օրերի մեջ

Ձեր հովանին ես եմ, ես:

Վեր են կացել աջ ու ձախից`

Աչքը տնկած ձեր երթին,

Ոսոխների ոռնոցի դեմ

Ձեր սահմանին ես եմ, ես:

ՄԵՐ ԱՅՍ ՇԱՐԺՈՒՄԸ

Մեր այս շարժումը Վահագնի երգն է,

Հայկ Նահապետի նետն է եռաթև,

Մեր Տիգրան Մեծի ծովերի ելքն է,

Մաշտոցյան գիրն է` հավերժ լուսաթև։

Մեր այս շարժումը մեր սուրբ հավատն է,

Որ թևեր առավ Վարդանի կյանքով,

Ջալալյանների մեծ հաղթանակն է`

Գանձասար դառած` Աստծո օրհնանքով։

Մեր այս շարժումը Նժդեհի թուրն է,

Մեր Ազգալդյանն է, Բեկորն է, Ավոն,

Ըմբոստ Արցախի փրկարար հուրն է,

Մեր սրտի եռքն է, երթը փառավոր։

Մեր այս շարժումը մեր նոր օրհներգն է`

Սրտերը դեպի բարձունքներ տանող,

Մեր վառող կամքն է, թրատող ձեռքն է`

Նենգ ոսոխներին սահմանից վանող։

Մեր այս շարժումը մեր արև-սիրտն է,

Ապրիլյան մարտն է` Քառօրյա անվամբ,

Մայր Հայաստանի արցախված գիրկն է`

Վավերագրված մեր որդոց արյամբ։

ԱՐԵՎՆ ԱՐՑԱԽՈՒՄ

Արևն Արցախում ուրիշ գույն ունի,

Ուրիշ տեսք ունի և ուրիշ ընթացք,

Տենչերի փունջ է նա իմաստունի,

Հեքիաթի գորգ է` ուղին լույսընթաց։

Արևն Արցախում Աստծո պարգև է,

Արցախցու սիրտն է Արևն Արցախում,

Արցախցու սիրտը թռիչք ու թև է,

Հրաբորբ պաչ է Արևն Արցախում։

Արևն Արցախում հայրական ջանք է,

Հոր հանդեպ որդու սրբազան երդում,

Արևն Արցախում մոր երազանք է`

Օրորոցի մոտ թևածող երգում։

Արևն Արցախում որդու ճամփա է,

Հարսանիքներում հարսերի օժիտ,

Արևն Արցախում թոռան համբավ է,

Հաղթանակների սրտաբուխ ժպիտ։

Արևն Արցախում դարբնի հնոց է,

Եվ Արևով է թուրը ջրդեղվում,

Թուր Կայծակին է, կրակ ու բոց է,

Չարի արյունն է նրանով հեղվում։

Արևն Արցախում Արևահարս է,

Շողեր է ցանում օջախում իր նոր,

Նա մեկ թխահեր, մեկ ոսկեվարս է,

Հոգում մանկանց ճիչ, շուրթերին` օրոր։

Արևն Արցախում տարին բոլոր է,

Ձմռանը պող է ու գարնանը` եռք,

Ամռանը ոսկի հասկի օրոր է,

Աշնանը` հասուն մրգերի շքերթ։

Արևն Արցախում թեժ մարտակոչ է,

Մայիսի ինն է, հաղթական օրհներգ,

Ով էլ որ լինի, եթե անկոչ է,

Արևը նրան չի ներում երբեք։

«Եղիցի լույս»

Թիվ 4 (193) 2019

ԶԱՐՄԱՆՔ Մեր կորուստների, մեր ցավի դիմաց Աշխարհն իր խոսքի իլիկն է մանում, Աշխարհասփյուռ իմ հայ ժողովուրդ, Ասա, այս ցավին ո՜նց ես դիմանում։ Այդ ի՜նչ սիրտ ունես, ի՜նչ համբերություն, Որ քո ծով ցավը դնելով մի կողմ, Մարտնչում ես հար, որ չար աշխարհում Չլինի երբեք արյան պտտահողմ։ Որ ոչ մի մանուկ որբ չմեծանա, Որ մարդը դառնա եղբայրը

Read More


Նելսոն Հայրումյան / Մոլլայի շիկնանքը (Պատմվածք)

– Մերի՛…

Ձայնը դավաճանեց: Այն հնչեց պաղատանքին, թեև ինքն ամենևին այն շան վիճակում չէր, որին տերն անգթորեն թողնում է դրսում՝ տեղատարափ անձրևի տակ ու իր համար հանգիստ հեռանում:

Դեռատի կինը, որ բանալին արդեն կիսաշրջել էր շքամուտքի երկաթյա դռան կողպեքի մեջ, զարմացած ետ նայեց.

– Ի՞նչ, Մա՛յքլ:

– Մոտ արի, խնդրում եմ.-

– Կարող է՝ ուշանամ, Մայքլ: Քեզ այդ ի՞նչ եղավ:

– Չգիտեմ, Մերի, չգիտեմ…

Կինը ստիպված ետ դարձավ և նայելով անկողնում պառկած ամուսնու գլխաբարձին մոտ՝ ասաց.

– Դե, Մայքլ, լսում եմ:

Ամուսինը, այս անգամ առանց բառ իսկ ասելու, կնոջ նուրբ ձեռնաթաթերն առավ ափերի մեջ, քնքշորեն շոյեց, շոյեց և ապա անսպասելիորեն սկսեց տենդագին համբուրել…

Մերին, ինքն էլ չդիմանալով այդ հանկարծածագ տեսարանին, միանգամից փուլ եկավ՝ թուլացած ընկնելով ամուսնու գիրկը:

– Մա՛յքլ,- շշնջաց նա,- գուցե չե՞ս ուզում, որ այսօր գնամ աշխատանքի: Ես կարող եմ մնալ:

– Ցավոք, պատճառ չկա, Մերի: Ինքս էլ չգիտեմ, թե ինձ հետ այս ի՞նչ է կատարվում:

– Դու շատ պինդն ես, Մա՛յքլ: Չե՞ս հիշում՝ բժիշկդ ինձ ինչ ասաց. »Ձեր ամուսինը նախանձելի ամուր մարմին ունի: Շուտ կապաքինվի«: Այդպես ասաց, չէ՞:

– Ա՜հ, չխոսենք այդ մասին: Մի հնար լիներ՝ մնայիր տանը:

– Չասացի՞ կարող եմ:

– Բայց՝ առանց պատճառի՞:

– Քո այս տարօրինակ վիճակը…

– Ծիծաղելի կհնչեր, Մերի:

– Այսօր պիտի գնամ հիվանդանոց: Կարող է՝ արձակուրդ ձևակերպեն:

– Այո՛, Մերի,- ուրախացած բացականչեց Մայքլը՝ կրկին ամուր թևերի մեջ առնելով կնոջը: – Արդեն ժամանա՞կն է:

Կինը միայն ժպտերես իրար բերեց թարթիչները:

– Եվ ինչպե՞ս է իրեն զգում,- աջ ձեռքը զգուշորեն դնելով կնոջ արդեն կլորացած փորին՝ հարցրեց ամուսինը:

– Բռնցքամարտիկ կդառնա,- կատակեց Մերին.- շարունակ հարվածում է:

Մայքլը ծիծաղեց.

– Գիտե՞ս, երբ դեռ փոքր էի, շարունակ երազում էի դառնալ բռնցքամարտի գծով աշխարհի չեմպիոն:

– Երազները գուցե հենց դրանով են գեղեցիկ. որ սովորաբար չեն իրականանում: Մնում է կյանքիդ երկնակամարում՝ որպես հավերժ ժպտացող աստղեր…

-Դու այդ լավ ձևակերպեցիր. Մերի: Չէ՞ս ասի, թե մանկուց ո՞րն էր քո այդ ժպտացող աստղը:

– Վաղը, Մա՛յքլ, վաղը, երբ կվերցնեմ արձակուրդ ու այլևս աշխատանքից ուշանալու վախ չեմ ունենա: Իսկ հիմա, խնդրում եմ, թույլ տուր գնամ,- այդ ասելով՝ նա համբուրեց ամուսնու շուրթերը ու ոտքի կանգնեց:

-Միայն մի բան, Մերի: Տեղ հասնելուն պես անմիջապես կզանգես:

-Այո՛, Մայքլ, նույն պահին էլ կզանգեմ:

-Ո՛չ, Մերի, նույն վայրկյանին,- ավելացրեց ամուսինը և ապա, չգիտես ինչու, կտրուկ կիսաշրջվեց աջ թևի վրա:

Քիչ անց, երբ Մերին իր ետևից արդեն փակել էր դուռը ու դուրս գնացել, Մայքլը հիմա էլ կիսաշրջվեց ձախ թևի վրա:

…Ննջասենյակը, ուր պառկած էր նա, ցոլցլում էր վարագույրների կիսաբացվածքից ներս թափանցած աշնան արևի նուրբ շողերից: Մայքլը մինչ այդ ասես ժամանակ չէր ունեցել, մտքով անգամ չէր անցել իր ողջ խորությամբ ընկալելու սեփական տան ջերմությունը, անկրկնելիությունը և ահա միայն հիմա, հիվանդանոցում աջ ազդրի կոտրվածքի պատճառով երկու շաբաթ պառկելուց հետո, այս անդրանիկ առավոտը դիմավորելով իր տանը, առաջին անգամ կարոտ հայացքով սկսեց դիտել ներսի ամեն մի իր… Եվ ահա հայացքը գամվեց դիմացի պատից ուղիղ իրեն նայող Մերիի մեծադիր լուսանկարին: Գտնվելով հիվանդանոցում՝ ինքը միայն այստեղ հասկացավ, որ Մերին իր համար սոսկ սիրած կին չէ: Խլիր, ներսից պոկիր այս շիկամազ, նուրբ դիմագծերով, ասես մայրական մեղմ ու հոգատար հայացքով նայող կնոջը ու տակն այլևս ոչինչ չի մնա՝ դատարկությունից բացի…

Մերին աշխատատեղ կհասներ կես ժամից և ուրեմն, մտածեց Մայքլը, կարող էր հանգիստ չտրվել մտքերին…

…Այդ օրը՝ իրիկնադեմին, երբ սովորականի պես սեփական մեքենայով աշխատանքից տուն էր վերադառնում տրամադրությունն այնչափ բարձր էր: Պատճառը միայն ստացած կլորիկ աշխատավարձը չէր և ոչ էլ Լոնդոնից Նյու-Յորք հյուրախաղերի ժամանած նշանավոր երաժշտախմբի համերգի երկու տոմսակը: Պարզապես մի ներքին ուրախություն էր իրեն համակել, ճիշտ այդպես, ինչպես որ ակամա երգն էր ծնվում և մարդ սկսում է ինքը իրեն դնդնալ այդ հարազատ ու թանկ մեղեդին: Հենց նման տրամադրությամբ էր, երբ փողոցի անկյունադարձին ղեկը թեքեց, և դիմացից հայտնված բեռնամեքենան՝ փորձելով վազանցել, թույլ տվեց կոպիտ խախտում և բախվեց իրեն… Աջ ազդրի կոտրվածքով անմիջապես տեղափոխվեց հիվանդանոց: Կոտրվածքի մասին Մերիին տեղյակ պահեց միայն այն բանից հետո, երբ վիրաբույժներն արդեն ոտքը գիպսի մեջ էին առել…

Մերին հիվանդասենյակ ներս խուժեց գարնան խենթ քամու նման, խիստ տագնապած:

– Մա՛յքլ…Մա՛յքլ… Այդ ի՞նչ է պատահել: Ասա՛, դու ինձ ճիշտն ասա, մի՛ թաքցրու…

-Թեթևակի կոտրվածք է, Մերի, ոչինչ ավելին: Թե ինձ չէս հավատում, հարցրու բժշկին:

Բժիշկը, որ դեռևս հիվանդասենյակում էր, անմիջապես վրա բերեց.

– Այո՛, այո՛, անհանգստանալու կարիք չկա, տիկին: Ձեր ամուսինը նախանձելի ամուր մարմին ունի, շուտ կապաքինվի:

Մերին բժշկի ասածներից փոքր ինչ խաղաղված, երբ մի պահ նայեց շուրջը, հանկարծ պահարանիկի վրա նկատեց երկու տոմսակ: Զարմացած հարցրեց.

– Այս ի՞նչ տոմսակներ են, Մա՛յքլ:

– Համերգի, Մերի: Մտադիր էի այս երեկո հաճելի անակնկալ մատուցել քեզ, բայց ինչպես տեսնում ես բախտս այնքան էլ չբերեց, գամվեցի անկողնուն: Դու վերցրու պահիր, որպես այսօրվա հիշատակ:

-Թող գրողի ծոցը գնան: Չլինի՝ հենց սրանց պատճառով մեքենան արագ քշեցիր ու վթար եղավ:

– Ո՛չ, Մերի, ո՛չ: Մեղավորը բեռնատարի վարորդն էր: Փաստաթղթերով դա արդեն ձևակերպված է:

Հետո արդեն օրերը մեկիկ-մեկիկ հաջորդեցին իրար: Մերին օրը երկու անգամ՝ առավոտյան և երեկոյան, այցելում էր իրեն: Ինչպես բժիշկն էր հավաստիացրել, ապաքինումն, իրոք, բավականին արագ ընթացավ: Մի շաբաթ անց ի վիճակի եղավ հիվանդասենյակում ձեռնափայտերի օգնությամբ զգուշաբար քայլեր անել, իսկ հաջորդ շաբաթվա ավարտին էլ (իսկ դա երեկ էր), դուրս գրվեց հիվանդանոցից:

Մայքլը դեռևս ակամա պաշարած մտքերի մեջ էր, երբ ննջասենյակի խոր լռությունը խախտեց բջջային հեռախոսի զանգը: Մերին էր:

– Մա՛յքլ, ես արդեն աշխատատեղում եմ: Ինչպե՞ս ես, լավ ես, չէ՞: Նախաճաշդ չուշացնես: Ամեն ինչ խոհանոցում դրված է: Ես հիմա շեֆից թույլտվություն կվերցնեմ ու կգնամ հիվանդանոց: Դու ինձ լսո՞ւմ ես, Մայքլ,- մի շնչով ասաց Մերին:

– Այո, Մերի, իհարկե, լսում եմ:

– Դե ուրեմն, ամենաուշը մեկ ժամից կրկին կզանգեմ: Իսկ վաղն էլ, հուսով եմ, երկա՜ր-երկար կզրուցենք, ամենաշատը՝ մեր բռնցքամարտիկի մասին, լսո՞ւմ ես: Կնախաճաշես, հա՜…

– Լավ, Մերի, լավ: Անհամբեր կսպասեմ զանգիդ:

– Համբուրում եմ, առայժմ, -ասաց ու անջատեց հեռախոսը:

Մայքլը զգաց, որ այս հեռախոսազրույցից հետո այլևս չէր կարող պառկած մնալ: Այն անորոշ, չգիտակցված ու մի տեսակ տագնապոտ զգացումը, որ քիչ առաջ ուներ, այլևս չկար: Ինչպես անսպասելի չէր ծնվել, նույն կերպ էլ չքացել էր: Հիմա ներսում միայն բերկրանք կար, ափեափ լինող ուրախություն… Ու նա ձեռքերով աջ ազդրն ամուր բռնելով՝ զգուշորեն տեղաշարժեց ու վեր կացավ: Թեթևակի կաղալով՝ նախ մտավ հյուրասենյակ, ուր այդ պահին առատորեն ողողված էր արևի շողերով, ապա անցավ ապակեպատ պատշգամբ: Պատուհանի փեղկը բացելուն պես առավոտի թարմ, դեռևս հաճելիորեն պաղ հոսանքը ծփաց դեմքին: Խոր, լիաթոք ներս շնչելով օդը՝ մի հայացք ձգեց դիմացը փռված վիթխարի քաղաքի՝ Նյու-Յորքի համայնապատկերի վրա: Այն թևերով սուզվել էր հեռու-հեռուների արծաթ մշուշներում… Առաջներում, երբ իր այս դիտակետից նայում էր, սովորաբար ճնշող տպավորություն էին թողում քաղաքի ահռելի չափսերը, կատարներով, երկինք մխրճված երկնաքերները, օրն ի բուն ծուխ արձակող գործարանային ծխնելույզները, մեքենաների երբեք չդադարող վազքը… Բայց ահա հիմա զարմանալիորեն չունեցավ նման զգացողություն: Ավելի. քաղաքը՝ արևի ճաճանչներն առած դեմքին, այս ու այն հատվածներից շողարձակում, ասես մտերմաբար ժպտում էր իրեն… Ահա և այն երկու նշանավոր երկնաքերները, որ վեր են խոյացել քաղաքի կենտրոնական հատվածում՝ Մանհաթենում: Դրանք առևտի համաշխարհային կենտրոնի շենքերն են: Մերին հենց այստեղ կաշխատի, աջ թևի երկնաքերի 77-րդ հարկում: Տնտեսագիտական համալսարանում ուսանելու տարիներին հաճախակի էին գործնական պարապմունքներ անցկացնում այդտեղ: Վերջին կուրսում էր, երբ այդ կենտրոնի տնտեսագիտական ինչ-որ ենթաբաժիններից մեկը թափուր տեղի համար մրցույթ հայտարարեց և Մերին, մասնակցելով մրցույթին, հաղթող ճանաչվեց և շատ շուտով էլ անցավ աշխատանքի: Անցյալ սեպտեմբերին էր դա, ուղիղ մեկ տարի առաջ…

Արևն արդեն հորիզոնից նկատելի բարձրացել և այժմ իր կուրացուցիչ շողերն էր արձակել քաղաքի վրա: Պատշգամբում օդը դառնում էր հեղձուցիչ և այդտեղ այլևս երկար մնալ չէր լինում: Հայացքը կտրելով առևտրի համաշխարհային կենտրոնի երկնաքերներից՝ որոշեց ներս գնալ: Նույն կերպ կաղալով այս անգամ անցավ խոհանոց: Սեղանին Մերիի պատրաստած նախաճաշն էր՝ ճերմակ սփռոցի տակ: Մի պահ ոտքը պահելով երկմտեց. արդյո՞ք հիմա նախաճաշեր, ինչպես Մերին էր պատվիրել, թե… Բայց զգալով, որ ախորժակ ամենևին էլ չուներ (ախր ներսը դեռ խաղաղված չէր) ինքն իրեն քրթմնջաց. »Ոչ մի տեղ էլ չի փախչի, կնախաճաշի հետո« ու անցավ հյուրասենյակ: Այստեղ նա հարմարավետորեն տեղավորվեց փափուկ բազկաթոռներից մեկին՝ հեռուստացույցի դիմաց, վերցրեց վահանակը և միացրեց: Սննդի անվտանգության հարցերին նվիրված ինչ-որ հաղորդում էր: Մի քանի այլ ալիքներ փորձեց, սակայն իր համար հետաքրքրական ոչինչ չգտավ: Ու չզգաց էլ, թե ինչպես կրկին հանձնվեց հուշերին…

…Մանրահատիկ տաք ավազի վրա մեկնված՝ ձեռքերը գլխատակին ագուցել, շարունակում էր ակնդետ նայել վերջալույսի շողերից պեծպեծող ծովի կոհակներին: Չնայած իրիկնացող ժամին՝ լողափը, սակայն դեռևս մնում էր բազմամարդ: Յուրաքանչյուրն իր ձևով, ուզածի պես է հանգստանում: Իրենից այն կողմ՝ բավականին չաղ, մուգ ակնոցներով զույգ էր: Կինը՝ փորի վրա պառկած, վայելում էր ամուսնու հաճելի մերսումը մեջքին, ազդրերին, արդեն ծեր մի կին ուտելիքի կապոցն էր ջանում բացել՝ մոտը պառկած թոռնուհու հետ ճաշակելու, իսկ ձախ մասում մի հիսուն-վաթսուն քայլ այն կողմ գնդակով խաղացող աղջիկների խումբն էր:

Այդ միօրինակ, լողափին բնորոշ պատկերները, ծովի անծայրածիր հարթությունը ասես ծուլորեն ափերին զարնվող ալիքները արդեն նինջ էին բերում, և հանկարծ ջրերի խորքից, մտրակվելու նման, դուրս ցատկեց բավականին խոշոր մի ձուկ, պոչով շամփրեց օդը ու կրկին սուզվեց: Երազի մեջ չէր, սակայն պատկերը չկրկնվելու դեպքում կարող էր նաև այդպես կարծել: Հայացքը սրեց՝ աղոթքի պես մրմնջալով, »Մի անգամ էլ, ձուկ իմ, մի անգամ էլ…«: Իր աղոթքը տեղ հասավ: Շուտով ձուկը կրկին օդ նետվեց, խաղացրեց պոչը ու էլի սուզվեց ջրերի մեջ: Գոհունակ ժպտաց: Կարող էր բավարարված զգալ, սակայն ձուկը ինչպես պարզվեց, որոշել էր անվճար տեսարան սարքել: Այն շարունակ դուրս էր նետվում ամենատարբեր ձևերով օդում խաղացնում գեղեցիկ մարմինը և կարծես երջանկացած` էլի անհետանում մայր ծովի ալեծուփ գրկում: Ինքը դեռևս այդ անսպասելի պատկերով էր կլանված, երբ հանկարծ աջ ուսին զգաց ձեռքի գնդակի հարված: Սթափվելով՝ նայեց աջ, ուր աղջիկների խումբն էր: Շուտով մեկը անջատվեց խմբից, վազքով առաջացավ գնդակի ուղղությամբ: Մի քանի քայլի վրա հանկարծ մեխվեց տեղում: Մերին արդեն հետո պիտի իրեն խոստովաներ, որ այդ ակնթարթը շանթահարվելու նման եղավ… Եվ ինքը նույնպես դեռ հետո պիտի խոստովաներ Մերիին, որ այդ պահին իրեն էլ թվացել էր, թե ասես նույն իր ձուկն էր՝ ափ եկած Մերիի ձեռքով… Եվ երկուսն էլ դեռ հետո պիտի խոստովանեին, որ առաջին միտքը, երբ ծագեց, դա իրենց մերկության գիտակցականն էր: Ամոթից երկուսն էլ չիմացան անելիքը…

Առաջինն ինքն էր, որ ուշքի եկավ: Ախր իրենք լողափին էին, ուր մերկությունը դա նույնն էր, թե լրիվ հագուստների մեջ, տեղը տեղին: Ու ժպտաց: Եվ իր ժպիտն ասես փոխանցվեց Մերիի շիկագույն դեմքին: Հաջորդ պահին գնդակն առնելով ձեռքերի մեջ ասաց.

– Ընդունում եմ որպես նվեր:

Մերին, համարձակությունն արդեն վերագտած, մի քանի քայլ առաջ եկավ ու հրաշագեղ մարմնով մեկ կանգնեց իր առաջ:

– Ցավոք, իմը չէ, Սյուզիինն է:

– Նա ձեր ընկերուհի՞ն է:

– Այո՛: Ա՜յ հենց այն աղջիկն է, ձախից՝ երկրորդը:

– Կարող եմ ենթադրել, որ ուսանողուհիներ եք:

– Էինք:

– Ինչպե՞ս: Արդեն շրջանավարտնե՞ր:

– Այո: Եվ որոշեցինք մի վերջին անգամ միասին հանգստանալ այստեղ՝ ծովափին:

– Եվ՝ քանի՞ օրով:

– Վաղը մեկնում ենք:

– Եթե գաղտնիք չէ, ո՞ր քաղաք:

– Նյու-Յո՛րք:

– Նյու-Յո՞րք: Ստացվում է՝ համաքաղաքացիներ ենք, սակայն առայսօր՝ անծանոթ:

– Դե, Նյու-Յորքը հո գյուղակ չէ՞:

– Այդպես է, իհարկե: Ես կատակեցի: Նյու-Յորքը աշխարհի մեծագույն քաղաքներից է:

– Այո՛, այո՛: Բայց գնդակը կտա՞ք:

– Վախենում եմ խաղն այլևս չստացվի:

– Ինչո՞ւ:

– Չգիտեմ: Դուք նույնպե՞ս այդ կարծիքին չեք:

Մերին միայն ամիսներ անց պիտի խոստովաներ, որ այդ հարցից հետո իր համար որոշակիորեն պարզ դարձավ, որ աշխարհում ոչ մի ուժ այլևս ի զորու չի լինի իրարից բաժանելու: Այս տղամարդը՝ ջլապինդ մկաններով, հզոր, թավամազ կրծքավանդակով և թխահան դեմքով, այսուհետ կպատկանի միայն իրեն, իսկ ինքը՝ Մերին, Մայքլին: Սակայն աղջկական անմեղ չարաճճիությունից դրդված՝ հարցին խորամանկ պատասխան տվեց.

– Ո՛չ, ես այն կարծիքին եմ, որ մեր խաղը գերազանց կստացվի:

– Հրաշալի է: Կնշանակի՝ մեր ծանոթությունը դրան նպաստեց:

– Մի՞թե մենք արդեն ծանոթներ ենք:

– Այո՛, իհարկե: Անկեղծ ասած, ինձ թվում է՝ մենք շա՜տ, շատ վաղուց իրար ծանոթ էինք, սակայն չգիտես ինչ պատճառով, դեռ չէինք հանդիպել:

– Մե՜-րի՜…

– Իսկ ինձ արդեն կանչում են:

Շրջվեց դեպի ընկերուհիների խումբը ու ձայնեց.

– Գալի՜ս եմ…

Այդ պահին ձուկը նորից շամփրեց օդը: Ինքը նկատեց.

– Միայն մի վայրկյան: Խնդրում եմ, նայեք ծովին, ա՜յ, այս ուղղությամբ: Դուք հենց հիմա կտեսնեք մեր ծանոթության կենդանի վկային:

Ձուկն այս անգամ ավելի բարձր ցատկ արեց, ճկուն մարմնով մի քանի պտույտներ գործեց և ապա պոչին տալով՝ նետի պես սուզվեց ծովի խորքերը…

– Հրաշալի է՜,- ուրախությունից ցնծաց Մերին:

– Այդ էլ՝ մեր վկան: Մնում է՝ իրար անուն իմանանք: Ես Մայքլն եմ: Մայքլ Ջոնսոն: Իսկ դո՞ւք:

– Մերի՛: Մերի Բլանշ:

– Շնորհակալություն, Մերի: Հիմա արդեն կարող եմ վերադարձնել գնդակը: Կհանդիպենք ընթրիքին: Համաձա՞յն եք:

– Դուք շատ համառն եք, Մայքլ,- ասաց Մերին և վերցնելով գնդակը՝ վազեց ընկերուհիների մոտ:

Նույն երեկոյան հանդիպեցին: Հեռախոսի համարներ փոխանակեցին և 2 օր անց, երբ ինքն էլ վերադարձավ Նյու-Յորք, ժամադրվեցին հանդիպել քաղաքի Կենտրոնական զբոսայգում, շատրվանների մոտ: Ամեն ինչ սպասվածից էլ արագ ստացվեց: Եվս մեկ-երկու հանդիպում, և որոշումը չուշացավ, կամուսնանան մեկ ամիս հետո՝ օգոստոսին: Բնակարան վարձելու խնդիր չունեցան: Հորեղբայրը, որ ոսկերչական իրերի խանութ ուներ քաղաքի կենտրոնում, երկար տարիներ ամուրիի կյանք էր վարում, անսպասելիորեն որոշեց ընտանիք կազմել իր հաճախորդուհիներից մեկի հետ: Նրա անունը Բառնետա էր: Բառնետա Գրիֆինգ՝ 50-55-ամյա մի կին՝ Լոնդոնից: Ձեռնաշղթա պիտի գներ՝ բավականին թանկարժեք: Երկար սակարկեցին: Ավարտվեց նրանով, որ ձեռնաշղթան գնելուց հետո, երբ հորեղբայրն առաջարկեց այդ հաջող առքուվաճառքը նշել մոտակա ռեստորաններից մեկում, Բառնետան չմերժեց… Իսկ օրեր անց էլ հորեղբայրը զիջեց նրա պայմանին. կամուսնանա, երբ խանութը վաճառի ու տեղափոխվի իր մոտ՝ Լոնդոն: Պարզվեց, որ արդեն քանի տարի է. Բառնետան նույնպես այրի կնոջ բնակարանն էլ իրեն նվիրաբերեց ու տեղափոխվեց Լոնդոն՝ Բառնետայի մոտ: Դա երեք տարի առաջ էր: Պոլն այնտեղ՝ Լոնդոնում, իրեն վատ չէր զգում: Հաջողվել էր այնտեղ էլ ոսկերչական իրերի խանութ բացել և, ինչպես հեռախոսազրույցների ժամանակ էր հավաստիացնում« ամեն ինչ նորմալ է, Բառնետան այնքան հոգատար է իր նկատմամբ, դժգոհելու ոչինչ չունի և, ընդհանրապես, կյանքը բավականին լավ է դասավորվել…

…Ակամա պաշարած մտքերից Մայքլը սթափվեց: Հայացքը հեռուստաէկրանից չկտրելով՝ ձեռքը մեկնեց դեպի հեռախոսը՝ իմանալու ժամը« հիվանդանոցից Մերին գո՞ւցե թե արդեն վերադարձած լիներ: Հենց այդ պահին էլ հեռուստաէկրանին ընթերցեց. »Շտա՛պ հաղորդագրություն – Շտա՛պ հաղորդագրություն…«

»Տեսնես որտեղ է հրդեհ կամ՝ ջրհեղեղ«,- անցավ մտքով: Ձեռքի մատները, որ արդեն շոշափել էին հեռախոսատուփը, մեկեն ցնցվեցին սուր, ածելիի նման կտրող զանգից«:

– Մա՛յքլ, Մա՛յքլ…

– Այո՛, Մերի:

– Մայքլ, ուժեղ պայթյուն եղավ…

Շենքը տատանվում է… Բոլորը խուճապահար փախչում են… Բայց, ինչ էլ լինի՝ իմացի՛ր. Ես սիրո՜ւմ եմ քեզ…

Մայքլն ընդոստ վեր ցատկեց, ուշադրություն չդարձնելով աջ ազդրի ցավերին՝ ակնթարթորեն իրեն նետեց պատշգամբ: Մանհաթենի այն հատվածում, ուր երկնաքերներն էին, փոշու ծիփ- թանձր ամպն էր բարձրանում…

– Մե՜- րի՜, Մե՜ – րի՜, – բղավեց Մայքլն ու հեկեկաց…

Հոգեկան այդ խոր ցնցման պահին նա չնկատեց ԱՄՆ-ի փոքրիկ դրոշակին ամրացված այն զույգ փուչիկները, որ անսպասելիորեն հայտնվեցին պատշգամբի դիմաց, ապա վեր սլանալով՝ սավառնեցին հեռո՜ւ – հեռուներ…

…Օրեր, ամիսներ անց հյուսվեց մի գեղեցիկ պատմություն այդ զույգ փուչիկների մասին: Պատմություն՝ սիրո հավերժության, ինչպես պատմվում է, քարշող հրթիռի նման տանում էին Մերիի ինքնագիրը, որ վերջին պահին հասցրել էր գրանցվել ԱՄՆ-ի պետական դրոշակի վրա. »Ես սիրում եմ քեզ, Մա՛յքլ«: Փուչիկները հրթիռի արագությամբ սլացան երկրագնդի չորս ծագերով՝ հյուսիսից-հարավ, արևելքից-արևմուտք… Այդպես մի քանի պտույտ գործելով մեր այս սրտաչափ երկրի շուրջ՝ վայրէջք կատարեցին Ֆիլիպիների մայրաքաղաք Մանիլայի բարձրահարկ շենքերից մեկի ընդարձակ բակում: Այստեղ խաղում էին մի խումբ աղջիկ-տղաներ: Նրանցից ամենաճարպիկը 5-րդցի Մոլլան եղավ: Նկատելով Մերիի ինքնագրավ փուչիկները՝ անմիջապես ճանկեց ու փախավ հեռու՝ ջանալով ընթերցել գիրը: Սակայն համադասարանցի Արթուրը, որ համառորեն հետապնդում էր, վերջապես հասավ ու բռնեց թևից.

– Մոլլա՛,- ասաց,- տո՛ւր ես կարդամ:

– Ոչ, Արթո՛ւր, ե՛ս…

– Դե լավ, կարդա՛, կարդա՛…

Եվ Մոլլան սկսեց տառ առ տառ ընթերցել… Ես սի-րում եմ քեզ…

Կարդաց ու իր այդ անսպասելի խոստովանությունից շիկնեց: Եվ դա Մոլլայի կյանքում հանդիսացավ առաջին ու դեռևս այնքան անսովոր շիկնանքը…

«Եղիցի լույս»

Թիվ 4 (193) 2019

– Մերի՛… Ձայնը դավաճանեց: Այն հնչեց պաղատանքին, թեև ինքն ամենևին այն շան վիճակում չէր, որին տերն անգթորեն թողնում է դրսում՝ տեղատարափ անձրևի տակ ու իր համար հանգիստ հեռանում: Դեռատի կինը, որ բանալին արդեն կիսաշրջել էր շքամուտքի երկաթյա դռան կողպեքի մեջ, զարմացած ետ նայեց. – Ի՞նչ, Մա՛յքլ: – Մոտ արի, խնդրում եմ.- – Կարող է՝ ուշանամ,

Read More


Վան Նովիկով / Երբ լիալուսին չլինի

Նույնիսկ ամառվա տապը կսարսռա ապրիլյան ցրտի վերհուշից:

Նրանք փորձել էին սպանել մահը` փշալարերով, բահերով, բռունցքով ու վերջին նռնակով: Սարսափած ու խուճապահար մահը Նրանց էլ իր հետ տարավ: Հետո ուղեկիցներ ունեցան, որոնց հետ տախտակյա, լաքապատ ամենագնացներով հասան վառոդահոտ լավաների դրախտ: Այստեղ բոլորը պիտի անհոգ ու ներդաշնակ ապրեին: Եղբայրաբար: Անականջ, անգլուխ, անոտ ու անթև: Քավարանում դիմավորող Սերովբեի հայացքը բազմանշանակ էր: Դողէրոցքով էր բռնվել: Թևերն աննկատ ցնցվում էին: Նրանց տեսքից:

Այստեղ Ձեզ երկար ենք սպասել, բայց փոքր-ինչ շտապեցիք: Ճանապարհին պահապան հրեշտակներ չմնացին:

Մի մտահոգվիր նրանք դրախտի ճամփան կգտնեն:

Գիտեմ, բայց նրանք թևեր չունեին, որովհետև ճանապարհվելուց առաջ սրսռուն ցրտից այրվեցին:

Միևնույնն է, նրանց թևերն այդպես էլ թռչելու չափ չէին աճելու, որովհետև այրվեցին քավարանի պարիսպների տակ ապրիլյան ցուրտ գիշերով` նեռին սպասելիս:

Այդ օրվանից էր, որ ոչ-ոք այլևս չդիմավորեց արևածագն ու լիալուսինը, թեկուզ Նրանք միշտ վերադառնում էին: Պահապան հրեշտակները։

Նրանց հետ այլևս ոչ-ոք չի լուսանկարվում: Այլևս ոչ ոք ժամադրության չի կանչում: Աղջիկներն իրարից չեն խլում: Ոչ-ոք, բացի Նրանցից, չի իմանա` դաշույնի շեղբն էր առավել սառը, թե ապրիլյան գլխատող ցուրտը: Պահածոների տուփերը, ժանգից փտած փշալարը, մաշված անվադողերն ու դատարկ պահեստատուփերն էին մեղավոր:

Նրանք միշտ երկնքում են գիշերում: Այն խավարման օրից, երբ արնաքամ կիսալուսինը խժռած հրեշները պաշարեցին դրախտի դարպասները: Աննկատ: Որովհետև Մարդակուլ Չաստվածների աչքերը ագահության որդերն էին կրծել: Հրեշների ոլոր ու լորձոտ սողքը գիշերային տեսասարքերի փոխարեն միայն կիսալուսնով կարելի էր տեսնել: Զինվորական ճտքակոշիկի կրնկով հրեշները սեղմվեցին գետնին ու ստիպված էին անզոր գալարվել, որովհետև Թուր-Կեծակին Մսրա մելիքն էր թռցրել, երբ հրեշտակները մահաբեր նիրհում էին: Հետո արնածարավ սողունները վերածվում են անզգա խրտվիլակների՝ անտարբեր ատելության մոլուցքի, զզվանքի, արհամարհանքի, ցրտի, ցավի, լրագրողների ֆոտովիդեոխցիկների ու սարդոստայնային հոխորտումների հանդեպ: Պահապան հրեշտակների հետ հանդիպումից առաջ դրանք կարողանում էին ոտքի մեկ հարվածով դռներ կրնկահան անել, իրենց գործառույթից զրկված, անպաշտպան ականջներ կտրել ու անթև հրեշտակներ գլխատել: Խրտվիլակի կիսախուփ աչքերն անթարթ են: Կիսամութ: Դրանց խորքում լուսինն անհագ խժռելու ու նրա արնածոր վերքն անհագ լիզելու մշուշ է, առջևում` անէություն, դատարկություն, զրո: Ատեի* կատարյալ մարիոնետներ: Վախը, ոչ թե մահվան հետ ժամադրությունն է, այլ` դրա համար պատճառներ չգտնելը:

Հնարավոր է, որ նեռին կրկին դրախտ են տեղափոխելու:

Նրա մեղքերի ներման հարցում կարծես վերևներում համաձայնության են եկել:

Հնարավոր է, որովհետև հիմա տեղեկատվական բարձրագույն տեխնոլոգիաները, վարդագույն պատմուճաններով դատավորներն ու համասեռական զոմբիներն են դատում: Մինչդեռ, երբ արնախում հրեշները լլկում էին լուսինն ու պահապան հրեշտակներին, գլամուրային ատյանների մուրճերը վաղուց արդեն թանգարանային փնտրված ցուցանմուշներ էին: Հիմա էլ որոշել են բնապահպանական նկատառումներից ելնելով սատարել` ուտելի, մանր ու սև ձվերով վերարտադրվող, հազվագյուտ խավարասերների այդ պոպուլյացիային, որը գլամուրացիների ավտոարշավներ, գնդախաղեր ու մարդ ու լուսին խժռելու անթույլատրելիության վերաբերյալ կոնֆերանսներ է կազմակերպում, որոնց ժամանակ 1 րոպե լռությամբ հիշում են լիալուսինը խժռած հրեշներին, որոնց երազանքներն արդեն որդերի օրապահիկ են: Հետո, կապտավարդագույն երազանքներ կիրականան: Կիսամութ գիշերներին վառ կարմիր գիշերազգեստները կնվաղեն կրքոտ մատնահետքերից, լաքապատ ու արնագույն բարձրակրունկները չեն դիմանա… մեղքի ծանրությանը: Ատելությունից ու տրփանքից փրփրած բերանները կմթագնեն շամպայնի կատաղի հորդումից, իսկ աչքերը` դյուրավառ ու լպրծուն հեղուկով, որի սև կրակը անհաշիվ հոգիներ է լլկում` դժոխքում, դրախտում…

…Ում` ինչ, որ վաղը հնարավոր է լիալուսին չլինի:

* Ատե-խաբեության հունական աստվածուհի

«Եղիցի լույս»

Թիվ 4 (193) 2019

Նույնիսկ ամառվա տապը կսարսռա ապրիլյան ցրտի վերհուշից: Նրանք փորձել էին սպանել մահը` փշալարերով, բահերով, բռունցքով ու վերջին նռնակով: Սարսափած ու խուճապահար մահը Նրանց էլ իր հետ տարավ: Հետո ուղեկիցներ ունեցան, որոնց հետ տախտակյա, լաքապատ ամենագնացներով հասան վառոդահոտ լավաների դրախտ: Այստեղ բոլորը պիտի անհոգ ու ներդաշնակ ապրեին: Եղբայրաբար: Անականջ, անգլուխ, անոտ ու անթև: Քավարանում դիմավորող Սերովբեի

Read More


Ամալյա Գրիգորյան / Մարդու դրաման Մարգարետ Դերանցի «Քրտնաձուկը» պատմվածաշարում

Խոստովանեմ` այս գիրքը Դերանցի ստեղծագործական կյանքում բոլորովին այլ որակ է: Ես ծանոթ եմ հեղինակի նախորդ գրքերին, սակայն «Քրտնաձուկը» ժողովածուում հեղինակը ձգտում է արծարծված հարցադրումները շատ ավելի տարողունակ ու բազմաշերտ դարձնել:

Արձակագիր Դերանցի սույն ժողովածուն թարմ խոսք է նրա ստեղծագործության մեջ: Այն թեմատիկ առումով նորույթ է, հեղինակին հարազատ: Դերանցն, ապրելով ու ստեղծագործելով հայրենիքից դուրս, փորձում է գրականություն բերել մի աշխարհ, որը գտնվում է օվկիանոսից այնկողմ և առաջին հայացքից անճանաչելի ու օտար է թվում մեզ: Անծանոթ միջավայր, բարքեր ու կեցություն ու այդ ամենի մեջ ամեն ճիգ գործադրել՝ պահպանելու համար սեփական դիմագիծը: Գրողն այնքան բնական ու անպաճույճ է վերարտադրում այդ ամենը, որ մեծ հետաքրքրասիրությամբ ես ընկղմվում այդ անծանոթ իրականության մեջ: Ժողովածուի գլխավոր հերոսը նոր աշխարհի մարդն է՝ իր ճակատագրով, բարդ հարաբերություններով, վերելքներով ու վայրէջքներով, ապրումներով, հույզերով ու մարդկային թուլություններով: Հեղինակը ճիգ չի գործադրում իդեալականացնելու այս կամ այն հերոսի, ավելին՝ նրա հերոսները ամենասովորական ու աննշան մարդիկ են իրենց ամենաբնական կեցության մեջ: Որոշ ինքնակենսագրական տարրեր պարունակող պատումներում, անգամ հերոսուհին ինքը չափազանց անկեղծ է, անսեթևեթ, նա չի կաշկանդվում, իրեն բաժին հասած ճակատագրից, չի վախենում իր կանացի թուլություններից, բացահայտ ինքնախոստովանություններից, սիրելու և սիրվելու աստվածային զգացումից: Ժողովածուի առաջին իսկ պատմվածքում հեղինակը ներկայացնում է ամուսին կորցրած կնոջ կերպարը: Վաղաժամ այրիանալը հեղինակն անեծք է համարում կնոջ համար: Բայց դա չի նշանակում թե կինը պետք է ընկրկի: Ավելին՝ հերոսուհին անօրինակ քաջություն է դրսևորում ոչ միայն ինքն իրեն վերագտնելու, այլև ընտանիքն առաջնորդելու և ֆինանսապես ապահովելու հարցում: Նա գրում է. «Ես ոգեշնչման աղբյուր դարձա քույրերիս, զարմուհիներիս, նաև՝ փոքրիկ քաղաքի այլ կանանց համար, երբ ինձ բաժին հասած ծանր բեռն էի տանում՝ համառ, անզիջում պայքար մղելով: Տասներեք տարի շարունակ կինը հավատարիմ է մնում իր ամուսնական ուխտին: Սակայն, նա որպես կին զգում է, որ այնուամենայնիվ երջանիկ լինելու իրավունք ունի. «Ցավ պատճառող հպարտությունս մշտական պայքարի մեջ էր սիրված լինելու ցանկության հետ»: Պատմվածքի վերջում այսպիսի խոստովանություն է անում. «Իմ կյանքի երկու տղամարդն այնքան տարբեր են: Եվ գիտե՞ք, ինչն է ամենացվալին: Սիրելի ամուսինս երկնքից տեսնում է, թե իր սիրասուն կինն ինչպես է տառապում Երկրի վրա` ցանկանալով անարժան մեկի սերը: Խոստովանենք հոգեբանական առումով կնոջ համար սա մեծ ողբերգություն է: Այլ էր սերը, երբ կենդանի էր ամուսինը: Ընտանեկան մեր օջախում ճշմարիտ զգացմունքների աղբյուրից էին սնվում հարատև խաղաղությունը, հոգատարությունն ու փոխհամաձայնությունը»:

Ժողովածուի մեջ հստակ ուրվագծվում է ուժեղ կնոջ կերպարը, նրա ներքին դրամատիզմն, իրարամերժ ապրումներն ու պարզապես կանացի երջանկություն գտնելու անհագ ցանկությունը: Կին, որն ամեն ինչին դիմակայում է, բայց այդ ուժեղ կինը իրականում կուզենար թույլ լինել, սիրված ու երջանիկ լինել: Այստեղ արդեն ուժերը խիստ անհավասարազոր են. «Նրա մասին մտածելիս` մարմինս անհայտ-անանուն նյութ է արտադրում: Թերևս` հենց դա է մարմնի հիշողություն կոչվածը: Մարմնի կարոտ, որն ինձ անձկություն է բերում՝ ծնելով անզուսպ հեկեկալու ցանկություն: Փորձում եմ հականյութ արտադրել մարմնիս մեջ, փորձում եմ մոռանալ նրան, բայց չի ստացվում»:

Այսպես՝ «Անճոռնի ճուտիկը» պատումի հերոսուհին՝ Եվան ապրում էր ծանր ու չքավոր կյանքով: Մայրը մի կերպ խմորեղեն վաճառելով էր հոգում ընտանիքի կարիքները, Եվայի բշժկականի ուսման վարձը, երբ ահա մի օր Եվան համակարգչի միջոցով ծանոթանում է ամերիկացի Ալենին, ամուսնանում ու հետը Ամերիա է մեկնում: Թվում է, թե պիտի վերջ դրվեին աղջկա տառապանքներին: Բայց ամուսինը շատ արագ նրան դավաճանում է` թողնելով նրան բախտի քմհաճույքին. «Դու ազատ ես, կարող ես շարունակել կյանքդ այլ տղամարդու հետ, կամ ինչպես ուզում ես»:

Իր աշխատասիրության շնորհիվ Եվան մեծ դժվարություներով հաջողությունների է հասնում օտար երկրում, բայց գալիս է այն եզրակացման, որ ամենաճիշտը հայրենի քաղաքում մնալն էր, լոթի տղաներից մեկի հետ զույգվելն ու երեխաներ ունենալը: Այնինչ կյանքի փորձից գիտեր, որ տխուր, շատ տխուր է, երբ կինն իր փխրուն ուսերի վրա մեծ ծանրություն է վերցնում: Աշխարհի ամենամեծ տխրությունն է, երբ կինն ուժեղ է դառնում` մտորում է հերոսուհին:

«Էմիգրանտ կնոջ պատմությունը» պատմվածքում հեղինակն այսպիսի խորը փիլիսոփայական ընդհանրացում է անում` գրելով. «Բոլոր դժբախտությունները ծնվում են սիրո պակասից: Անգամ շարունակական փնտրտուքից հետո մարդ արարածը, միևնույն է, չի կարող հագուրդ տալ սիրված լինելու իր ցանկությանը: Միայն Տիրոջ աստվածային Սերը կարող է լիացնել սրտի այդ փափագը, կիրքը»:

Դերանցի ինչպես նախորդ` «Սեր և Էմիգրացիա» ժողովածուում, այնպես էլ այս գրքում նույնպես շոշափվում են էմիգրացիայի հետ կապված խնդիրներ, հեղինակը ներկայացնում է այն դժվարություններն ու փորձությունները, որոնց բախվում են հայ էմիգրանտները` օտար միջավայրում: «Տագնապի զգացողություն ունենք հատկապես մենք` էմիգրանտներս,- գրում է հեղինակը,- շարունակ ինչ-որ վատ բան ենք սպասում: Այստեղ մենք յուրային չենք, օտար ենք».

Դերանցը ստեղծել է ամերիկյան կյանքի մի խճանկար, որտեղ ընդգծված ձևով տարբերվում է հայ մարդը, մասնավորապես հայ կինն` իր տեսակով, արժանապատվությամբ, նիստուկացով, արարելու, մաքառելու տոկունությամբ: Այսպես` բավականին առինքնող է հատկապես Նուբարի կերպարը «Եղնիկի հայացքով կինը» պատմվածքում: Նուբարը` որպես հայ առաքինի կնոջ մարմնավորում, հիացմունքի է արժանանում, բայց նա դժբախտ է, որովհետև ամուսինը դառնում է ամերիկյան բարքերի զոհ:

Հեղինակը իրականությունը չի գունազարդում, ընդհակառակը ցույց է տալիս ժամանակակից կյանքի պատկերը, որը լի է ողբերգությամբ: Նկատենք, Դերանցի յուրաքանչյուր տող ապրված է, որն էլ համոզիչ է դարձնում ասելիքը:

Ամենասովորական թվացող դեպքերն ու դեմքերը Դերանցի վարպետ գրչի տակ վեր են ածվում գրական հետաքրքիր պատումների ու կերպարների: Չկան շինծու, արտասովոր վիճակներ, նկարագրություններ, կան իրական դեպքերի ու դեմքերի անշեղ պատկերում, կան մտքի հետաքրքիր խտացումներ, հոգեբանական վերլուծություններ, որոնց շնորհիվ բացվում են կյանքի փակագծերը, հերոսների հուզաշխարհն ու ներքին ապրումները: Նկատենք, շատ դեպքերում հեղինակը տուրք է տալիս հակիրճության, որոշ տեղերում անցումները կտրուկ են և հանկարծակի, բայց դա չի նշանակում, թե ասելիքը թերի է մնում, կամ հեղինակը ժլատ է իր նկարագրություններում, այլ պարզապես հեղինակի թիրախը երկարաբանելու ու մանրամասնելու մեջ չէ, այլ երևույթի անշեղ ներկայացման:

Ուշագրավ է գրքում զետեղված համանուն «Քրտնաձուկը» պատմվածքը: Հեղինակը պատկերում է կանանց գաղութը, որտեղ իր մահկանացուն է կնքում քսաներեքամյա մի աղջիկ` Թինա Միգեը, ի միջիայլոց, ասեմ, որ միշտ չէ որ Դերանցի հերոսները ազգությամբ հայեր են, նման սամանազատումներ չի անում գրողը: Գրողի համար կարևորը մարդկային ճակատագիրն է և ոչ ազգային, կրոնական պատկանելությունը: Նկատենք, Թինան լուռ տանում է մարմնական ցավերը, բայց հոգու ցավը` անպատասխան սիրո ցավը չկարողանալով հաղթահարել` ինքնասպանություն է գործում:

Գրքի պատմվածաշարում հաճախակի ենք հանդիպում հեղինակի շատ դիպուկ ու խորքային ընդհանրացումների, խտամտքերի` կյանքի ամենատարբեր կողմերի վերաբերյալ: Այսպես` մարդկային կյանքի անցողիկության ու կյանքը ոչ լիարժեք ապրելու մասին հեղինակը ցավով գրում է. «Կյանքը հոսում է մեր ցանկություններին ընդդեմ, իսկ ժամանակի փոշին մոռացության էջեր է թաքցնում: Երբևէ մի անգամ մենք բոլորս ճանաչում ենք մտորման ակնթարթներ, որոնք անցած օրերից են սկզբնավորվում: Եվ հասկանում ենք հանկարծ, որ փոքր ձեռքբերումներն անգամ խլել են անփոխարինելի օրեր, որոնք վերադարձ չունեն: Մեր բոլոր ձեռքբերումները դրված են գոյության կշեռքի նժարին: Կամ` ամենամեծ հաղթանակի մեջ անգամ կա պարտության ստվեր…:

Նկատենք, ժողովածուում չկան նաև ժամանակատարածային սահմանափակումներ իրադարձությունները տեղի են ունենում մերթ Հայաստանում, մերթ տեղափոխվում Ամերիկայի Միացյալ Նահանգներ, մերթ Արցախ, Ստեփանակերտ, Շուշի, Դերանց Ծոր: Այս առումով անչափ հետաքրքիր է «Ջրահարսի անեծքը» էսսեն, որն ինքնակենսագրական բնույթի է և հեղինակն այստեղ ներկայացնում է Արցախում ապրած տարիները, Երևան տեղափոխվելն ու ապա Միացյալ նահանգներում հաստատվելը: Հետաքրքիր դրվագների միջոցով արձակագիրը վերարտադրում է իր գերդաստանի` Դերունց պատմությունը, նրա սերունդների կյանքի պատմությունները: Մանավանդ, առանցքային է այստեղ իր Սուրեն հորեղբոր կյանքի ողբերգական վերջաբանով պատմությունը: Վերհուշի միջոցով Դերանցը փորձում է վերակերտել նրանց երբեմնի փառավոր և իր համար սիրելի ու հարազատ կերպարները: Հատկանշական է, որ այստեղ Դերանցը չի շրջանցում արցախյան պատերազմի ծանր տարիները: Ստեփանակերտում կանգնած միակ վկայությունն իր հայրական տունն է, Շուշիից արձակված «Գրադ» համակարգի ականից տան պատը ճաք էր տվել: Վիրավոր, բայց դեռ կանգուն զինվոր է հիշեցնում տունը,- գրում է հեղինակը:

Ժողովածուն եզրափակող «Լաս Վեգաս» ճանապարհորդական ակնարկի մեջ նկարագրվող զվարճությունների, խաղամոլության, անհագուրդ կրքերի ու ցանկությունների այս յուրատեսակ կոնգլոմերացիան Մարգարիտ Դերանցը համեմատում է հայտնի Բաբելոնյան աշտարակի հետ, ինչը դատապարտված էր խորտակման… Գրողի վարպետ գրիչը ընդամենը մեկ նախադասությամբ խտացնում է ամբողջ այդ իրականությունը. «Թվում է` մեղքն այստեղ հոտ ունի…»:

Առաջին հայացքից կարծես արտառոց ոչինչ չկա, թվում է` հանգիստ վերարտադրում է հեղինակը երևույթները, բայց իրականում ներքին մեծ պոլեմիկա (բանակռիվ) կա ամեն մի պատումի մեջ: Հեղինակը հանգիստ ոճով վերարտադրում է կյանքի դրվագներ, բայց իրականում անհաշտ է որոշ չգրված օրենքների հետ, որոնք կաշկանդում են մարդու կամքը, ներքին ազատությունը: Կին-արվեստագետը ուզում է, որ մարդը դուրս գա կապանքներից և ճախրի: Իրականում թույլ չեն Դերանցի հերոսները, պարզապես չստացված ճակատագրերի, հանգամանքների ու աղճատված բարքերի զոհ են:

Հեղինակը կարողանում է թափանցել իր հերոսների հոգեբանական խորը ենթաշերտերը` փորձելով բացահայտել նրանց այս կամ այն արարքին պատճառահետևանքային կապերը, հոգեբանական ապրումները:

Նկատենք, ժողովածուի մեջ անսահման մտահոգություն, խոր կարեկցանք, աստվածային սեր կա մարդկային կյանքի ու ճակատագրի հանդեպ: Գրողը էքզիստենցիալ հարցադրումներով փորձում է հասկանալ իրերի, երևույթների առեղծվածը, բայց «Անվերծանելի է ճակատագրի քմահաճույքը, որ կարող է սպանել կամ ապրեցնել: Անճանաչելի է ակնթարթը, որն իր բովանդակ խորքում ունի կյանք ու մահ, ներկա և ապառնի»:

Գրքի տողերից հավատն է հառնում առ Աստված: Գրողը հավատում է Աստծուն, նա լավատես է: Դերանցի պատումների մեջ թանձր է աստվածային լույսը: Ընկալելի է ամենուր գրողի խորհուրդը` անկախ ամեն ինչից ապրել Աստծով, դա է փրկությունը, միակ մխիթարությունը:

Դերանցի տողը ապրեցնող է:

«Եղիցի լույս»

Թիվ 04 (193) 2019

Խոստովանեմ` այս գիրքը Դերանցի ստեղծագործական կյանքում բոլորովին այլ որակ է: Ես ծանոթ եմ հեղինակի նախորդ գրքերին, սակայն «Քրտնաձուկը» ժողովածուում հեղինակը ձգտում է արծարծված հարցադրումները շատ ավելի տարողունակ ու բազմաշերտ դարձնել: Արձակագիր Դերանցի սույն ժողովածուն թարմ խոսք է նրա ստեղծագործության մեջ: Այն թեմատիկ առումով նորույթ է, հեղինակին հարազատ: Դերանցն, ապրելով ու ստեղծագործելով հայրենիքից դուրս, փորձում է

Read More


Նանար Սիմոնյան / Արցախը` վերելքի ճանապարհ

Հունիսի 25-ին Ստեփանակերտի «Գրիգոր Նարեկացի» պետհավատարմագրված համալսարանում էր հայ թատերագիր, ռեժիսոր, բանաստեղծ, քիմիկոս Հրանտ Մարգարյանը: Հրանտ Մարգարյանը ծնվել է 1938 թվականին Իրաքի Բասրա քաղաքում: 1966 թվականին ավարտել է Սթիվենսի ինստիտուտի տեխնոլոգիական քոլեջը: 1971-1972 թվականներին եղել է Կոլումբիայի համալսարանի գիտաշխատող, 1994-2005 թվականներին՝ Նյու Յորքի նահանգային համալսարանի դասախոս, 1967 թվականից Նյու Յորքի Համազգային թատերախմբի հիմնադիր-ղեկավարն է:

Թատերգությունները նվիրված են ամերիկահայ ժամանակակից կյանքի ազգային և հոգեբանական խնդիրներին:

Ստորև ներկայացնում ենք Հրանտ Մարգարյանի հետ ունեցած հարցազրույցը:

– Պարո՛ն Մարգարյան, ուրախ ենք, որ հնարավորություն է ստեղծվել հանդիպելու Ձեզ: Ջերմ հաղորդություն է ստեղծվել Ձեր և Արցախի միջև: Ի՞նչն է կապում Ձեզ Արցախի հետ:

– Պատմութիւն, անցեալ, հարատեւութիւն. այս բոլորը միացեալ, ժողովուրդի մը պայքարը, ժողովուրդի գոյութիւնը եւ անով Սփիւռքը, սփիւռքի գիտակից տարրին կապիլը Արցախին: Արցախը մեզի համար ոչ միայն անցեալ է, այլեւ անցեալէն եկած պայծառ ապագայի տանող ճանապարհ է: Մենք փոքր տարիքին, երբ որ Հայաստան կ’ ըսէինք, կը խաչակնքէինք, մեզի համար սրբութիւն է: Արցախը նոյն մակարդակի է, նոյն ձեւով է: Ամէն անգամ, երբ որ այս հողը կը մտնեմ, կարծես թէ կը երիտասարդանամ, կը դառնամ այն մարդը, որ ապագային կը նայի: Արցախը մեզի համար սրբութիւններու սրբութիւն է եւ ազգային իմաստով մեր յարատեւութեան առաջին և թերեւս ամենէն զօրաւոր կռուանն է, որուն պէտք է յենուիլ, որուն պէտք է պաշտպանել, սիրել, որպեսզի միացեալ ճակատով մենք կարողանանք պատմութեան երթալ:

– Այսօրվա Արցախը Ձեր աչքերով:

– Հպարտութիւն… բառին իսկական եւ լայն առումով: Մեր ամբողջ պատմութեան ընթացքին, երբ որ կը նայինք մեր ամբողջ պատմութեան, կը տեսնենք Արտաշիսեան հարստութենէն յետոյ Արշակունեացը կու գայ, ճիշտ կէս իջած կ’ ըլլայ մեր սահմանները, մեր հողը: Երբ որ կ’ երթաք մինչեւ Բագրատունեաց հարստութիւն, նորէն աւելի կը կիսուի, կէս հող կ’ ըլլայ… 1918-ին է, որ ինչ-որ մի պուճուր հող կարողացանք պահիլ… Սակայն այսօր Արցախը եկաւ փաստելու, որ 2000-3000 տարիներու պատմութիւնը, որ յաճախ զառիվար եղած է, այսօր դէպի վեր ձգտում մը կայ եւ ասիկա պատմական իրողութիւն մըն է, որ ամէն գիտակից հայ պէտք է ընդունի, պէտք է ճիգ թափէ, որպեսզի այդ զառիվեր ելած ճամփան, շարունակուի: Դառնանք մեր երազած այն հզօր Հայաստանը՝ Արցախով, Սփիւռքով, հայութեամբ: Արցախը մեզի յամար այդ ճանապարհն է, պատմութեան վերելքի ճանապարհն է:

– Անցյալ տարի Արցախում հանդես եք եկել «Մովսես Խորենացի» ներկայացումով: Արցախի թատերասեր հասարակությունը հիշում է գլխավոր դերում Ձեր փայլուն կատարումը: Մենք ճանաչում ենք Ձեզ և՛ որպես բանաստեղծի, և՛ թատերական գործչի, և բեմադրիչի: Դուք Ձեր մեջ ներառել եք մի քանի շնորհներ: Ի՞նչ նոր գործերով եք դիմավորում Ձեր 80-ամյակը: Ինչպիսի՞նն է Ձեր գրական հունձքը:

– Ճիշտ բնորոշեցիք՝ բանաստեղծութիւն, մեծ թուով թատերախաղեր, բեմադրութիւններ: Այս վերջին երկու տարուան ընթացքին, երբ որ 80-ամեակի սեմին կը հասնէի, որոշեցի մեր պատմութենէն առնել այնպիսի խորիմաստ դէմք մը. այդ էլ Խրիմեան Հայրիկն էր: Նրա մասին ես փոքրուց լսած եմ, բայց չէի ուսումնասիրած այն տարողութեամբ եւ այն խօրքով, ինչպէս վերջին երկու-երեք տարիներուն: 1986-էն սկսեալ Խրիմեան կ’ ուսումնասիրէմ: Խրիմեան դարձաւ մեր պատմութեան ամենէն զօրաւոր կռուաններէն մին, եթէ ոչ ամենէն կարեւորագոյնը: Այս մարդը եզակի դէմք է, որովհետեւ մեր բոլոր հոգեւորականները՝ սկսած Մեծն Ներսէս Շնորհալիէն, եթէ բարեգործութիւններ ըրած են, միշտ իրենց ետին թագաւոր ունեցած են, կառավարութիւն ունեցած են: Ահավասի՛կ, պատմութեան մէջ միակը Խրիմեան Հայրիկն է, որուն միակ ուժը իր ժողովուրդն է, եւ կառչած իր ժողովուրդի երազներուն, ան կարողացաւ այդ ժողովուրդին վերելքի մը հասցնել եւ ինչպիսի՜ վերելք: Եթէ նայելու ըլլաք իր ամբողջ գրականութիւնը, կը նկատէք, որ ինքնատիպ գրականութիւն ունի… Որո՛ւ մտքէն կանցնի, որ պապիկը իր թոռը հողին յետ պիտի պսակէ: Ահավասի՛կ, այս մարդը մեզի խորհուրդ կու տայ: Այդ խորհուրդներուն եթէ մենք հետեւինք, այսօրվա կտրուածքով նոյնքան խոր արտահայտութիւններ եղած են: Աշխարհով մէկ կ’ ուզէի, որ Խրիմեանը ճանչնար, տեսնէր: Փորձեցի եւ կը փորձեմ Խրիմեանը ներկայացնել իր վեհութեամբը: Եւ կ’ ուզէմ ամէն հայ, եթէ կարելիութիւնը ունենայ, տեսնէ, լսէ անոր խորհուրդները, որովհետեւ, եթէ ազգային մէջք կ’ ուզես, Խրիմեանը քեզի կու տայ ատիկա, եթէ գիտակից ձեւով մոտենաս: Ես՝ որպէս դերասան, որպէս բեմադրիչ, որպէս գրող ասէմ, որ Խրիմեանը դիւրին չէ ներկայացնելը, եւ կ» ուզէս այնպէս մը ներկայացնել, որ դառնայ այն սուրբը, ազգային սուրբը, որուն մենք կըրնանք հետեւիլ: Երբ որ բէմ կ’ ելլեմ, երբ որ կը վախնամ, անկեղծօրէն կը վախնամ, այս հսկայ տիպարը ներկայացնելու, չըլլայ, չըլլայ, յանկարծ սպրդիմ, յանկարծ սխալ բան մը ըսեմ. ատոր համար Խրիմեանը ճնշիչ ներկայութինն է՝ հոգեպէս, մտայնապէս, ֆիզիկապէս, ամբողջովին Խրիմեան պիտի ըլլաս, պիտի փորձես ըլլալ Խրիմեան, որպեսզի ժողովուրդի մէջ իր հմայքը, իր արժանի տեղը գրաւէ: Եւ ուրախութեամբ ըսեմ, որ 18-20 անգամ է, որ այս մոնո թատրոնը կը ներկայացուի: Ինձի համար մեծագոյն հաճոյք է, երբ որ ժողովուրդը կ’ ընկալէ, երբ որ ես կըրնամ Խրիմեան մը ներմուծել հանդիսատեսի մտքին մէջ, այդ ինքնին ինձի համար մեծագոյն պատիւ է՝ խոնարհաբար կ’ ըսեմ ասիկա: Երբ որ բեմէն կը հեռանայ Խրիմեան, անկեղծօրէն ես կը յուզուիմ, շատ կը յուզուիմ: Եւ միշտ կը հարցնեմ. «Հայրի՛կ, քեզի ներկայացուցի՞»:

– Պարո՛ն Մարգարյան, պիտի ցավով խոստովանենք, որ Մայր Հայաստանում և Արցախում, որքան էլ տեղյակ լինեն, այնուամենայնիվ, ամբողջական պատկերացում չունեն Սփյուռքում ստեղծվող հայ գրականության մասին: Վերջերս ես պաշտպանեցի թեկնածուական ատենախոսություն՝ «Հակոբ Կարապենցի ստեղծագործությունը» վերնագրով, որքան գիտեմ, դուք մտերիմ էիք Կարապենցի հետ: Կարապենցը մեր արձակի նշանավոր դեմքերից է:

Դուք՝ որպես նրա գրչակից, ի՞նչ կարող եք ասել նրա մասին:

– Հոյակապ գրող, ինքնուրոյն ոճի տիրապետող գրող մը եղած է: Շատ յստակ ու պարզ գեղարուեստական գրականութիւն մը ստեղծեց Հակոբ Կարապենց: Նա սփիւռքահայ արձակի մէջ դարձաւ այդ հսկաներէն մէկը: Եւ, բարեբախտաբար, գոնե գրական շրջանակներու մէջ այդ զգացին բոլորը, որ այստեղ մեծ գրող մը կայ: Ինքը արեւմտահայերէն չէր գրեր, բայց նոյնիսկ սփիռքահայ գրականութեան մէջ ինքնորոյն տեղ կը գրաւէր: Եւ կարելի էր Կարապենց թարգմանել որեւէ լեզուի ևւ հպարտանալ իր արձակով, բովանդակութեամբ: Թեմայական իմաստով Կարապենց զտարիւն մտահոգ հայ գրող մը եղաւ մեր գրականութեան մէջ եւ պիտի հոն հասնի, յաւերժին հասնի:

-Կարապենցի շատ հերոսներ իր շրջապատից են: Մի քանի խոսքով պատմեք նրա ստեղծագործությունների և հերոսների մասին:

– Հերոսները հետաքրքրական են: Շատ դիպուկ գործ է «Աբգար ամու օտար հարսը»: Վերջին տեսարանը հոյակապ տեսարան է, իր պարզութեանը մէջ ամբողջ սերունդի մը դիպուկ հասկացողութիւնն է, որ կ’ արտահայտէ: Հայու գենը, ահաւասիկ կը շարունակուի, թեեւ հարսն օտար է: Այնտեղ կ՛ըզգաս իր ազգային գիտակցութեան հիմնական ոլորտները: Եւ միւսներն ալ՝ իր շրջանակէն առնուած գործերուն մէջ: Կարապենց ատոր վարպետն է՝ բառին իսկական առումով:

– Ձեր կարծիքով սփյուռքահայ իրականության մեջ Կարապենցի հերոսները փոխվել են, թե՞ կարող ենք ճանաչել նրանց, եթե հանդիպենք Նյու Յորքի փողոցներում:

– Պէտք է ըսել՝ ոմանք փոխուեր են, որովհետեւ ժամանակի հարց է ատիկա: Չունինք, Աբգար ամու նման մարդ չկա՛յ թերեւս: Միւս հերոսները, որ կեանքի հետ շփուած ունին, կարելի է գտնել: Ամէն մէկ գրող իր ժամանակը կ՛արտահայտէ, Կարապենցը կարողացած է այդ ժամանակաշրջանի պատկերը տալ: Անոնք ալ մտածողութեամբ կը փոխուին: Հերոսները մարդ են ի վերջո: «Անկատար», «Ամերիկեան շուրջպար»՝ ասոնք բոլորն ալ տեղական բնոյթ ունեցող գործեր են: Ապագայի գրողը կամ պատմաբանը, երբ որ ամերիկահայ իրականութեան մասին կ’ ուզէ բան մը խոսիլ, գրել, պէտք է Կարապենց կարդայ:

– Կարապենցի ընտանիքի, շառավիղների մասին ի՞նչ կարող եք ասել:

– Իր զաւակները, թոռները ամերիկեան շրջանակի ազդեցութեան տակ են: Այդ ամերիկեան շրջանակն այնքան զորաւոր ներգործութիւն ունի առհասարակ հայ կեանքի վրայ, որ դժուար է… Կարապենցի մտահոգութիւնները ժամանակի բերումով կը նուազին, աւելի աղօտ կը դառնան: Եւ շրջանակն աւելի տիրող կ՛ըլլայ: Ատոր համար այդ շառաւիղները ոչ միայն Կարապենցի պարագային, առհասարակ որեւէ հայու պարագային, որ այդպէս ներծծուած է ազգային հասկացողութեան մէջ. յաջորդական սերունդներն աւելի աղօտած են այդ մարզերուն մէջ ամերիկեան առումով եւ ոչ միայն ամերիկեան, իրականութեան մէջ ասիկա նաեւ եւրոպական երկրները, Ռուսիա նոյնն է պարագան, արաբական երկիրները նոյն ձեւով: Շրջանակը կլանող է: Եւ այստեղ պետք է շեշտել՝ միակ տեղը, ուր յոյս պիտի ունենանք որպէս հայ՝ Հայաստանն ու Արցախն է: Այս է մեր յոյսը: Այստեղ փոփոխութիւններն ազգային իմաստով յարափոխութիւններ են, բայց ոչ այլ մշակոյթի: Մենք ձեւով մը աշխարհին հետ կը քալինք, բայց միայն այստեղ ազգայինը կը մնայ: Այստեղ ըսելով՝ կը հասկնանք Հայաստան ու Արցախ: Այս է մեր ապագան: Միակ ապագան այս է:

– Կարապենցի ստեղծագործությունների մեջ ևս երևում են Ձեր թվարկած մտահոգությունները: Հայերի թոռները հրաժարվում են հայերեն խոսել, հաճախել հայկական դպրոցներ:

– Ինքը մեր բոլոր միջոցառումներուն երբ որ կը հրաւիրէինք, միշտ ալ ներկայ եղած է, միշտ կու գար և կը փնտրէր մեզի: Քանի որ իր ընտանիքին մէջ լեզուն քիչ մը աղօտած էր, իր փնտրտուքը հոն էր, ուր հայերեն կը խոսուի, այնտեղ էր, ուր հայկական մտահոգութիւնները կը բարձրացուէին: Եւ ներկայ էր, միշտ ներկայ էր խոհուն մտահոգութիւններով:

– Այսօր Ստեփանակերտի «Գրիգոր Նարեկացի» պետհավատարմագրված համալսարանում եք: Կիսվե՛ք, խնդրում եմ, ձեր տպավորություններով:

– Երեկ, երբ համալսարանի ռեկտոր և բանաստեղծ Վարդան Հակոբյանի հետ էի, տեղեկացայ, որ Արեւմտահայերէն կը դասաւանդուէ այստեղ: Ատիկա սքանչելի, հոյակապ բան մըն է: Ասիկա եզակի երեւոյթ է: Արեւմտահայերէնի դասաւանդումը հիմնական է, կարեւոր է մեզի համար, որովհետեւ մեր ազգային գոյութեան մէջ նաեւ դիմագիծ պահել է՝ եւ գրականութիւն, և լեզուի զարգացում, և ոճի զարգացում: Ինձի համար տեսակ մը զարմանալի է 1880-ական թվականներէն մինչեւ 1915 թուականի լեզուի զարգացումը: Այնտեղ այնքան նոր բառեր կան, ոճային զարգացումներ կան: Ես չեմ հասկըցած մինչեւ հիմա. երկիր չունեցող, քու երկրէն դուրս, այլ երկրի մը մէջ լեզու կը զարգացնես: Եզակի երեւոյթ է: Աշխարհի պատմութեան մէջ թերեւս չկայ այսպիսի բան: Գիրքերուս մէկուն մէջ ես ակնարկած եմ: Ատիկա մեծ բան է: Օր մը երանի առիթ ըլլայ գամ դասաւանդեմ, գամ խօսիմ արեւմտահայ գրականութիւն: 1915-էն ետք լեզուի զարգացումը, ոճի զարգացումը, գրականութեան զարգացումը նոր ընթացք մը բացաւ: Ատ ալ բացառիկ երեւոյթ մըն է: Այդքան շեշտակի բաժանում եւ նորընձյուղում՝ շատ եզակի երեւոյթ է ասիկա: Հաւանական է, որ սոցիոլոգները կըրնան ասոր մասին խոսիլ բաւական երկար: Բայց իրողութիւնն այն է, որ լեզուն ուրիշ ձեւ ստացաւ, ուրիշ բանաստեղծներ եկան՝ Մատթէոս Զարիֆեան, Զահրատ, Խրախունի… ասոնք նոր ընթացք տուին արեւմտահայ գրականութեան: Տեսակ մը անհասկանալի երեւոյթ է զարգացման, բայց ընդունելի, բացառիկ երեւոյթ մըն է:

– Շնորհակալութիւն: Առաջիկա Ձեր ծրագրերի մասին` երկու խոսքով:

– Առաջիկա ծրագրերը շատ են: Հիմա արդէն պատրաստ վիճակի մէջ է թարգմանութիւն մը, մեր հայ բանաստեղծ Փիթեր Բալաքեանի գործի թարգմանութիւնը, որ աւարտած է եւ կը սպասենք հրատարակուելու: Բանաստեղծական առաջին հատորս վերջնական շրջաններու մէջ է: Ան ալ պիտի հրատարակուի եւ նոր թատերախաղեր կան, որոնք արդեն կառոյցային իմաստով կազմված են: Եթէ տարիքս եւ առողջութիւնս ներեն, կը հուսամ՝ դեռ տալիք ունիմ մեր գրականութեան: Հուսամ՝ կըրնամ հասցնել: Ատոր ես չեմ ուզէր հեռանար երկրէն, բայց այդպէս պիտի ըլլայ: Ինչքան որ կըրնամ պիտի փորձեմ ուժերուս ներած չափով…

– Շնորհակալություն: Մաղթենք Ձեզ քաջառողջություն, արցախյան երկարակեցություն և ստեղծագործական նորանոր վերելքներ:

– Շատ-շատ շնորհակալ եմ այս հանդիպման համար: Ինձի համար մեծագոյն հաճոյք է այսօր գտնուիլ այս համալսարանին մէջ: Պիտի Արցախի Գրողներու միութեան անդամներու յէտ հաղորդակցիմ եղբայրաբար՝ մտաւորական մակարդակի վրայ: Եւ միասին՝ ձեռք ձեռքի երթանք հոն, ուր մեր ազգը մեզի կ՛ուզէ, որ տեսնէ:

«Եղիցի լույս»

Թիվ 04 (193) 2019

Հունիսի 25-ին Ստեփանակերտի «Գրիգոր Նարեկացի» պետհավատարմագրված համալսարանում էր հայ թատերագիր, ռեժիսոր, բանաստեղծ, քիմիկոս Հրանտ Մարգարյանը: Հրանտ Մարգարյանը ծնվել է 1938 թվականին Իրաքի Բասրա քաղաքում: 1966 թվականին ավարտել է Սթիվենսի ինստիտուտի տեխնոլոգիական քոլեջը: 1971-1972 թվականներին եղել է Կոլումբիայի համալսարանի գիտաշխատող, 1994-2005 թվականներին՝ Նյու Յորքի նահանգային համալսարանի դասախոս, 1967 թվականից Նյու Յորքի Համազգային թատերախմբի հիմնադիր-ղեկավարն է: Թատերգությունները

Read More


Զոհրաբ Ըռքոյան / Ամրոցները՝ որոտանի ափերին

Սա Հայստան է եւ վերջ...

Լեոնիդ ԱԶԳԱԼԴՅԱՆ

Հայոց երկրի ջրառատ գետերից Որոտանը Սյունիքի մարզի Որոտան գյուղից մինչև Քաշաթաղի շրջանի Որոտան քաղաք անցնում է իր իսկ ստեղծած կիրճով, որի ափերին գտնվող ժայռակերտ բլուրները ժամանակին օգտագործել են մեր նախնիները և ամրոցներ հիմնել: Տարածքը 18-20-րդ դարերին հայաթափվել էր՝ սկզբում բնակեցվել քրդական ցեղերով, խորհրդային տարիներին բռնակցվել էր Ադրբեջանի Խորհրդային Հանրապետությանը՝ ձևավորելով Կուբաթլուի շրջանը: Գետի ափամերձ հարթ տարածքներում էլ բնակավայրեր են եղել դեռևս 4-5 հազար տարի առաջ, հնարավոր է՝ ավելի շուտ: Այդ վկայում են պահպանված բնակատեղիներն ու դամբարանադաշտերը, ձգվելով գետի երկայնքով մեկ: Այժմ տարածքի հիմնական մասը Արցախի Հանրապետության Քաշաթաղի շրջանի կազմում է: Վերջին տարիներին հնագետների հետ ուսումնասիրել ենք տարածքը և Միայն Որոտանի մոտ գտել մի քանի ամրոց, որոնք գոյություն են ունեցել անտիկ շրջանում, վաղ միջնադարում և մինչև 17-18-րդ դարեր: Վերջերս հնագետներ Գագիկ Սարգսյանի, Լևոն Մկրտչյանի («Մեծամոր» պատմահնագիտական թանգարանի վարիչ) և գրող-հրապարակախոս Բակուր Կարապետյանի հետ դարձյալ տարածքում էինք: Ամրոցներից մեկը, որը գտնվում է գետի ձախափնյա բլրի վրա՝ N. 39 22 17,2 և E. 46 34 01,8 Alt. 658 կոորդինատներում, հավանաբար՝ պատմական Անդոկաբերդն է: Հենց գետի ափից է սկսվում մոտ 50մ բարձրություն ունեցող բլուրը, որի 3 կողմերը ժայռեր են՝ ուղղաձիգ ու անմատչելի, իսկ հյուսիսային թեք լանջը պատված է մացառներով ու թփերով: Այս կողմում վաղ միջնադարում, դրանից առաջ մեծ բնակավայր է եղել, որից պահպանվել են շենքերի հիմքեր, պատեր: Մոտակայքում դամբարանադաշտ է՝ ձգվելով 1 կմ-ից ավելի դեպի հյուսիս՝ Խնձորեսկ գետակի ափերով: Այս մասում է Ալիղուլիուշաղի կոչված գյուղը՝ այժմ՝ Անդոկաբերդ, որտեղ մի մեծ ժայռ-բլուր կա: Հարավ-արևելյան կողմում միջնադարում մեր պապերը ժայռափոր եկեղեցի են հիմնել, որի հարևանությամբ մի քանի քարայրներ ևս կան, որոնք ժամանակին եղել են բնակելի. հնարավոր է նաև ճգնարաններ են: Որոշ քարայրներ գտնվում են ուղղաձիգ ժայռերի մեջ՝ գետնից մի քանի մետր բարձր դիրքում: Ժամանակին ելումուտը կատարվել է պարանների օգնությամբ: Ժայռի մոտով միջնադարում ճանապարհ է անցել՝ ձգվելով Խնձորեսկ գյուղ, որն այն ժամանակ հիմնականում անձավակերտ էր և ամրոցի դեր ուներ: Նշված ճանապարհի հետքերը պահպանվել են: Անդոկաբերդի պարիսպները կառուցվել են հյուսիսային լանջին: Պահպանված պարսպապատերից երևում է՝ ամրոցն ունեցել է 3 շերտ: Առաջին պարիսպն ամենաերկարն է եղել՝ գոտևորելով բլրի երեք կողերը: Ունեցել է 1 մետրից ավելի լայնություն: Երկրորդ և երրորդ պարսպաշարքերն ավելի վերևում են: Որոշ հատվածներում պատերի մեջ օգտագործել են բավականին մեծ քարեր: Բլրի վերին մասում 10-ից ավելի շինությունների հիմքեր կան: Զգացվում է՝ միջնաբերդն այստեղ է եղել: Գետի կողմում ժայռերի միջով 2-3 գաղտնուղի է գործել: Դրանց հետքերը լավ երևում են: Հյուսիսային լանջին՝ առաջին և երկրորդ շերտերում, նույնպես կառույցների հիմքեր ու պատեր կան: Մի շինություն քառակուսի հիմքով է. մոտ 8 մ երկարություն ունեն պատերը: Այստեղ գտնվեց կուռքի փոքր արձանիկ, որը տեղափոխեցինք Բերձոր՝ Քաշաթաղի երկրագիտական թանգարան: Սա խոսում է այն մասին, որ ամրոցը գոյություն է ունեցել դեռևս նախաքրիստոնեական ժամանակներում, ունեցել է պաշտամունքային շինություն, հնարավոր է՝ տաճար: Դեռևս խորհրդային տարիներին ամրոցի մոտով ադրբեջանցիները ճանապարհ են բացել դեպի գետափ, և բավականին վնասվել է հնավայրի տարածքը: Մոտակա բնակատեղին առավել է վնասվել. այն հարթեցրել և օգտագործել են որպես վարելահող: Ամրոցի վաղ-միջնադարյան շերտերի գոյությունը և 4-րդ դարում հայտնի Անդոկ իշխանի մասին պատմական տեղեկություններից ելնելով՝ ՀՀ ԳԱԱ Հնագիտության և ազգագրության Արցախի նորահայտ ամրոցներն ուսումնասիրող հետազոտական խմբի անդամներ Գագիկ Սարգսյանն ու Բակուր Կարապետյանը գտնում են.

– Ամրոցը կապված է Սյունյաց նախարարության մեծ նահապետ Անդոկ իշխանի անվան հետ: Նա Հայոց Արշակ 2-րդ թագավորի կնոջ՝ Փառանձեմի հայրն էր: Անդոկը 4-րդ դարի խոշոր պետական-քաղաքական գործիչ էր, ռազմավար և դիվանագետ: 338 թ., մինչ Արտավազդ Մամիկոնյանի չափահաս դառնալը, իր քենակալ Արշավիր Կամսարականի հետ վարել է Հայոց սպարապետության գործերը:

Նա իր գործունեության ընթացքում ամրացրել է Սյունիքի ամրոցները, կառուցել նոր բերդեր, որոնցից մեր խմբի կողմից հետազոտվել է Անդոկաբերդը:

Այն բազմաշերտ ամրոց-բնակատեղի է, որի վերգետնյա նյութը հստակ վկայում է՝ հուշարձանում կյանքը հարատևել է սկսված Ք.ա. 3-րդ հազարամյակից մինչև վաղ միջնադար ընկած ժամանակաշրջանները: Միջնաբերդի շինությունները կրում են բազմաթիվ վերակառուցումների հետքեր, վերջինն ամենայն հավանականությամբ, եղել է Անդոկ իշխանի կողմից 4-րդ դարում կատարածը: Այստեղից մոտ 1կմ վերևում է Լալազարի կամուրջը, որը կառուցել է խնձորեսկցի Հովակիմ Լալազարյանցը 1867 թվականին, իսկ 1900-1902 թվականներին վերանորոգել է նրա որդին` Սիմեոնը. «Խնծորէսկ գիւղացի Յովակիմ Լալազարեանցի` 1860-ական թուականներին Բարգիւշատ գետի վրա կառուցած քարէ կամուրջը քայքայված էր, անպէտքացած: Այժմ նա վերանորոգված է եւ արդէն համարեա պատրաստ է: Վերանորոգողը հանգուցեալի որդի Սիմէօնն է. նրա ծախսով ճիշտ տարի ու կէս է, ինչ աշխատանքներ էին կատարվում կամուրջի վերանորոգութեան վրա: Ինքը, Սիմէոն Լալազարեանցը, անձամբ հսկում էր այդ գործի վրա» («Մշակ» 1902թ. թիվ 161, էջ՝ 2): Կամրջի հիմնադրման և նորոգման տարեթվերը հիշատակված էին ձախափնյա խելից վեր` գետի հոսքընթաց ճակատին արված 10 տողանոց շինարարական արձանագրության մեջ: Խորհրդային տարիներին երախտամոռ թրքաքրդերը քերել են արձանագրությունը: Զույգ թռիչքներով քարե կամարակապ կամուրջը կառուցման ու նորոգման ժամանակ, խորհրդային տարիներին առավել շատ ծառայում էր մահմեդականներին, որոնք բնակվում էին մոտակա մի քանի գյուղերում՝ Նովլու, Մազրա և այլն: Կամրջի զույգ թռիչքներն ունեն 13,84 մ և 12,66 մ երկարություն: Ջրի մակարդակից ունի 9,10 մետր բարձրություն, լայնությունը 4,31 մետր է: Չնայած պատմական տեղեկություններին Լալազարի կամրջի մասին, տարածքում ավելի վաղ պետք է կամուրջ լիներ, որովհետև, արդեն նշեցինք, նախաքրիստոնեական ժամանակներից այստեղ խիտ բնակեցված է եղել. բնական է՝ բնակավայրերն իրար կապող կամուրջներ պետք է լինեին Որոտանի վրա: Միգուցե նախկին կամրջի տեղու՝մ է Լալազարը կառուցել նորն ու ավելի ամուրը:

Գետի աջակողմյան բլուրներից մեկը Լալազարի կամրջից հեռու է մոտ 1կմ: Ափից մինչև գագաթ բլուրն ունի 150 մետրից ավելի ուղղաձիգ բարձրություն: Կամրջի մոտից արահետ է ձգվում դեպի բլուր, որի հյուսիսարևմտյան կողմը ժայռապատ է: Արահետի եզրերին տեղ-տեղ պատաշարեր են պահպանվել: Նախկինում երևի այստեղով ճանապարհ է գործել՝ սկիզբ առնելով կամրջից: N. 39 26 15,5 և E. 46 26 47,5, Alt. 802 կոորդինատներում գրեթե ուղղաձիգ ժայռերը բնական ամրություն են, և դա են հաշվի առել դեռևս վաղ միջնադարում Սյունյաց երկրի իշխանները, ամրացրել բլրի թույլ կողմերը և այստեղ հիմնել ամրոց: Արևելյան կողմում են հիմնականում պարիսպներ շարել. իսկ ամրոցի մուտքը հյուսիսային կողմում է՝ գետափին մոտ: Ի տարբերություն Անդոկաբերդի՝ այս ամրոցն ավելի ուշ շրջանում է հիմնվել և գոյատևել է մինչև 18-րդ դարի վերջ: Այս հատվածում Որոտանը կոչվում է Բարկուշատ, և պատմությունից հայտնի է Բարկուշատի բերդը, որի մասին առաջինը հիշատակում է 13-րդ դարի պատմիչ Ստ. Օրբելյանը: Սյունիքի պատմություն» գրքում «Հայր Գյուտի ու Քրիստոսասերի համառոտ պատմությունը և Երասխի ափի վանքի կառուցումը» ԻԱ գլխում գրում է. «…Ապա օրեր անց մկրտեցին պարսից նույն թագավորի եղբորորդուն՝ Աբլ Աբաս անունով, նրան փեսա դարձրին Աղվանքի արքա Վաչագանին: Գետի ափին բերդ կառուցեցին, որ նա այնտեղ բնակվելով պաշտպանի կրոնավորներին: Ապա Աբլ Աբասն ու Վաչագանը Սյունիքի իշխանին խնդրելով, վանքի համար սահման առանձնացրին: …Ապա Բարկուշատում մեռնում են Վաչագան և Աբլ Աբաս թագավորները…»

– Բարկուշատի բերդը հիմնվել է 5-րդ դարում և կապված է Հայոց հյուսիս-արևելից թագավոր Վաչագան Բարեպաշտի անվան հետ: Բերդը գործում էր նաև Ս. Օրբելյանի ժամանակներում՝ միջնադարում: Այն չէր կորցրել իր նշանակությունը նաև 18-րդ դարի առաջին կեսին, երբ 1724թ. այն արդեն հանդիսանում էր թուրք Ֆաթ Ալի խանի նստավայրը: Բարկուշատի բերդի մոտ էր գտնվում Բարկուշատ քաղաքը, որը ավերվել ու ամայացվել է: Տարածքի ամրոց-բնակավայրերից մեկի մասին, հավանաբար հենց մեր ենթադրած Բարկուշատի բերդի մասին Ղ. Ալիշանը գրում է. «Մերձ ի խաոնուրդսն նշանակի Տավութլու գիւղ և բերդատեղի, ոչ գիտեմ անուն Դավիթ Բեկի թե այլն»: Որոտանի և նրա վտակ Վարարակնի միախառնման մասում է ադրբեջանցիների կողմից Դավթլու կոչված գյուղը, որից ընդամենը 1 ու կես կմ հեռու է այս բերդը: Դավթլուն մինչ 19-րդ դարավերջ եղել է հայկական բնակավայր. այդ վկայում են գյուղի մոտակայքում պահպանված Հայոց հանգստարանի տապանաքարերը: Սերո խանզադյանն «Ինչ են պատմում քարերը» հոդվածում («Սովետական Հայաստան» ամսագիր. 1984թ. թիվ 6, էջ՝ 3) գրում է, որ Դավուդլուն պատմական Մարգաձորն է: Իսկ գյուղի մոտակա հանգստարանի տապանաքարերից մեկի վրա կարդացել է. «ԱՅՍ Է ՀԱՆԳԻՍՏ ԴԱՎԻԹ ՔԱՋ ԶՈՐԱՎԱՐԻՆ». ԹՎՆ. ՌԾԸ (1609թ.): Շահեն Մկրտչյանն էլ գրում է՝ գյուղը կոչվել է Դավթաշեն(«Ջեբրայիլ-Ղուբաթլուի հայկական պատմա-մշակութային հուշարձանները». «Ազատամարտ» թերթ, 1993թ. թիվ 40, էջ՝ 12):

Իհարկե, հաստատապես հաստատել, որ մեր նկարագրածը Բարկուշատի ամրոցն է, պետք է լավ ուսումնասիրել, պեղել տարածքը: Ամրոցի արևելյան կողմում արհեստական լճակ կա, որն այժմ էլ լի է ջրով: Լճակից դեպի գետ ժամանակին ջրատար կամ ճանապարհ է գործել: Հիմքերը լավ են պահպանվել: Ամրոցից դեպի լճակ գաղտնուղի է գործել: Պահպանվել են դրա աստիճանավանդակները, որոնք հասնում են մի քարանձավի: Այժմ այդ մասը մացառապատ է, և հնարավոր չէ հետազոտել վերևի հատվածը՝ գտնելու գաղտնուղու շարունակությունը: Ջուրը հիմնականում պաշարել են ավելի բարձր մասում: Պահպանվել են մի քանի ջրավազաններ՝ 2-3մ տրամագծով, նույն խորությամբ քարաշար և կրով ծեփված պատերով: Հարավային կողմում ամրոցից ավելի բարձր սարեր կան: Այս կողմում նույնպես ամրոցը մուտք է ունեցել հատկապես ձիերի ու սայլերի համար: Հյուսիսային մուտքը հիմնականում ծառայել է հետիոտներին: Բերդն ունեցել է նաև եկեղեցի, որի հիմքերն ու մի պատի մաս է մնացել: Եթե ընդունենք, որ սա, իսկապես, Բարկուշատի բերդն է, և վերջում նրան տիրացել էր մեր թշնամին՝ Ֆաթ Ալի խանը, բնական է՝ եկեղեցին կործանվել է 18-րդ դարակեսին: Բերդի արևելյան կողմով պարսպապատն անցել է մոտ 200 մ երկարությամբ՝ 1-ից մինչև 10մ բարձրությամբ հատվածներով: Ներսում կան պարսպապատեր, որոնք կառուցվել են հսկա քարերով. հնարավոր է՝ առաջին պատերն են: Հիշատակված եկեղեցուց քիչ վերև մեկ այլ շինության հետքեր կան: Զգացվում է՝ մոտ 200ք/մ մակերեսով կառույց է եղել, որի մուտքի մոտ հսկայական մի քար կա՝ դրված հենաքարերին: Հանգիստ կարելի է անցնել այս քարի տակով: Նման երևույթ տեսել եմ Գեղարքունիքի մարզի Մարտունու տարածաշրջանի Գեղհովիտ գյուղի (իմ ծննդավայրի) Սև սարի մոտակա հնավայրում, որտեղ, ըստ որոշ գիտնականների, հազարամյակներ առաջ աստղադիտարան է եղել: Արևմտյան կողմում ամրոցի ժայռերն ուղղաձիգ են ու անմատչելի: Բերդի գոյության շրջանում ժայռերի վերնամասերը մշակել, հարթեցրել են, որտեղով երթևեկել են զինվորները: Ամրոցի արևելյան կողմում՝ միջին հատվածում, մի պատ կա՝ մոտ 15մ բարձրությամբ, 10մ երկարությամբ: Կառուցված է կիսված սև գետաքարերից: Մացառներն ու առատ խոտը խանգարում են պատին մոտենալ՝ ճշտելու դրա նպատակը: Պարիսպները կառուցված են անմշակ քարերով ու կրաշաղախով, իսկ նշված պատի քարերը մշակված են: Ըստ տեղեկությունների՝ Բարկուշատի բերդի մոտ է եղել համանուն քաղաքը, որն ուշ միջնադարում կործանվել է:

Լուսանկարները՝  Զոհրաբ Ըռքոյանի

«Եղիցի լույս»

Թիվ 04 (193) 2019

Սա Հայստան է եւ վերջ… Լեոնիդ ԱԶԳԱԼԴՅԱՆ Հայոց երկրի ջրառատ գետերից Որոտանը Սյունիքի մարզի Որոտան գյուղից մինչև Քաշաթաղի շրջանի Որոտան քաղաք անցնում է իր իսկ ստեղծած կիրճով, որի ափերին գտնվող ժայռակերտ բլուրները ժամանակին օգտագործել են մեր նախնիները և ամրոցներ հիմնել: Տարածքը 18-20-րդ դարերին հայաթափվել էր՝ սկզբում բնակեցվել քրդական ցեղերով, խորհրդային տարիներին բռնակցվել էր Ադրբեջանի Խորհրդային

Read More


Արցախյան գրադարակ. նոր գրքեր

Հրաչյա ԲԵԳԼԱՐՅԱՆ, ՀՈՒՇԱՊԱՏՈՒՄ, գիրք իններորդ («Արցախ-Նամե» մատենաշար), Ստեփանակերտ, «Դիզակ պլյուս» հրատ., 2019, 712 էջ։ Խմբագիր՝ Գագիկ ԲԵԳԼԱՐՅԱՆ։

«Արցախ-Նամե» մատենաշարի 9-րդ գիրքն է՝ նախորդների օրգանական շարունակությունը։ Այն թաղկացած է հինգ բաժիններից՝ «Հրաշապատում», «Պատմություն», «Ուղերձներ, նամակներ, ելույթներ», «Հուշապատում»։

Հատորը կազմել և կյանքի է կոչել Հրաչյա Բեգլարյանի որդի Գագիկը՝ հոր գրվածքների առաջին ընթերցողն ու արխիվի պահապանը։

Տպագրությունն իրականացվել է Հրաչյա Բեգլարյանի թոռ Մհեր ՂԱԶԱՐՅԱՆԻ հովանավորությամբ։

Սոկրատ ԽԱՆՅԱՆ, Կրակ չէ՝ ինչ է (բանաստեղծություններ), Ստեփանակերտ, «Վաչագան Բարեպաշտ» հրատ., 2019, 208 էջ։ Խմբագիր՝ Ռոբերտ ԵՍԱՅԱՆ։

«Կրակ չէ՝ ինչ է» գիրքը Ս. Խանյանի թվով 21-րդ քնարերգական ժողովածուն է։ Գրքում տեղ են գտել հեղինակի վերջին տարիներին գրած բանաստեղծությունները։

Հավատարիմ իր ստեղծագործական նախասիրություններին, հեղինակը դասական պոեզիայի օրինաչափություններով պատկերում է 21-րդ դարի հայ մարդու հարուստ ներաշխարհը՝ կյանքի բազմաշերտ երանգներով։

Վարդան ՀԱԿՈԲՅԱՆ, ԵՐԿԵՐ, հատոր Է (գրականագիտական հոդվածներ, հրապարակագրություն, գրական էսքիզներ, անդրադարձներ և երկխոսություններ), Երևան, «Արմավ» հրատ., 2019, 580 էջ։ Խմբագիր՝ Արմեն ԱՎԱՆԵՍՅԱՆ։

Գրքում ներառված են գրողի վերջին տարիների գրականագիտական հոդվածները, հրապարակագրությունը, գրական էսքիզները, անդրադարձներն ու երկխոսությունները։ Դրանց մեջ բարձրացվում են ժամանակի մշակութային եւ հասարակական կարեւոր խնդրադրումներ, հեղինակը առաջ է քաշում հարցեր ոչ միայն Հայաստանի ու Արցախի, այլ ընդհանրական հայ ժողովրդի ներկայի ու ապագայի մտահոգություններով։

Նորեկ ԳԱՍՊԱՐՅԱՆ, ԵՂԱԾԸ ՄԻ ԲԱՆ ՉԷ… (պատմվածքներ), Երևան, «Արմավ» հրատ., 2019, 328 էջ։

Գիրքն ընդգրկում է տասը պատմվածք: Բայց դրանք ավելի շատ շարունակում են իրար և, թվում է, հերոսները բոլորն էլ ճանաչում են միմյանց, ապրում են կողք-կողքի, նույն բնակավայրում` անցյալի ու ներկայի մեջ։

Կարևորն այն է, որ հեղինակը բոլորին էլ լավ է ճանաչում, շատերի հետ նույնիսկ ընկերական ու բարեկամական հարաբերություններ ունի։

Կարող եք առանց հարցուփորձի մտնել այդ բնակավայրը` ամենևին էլ չկասկածելով, որ այնտեղ ձեզ սպասում են։

Ամալյա ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ, Գրական ստեղծագործության ուսուցման արդյունավետության ու որակի բարձրացման մի քանի հարցեր (ուսումնամեթոդական ձեռնարկ, օգնություն մանկավարժական փորձուսուցմանը մասնակցող ուսանողներին և սկսնակ ուսուցիչներին), Ստեփանակերտ, «Դպրատուն» հրատ., 2019, 220 էջ։ Խմբագիր` Էդվարդ ՄԿՐՏՉՅԱՆ (բանասիրական գիտությունների դոկտոր, պրոֆեսոր), գրախոսներ` Գրիգորի ՀԱՐՈՒԹՅՈԻՆՅԱՆ (մանկավարժական գիտությունների դոկտոր, պրոֆեսոր), Էլլադա ԲԱՂԴԱՍԱՐՅԱՆ (մանկավարժական գիտությունների թեկնածու)։

Ուսումնամեթոդական ձեռնարկում մանկավարժական փորձուսուցման ընթացքում կատարած ուսումնասիրությունների հիման վրա հեղինակը վերլուծել է Ստեփանակերտի թիվ 1, 2, 4, 5, 7 հիմնական և թիվ 11 ավագ դպրոցների հայոց լեզվի և գրականության ուսուցիչների փորձը, հանգամանորեն ցույց է տվել, թե դասագործընթացում ինչպես են կիրառվում գրականության ուսուցման ավանդական և ժամանակակից մեթոդները։

Աշխատանքում, ուսուցիչների փորձի վերլուծության միջոցով, լուսաբանվում են գրականության դասի ժամանակ ներառարկայական, միջառարկայական, ուղիղ և հետադարձ կապերի, դասավարման լավագույն տարբերակի ընտրության ապահովման հետ կապված հիմնահարցերը։

Ուսումնամեթոդական ձեռնարկը նախատեսված է հայ գրականության սկսնակ ուսուցիչների, բանասիրական ֆակուլտետների ուսանողների համար։

Հրատարակվել է Ստեփանակերտի «Գրիգոր Նարեկացի» պետհավատարմագրված համալսարանի գիտական խորհրդի որոշմամբ։

Նվարդ ՍՈՂՈՄՈՆՅԱՆ, Կարկառներ (վավերագրություն), Բերդաձոր 1988-1991, երկրորդ հրատարակություն, Ստեփանակերտ, «Դիզակ պլյուս», 2019, 416 էջ:

1988-ի ազգային-ազատագրական շարժումը ճնշելու համար Ադրբեջանը շրջափակեց Արցախը։ Բերդաձորի ենթաշրջանը հայտնվեց կրկնակի շրջափակման մեջ, և սկսվեց կյանքի ու մահվան օրհասական պայքար։ 1991-ին Ադրբեջանը խորհրդային զինված ուժերի աջակցությամբ բռնի ուժով փորձեց լուծել հիմնախնդիրը` հայաթափելով երկրամասը։

Արցախյան գոյամարտի բերդաձորյան հատվածում կատարված հերոսական և ողբերգական էջերի, քաղաքական լարված, բարդ ու հակասական իրադարձությունների մասին է Նվարդ Սողոմոնյանի վավերագրությունը։ Դեպքերը, որոնք ներկայացնում են 1988-1991թթ. ժամանակաշրջանի Բերդաձորը, շարադրված են իրական փաստերի հիման վրա։

Արիս ԱՐՍԵՆԻ (Ա.Ա.ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ), Բարձունք տանող արահետով, Ընտրանի (բանաստեղծություններ և պոեմներ), Երևան, «Արմավ» հրատ., 2019, 224 էջ: Խմբագիր՝ Կիմ ԳԱԲՐԻԵԼՅԱՆ։ Տպագրվել է ԱՀ պետպատվերով։

Գիրքը Արիս Արսենիի չափածոյի ընտրանին է, ուր ներկայացված գործերն ընտրված են նրա բանաստեղծական բոլոր շարքերից և տեղադրված են ժամանակագրական կարգով։ Գրքում տեղ է հատկացվել նաև հեղինակի երգիծական ու մանկական, ինչպես նաև վերջին տարիներին գրված գործերին։

Ա. Արսենիի ստեղծագործությունները հիմնականում հայրենասիրության, սիրո, մարդկայնության ու խաղաղության, բազմաթիվ այլ թեմաներով են, նվիրված են ազգային ազատագրական պայքարին, հայրենիքին, պատերազմին ու խաղաղությանը, հայրենի բնաշխարհին։ Գրքում առկա թեմատիկ բազմազանությունը, կառուցվածքային նրբություններն ու բանաստեղծական ասելիքը փոխկապակցված են և ընթերցողի հոգում հուշերի, կարոտի զգացումներ արթնացնելու, աշխարհը, կյանքի բազմազան երևույթները բանաստեղծորեն վերարտադրված տեսնելու նպատակաուղղվածություն ունեն։

Ընտրանին լույս է ընծայվել հեղինակի ծննդյան 60-ամյակի կապակցությամբ։

Արիս ԱՐՍԵՆԻ (Ա.Ա.ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ), Երկերի ժողովածու, գիրք երկրորդ (էսսեներ, ակնարկներ, հոդվածներ, երգիծապատումներ և ֆելիետոններ), Երևան, «Արմավ» հրատ., 2019, 240 էջ: Խմբագիր՝ Կիմ ԳԱԲՐԻԵԼՅԱՆ։ Տպագրվել է ԱՀ պետպատվերով։

Բանաստեղծ, հրապարակախոս, լրագրող Արիս Արսենիի Երկերի ժողովածուի երկրորդ գրքում տեղ են գտել հեղինակի արձակ գործերը, որոնց հիմնական մասը դեռևս անտիպ է։ Նրա ստեղծագործության մեջ՝ սկզբից մինչև վերջ, Հայրենիքի ու հայրենասիրության, պատերազմի ու խաղաղության թեմաներն են։

«Ինչու է Արաքսի ջուրը պղտոր» անտիպ գրքում ազգային ազատագրական պայքարի նվիրյալների, Արցախյան պատերազմում իրենց փառքով պսակած ողջ ու նահատակ ազատամարտիկների մասին պատմող էսսեներն ու ակնարկներն են։

Գիրքն ընդգրկում է նաև նախկինում տպագրված (և ներկա հրատարակության համար լրամշակված) «Անդրանիկ, այսինքն՝ առաջամարտիկ», «Ուշացած երկխոսություն Արարատ Ղազարյանի հետ», «Եվ այսպիսի ճակատագիր», «Ղողանջ հիշատակի» արձակ գործերը, որոնք ժանրային առումով յուրահատուկ ընդգծվածություն ունեն։

Հեղինակի արձակ երգիծանքից գրքում իրենց արժանի տեղն ունեն նաև ֆելիետոններն ու առողջ երգիծանքի վերածված իրական զվարճապատումները։

Գիրքը եզրափակվում է հեղինակի մասին հրապարակումներով։

Նախատեսված է ընթերցողական լայն շրջանակի համար։

Արմեն ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ, Տավրոսեցին (վեպ), Երևան, «ՎՄՎ-ՊՐԻՆՏ» ՍՊԸ հրատ., 2019, 192 էջ։

Հրատարակության մեջ տեղ է գտել վեպի առաջին գիրքը: Թարգմանությունը կատարել է Վոլոդյա Գալստյանը։

Գրքի վրա աշխատել են Սուսաննա Իքրարյանը, Աստղիկ Վարդանյանը, Հերմինե Վարդանյանը։

Տպագրվել է «ՎՄՎ-ՊՐԻՆՏ» ՍՊԸ հրատարակչության տպարանում։

Պատրաստեց՝  Արիս ԳՐԻԳՈՐՅԱՆԸ

«Եղիցի լույս»

Թիվ 04 (193) 2019

Հրաչյա ԲԵԳԼԱՐՅԱՆ, ՀՈՒՇԱՊԱՏՈՒՄ, գիրք իններորդ («Արցախ-Նամե» մատենաշար), Ստեփանակերտ, «Դիզակ պլյուս» հրատ., 2019, 712 էջ։ Խմբագիր՝ Գագիկ ԲԵԳԼԱՐՅԱՆ։ «Արցախ-Նամե» մատենաշարի 9-րդ գիրքն է՝ նախորդների օրգանական շարունակությունը։ Այն թաղկացած է հինգ բաժիններից՝ «Հրաշապատում», «Պատմություն», «Ուղերձներ, նամակներ, ելույթներ», «Հուշապատում»։ Հատորը կազմել և կյանքի է կոչել Հրաչյա Բեգլարյանի որդի Գագիկը՝ հոր գրվածքների առաջին ընթերցողն ու արխիվի պահապանը։ Տպագրությունն իրականացվել

Read More


Արքմենիկ Նիկողոսյան / Միայնակ հերոսի  ֆենոմենը Մուրացանի ստեղծագործություններում (Զեկուցման թեզիս)

Մուրացանի ստեղծագործությունը բավական հարուստ է կերպարային գունապնակով և գործող անձանց քանակով: Ընդ որում` նրա հերոսները ներկայացնում են հասարակական ու սոցիալական ամենատարբեր շերտեր՝ իրենց բնորոշ հոգեբանությամբ ու գործունեության շրջանակով: Սակայն մի հատկանիշ, որ հատուկ է Մուրացանի գոնե բոլոր այսպես կոչված՝ գրողական խնդիր լուծող հերոսներին, անկախ իրենց հասարակական դիրքից, սոցիալական վիճակից և գործունեության բնույթից ու շրջանակից: Նրանք միայնակ մարդիկ են կամ հերոսներ: Եվ թեպետ նրանք անընդհատ այսպես ասեմ` բանակցում են այս կամ այն հանրույթ մտնելու, դրա մաս դառնալու համար, բայց միշտ այս կամ այն պատճառով վանվում են, կամ ունենում ողբերգական ճակատագիր:

Իհարկե, կարելի է ասել, որ հերոսի նման կերպը պայմանավորված է Մուրացանի ստեղծագործական մեթոդով, սակայն մյուս կողմից` մուրացանագիտության մեջ տևական ժամանակ տարբեր մեկնաբանությունները այդ հարցի շուրջ (նկատի ունեմ հատկապես Արսեն Տերտերյանի, Վաչե Պարտիզունու, Սերգեյ Սարինյանի մենագրություններում առկա տեսակետներն ու բանավեճերը) մղում է մտածելու, որ այդ երևույթը, հետագայում բացատրվելով նաև ստեղագործական մեթոդով, այնուամենայնիվ, ավելի շատ հեղինակային-անձնական է և հետագայում է, որ պարզապես ներդաշնակվել է Մուրացանի գաղափարներին ու ստեղծագործական մեթոդին:

Այս առումով` Մուրացանի միայնակ հերոսի ֆենոմենը թելադրված է երեք հանգամանքով կամ ունի այսպես ասած` երեք ակունք.

1. անձնական,

2. պատմական տեքստի ավանդույթ,

3. ստեղծագործական մեթոդ:

1. Թե՛ ժամանակակիցների հուշերը, թե՛ հատկապես Մուրացանի նամակները վկայությունն են այն բանի, որ նա, անկախ իր հասարակական համբավից ու դիրքից, եղել է ներփակ ու, ըստ ամենայնի, չհասկացված անձնավորություն: Այս առումով` Մուրացանի, հատկապես կենտրոնական հերոսները Մուրացանի այսպես ասած՝ կրկնակներն են: Նրանք բոլորն էլ, թեպետ իրենց գործունեությամբ փորձում են լինել հասարակական առումով օգտակար, այնուամենայնիվ, նախևառաջ ձգտում են անձնական երջանկության: Եվ պատահական չէ, որ անձնական երջանկությանը միտված քիչ թե շատ վտանգը այդ հերոսներին գրեթե զրկում է նաև հասարակությանն օգտակար լինելու ձգտումից: Հիշենք` քույր Աննային («Խորհրդավոր միանձնուհի»), Վահան Սարյանին («Լուսավորության կենտրոնը»), Աշոտ Երկաթին, Ցլիկ Ամրամին (,Գևորգ Մարզպետունիե) և այլն: Այս բաժնում առանձին խումբ են կազմում այն գործերը, որոնք ունեն ընդգծված անձնական հիմք` առանց արտաքին այսպես ասած՝ կոսմետիկ հնարքների, որոնք միտված են թաքցնելու հեղինակի միտումը: Խոսքը, մասնավորապես, վերաբերում է «Հասարակաց որդեգիրը» պատմվածքին: Այդ ստեղծագործության հերոս Գևորգը ուղղակի դատապարտված է միայնակության, որովհետև մուրացանյան գաղափարաբանության տիկպիկ կրող է: Նրա ջանքերը՝ մտնել հասարակական լայն շրջանակների մեջ, դատապարտված են: Հասարակությունը, անկախ դրական թե բացասական նպատակներից, Մուրացանի հերոսներին չի ընդունում:

2. Հայոց պատմագրության մեջ ամրագրված է կերպարային զարգացման մի գիծ, որը բնորոշ է նաև Մուրացանի ստեղծագործության ու, մանավանդ, հերոսների համար: Խոսքը վերաբերում է այսպես կոչված՝ «մի ծաղկով գարուն բերողներին»: Պատահական չէ, որ հայոց պատմության մեջ թե՛ նշանավոր, թե՛ քիչ թե շատ նշանակալից ճակատամարտերը, պատերազմները, բարոյական հաղթանակները մշտապես կապվում են միայնակ հերոսի ֆենոմենի, նրա ավնան հետ, որը կարողանում է համախմբող դեր խաղալ կամ միայնակ լուծել հարցերը: Ահա կերպարակերտման այս միտումը բավական հաճախադեպ է Մուրացանի ստեղծագործության մեջ: Խոսքը ինչպես պատմական թեմատիկայով ստեղծագործությունների հերոսների մասին է (Անդրեաս երեց, Ռուզան, Գևորգ Մարզպետունի և այլն), այնպես էլ՝ ժամանակակից: Ընդ որում՝ որքան էլ տարօրինակ թվա, ժամանակակից հերոսների միայնակության պարագայում ավելի գերիշխող է բարոյական հաղթանակի սկզբունքը. հիշենք նույն Գևորգին՝ «Հասարակաց որդեգիրը», Հեղինեին՝ «Հարուստները զվարճանում են» պատմվածքներից:

3. Եվ վերջապես, ստեղծագործական մեթոդի թելադրանքը, որը համադրվելով նախորդ երկու գործոնների հետ, վերջնականապես առարկայացնում է միայնակ հերոսի ֆենոմենը Մուրացանի ստեղծագործության մեջ: Ռոմանտիկական գրականության մեջ, ընդհանրապես, անհատը ֆենոմեն է, միայնակ անհատը, որ ձգտում է փոխել շրջապատը՝ բնորոշ կերպար: Մուրացանյան հերոսի տիպն ահա բնականորեն կրում է այս հատկանիշները, բայց այն առավելությամբ կամ տարբերությամբ, որ նրա՝ անգամ երգիծական շեշտադրում կամ բացասական հատկանիշներ ունեցող հերոսները նույնպես միայնակ են: Նրանք նույնպես մերժվում են ամենատարբեր միջավայրերի կողմից և չեն ինտեգրվում հասարակական ոչ մի խավի: Որպես լավագույն օրինակ հիշենք Պետրոս Կամսարյանին՝ «Առաքյալը» վիպակից: Ի վերջո, ի՞նչ է նրա առաքելության նպատակը, եթե ոչ իր ձգտած հասարակությանը դուր գալու, նրան մերձենալու, ինչ-որ գործով իր կարևորությունը ապացուցելու ձգտում: Ընդ որում՝ այդ միջավայր մտնելու համար նա ձգտում է նախ մերձենալ մեկ այլ միջավայրի, և երկու դեպքում էլ ձախողվում է:

Մուրացանի հերոսները ուղղակի այլ տարբերակ չունեն, քան մենությունն է:

Եղիցի լույս 06(174) – 2016

Մուրացանի ստեղծագործությունը բավական հարուստ է կերպարային գունապնակով և գործող անձանց քանակով: Ընդ որում` նրա հերոսները ներկայացնում են հասարակական ու սոցիալական ամենատարբեր շերտեր՝ իրենց բնորոշ հոգեբանությամբ ու գործունեության շրջանակով: Սակայն մի հատկանիշ, որ հատուկ է Մուրացանի գոնե բոլոր այսպես կոչված՝ գրողական խնդիր լուծող հերոսներին, անկախ իրենց հասարակական դիրքից, սոցիալական վիճակից և գործունեության բնույթից ու շրջանակից: Նրանք

Read More


Լուսինե Ղարախանյան / Արժեքների ձևավորման ու ոչնչացման կարճ ճանապարհը

Ժամանակակից անցումագետներից մեկը՝ Ա. Պշևորսկին ժողովրդավարությունը բնորոշում է որպես արդյունքների անորոշություն՝ ընթացակարգերի որոշակիության պայմաններում: Ժողովրդավարական մոդել իրականում ձևավորվում է, եթե ժողովրդավարությունն այս կամ այն չափով կարելի է համարել ավարտուն: Քաղաքագետ Մ. Մարգարյանը նշում է ,բացասականե և ,դրականե համախմբումների մասին, որոնցից առաջինը ենթադրում է ոչ համակարգային ուժերի անդրայնացման /մարգինալացման/, երկրորդը՝ ժողովրդավարական արժեքների զանգվածային տարածում: Չփորձելով շփոթել քառօրյա պատերազմի համախմբման գործընթացը, որն ավելի շատ ուներ մենթալիտետային նկարագիր, այսօրվա հասարակական տրամադրությունների և հասարակական միջավայրի ընդհանուր ֆոնի հետ՝ նշենք, որ սոցիալ-հոգեբանական ու բարոյական առումով այնքան էլ գովելի չէ այն վիճակը, որ ստեղծված է մեր շուրջը:

Առհասարակ, ցանկացած պատերազմական իրավիճակից հետո, ոչ պատերազմ և ոչ խաղաղություն իրավիճակից ծնված անորոշության վիճակում հասարակության մեջ հիմնականում իշխում է տրամադրությունների նևրոզային ֆոնը, իսկ եթե դրան գումարվում է նաև սոցիալական անարդարությունների և արժեքների փչացման գործընթացը, որը հիմնականում ներածին /էնդոգամ/ է, ապա հասարակական կյանքի գրեթե բոլոր ոլորտներին, նաև առանձին անձանց սկսում է սպառնալ ներքին բարոյալքման վտանգը: Բավականին պարզ է բարոյալքման գործընթացի իրողությունը: Եթե կան սոցիալ-տնտեսական, կրթամշակութային կյանքի կարգավորման հստակ մեխանիզմներ, որոնք կարգավորվում են որոշակի նորմերով ու կանոններով /օրենք, ենթաօրենսդրական ակտ, հրաման, կարգադրություն/, ապա ժողովրդավարական համախմբման գործընթացն իրողություն է, իսկ եթե առկա են պաշտոնատար անձանց կողմից օրենքի տարրի հաճախակի շրջանցման կամ առանձին պաշտոնյաների ստատուսային չարաշահման ու ,ահաբեկմանե /կառավարման բուրգի ցածր սանդղակի ենթական ընկալվում է որպես զոհ, ով պարտավոր է, նույնիսկ վարչական պատասխանատվություն ենթադրելու պարագայում անել այն, ինչ հրահանգել է բուրգի բարձր սանդղակում կանգնածը/ երևույթներ, ապա խոսք չի կարող լինել ժողովրդավարական համախմբան, հանրային ու ազգային մտածողության և բարձր համոզմունքների մասին: Չի կարելի պաշտոնական ստատուսը օգտագործել նեղ անձնական նպատակների իրականացման համար, ինչը նպաստում է ամենաթողության վիճակի ստեղծմանն ու տարածմանը: Եթե ստատուսը դառնում է ճնշման գործադրման միջոց և չի խարսխվում օրենքի, իրավական մտածողության ու անձնական բարոյականության վրա, ապա խոսք չի կարող լինել պետական պաշտոնյաների և, ամբողջությամբ վերցրած, պետական ինստիտուտի նկատմամբ առկա վստահության մասին, որով հասարակության օրգանիզմը կարող է առողջ աշխատել: Եթե օրենքում կատարվում է որևէ X փոփոխությունը որևէ առանձնաշնորհյալ անձի համար, ապա առաջին ուժգին բարոյական հարվածի հասցեատերը նույն անձն է, որի ներքին բարոյալքման համար նպաստավոր ֆոն են ստեղծել և նոր միայն հասարակությունը, որն իր միջով ակամայից բեկում է ինչպես դրական, այնպես էլ բացասական իրողությունները: Ըստ որում՝ պետք է հիշել, որ բացասական երևույթը ավելի շատ ունի ֆիքսվելու հակում, քան՝ դրականը: Բացասական երևույթների գեներացման միտումը նպաստում է ոչ միայն խախտումներ կատարած ոլորտի, այլ նաև անուղղակի ոլորտների բարոյական քայքայմանը: Եթե օրենքը հարմարեցվում կամ շրջանցվում է մեկ կամ մի քանի անձանց համար, ապա պետության ինստիտուցիոնալ արդյունավետություն չկա և չի կարող լինել:

Հասարակության և նրա առանձին անդամների սոցիալ-բարոյական ու անձնային հասունացման վրա խորքային ազդեցություն է ունենում նաև պետական բարձր պարգևների ու կոչումների շնորհման գործընթացը: Կրկին երեսպաշտության և ներքին բարոյալքման գործընթացներ են սկսվում, եթե հավասարեցվում են մատուցված ծառայությունների առումով իրականում շեշտակիորեն տարբերվող երկու անհատներ, որոնք պարգևատրվում են նույն բարձրագույն պարգևով: Արժանիքներ չունեցողի համար ավելի վտանգավոր վիճակ է այն առումով, որ վրա է հասնում բավարարվածության և հագեցվածության այնպիսի մի վիճակ, որից այն կողմ չի կարող տեղի ունենալ անձնային ակտուալացման ու հասունացման դինամիկա: Պարգևը կամ կոչումը կարող է արժեզրկվել, եթե այն չի գտել ճիշտ հասցեատերին: Նրանում խտացված է մի ամբողջ պետության և պետության խորհրդանիշ համարվող Անհատի քաղաքականությունն ու ռազմավարությունը, հետևապես պետք է չափազանց զգույշ լինել հասցեատերերի ընտրության ու ներկայացման պարագայում: Պարգևատրման գործընթացը կարող է նույն չափաբաժնով և ազդեցության ուժով կատարել իր, ինչպես դաստիարակչական, այնպես էլ՝ հակադաստիարակչական գործառույթը:

Որքանո՞վ է այսօր Արցախի պետական համակարգը նպաստում ժողովրդավարացման իրողությանը, արդյո՞ք ազգային արժեքները որոշ պաշտոնյաներ օգտագործում են քաղաքական էության հաշվառմամբ: Ցավոք, մենք այսօր առնչվում ենք դիրքային իշխանությունների առանձին չարաշահումների դեպքերի, որոնք բացասաբար են ազդում, նախ և առաջ, հասարակության տրամադրությունների ու բարոյահոգեբանական կայունության վրա: Հատկապես՝ բարձր կարգի պաշտոնյաների դիրքային չարաշահումների մասին պետք է բարձրաձայնվեն և հնարավորինս կանխվեն, քանի որ դրանք նպաստում են արժեքների մասսայական փչացման երևույթին: Չմոռանանք, որ մեր ազգային նկարագրի մեջ պետությունը, պետական իշխանությունը համարվում է չափանիշային, հետևապես՝ ընդօրինակման, հոգեբանական նույնացման արժանի:

Քաղաքագետները խոսում են ,արատավոր ժողովրդավարությունե երևույթի մասին, որի պատճառներից մեկը հենց պաշտոնային չարաշահումներն են: Այս երևույթի արմատավորման դեպքում ձևավորվում և օրինաչափ է դառնում ,Էլիտարությանե երևույթը: Ըստ որում, այդ երևույթը սկսվում է տարածվել հուզական վարակի պես: Օրինակ, կրթության ոլորտում դա դառնում է ,էլիտարե ընտանիքների, ,էլիտարե երեխաների դասարան, և շրջանառության մեջ են դրվում ,էլիտարե ծնող, ,էլիտարե մանկապարտեզ, ,էլիտարե երեխա հասկացությունները, մինչդեռ կրթության ոլորտում էլիտար է համարվում բարձր գիտելիքներ ու համոզմունքներ ունեցող աշակերտն ու ուսանողը: Այսպիսի պարագայում կարող է լինել ուսուցում և ոչ դաստիարակություն, որովհետև հասարակության արատավոր երևույթները նույն այդ համակարգի լոկոմոտիվի խափանիչը, չնայած այս երևույթների թիկունքում երբեմն իրենց խրախուսական ու բավարարված կեցվածքով կանգնում է նույն ուսուցիչը, մանկավարժը, դպրոցի տնօրենը: Եթե դպրոցում ձևավորվել է էլիտար ծնողների, էլիտար երեխաների էլիտար դասարան, ապա բարոյական քայքայման տարածքում են և՛ ուսուցիչը՝ իր պրագմատիկ վարքագծով ու մտադրություններով, և՛ ծնողական հանրույթը, որն իրեն ու իր երեխային առանձնաշնորհյալ է դիտում, և՛ դպրոցի ղեկավարությունը: Հասարակությունը ի զորու չլինելով պայքարել այսպիսի արատավոր երևույթների դեմ, դառնում է թերզարգացած ու մանկամիտ: Հասարակության մեջ սկսում են նորմավորվել ,մուտանտե, ,պատվիրակցածե արժեքները, երևույթ, որին զոհ է դառնում հատկապես երիտասարդ սերունդը: Այսպիսի երևույթները հանգեցնում են արժեքային անկատարության՝ կրկին ազդելով մարդկանց նյարդահոգեկան առողջության ու կայունության վրա: Կյանքի որակը նախ և առաջ՝ բարոյահոգեբանական և նոր միայն սոցիալ-տնտեսական հենքով է:

Ակամայից հիշեցի 2016 թվականի հունիսի 24-ին Հայաստան այց կատարած Հռոմի Պապ Ֆրանցիսկոսի ելույթը, որը յուրօրինակ ուղերձ է աշխարհին և ուղերձ պետք է լինի նաև մեզ՝ յուրաքանչյուրիս համար: Նա Հայաստանը դիտեց որպես մի ամբողջ աշխարհ և ոչ թե մի փոքր երկիր, ինչպես սովորաբար անվանում են մեր երկիրը: Հռոմի Պապի համար Հայաստանը մի ամբողջ աշխարհ է, որի հիմքում նա դնում է ոչ թե թվաբանական առաձգական տվյալները, այլ ուրիշ արժեքային համակարգ, խարսխված հոգևոր, կրոնական, վսեմ հումանիստական, կրեատիվ-ստեղծագործական, մտավոր-մշակութային չափանիշների վրա, որոնք հատուկ են հայ ժողովրդին: Արդյո՞ք դա դաս եղավ բոլորիս համար…

Եղիցի լույս 06(174) – 2016

Ժամանակակից անցումագետներից մեկը՝ Ա. Պշևորսկին ժողովրդավարությունը բնորոշում է որպես արդյունքների անորոշություն՝ ընթացակարգերի որոշակիության պայմաններում: Ժողովրդավարական մոդել իրականում ձևավորվում է, եթե ժողովրդավարությունն այս կամ այն չափով կարելի է համարել ավարտուն: Քաղաքագետ Մ. Մարգարյանը նշում է ,բացասականե և ,դրականե համախմբումների մասին, որոնցից առաջինը ենթադրում է ոչ համակարգային ուժերի անդրայնացման /մարգինալացման/, երկրորդը՝ ժողովրդավարական արժեքների զանգվածային տարածում: Չփորձելով շփոթել

Read More