Նվարդ Ալեքսանյան  / Բարեպաշտ արքայի  չհնացող պատգամները

Օրերս Ստեփանակերտի Գրիգոր Նարեկացի համալսարանի պոեզիայի և գիտական նիստերի դահլիճում կայացավ «Վաչագան թագավորի Սահմանադրությունը. Արցախից Արցախ»` եռալեզու/հայերեն, ռուսերեն, անգլերեն/ գրքի շնորհանդեսը: Օրվա հանդիպումը կազմակերպել էին Գրիգոր Նարեկացի համալսարանը և Արցախի երիտասարդ գիտնականների և մասնագետների միավորումը:

Գիրքը կազմել և հրատարակել է Արմեն Դավթյանը: Լոռիում ծնված հայորդին իր արմատների փնտրտուքի հետքերով եկել, հասել է Արցախի Մարտակերտի շրջան: Հենց այստեղից է իր պապը 18-րդ դարում տեղափոխվել Լոռի և այսօր ինժեներ-շինարար Ա.Դավթյանի համար իր տոհմականչը դարձել է անվերջ վերադարձի ակունք: Արցախցիներիս հանգով, նա իրեն համարում է Վաչագան Բարեպաշտի հետնորդներից և ժառանգի իրավունքով ու պատասխանատվությամբ անդրադառնում նրա գործունեությանը: Հերթական ձեռնարկը այս գրքի ամբողջացումն ու տպագրությունն է:

Գիրքը ներկայացրել է մեր նախնիների վարքի ու գործառույթների կարգավորման նորմերը, որոնք արարվել են տվյալ ժամանակի` 5-րդ դարի ազգային գործիչների մտքի սլացքով և ամրագրվել` իր երկրի ամրությունն ու ամբողջականությունը նաև իր քաղաքացիների օրինապաշտությամբ պայմանավորող Վաչագան Բարեպաշտի ձեռամբ: Եվ ներկաներին առաջին իսկ պահից էլ պարուրել էր մեր պատմության հանդեպ խոնարհումի ու պատկառանքի զգացումը` իբրև մեր նախնյաց ստեղծածի վերարժևորում: Անհնար է անտարբերությամբ ձեռքն առնել այս փոքրիկ սակայն իր մեջ օրինապաշտության, բարեպաշտության, իրավունքի մեծ ուժ ամփոփոխ գիրքը:

Ինչ խոսք, Բարեպաշտ արքայի անունն անգամ մեր մտապատկերում արթնացնում է 5-րդ դարում ծավալված դրամատիկ իրողությունները՝ ողջյունի խոսքում նշեց Գրիգոր Նարեկացի համալսարանի ռեկտոր, բանասիրության դոկտոր, պրոֆեսոր Վարդան Հակոբյանը: «Նա մեր ժողովրդին առաջնորդել է բարեպաշտության, օրինապաշտության, հայրենասիրության և պետականության պահպանման հանդեպ սիրո ճանապարհով: Այս գիրքը բացառիկ է իր նշանակությամբ և դեռևս մեզ անծանոթ փաստեր է ներկայացնում: Քրիստոնեության ընդունումը մեր ժողովրդին փրկեց ուծացումից, դրան հաջորդեց մեսրոպյան այբուբենի հայտնությունը: Հայոց առաքելության հաջորդ դարակազմիկ քայլը, որ մեր ժողովուրդը կատարեց Վաչագան Բարեպաշտի ձեռամբ` աշխարհում առաջին «Սահմանդրություն կանոնականի» ստեղծումն է»,- ասաց Վ. Հակոբյանը:

«Վաչագան Բարեպաշտի իշխանապետության պատմաիրավական հիմնավորումները» թեմային էր նվիրված պատմական գիտությունների թեկնածու Մելանյա Բալայանի ելույթը: «Այս գրքում Վաչագան Բարեպաշտը ներկայացված է որպես Արցախի և Ուտիքի թագավոր, սակայն, որպես պատմաբան, ամենայն պատասխանատվությամբ, հենվելով պատմական անհերքելի փաստերի վրա, հայտարարում եմ, որ նա եղել է նաև բուն Աղվանքի տիրակալը: Ղազար Փարպեցին, Մովսես Կաղանկատվացին, նաև այլ աղբյուրներ, հիշատակում են, որ 481-484 թթ.-ին Հայաստանում տեղի ունեցած ապստամբությունից հետո պարսից Վաղարշ թագավորը Հայաստանի մարզպան է նշանակում Վահան Մամիկոնյանին, իսկ Վ. Բարեպաշտը դառնում է Աղվանից թագավոր: Ասենք, որ 428 թ-ին, հայ Արշակունյաց թագավորության անկումից հետո Արցախն ու Ուտիքը մտցվեցին Աղվանից մարզպանության մեջ: Մեր բոլոր պատմիչները անդրադառնալով Արցախին` նշել են Աղվանք` հենց այդ պատճառով: Իսկ Աղվանքը հայ մշակույթին էր ենթարկված, քանզի բուն Աղվանքում քրիստոնյա 11-ից ավելի ցեղեր կային, որոնք մեր եկեղեցու ենթակայության տակ էին ու դա էր պատճառը, որ եկեղեցին կոչվել է Աղվանից եկեղեցի»,- ասաց Մելանյա Բալայանը` փորձելով հնարավորինս հակիրճ նկարագրել աշխարհի առաջին Սահմանդրության ստեղծման ժամանակները:

Արքայի ամառանոց Աղվենում է կայացել օրինաստեղծ ժողովը, որին մասնակցել են անվանի գործիչներ` թագավորության տարբեր անկյուններից: Պատմական Աղվենը, ըստ հետազոտողների, գտնվում է ներկայիս Մարտակերտի շրջանի Քոլատակ գյուղի մոտ: Համաձայն բանախոսի` Վ. Բարեպաշտի իշխանապետությունը ներքին այնպիսի կառուցվածք ուներ, որ անհրաժեշտություն էր դարձել հանրային կյանքի կարգավորման կանոններ` Սահմանադրություն ընդունելու և դրանով առաջնորդվելու համար: Հայաստան աշխարհի համար նման դժվարին իրավիճակում արքան այնքան հմտորեն էր թագավորում, որ երկրում տնտեսապես, մշակութապես զարգանալու հնարավորություններ էին ստեղծվել: 19-րդ դարում Վ.Բարեպաշտին նվիրված գեղարվեստական գործերից մեկը պատմում է, որ արքան իր Վարսենիկ դստերը, որպես օժիտ նվիրել է Բագուն /Բաքու/: Սա ևս վկայություն է, որ ամբողջ Ապշերոնյան թերակղզին, Կուրից այն կողմ` ներկայիս Ադր-ի տարածքի մեջ մտած հատվածը, հենց իրական Աղվանքն է, ուր ապրում էին 28-ից ավելի ցեղեր` ընդգծեց Մելանյա Բալայանը:

Շնորհանդեսին ելույթ ունեցավ նաև ԼՂՀ վաստակավոր իրավաբան Վլադիմիր Հովսեփյանը, թեման` «Վաչագան Բարեպաշտի Կանոնական Սահմանադրության իրավական բնորոշ գծերը»: «Հայոց սահմանդրական մշակույթը դարերի պատմություն ունի և իրավունքի, օրինականության ամրապնդումը, արդարադատությունն ու արդարամտությունը մեր ազգին տրված են ի վերուստ: Այդ ամենը հաստատող օրինակները բազմաթիվ են, որոնց ակունքում Վ.Բարեպաշտի ընդունած Կանոնականն է: Երբ արքան գահ է բարձրացել, երկրում անիշխանություն էր տիրում, ներկայիս բնորոշմամբ` քաղաքական ճգնաժամ էր և դրանից դուրս գալու համար պետք է հիմնարար փաստաթուղթ ընդունել, որպեսզի յուրաքանչյուրը կատարի այն, ինչ նախատեսված է դրանով, այսինքն՝ ունենալ Սահմանադրություն: Եվ մինչև փաստաթղթի ընդունումը, արքան հարցումներով դիմել է հայ երևելիներին: Ստ.Օրբելյանը նշում է, որ այդ հարցումները եղել են բավականին ծանրակշիռ խնդիրների շուրջ և պատասխանները` շիտակ: Համաձայն Մ. Կաղանկատվացու` Աղվենի ժողովը կայացել է 488թ-ին` հայոց տոմարի Մարերի ամսի 13-ին, որը ներկայիս հաշվարկով համապատասխանում է մայիսի 20-ին: Այդ իսկ հիմնավորմամբ սատարում եմ մայիսի 20-ը Արցախում որպես իրավաբանի մասնագիտական օր նշելու առաջարկությանը: Իմ կարծիքով՝ կանոնները կարելի է բաժանել 4 խմբի. ներեկեղեցական, հոգևոր և աշխարհիկ իշխանությունների միջև եղած հարաբերությունները կարգավորող, հոգևոր իշխանության և հավատացյալների միջև եղած հարաբերությունները կարգավորող, իրավական, որոնք կարգավորում են քաղաքացիական, քրեական դատավարության և այլ իրավունքների վերաբերյալ նորմերը: Սա խոշոր փաստաթուղթ է, որի կանոնները, բացի եկեղեցական հարաբերությունները կարգավորելուց` վերաբերում են նաև աշխարհիկ կյանքին: Դրանցից տեղեկանում ենք նաև տվյալ ժամանակաշրջանի դատարանների գործունեությանը, սահմանած պատիժների տեսակներին, դատարանների միջև եղած իրավասություններին, նույնիսկ` խափանման միջոցներին: Ազերիները հայտարարում են, որ, իբր հայերը Վ.Բարեպաշտի «Սահմանադրություն կանոնականը» աղվաներենից թարգմանել են հայերեն և բնագիրը ոչնչացրել: Ուրեմն` աշխարհին այս պատամական փաստաթուղթը ներկայացնելու առումով մեր անելիքները շատ են: Վ. Բարեպաշտի Սահմանադրությունը իրավական մտքի կոթող է և հազարամյակներից հառնող մեր պետականության հիմքերից մեկը»,-ասաց Վլ.Հովսեփյանը:

Գրիգոր Նարեկացի համալսարանի դասախոս, բանասիրական գիտությունների թեկնածու Ամալյա Գրիգորյանը «Վաչագան Բարեպաշտ թագավորի կերպարը գեղարվեստական գրականության մեջ» թեմայով իր զեկուցման մեջ նշեց, որ արքայի կերպարը մեզ հայտնի է առաջին հերթին պատմագիտական աղբյուրներից, ժողովրդական ավանդություններից, հեքիաթներից: Բանախոսը շեշտեց, որ կերպարի ընկալումը ժամանակի հոլովույթում գրեթե անփոփոխ է մնացել. «Հայտնի է, որ Բարեպաշտի կերպարը գեղարվեստորեն մարմնավորվել է Ղ.Աղայանի «Անահիտ» հեքիաթում: Իսկ հետագայում պատմավիպասան Հայկ Խաչատրյանը առավել ընդգրկուն ներկայացրել է նրա կերպարը իր «Վաչագան» պատմավեպում: Արցախյան գոյապայքարի տարիներին Վ.Բարեպաշտի կերպարին անդրադարձել է բանաստեղծ Վարդան Հակոբյանը «Տաճարն Աստծո» վիպերգում: Բոլորովին վերջերս տպագրվել է արձակագիր Բակուր Կարապետյանի «Վաչական» պատմավեպը: Ասել է թե` դարերից հառնող հայրենասեր, օրինապաշտ ու բարեպաշտ Վաչագան արքայի կերպարն իր հետագիծն ունի մեր ժողովրդի տարեգրությունում` և որպես պետական գործիչ, և որպես ժողովրդի սիրելի հերոս, ով իր դրվատելի գործերով ինքն իրեն անմահություն է պարգևել»:

Հնչած ելույթների շուրջ ծավալվեց բուռն քննարկում, արտահայտված տեսակետները ոչ միայն անդրադարձ էին պատմական դեպքերին ու դեմքերին, այլև անանց արժեքների յուրատեսակ գնահատական:

Տեղեկացնենք, որ Վ. Բարեպաշտի «Սահմանադրություն կանոնականը» գրքում տպագրվել են նաև մեր երկրամասում իրավակարգի պատմությանը վերաբերող հետաքրքիր նյութեր, ինչպես նաև հին ու նոր Արցախի մասին պատմող լուսանկարներ:

Ամփոփման խոսքում ԱԵԳՄՄ նախագահ, իրավաբանական գիտությունների թեկնածու Ավետիք Հարությունյանն առաջարկեց ուխտագնացություն կազմակերպել Մարտակերտի շրջանի Մատաղիս համայնքի մերձակայքում գտնվող Վաչագան Բարեպաշտի դամբարան: Ինչպես տեղեկացանք վերջին օրերի լրահոսից, առաջարկությունը կատարվել է: Բոլորիս խոնարհումը՝ Բարեպաշտ արքայի հիշատակին:

Նկարում.- Շնորհանդեսի մի խումբ մասնակիցներ

Վաչագան Բարեպաշտի դամբարանի մոտ:

Թիվ 5, 2018թ.

Օրերս Ստեփանակերտի Գրիգոր Նարեկացի համալսարանի պոեզիայի և գիտական նիստերի դահլիճում կայացավ «Վաչագան թագավորի Սահմանադրությունը. Արցախից Արցախ»` եռալեզու/հայերեն, ռուսերեն, անգլերեն/ գրքի շնորհանդեսը: Օրվա հանդիպումը կազմակերպել էին Գրիգոր Նարեկացի համալսարանը և Արցախի երիտասարդ գիտնականների և մասնագետների միավորումը: Գիրքը կազմել և հրատարակել է Արմեն Դավթյանը: Լոռիում ծնված հայորդին իր արմատների փնտրտուքի հետքերով եկել, հասել է Արցախի Մարտակերտի շրջան:

Read More


Դավիթ Միքայելյան / Զվարճախոսություններ

ՋԵՐՄԱՉԱՓԻ ՀՈՒՆԱՐԸ

Մուքու զոքանչը, որ երբեք հիվանդացած չկար, անկողին էր ընկել: Հարյուրին մոտ էր արդեն: Ու հանկարծ…

– Երևի տարիքն է Շարմաղ այուն խեղճացրել,- եզրակացնում էին հարազատները: -Թե չէ նրան ոչինչ քար չի անի…

– Հա, այան մի քանի օրվա ղոնաղ է,- լացակումած շշնջում էին աղջիկները: – Բոլորս նրա ապրածն ենք: Էնպես պիտի անենք, որ մեզնից գոհ մնա…

Ու բոլորը ձգտում էին Շարմաղ այու սրտի ուզածն անել: Աշխարհի երեսին ինչքան անուշ բաներ կային, բերել էին տալիս, դեղ ու դարման անում, որպեսզի սրտներում «դաղ չմնա»:

– Այան ձեզ մատաղ, մի չարչարվեք: Երևի մեռնելու ժամանակս եկել է,- ասում էր նա: – Տանձը որ հասնում է՝ կաթուկ է տալիս: Երևի իմ կաթուկ տալու ժամն էլ է եկել…

– Այա, ինչո՞ւ էս էդպիսի բաներ ասում: Պինդ կաց: Դու դեռ մի հարյուր տարի էլ ես ապրելու, սիրտդ սաղ է…- հավատացնել էր փորձում բժշկուհի թոռը:

Մահից երկու օր առաջ Շարմաղ այան գիտակցությունը գրեթե կորցրել էր: Կցկտուր խոսքեր էր ասում, մեկ՝ սրան-նրան խորհուրդներ ու պատգամներ տալիս, մեկ՝ բողոքում տեսողությունից: Զավակները, թոռ ու ծոռները շրջապատել էին նրան և օգնելու անկարողությունից մի տեսակ խեղճացել: Մուքին ձեռքերը հետևին դրած անխոս ետ ու առաջ էր քայլում, մեկ-մեկ հայացքով հանդիմանում, որ չաղմկեն: Եվ ահա այդ պահին, երկար լռությունից հետո Շարմաղ այան հարայ է տալիս, որ տաքությունից մեռնում է: Բժշկուհի թոռը ներկաներին կամացուկ հայտնում է, որ «կրիտիկական մոմենտ է» հիվանդի համար, այլևս ոչինչ չի օգնի…

Շատ չանցած Շարմաղ այան գլուխը մի կերպ բարձրացնում է ու ձեռքերը տարածում.

– Ա խոխեք, բա մեռա, է՜, էն ջերմաչափը ինձ տվեք, տեսնեմ…

Բժշկուհի թոռը նայում է Մուքուն և գլուխն օրորելով հասկացնում, որ արդեն ուշ է… Մուքին նկատելով, որ զոչանքը տանջվում է, չի դիմանում, ջերմաչափը տալիս է կնոջը և ստիպում, որ դնի մոր թևի տակ: Շատ չանցած սառը ջերմաչափը թևի տակ տեղավորելուց հետո Շարմաղ այան «թեթևացած» բացականչեց.

– Ուխա՜յ, ջանս դինջացավ…

Մուքին քթի տակ խորամանկ ժպտաց.

– Ողորմի քո անցյալներին: Որ ջերմաչափն էդպիսի հունար ունի, ինչո՞ւ շուտ չէիր ասում…

«ԻԶՎԵՍՏԻԱՆ»

Lուսաձորում մի փոստատար կար` Շարմաղ անունով, որին համագյուղացիները պարզապես «Իզվեստիա» էին կոչում: Առավոտից իրիկուն միշտ ոտքի վրա էր: Գոգնոցի մի ծայրում թարմ թոնրահաց կապած, փոտային պայուսակը մեջքին` գյուղի ներքևի թաղով մտնում էր, վերին թաղով դուրս գալիս: Ոչ հոգնել գիտեր, ոչ էլ` տրտնջալ: Եվ, որտեղով էլ անցնում էր, միշտ մի նորություն կհաղորդեր ճամփին կանգնածներին: Իսկ կանայք, օրվա փոստից բացի, առանձնակի հետաքրքրություն էին տածում նրա նկատմամբ, համոզված լինելով, որ Շարմաղն անպայման ինչ-որ թարմ լուր կունենա իրենց համար: Նրան հատկապես անհամբերությամբ էին սպասում թոնրատանը հաց թխող կանայք, որոնք «բերանից բոշ» բնավորությունը լավ իմանալով` հարցափորձ էին անում գյուղի այս կամ այն տան «ներքին գործերից», հետաքրքրվում, թե վերջին օրերին ո՞վ է նշանվել, փեսացուն ի՞նչ փեշակ ունի, կամ ո՞ւմ աղջիկն է ամուսնուց բաժանվել, ինչի՞ համար, ո՞ւմ հարսն է երեխայով… Եվ զարմանալիորեն նա համարյա բոլորին էլ բավարարող պատասխան ուներ, կարողանում էր գոհացնել: Վերջում կանայք թարմ թոնրահացով հյուրասիրում էին և ժպտալով ասում.

– Ամա սուր լեզու ունես, հա՜… Քար ու երկաթին դեմ չի առնի: Օձին էլ իր բնից կհանես…

Շարմաղը լիաթոք ծիծաղում է, ու գոգնոցի թոնրահացն ախորժակով անուշ անելով` շարունակում ճանապարհը:

Օրերից մի օր էլ Շարմաղը գյուղամիջով անցնելիս հանդիպում է Մուքուն և, նրա հետաքրքրությունը թարմ թերթերի հանդեպ իմանալով, մեղավորի պես փորձում արդարանալ.

– Մարդ անհարմար էլ է զգում, երեք օր է, ինչ փոստ չենք ստանում…

– Բան չկա,- պատասխանում է Մուքին և հայացքն ուղղում Շարմաղի բաց, հաստլիկ ոտքերին: – Մի սրտնեղվիր, ջանդ սաղ լինի… Դու էն ասա` աշխարհում ինչ կա, ինչ չկա…

Շարմաղը շփոթված հայացքը թռցնում է նրանից ու, առանց երկար-բարակ մտածելու, պատասխանում.

– Եսի՞մ, ասում են, երկրում վերակառուցում է, պերեստրոյկա…

– Ի՞նչ ես ասում,- հեգնական տոնով ծոր է տալիս Մուքին ու աչքի տակով ավելի ուշադիր տնտղում «Իզվեստիային»: – Լավ էլ վերակառուցվել ես…

ԱԲՈՒՌՈՎ ԿԻՆԸ

Խոզարած Վանեսի կինը` Սիրուշը, որ ջահել ժամանակ Լուսաձորում էլ տղամարդ չէր թողել, որ հետը ման չգար, ամբողջ գյուղով մեկ էր արել, թե իր ամուսինը «ճանապարհից դուրս է, անբարոյական ու հետն այլևս ապրել հնարավոր չէ»: Կանայք հանդիմանում էին, նախատում, որ խելքը գլուխը հավաքի, տարիքին չի սազում, ժողովրդի մեջ մարդու պատիվը իզուր գցում է, իսկ նա շարունակում էր իր էշը քշել: Ճանապարհին ում պատահեր թե չէ, իսկույն լաչառություն էր անում, ամուսնուց բամբասում.

– Սիրտս կերել է անաբուռը: Նրա մոր արգանդը չորանա, որ էդպիսի անառակ է ծնել: Գյուղում էլ կին չի թողել լլկվածը: Ես եմ, որ մինչև հիմա լռել, տարել եմ: Ոչ ոք չէր համբերի… Բա ինձ նմանի տերը ոտքի վրա էսպես կչորանա՞,- ասում ու ճարպակալած մարմինը թափահարելով աչքերին զոռ էր անում նա: – Խելքիս ինչ ասեմ, որ սրտիս ուզածը չեմ արել: Իբրև աբուռ եմ պահել…

– Աղչի, ամոթ է,- կշտամբում են թաղի կանայք:- Աբուռից չխոսես, քեզ էլ ենք լավ ճանաչում, Վանեսին էլ… Խեղճը դեռ բարձր ձենով խոսած չկա, որ լսենք: Նրա նման անմեղ մարդուն ո՞նց ես համարձակվում խայտառակ անել: Հիմա էլ կերած ղալաթներդ նրա վրա ես ուզում դնե՞լ: Բա դու Աստված չունե՞ս…

– Հողեմ ձեր բոզ գլուխները, հա՜…, պայթում է Սիրուշը ու կանանց երկու ձեռքով չանչ անում:- Կապը կտրած շներ: Հենց ձեր նմաններն են տունս քանդել…

Կանայք պայթում են ծիծաղից:

– Քեզ նման բախտավո՞ր ենք, որ Վանեսին տեր դառնանք,- ձեռ են առնում թաղի կանայք:

– Աղչի, անլեզու անասունի գլուխն էնքան է ուռել, որ փորից էլ է անցել,- խայթում է մեկ ուրիշը:

– Նայելուց` մարդու սիրտ է խառնում,- զզվանքով արտահայտվում է կանանցից ամենաջահելը:

– Դուք իմ գլխին մատաղ լինեք, հա՜…,- ֆշշացնում է Սիրուշն ու մտնելով տուն` ձենը բարձրացնում:- Ձեզ նման պոռնիկներին թե դատարանի առաջ չկանգնեցնեմ, ես իմ հոր աղջիկը չեմ…

Երկու օր չանցած Սիրուշը դիմումը ձեռքին մտնում է գյուղապետարան` Մուքու մոտ ու թե.

– Բաժանվում եմ, խնդրում եմ միջնորդես դատարանի առաջ…

– Ի՞նչ է պատահել,- զարմացած հարցնում է Մուքին:

– Մարդս փչացած է, անբարոյական…,- չարացած վրա է տալիս Վանեսի կինը:

– Մեղք ես անում, Սիրուշ: Վանեսը հեռու է քո ասած բաներից,- փորձում է համոզել Մուքին:

– Հեռու է, բա ի՞նչ է,- ավելի է հերսոտվում Սիրուշը: – Դու դեռ նրան լավ չես ճանաչում: Էս րոպեին գյուղում ամենաքիչը հարյուր սիրուհի ունի,- հեծկլտում է նա ու մեկ-մեկ թվարկում Լուսաձորի ամենագեղեցիկ ու պարկեշտ կանանց անունները:

Մուքին համբերությամբ լսում է ու ծիծաղը մի կերպ զսպելով` վերջում եզրակացնում.

– Սիրուշ, էնպես նկարագրեցիր, ասես խեղճ Վանեսը խոզերի ֆերման թողած` Լուսաձորում հարեմ է բացել…

ԽԱՇԻԼԸ

Ձմռան մի ցուրտ օր Մուքու կինը խաշիլ էր եփել: Եվ ահա, երբ պիտի սեղան նստեին, անուշ անեին, որտեղից-որտեղ հայտնվում է նրանց երևանցի փեսացուն: Զոքանչն ամեն կերպ ձգտում է, որ նա գոհ մնա: Տանը որքան ազիզ բաներ են լինում պահած, հանում դնում է սեղանին: Վերջում նա խաշիլով լի ընդհանուր մեծ ափսեն համարյա քաշում է փեսացուի առաջն ու թե.

– Փեսա ջան, ախորժակով հաց կեր, հեռու ճանապարհ ես կտրել, մրսած կլինես…

Մուքին տարակուսանքով նայում է կնոջ կողմն ու հայացքով փորձում հասկացնել, որ իրեն մի քիչ ծանր պահի: Վերջինս, ուսերը զարմացած վեր է քաշում ու խորամանկորեն դիմում նոր քայլի:

– Չհասկացա, փեսա ջան, հիմա դու ո՞ր ճամփով ես եկել,- հարցնում է զոքանչը և խաշիլի մեջտեղում ծովացած յուղը գդալով ակոս բացում, ուղղում նրա կողմը:

– Նոր ճանապարհով եմ եկել,- միամիտ պատասխանում է փեսացուն և սպասում զոքանչի հերթական հարցին:

– Էլի չհասկացա…

Մուքին նկատելով կնոջ խորամանկությունը, գդալը նրա ձեռքից առնում, սոխով տապակած յուղը խաշիլի հետ միասին մի լավ խառնում է ու թե.

– Կնիկ, խառը ժամանակներ են, էդ մարդուն ճանապարհից ինչո՞ւ ես շեղում, թող հացն ուտի…

ՄԵԾ ՄԱՅՐԸ ԽՈՍՏՈՎԱՆՈՒՄ Է «ՄԵՂՔԸ»…

Մուքին, որ ընտանիքի ամենակրտսեր զավակն է համարվում, մոր ծննդյան 90-ամյակի առիթով իր օջախում առատ սեղան էր բացել և հարազատների ու մտերիմների հետ քեֆ էր անում: Բոլորի տրամադրությունը բարձր էր. երգում էին, պարում, սրամտում` փորձելով ամեն կերպ ուրախացնել հոբելյարին ու նրան ջերմություն պարգևել: Իսկ մեծ մայրը, շրջապատված լինելով զավակներով ու հարսերով, թոռ ու ծոռներով, բազմանդամ ընտանիքում իրեն երջանիկ էր զգում: Տատիկը շրջապատի ջերմությունից շոյված ավելի էր անկեղծացել ու մեկ-մեկ ինքն էլ էր փորձում կատակել` քրքրելով անցյալի հիշողությունները: Ներկաներին նա երբեմն անակնկալ էր մատուցում` իր ուրախ ու զվարճալի պատմություններով ու ժպիտը նրանց դեմքից անպակաս էր:

Քեֆի թունդ պահին Մուքին գինովացած մոտենում է մորը ու նեղացած ձևանալով, գրեթե լացակումած դիմում նրան.- Ասում ես՝ իբրև ամենաշատն ինձ ես սիրում, հա՞…

Մեծ մայրը գլխով է անում:

– Հորդ արևով երդվե՞մ, որ հավատաս…

Որդին ավելի նախահարձակ է դառնում ու շարունակում նեղել նրան:

– Դե, որ էդպես է, ասա, ինչո՞ւ բոլոր քույրերս ու եղբայրներս հսկաներ են, իսկ 13 զավակներիդ մեջ ամենափոքրամարմինն ու լղարը ես եմ… Կարա՞ս բացատրես, ա մեր…

Հոբելյարը, որ որդու անակնկալ հարցից նեղն էր ընկել, ու չգիտեր նրան ինչպես «սիրտ դնել», ստիպված խոստովանեց իր «մեղքը».

– Քոռանամ, էդ ես եմ մեղավոր է՜, ես, որ էդքան պուճուր-մուճուր ես արշա եկել, բալաս…

– Ո՞նց թե,- հետաքրքրությունից չի դիմանում` Մուքին խորամանկ աչքով է անում սեղանապետին: – Ես էդպես էլ գիտեի, որ ինձ միշտ աչքաթող եք արել…

– Չէ, մաման մատաղ, էդպես մի՛ ասա, քեզ միշտ բոլորից շատ եմ սիրել: Քո հանդեպ մենակ մի սխալ եմ գործել, ու դրա համար մինչև հիմա ինձ չեմ ներում…

Մուքին հետաքրքրությունից ուշադրությունն ավելի է լարում` ձգտելով մոր գործած «մեղքերի» համար նրանից ավելի հիմնավորված պատասխան ստանալ: Մինչդեռ խեղճ կինը չգիտեր ինչպես դուրս գալ «փոսից»…

– Քեզնով երբ պատճառավոր էի,- ուժ հավաքելով խոսքը շարունակեց մեծ մայրը,- նկուղում մի տակառ կծու տաքդեղ կար` թթու դրած: Ամեն անգամ էնտեղ իջնելուց` հա՜ բոլ-բոլ ուտում էի, ինքն էլ` առանց մի կտոր հացի: Ու հիմա եմ գլխի ընկնում, թե ինչու տեղովդ մեկ էդքան բարութ ես…

Պըլը-Պուղի երգիծաթերթի

էջի խմբագիր՝ Կիմ ԳԱԲՐԻԵԼՅԱՆ

ՋԵՐՄԱՉԱՓԻ ՀՈՒՆԱՐԸ Մուքու զոքանչը, որ երբեք հիվանդացած չկար, անկողին էր ընկել: Հարյուրին մոտ էր արդեն: Ու հանկարծ… – Երևի տարիքն է Շարմաղ այուն խեղճացրել,- եզրակացնում էին հարազատները: -Թե չէ նրան ոչինչ քար չի անի… – Հա, այան մի քանի օրվա ղոնաղ է,- լացակումած շշնջում էին աղջիկները: – Բոլորս նրա ապրածն ենք: Էնպես պիտի անենք, որ

Read More


Նվարդ Ալեքսանյան / Նարեկյան վարդատոն Ստեփանակերտի Գրիգոր Նարեկացի համալսարանում

Հունիսի 28-ին Ստեփանակերտի Գրիգոր Նարեկացի պետհավատարմագրված համալսարանում հերթական վարդատոնն էր՝ նարեկացիական «Գոհար վարդի» անմահությամբ ու բուրմունքով: Արդեն ավանդական դարձած այս տոնը ևս մեկ առիթ է անդրադառնալու միջնադարյան հանճարեղ բանաստեղծին, Աստծո առջև բոլորիս մեղքերի համար ապաշխարողին ու բարեխոսին:

Գրիգոր Նարեկացին հայերիս կողմից վաղուց է սրբացվել և այսօր ուրախությամբ ենք շեշտում Հռոմի պապ Ֆրանցիսկոսի կողմից նրան կաթոլիկ եկեղեցու տիեգերական վարդապետ հռչակելը:

Նարեկացին Աստված տեսած է… Որովհետև Աստված հավատացյալներուն համեմատ՝ գերագույն մքուրներուն միայն կբանա հրաշալիին ոլորտը: Այո, Աստված երևացած է անոր»,- գրել է Արշակ Չոպանյանը:

Հիրավի, միայն ընտրյալներին է տրված այն շնորհքը, որ սեփական հոգու խորաններից հառնող լույսն ու խավարը՝ փոխարկելով Տիրոջ հետ հավերժական գրույց-աղոթքի՝ ժողովրդի համար բալասան դարձնեն: Եվ Սուրբ Գրիգոր Նարեկացին ամեն սերնդի հետ նոր խոհ ու գգացմունք է արարում՝ դարերի միջով ժամանակներն իրար ագուցելով:

Նարեկյան վարդատոնն այս անգամ էլ սկսվեց մեծ գրողի անունը կրող համալսարանի բակում՝ Նարեկացու արձանի մոտ՝ վարդաթերթերի հեղեղով ու վարդերի ընծայմամբ:

Հանդիսությանը ներկա էին Հայ առաքելական եկեղեցու Արցախի թեմի առաջնորդ Պարգև արքեպիսկոպոս Մարտիրոսյանը, Արցախի գրական ընտանիքի անդամներ, ուսանողներ, լրագրողներ, ստեփանակերտցիներ: Ողջունելով ներկաներին՝ ԱՀ գրողների միության վարչության նախագահ, համալսարանի ռեկտոր Վարդան Հակոբյանը նշեց,որ այս վարդատոնը յուրաքանչյուրիս հնարավորություն է տալիս Նարեկացուն հաղորդակցվելով` ճանաչել ինքներս մեգ: «Նարեկացու յուրաքանչյուր բառն ունի անթիվ դռներ, որոնցից ամեն մեկն էլ մեգ համար ելք է: Այսօր ծաղիկներ խոնարհեցինք նրա հուշարձանին այնպես, ասես այդ ծաղիկները հանգրվանեցին Վասպուրական աշխարհի Նարեկա վանքում գտնվող նրա շիրմաքարին»,- ասաց նա:

Նարեկացու հուշարձանի մոտ, պսակադրությունից անմիջապես հետո, Վ. Հակոբյանը ԱԳՄ նախագահությամբ մրցանակներ ու դիպլոմներ հանձնեց 2017թ. լավագույնը ճանաչված գրքերի հեղինակներին:

Վարդատոնը շարունակվեց համալսարանի «Արևմտահայերենի, հայագիտության գիտահետագո-տական Լուտովիկա և Յակոբ Այնթապլեան կենտրոնում»  ելույթներով, ասմունքով, երգով:

«Գրիգոր Նարեկացին մեր ժողովրդի համար անուն ու հասցե է, և նրանով մենք ներկայանում ենք աշխարհին ու նրանով ճանաչվում: Որպես անհատ, որպես ստեղծագործող, իմ կյանքում Նարեկացին եղել է ու կա որպես կատարելության մարմնացում, և պատահական չէ, որ նրա անունով է կոչվում իմ ղեկավարած համալսարանը: Նա թողել է անմահ տաղեր ու անգերագանցելի մի կոթող՝ «Մատյան ողբերգության» պոեմը: Գանձերը մեր իրականության մեջ առաջին անգամ իրենց ժանրային անվանումը ստացան Նարեկացու «Գանձերից»: Դեռևս 10-րդ դարում հայ գրականությունը վերածնունդ ապրեց և մի քանի դարով առաջ ընկնելով համաշխարհային գրականության վերածննդից: «Մատյան ողբերգության» պոեմն իր ժանրային առանձնահատկություններով և արծարծած գաղափարներով այսօր էլ անհաս բարձունք է: Նարեկացու գրքով՝ «Նարեկ», բուժվում են հավատավորները, քանգի նրանց հավատքին միահյուսված է մեծ աստվածապաշտի հավատի գորությունը: Նարեկացին համաշխարհային գրականության մեջ կարողացավ հայրենի բնաշխարհի՝ Վանա լճի պատկերով ստեղծել անապակ ու անհատնում մի եգակի ավագան, ուր մարդը մաքրագործվում է՝ «Աստծո հետ հաղորդակցվելով»,- իր խոսքն այսպես եգրափակեց Վարդան Հակոբյանը:

Պարգև արքեպիսկոպոս Մարտիրոսյանը նախ իր գոհությունը հայտնեց, որ Արցախում Նարեկյան նման վարդատոն է անցկացվում ամեն տարի… «Նարեկացին մարգարեաբար գրել է, թե` ինչպես ապագայում իր աղոթքը պիտի այլ լեգուներում տարածվի ու քարոգվի: Առաջին անգամ թարգմանվել է 18-րդ դարում և առայսօր էլ անմար է հետաքրքրությունը նրա ստեղծագործության հանդեպ: «Գանձասար» կենտրոնը նախաձեռնել է Նարեկացուն ներկայացնել ևս 12 լեգուներով` չինարեն, ճապոներեն, արաբերեն, թուրքերեն, իսպաներեն, գերմաներեն…: Եվ պատահական չէ, որ նա հռչակվեց եկեղեցու Տիեգերական վարդապետ:

Ինչ խոսք, Աստվածաշնչից հետո հայերիս համար ամենասիրված գիրքը «Նարեկն» է, որ դնում ենք հիվանդի բարձի տակ՝ իբրև հրաշագործ դեղ»,- ասաց թեմի առաջնորդը՝ կոնկրետ օրինակներով ներկայացնելով նաև հենց իր կյանքում ունեցած «Նարեկի» դերակատարության մասին: Այն օգնել է և իրեն, և իր մայրիկին` ոչ միայն մարմնավոր, այլև հոգեկան ցավերն ամոքելու, չարին ընդդիմանալու համար:

Հինգ տարեկանից Նարեկացին վանական է եղել, աշխարհիկ կյանքով չի ապրել, աղոթել է, գրել, ճգնել: Այդ սուրբ մարդը անդադար ապաշխարել է ու փառաբանել Աստծուն: Այդ ապաշխարության էությունն է, որ հրաշագործ է: Եթե ապաշխարում ես, Աստծո առաջ անձդ ես խոնարհում, հենց դրանով էլ դու մեծ ես, իսկ խոսքդ՝ հնչեղ, գորեղ ու հրաշագործ: Ուրախ եմ, որ Արցախում նաև Գրիգոր Նարեկացի եկեղեցի ունենք` Հադրութի շրջանի Դրախտիկ գյուղի մոտ: Պետք է վերականգնենք ու վերաօծենք, որ նաև դրանով միշտ մեգ հետ լինի Նարեկացու տիեգերական գորությունը»,- ասաց Պարգև սրբագանը:

Նարեկյան վարդատոնին հնչեցին շատ ելույթներ: Միջոցառման հանդիսավար, Գրիգոր Նարեկացի համալսարանի դասախոս, բանասիրական գիտությունների թեկնածու, գիտական կենտրոնի տնօրեն Ամալյա Գրիգորյանը ներկայացրեց Նարեկացու կյանքի ու կենսագրության հետաքրքիր էջերը: Բանախոսը մեջբերեց կաթոլիկ եկեղեցու կարդինալներից մեկի Նարեկացուն տված հետևյալ գնահատականը. «Նա իր կյանքով և վարդապետությամբ քարոգել է գեղեցկության աստվածաբանությունը, նրա խոսքի գեղեցկությունն ու աստվածաբանությունը միշտ էլ գնահատվել է և պարգ ժողովրդի, և խորիմաց աստվածաբանների կողմից»:

Մանկավարժական գիտությունների թեկնածու, պրոֆեսոր Արկադի Թովմասյանն իր խոսքում անդրադարձավ Նարեկացու ստեղծագործության հոգեբանական շերտերին. «Հոգեբանությունը մարդերգություն է, իսկ Նարեկացու ողջ ստեղծագործությունը հենց մարդերգություն է` աստվածերգության սուրբ խորանի առջև»,- ասաց նա:

Գրիգոր Նարեկացի համալսարանի լեգուների ամբիոնի վարիչ, բանասիրական գիտությունների թեկնածու Ռենա Մովսիսյանը խոսեց «Աստծուն բնութագրող մակդիրների իմաստային խմբավորումը Նարեկացու «Մատյան ողբերգության» պոեմում թեմայի շուրջ` շեշտելով այն գաղափարը, որ դրա բուժիչ ու կենսատու լինելը պայմանավորված է ոչ միայն իր մեջ ամփոփված աստվածային սիրով, այլև խոսքի անպարագիծ շքեղությամբ ու հնչողությամբ: «Շքեղ, ճոխ մակդիրներով և պատկերավորման տարողունակ միջոցներով Նարեկացին կերտում է աստվածային էության ու մարդկային իրականության համեմատական պատկերը, դրանով իսկ իր լեգուն հասցնելով կատարելության,- ասաց նա:

Բանասիրական գիտությունների դոկտոր, պրոֆեսոր Սոկրատ Խանյանը խոսելով Նարեկացու թողած գրական բագմաշերտ ու բագմաբնույթ ժառանգության մասին, նկատեց, որ 10-րդ դարից այս կողմ, Նարեկացու հայտնությունից հետո ժամանակն ունի իր նարեկացիական ընթացքը, և դրա համար էլ բորբոք է հետաքրքրությունը նրա նկատմամբ: Նա շեշտեց անվանի նարեկագետների գործերը, որոնցից յուրաքանչյուրը ներկայանում է որպես ուրույն մեկնություն:

Ներկաները հետաքրքրությամբ ունկնդրեցին նաև Գ.Նարեկացի համալսարանի դասախոսներ Սոնա Համբարձումյանին /Բնական իրավունքների և ագատությունների խնդիրը «Մատյան ողբերգության» պոեմում/, Ելենա Գրիգորյանին /«Մատյան ողբերգության» պոեմի ռուսերեն թարգմանության առանձնահատկությունները/, Ալիկ Սարգսյանին/ Գրիգոր Նարեկացին և Թոնդրակյան շարժումը/:

Վարդատոնին հնչած ելույթներն ընդմիջվում էին հոգևոր և ժողովրդական երգերով, որոնք կատարեց համալսարանի շրջանավարտ, այժմ Երևանի Կոմիտասի անվան պետական կոնսերվատորիայի ուսանողուհի Աննա Իգմայիլյանը: Ուսանողներ Անգելինան, Անուշը և Սուսաննան հանդես եկան մեծ գրողի տաղերի և այլ գործերի ասմունքով:

Նարեկյան վարդատոնն ամփոփելով՝ Վարդան Հակոբյանը նշեց, որ արդեն ամենամյա դարձած տոնն իր շարունակական արարները կունենա տարվա ընթացքում, ավելին՝ գալիք ուսումնականից սկսած՝ համալսարանի բոլոր ֆակուլտետների ուսումնական ծրագրերում կներառվեն Նարեկացուն նվիրված դասաժամեր: Ուսանողները ծրագրել են առաջիկայում ուխտագնացություն կատարել Արցախի Դրախտիկ գյուղի մոտ գտնվող Գրիգոր Նարեկացի եկեղեցին, մոմ վառել: Բուհի տնօրինությունը՝ սկսած եկող ուստարվանից,- ասաց ռեկտորը,- Նարեկյան վարդատոնին միջագգային բնույթ կհաղորդենք՝ Արցախ հրավիրելով Մայր Հայաստանի և արտերկրի մի շարք գրողների ու գրականագետների:

2018թ. Թիվ 06-07(185-186)

Հունիսի 28-ին Ստեփանակերտի Գրիգոր Նարեկացի պետհավատարմագրված համալսարանում հերթական վարդատոնն էր՝ նարեկացիական «Գոհար վարդի» անմահությամբ ու բուրմունքով: Արդեն ավանդական դարձած այս տոնը ևս մեկ առիթ է անդրադառնալու միջնադարյան հանճարեղ բանաստեղծին, Աստծո առջև բոլորիս մեղքերի համար ապաշխարողին ու բարեխոսին: Գրիգոր Նարեկացին հայերիս կողմից վաղուց է սրբացվել և այսօր ուրախությամբ ենք շեշտում Հռոմի պապ Ֆրանցիսկոսի կողմից նրան կաթոլիկ

Read More


Շաքե Երիցյան / Պոեզիան ճշմարիտ է, երբ անկեղծորեն բխում է հոգու խորքերից

Հունիսի 21-ին ՀԳՄ Մեծ դահլիճում տեղի ունեցավ բանաստեղծ, հրապարակախոս, դրամատուրգ Վարդան Հակոբյանի ծննդյան 70-ամյակին նվիրված գրական հանդիսություն:

ՀԳՄ նախագահ Էդվարդ Միլիտոնյանը, նշելով, որ Վարդան Հակոբյանը ժամանակակից հայ պոեգիայի լավագույն դեմքերից է, որ թարգմանվել ու ներկայանում է տարբեր լեգուներով, ընդգծեց. <Ձեր օրինակով, անցած տասնամյակների Ձեր անբասիր կենսագրությամբ ու ստեղծագործությամբ հաստատվում է այն ճշմարտությունը, որ Արցախում ծնված և ապրող բանաստեղծը սոսկ բանաստեղծ չէ: Նա մարտիկ-հրապարակագիր, հարագատ ժողովրդի ագատագրական պայքարով, նրա այսօրվա ու վաղվա ճակատագրով մտահոգ մտավորական, ագգային ու քաղաքական գործիչ է>:

Արձակագիր, հրապարակախոս Գորի Բալայանը խոսեց Արցախյան շարժման սկգբնավորման գործում Վ. Հակոբյանի դերի, ցույցերի ժամանակ հնչած ադրբեջանական լուծը թոթափելու և արցախյան հողն ագատագրելու վերաբերյալ նրա ելույթների մասին: Նա հատկանշական համարեց այն, որ Վ. Հակոբյանը Արցախի Հանրապետության օրհներգի հեղինակն է:

Ըստ ՀՀ ԳԱԱ Մ. Աբեղյանի անվան գրականության ինստիտուտի տնօրեն Վարդան Դևրիկյանի՝ Վ. Հակոբյանը այն սակավաթիվ հեղինակներից է, ով ոչ միայն ճանաչված բանաստեղծ է, այլև գրականագետ: <Նրա գրականագիտական աշխատանքներում նկատելի է շարադրանքի որոշակի գեղարվեստականություն: Վարդան Հակոբյանը կրկնակի սեր է տածում դեպի բանաստեղծությունը և դա երևում է նաև նրա գրականագիտական աշխատանքներում, որոնք նվիրված են արդի հայ բանաստեղծության գարգացման միտումներին>,- նկատեց Վ. Դևրիկյանը:

ՀԳՄ քարտուղար, գրականագետ Պետրոս Դեմիրճյանը ներկայացրեց Արցախի գրական կագմակերպության ողջույնի խոսքը, ապա հավելեց, որ Վ. Հակոբյանի համար բառը, պոեգիան այն ժամանակն է ճշմարիտ ու վավերական, և անկեղծորեն բխում է հոգու խորքերից, որն իր հերթին աներևույթ կապի մեջ է տիեգերքի հետ: Անդրադառնալով գրողի բանաստեղծական պատկերների ինքնատիպությանը՝ Պ. Դեմիրճյանը նկատեց, որ Վ. Հակոբյանի պոեգիան հատկանշվում է ասելիքի, խոհի ու գգացումի՝ մի կողմից մասշտաբայնությամբ, մյուս կողմից խտացմամբ:

Գրականագետ Ագատ Եղիագարյանի հավաստմամբ Վ. Հակոբյանը գարմանալի ճանապարհ է անցել՝ սկսելով իր սերնդի հետ, բայց ինչ-որ պահի կարողանալով վերափոխվել և դառնալ իսկապես ժամանակակից բանաստեղծ: <Բոլոր պարգևները պաճուճանք են, պատյան, քո միջուկը իսկական գրականությունն է, որով դու քո հետքն ես թողել հայ բանաստեղծության մեջ: Իբրև գրական մարդ, իբրև գրական կագմակերպության ղեկավար և իբրև բանաստեղծ՝ դեռ անելիք ունես>,- ամփոփեց Ա. Եղիագարյանը:

Գրականագետ Արքմենիկ Նիկողոսյանը խոսեց Վ. Հակոբյանի պոեգիայի մի քանի առանձնահատկությունների մասին, որոնցով ժամանակակից պոեգիայի ընթացքի մեջ կարևորվում է գրողի տեղն ու դերը: <Կարծես գործ ունենք երկու տարբեր բանաստեղծների՝ Արցախյան պատերագմից առաջ ընկած շրջանի Վարդան Հակոբյանի և հետպատերագմյան կամ անկախության շրջանի Վարդան Հակոբյանի պոեգիաների հետ>,- ասաց բանախոսը և շեշտեց նրա պոեգիային բնորոշ մի հանգամանք՝ չճանաչված պետության բանաստեղծ լինելու բացառիկության գգացողությունը, որը իր հետ բերում է և՛ գեղագիտական, և՛ գաղափարական, և՛ ընդհանուր պոետիկական բագմաթիվ առանձնահատկություններ: <Էքտրեմալ պայմաններում ստեղված պոեգիա է՝ անկախ նրանից, թե թեմատիկ ինչ մասնավորություններ է ընդգրկում>,- բնորոշեց Ա. Նիկողոսյանը:

ՀՀ-ում Արցախի մշտական ներկայացուցիչ Կառլեն Ավետիսյանը նույնպես անդրադարձավ 1988թ. փետրվարյան օրերին Վ. Հակոբյանի դերակատարությանը և ներկայացրեց Արցախի Հանրապետության նախագահ Բակո Սահակյանի ուղերձը:

Ելույթ ունեցան նաև ՀՀ ԳԱԱ թղթակից անդամ, փիլիսոփա Ալեքսանդր Մանասյանը, արձակագիր Բակուր Կարապետյանը, գրականագետ Սուրեն Աբրահամյանը, Արմեն Ավանեսյանը, պատմաբան Հրանտ Աբրահամյանը և ուրիշներ:

Վ. Հակոբյանի բանաստեղծություններից կարդաց երեկոյի հանդիսավար Գայանե Սամվելյանը:

<Գրական թերթ>

Թիվ 22

29.06.2018թ.

Թիվ 06-07 (185-186)

Հունիսի 21-ին ՀԳՄ Մեծ դահլիճում տեղի ունեցավ բանաստեղծ, հրապարակախոս, դրամատուրգ Վարդան Հակոբյանի ծննդյան 70-ամյակին նվիրված գրական հանդիսություն: ՀԳՄ նախագահ Էդվարդ Միլիտոնյանը, նշելով, որ Վարդան Հակոբյանը ժամանակակից հայ պոեգիայի լավագույն դեմքերից է, որ թարգմանվել ու ներկայանում է տարբեր լեգուներով, ընդգծեց. <Ձեր օրինակով, անցած տասնամյակների Ձեր անբասիր կենսագրությամբ ու ստեղծագործությամբ հաստատվում է այն ճշմարտությունը, որ Արցախում ծնված

Read More


Ամալյա Գրիգորյան / Վաչագան Բարեպաշտ թագավորի կերպարը գեղարվեստական գրականության մեջ

Հայ գրականության պատմությունը հարուստ է պատմական դեմքերի, իրադարձությունների ու ժամանակաշրջանների գեղարվեստականացման բազմաթիվ օրինակներով: Դրանք էական նշանակություն ու կարևորություն են ձեռք բերում ոչ միայն տվյալ ժամանակաշրջանի տիպականացման ու հերոսների անհատականացման առումով, այլև ելակետային դրույթներ են դառնում ներկա իրադարձությունները դիտելու պատմական տրամաբանությամբ, նրա ծագումն ու հեռանկարը գնահատելու պատմության դասերով: Գրականագետ Ս. Սարինյանը՝ խոսելով պատմականության մասին, ժամանակին նկատել է. «Պատմականությունը գեղագիտական կատեգորիա է, որ գոյանում է կառուցվածքային բոլոր տարրերի, ձևի ու բովանդակության բաղադրիչների ներքին միասնությունից: Այս տեսակետից պատմականությունը ստանձնում է գեղագիտական կարևոր ֆունկցիա և մեծապես պայմանավորում երկի գեղագիտական-փիլիսոփայական տարողությունը»: Գրողներն իրենց երկերում հավատարիմ մնալով պատմական իրողություններին, դրանք վերարտադրում են յուրովի: Անցյալի սեղմ ու ժլատ փաստերը ստեղծագործողների գրչի տակ վեր են ածվում մեծակտավ գործերի, որոնցում վառ երևակայության, պատկերավորման-արտայհայտչական զանազան միջոցների, լեզվաոճական հնարանքների կիրառությամբ հաջողվում է ստեղծել տվյալ ժամանակաշրջանի կոլորիտային պատկերն ու հերոսների տիպական կերպարները: Այդպիսիք են հայ գրականության նախընթաց փուլերում ստեղծված Վարդանի ու Վարդանանց հերոսների կերպարները Դերենիկ Դեմիրճյանի ,Վարդանանքե պատմավեպում, Արշակ երկրորդի կերպարն ու 4-րդ դարի պատմա-քաղաքական իրադարձությունները, անցքերն ու դեմքերը Րաֆֆու, Ստեփան Զորյանի, Հայկ Խաչատրյանի, Պերճ Զեյթունցյանի, Լ. Խեչոյանի և այլոց պատմավեպերում: Գրականագետ Ն. Գեյը նկատել է. «Մեր ժամանակներում կերպարի, պատկերի ժամանակային ըմբռնումը սերտորեն կապված է գեղարվեստական գրականության մեջ առկա ժամանակի և տարածության խնդիրների հետ: Դրանք դառնում են յուրօրինակ տարածություն և միջոց` դեպքերի ծավալման և կերպարի ինքնակայացման համար»:

Վաչագան Բարեպաշտ թագավորի կերպարը մեզ հայտնի է առաջին հերթին պատմագիտական աշխատություններից՝ Մովսես Կաղանկատվացի «Պատմություն Աղվանից աշխարհի», Ստեփանոս Օրբելյան «Պատմություն տանն Սիսական», ինչպես նաև ժողովրդական ավանդություններից: Ըստ պատմիչ Կաղանկատվացու՝ Վաչագան թագավորը գահակալել է Աղվանքում, այսինքն՝ Արցախի և Ուտիքի շրջաններում սկսած 480-ական թվականներից: Գահ բարձրանալով երկրամասում ավելի քան երկու տասնամյակ տիրած անիշխանությունից հետո, Պարսից արքա Վաղարշի օրոք (484-488), նա ամրապնդում է Արցախ–ուտիքյան իշխանությունը՝ այն հռչակելով թագավորություն: Թագավորանիստ է դարձրել Գյուտական ավանը: Վաչագան թագավորը ծավալել է եկեղեցական, լուսավորական և քարոզչական բուռն գործունեություն: Թագավորության վարչական հիմքերն ամրապնդելու նպատակով ձեռնամուխ է եղել ներքին կարգն ու կանոնն ապահովող օրենքների մշակմանը: Նրա նախաձեռնությամբ հրավիրվել է Աղվենի ժողով, որտեղ էլ ընդունվել է «Սահմանադրություն կանոնականը»: Վաչագան արքան թաղվել է իր կառուցած Ջրվշտիկ վանքի մոտ: Նրա գերեզմանին 1286-ին կառուցվել է մատուռ:

Այդուհանդերձ, անժխտելի է այն իրողությունը, որ մեր պատմիչների հաղորդած տվյալներից զատ, Վաչագան Բարեպաշտի կերպարն առավել ամբողջական է դառնում գեղարվեստական երկերի քննման զուգահեռներում: Պետք է ասել, որ, ըստ էության, Վաչագան Բարեպաշտի կերպարի ընկալումը ժամանակի հոլովույթում գրեթե անփոփոխ է մնացել: Սակայն կախված ժամանակի հրամայականից, հեղինակների սուբյեկտիվ մոտեցումներից, այն ունեցել է յուրովի վերարտադրություններ ու դրսևորումներ՝ ինչպես բովանդակային, այնպես էլ ժանրային ձևույթի առումով:

Հայտնի է, որ Վաչագան Բարեպաշտի կերպարն առաջին անգամ գեղարվեստորեն մարմնավորվել է բոլորիս հայտնի ու սիրված Ղազարոս Աղայանի «Անահիտ» հեքիաթում: Իսկ հետագայում պատմավիպասան Հայկ Խաչատրյանն առավել ընդգրկուն ձևով է ներկայացրել Վաչագան թագավորի կերպարն իր «Վաչագան» պատմավեպում: Վաչագան թագավորի հերոսկան կերպարին անդրադարձել է նաև բանաստեղծ Վարդան Հակոբյանն արցախյան գոյամարտի տարիներին՝ իր «Տաճարն Աստծո» վիպերգում:

Ղ. Աղայանը հեքիաթում պատմում է մի ժամանակաշրջանի մասին, որ անմիջապես հաջորդել է Հայաստանի և Հայոց Աղվանաց թագավորության համար կարևորագույն իրադարձությունների՝ Վարդանանց ու Վահանանց, Վաչեի կողմից մղված պատերազմներին, քրիստոնեության՝ որպես պետական կրոնի ընդունմանը, աղվանաց գրերի ստեղծմանը: Աղայանի «Անահիտ» հեքիաթում Վաչագանն արդեն այն արքան է, ով երկրում, բանիմացության ու իմաստնության շնորհիվ, զարգացնում է կրթությունն ու լուսավորությունը, ում օրոք ժողովուրդն ապրում է առատության ու խաղաղության պայմաններում:

Հեքիաթում առավել փառաբանվում է Անահիտի իմաստնությունն ու գեղեցկությունը: Անահիտը, բացի հայոց գերագույն աստվածուհուն խորհրդանշելուց, ներկայացնում է նաև «Անահիտ» տեսակի գորգը, Աղայանը շեշտում է հատկապես հերոսուհու սերը գորգագործության և, առհասարակ, արհեստավորների հանդեպ: Հաշվի առնելով, որ գորգագործության արհեստը կապվում է հայերի հետ և բնորոշում է նրա հայկականությունը, Անահիտին կարող ենք վերագրել հեքիաթում հայկական ոգու մարմնավորողի դերը ևս:

Ընդհանրապես, հեքիաթում՝ որպես բանահյուսական ժանրի ստեղծագործություն, կարող է և չպահպանվի պատմական փաստերի ու իրողությունների հավաստիությունը: Այսինքն, դա պարտադիր պայման չէ հեքիաթի համար: Ահավասիկ, Աղայանի հեքիաթում նկատում ենք մի շարք փաստական անճշտությունների: Այսպես՝ հեքիաթում Վաչագանը Վաչեի որդին է, մինչդեռ պատմագրության մեջ Վաչագանը Վաչեի եղբոր՝ Հազկերտի որդին է:

Հանրահայտ է բոլորիս հեքիաթի սյուժեն, անդրադառնանք մյուս գեղարվեստական գործերի վերլուծությանը, որոնցում գեղարվեստորեն հյուսված է Վաչագանի հերոսական կերպարը, և փորձեմ հընթացս՝ անհրաժեշտության դեպքում, զուգահեռներ անցկացնել այդ երկերի և դրանց հեղինակների մոտեցումների միջև:

Անդրադառնանք Հայկ Խաչատրյանի «Վաչագան» պատմավեպին: Ի դեպ, ուշագրավ է այն փաստը, որ գրողին հաջողվել է վարպետորեն կերտել մեր գրեթե բոլոր արքաների կերպարները՝ պատմավիպական մեծակտավ գործերում՝ Տիգրան Մեծից, Երվանդ Սակավակյացից, Արտաշեսից, Արտավազդից մինչև Վաչագան: Ասել է թե՝ նա մեր պատմական անցյալի ուսումնասիրությամբ գրեթե անգերազանցելի է: Գրականագետ Սևակ Արզումանյանը գրել է. «Հեռավոր անցյալի քաջիմացությամբ, հեթանոսական դարերի դինամիկան, ռիթմը գզալու և արտացոլելու հմտությամբ քիչ հեղինակներ (պատմաբան թե գրող) կարող են չափվել Հ. Խաչատրյանի հետ»:

Գրողը նպատակ է ունենեցել վեր հանելու պատմական հերոսների բնավորության այն էական գծերն ու առանձնահատկությունները, որոնք դարեդար, սերնդեսերունդ փոխանցվել են և այսօր մեր ժողովրդի խառնվածքի միջուկն են կազմում:

Վեպը սկսվում է Ավարայրի դաշտի նկարագրությամբ՝ ճակատամարտից հետո, ամենուր՝ դիակներ, վիրավորներ և նրանց մեջ՝ արցախեցի Բակ իշխանը, ով փնտրելով ու գտնելով Վարդան Մամիկոնյանի սաղավարտը, իր փոքրաթիվ զորքի հետ աճապարում է Արցախ՝ իր հետ տանելով Սպարապետի դին: Ճանապարհին բախվում, կռվում է դարանակալած պարսկական զորքերի դեմ: Արցախ հասնելուն պես իշխանը և նրա զինվորները Դահրավ գյուղի մոտ գտնվող Շնաքար լեռան մոտից ձգվող Քշմրոր անտառի մթին անկյուններից մեկում, գաղտնի մի տեղ՝ ժայռի տակ ամփոփում են սպարապետի դին: Պարսից արքան չկարողանալով կոտրել արցախցիների դիմադրությունը՝ որոշում է առերես մոգություն ընդունած, բայց հոգու խորքում քրիստոնյա մնացած Վաչեին նշանակել Աղվանքի թագավոր, որպեսզի հեշտությամբ կոտրի արցախցիների կամքը:

Շուտով Հազկերտը, Հայոց Արևելից Կողմանց թագավոր հռչակելով Տիզբոնում ապրող Վաչե իշխանագին, նրան ուղարկում է Աղվանք՝ հեռահար նպատակներով:

Փաստորեն, մինչ Վաչագան թագավորի գահակալությունը, Հայոց արևելից Կողմանքում թագավորում է Վաչեն՝ Վաչագանի հորեղբայրը: Սակայն մի որոշ ժամանակ անց, նա հրաժարվում է թագից, աշխարհիկ կյանքից և իրեն նվիրում ճգնավորության: Ըստ ավանդության՝ Վաչե թագավորը մի Ավետարան վերցրած առանձնանում է Շոշից ոչ հեռու մի գյուղում, և որպես ճգնավոր անցկացնում իր կյանքի մնացած օրերը: Դրա համար էլ այդ գյուղը կոչվեց Ավետարանոց, որն այսօր գտնվում է Արցախի Հանրապետության Ասկերանի շրջանում:

Նախ՝ փորձենք պարզել, թե Վաչեն ու Վաչագանը ո՞ր թագավորական արքայատոհմից են սերում: Այս հարցը վիճահարույց է և տարբեր պատմաբանների կողմից տաբեր կերպ է մեկնաբանվել: Որոշ պատմաբաններ համարում են, որ նա Աղվանից Արշակունիների տոհմից էր, այլ պատմաբաններ նրան Առանշահիկների շառավիղ էին համարում: Պատմաբան Հ.Ս.Սվազյանն իր «Աղվանից Վաչե Բ և Վաչագան Գ Բարեպաշտ արքաների դինաստիական պատկանելության մասին» հոդվածում փորձում է պարզաբանել հենց այս խնդիրը: Պատմաբան Բ. Ուլուբաբյանը Վաչե Բ-ին ու Վաչագան Գ-ին դասում է Առանշահիկների շարքին:

Սվազյանը հերքում է Ուլուբաբյանի կարծիքը, այն համարում Եղիշեի պատմագրության սխալ մեկնաբաման արդյունք:

Հիմք ունենալով Մովսես Կաղանկատվացու հիշատակումները, ահավասիկ. «Թիւ անուանցն յԱռանայ մինչև ցքաջն Վաչագան, որ էր ի մեծ ազգէն Արշակունեաց, չէ յայտ. և գսոցայն ստոյգն թէ յորմէ տոհմէ են, չունիմ ասել: Եւ որք ըստ կարգի կացին թագաւորք Աղուանից տասն. անուանք են այսոքիկ. Վաչագան քաջ, Վաչէ, Ուռնայր, Յաւչագան, Մերհաւան, Սատոյ, Ասայ, Եսվաղէն, Վաչէ, ապա բարեպաշտն Վաչագան՝ արքայ Աղուանից…»: Ուսումնասիրողները, հիմք ընդունելով Կաղանկատվացու այս հաղորդումը, Սվազյանը ցույց է տալիս, որ Վաչեն ու Վաչագանը սերում են հայոց Արշակունիներից և Վաչեն իշխում էր Բուն Աղվանքում. ըստ Սվազյանի՝ Աղվանների Արշակունիների դինաստիային հիմք է դնում Մասքթաց թագավոր Սանեսեանը՝ Սանատրուկը, որ հայոց Արշակունիների դինաստիայից Տիգրան Գ-ի ազգակիցն էր:

Ղազարոս Աղայանը հավանաբար Վաչե Բ-ին ու Վաչագանին համարել է Առանշահիկներ՝ հետևելով Մովսես Խորենացու ներկայացրած տվյալներին, քանի որ հեքիաթում նա Վաչեին ներկայացնում է որպես Հայոց Աղվանաց թագավորության արքա, ոչ թե Բուն Աղվանքի, իսկ Անահիտը ներկայանում է որպես «Առանի դուստր»՝ հովվի հասարակ աղջկա կերպարի ներքո արքայական ծագումը քողարկելով:

Խաչատրյանի պատմավեպից ակնհայտ է դառնում Վաչագանի Աղվանքի Արշակունիներից սերված լինելու փաստը: Ըստ Հայկ Խաչատրյանի պատմավեպի՝ Վաչագանի հորական տատը՝ Էշխը, պարսկուհի էր, ով ընդունել էր քրիստոնեություն և սովորել հայերեն ու մինչև կյանքի վերջը ոչ միայն չէր դավաճանել հայերին, այլև մինչև Վաչագանի հասունանալն, ինքն էր տիրություն անում Հայոց Արևելից Կողմանքում, քանի որ նրա թագավոր որդին՝ Վաչեն, քաշվել էր մի խուց և ճգնավորական դարձել, իսկ մյուս որդուն՝ Հագկերտին, չէր վստահում, որովհետև պարսկական անուն էր կրում: Էշխը նույնիսկ բանակն էր ղեկավարում ու հարկ եղած դեպքում իր տերության սահմանները ներխուժած պարսկական զորքին էտ քշում: Էշխին Հայկ Խաչատրյանը ներկայացնում է որպես ոժեղ, իշխող, տոհմական արժանապատվություն ունեցող, հայրենանվեր կնոջ կերպար: Պատմավիպասանը վարպետությամբ է գեղարվեստականացրել ժամանակի պատմաքաղաքական իրադարձություններն ու այդ համապատկերի վրա ներկայացրել Վաչագան թագավորի հերոսական կերպարը: Վիպական տիրույթ բերելով Վաչագանին՝ հեղինակը մատնանշում է այն քաղաքական, իրավական, հոգևոր-մշակութային բազմաթիվ գործոնները, որոնց շնորհիվ Հայոց Արևելից Կողմանքում ստեղծվում է անառիկ, կենտրոնաձիգ թագավորություն: Նկատենք, որ դիմելով պատմական անհատի կյանքի գեղարվեստականացմանը, հեղինակը վիպական միջավայր է բերում նրա ապրած ժամանակը, հարազատներին, քաղաքական ու հոգևոր գործիչներին:

Պատմավեպում ներկայացված է, թե ինչպես Վաչագանը փոքրուց սովորում է բազմաթիվ արհեստներ՝ դուրգի՝ բրուտագործի, լկամի՝ սանձ պատրաստողի և այլն: Թագավոր դառնալով, նա ցերեկները երկիրն էր ղեկավարում, գիշերները կնոջ՝ Շուշանիկի հետ այգիներն էր մշակում:

Պատանեկան տարիքում երկրի գահը ստանձնելով, նա անընդհատ մտածում էր Մեծ Հայքին միանալու մասին: Նա քաջ գիտակցում էր, որ պետք է հզորացնել երկիրը: Դարձյալ ստեղծել Մեծ Հայքի թագավորություն:

Դրա համար նա առաջին հերթին արտաքսեց երկրի սրտում բուն դրած դյութողներին, գուշակներին, ցրեց աղանդները, որոնք օտարամույծ են և հայերի հավատն էին խաթարում և ջլատում միասնականությունը: Դրանց մասին վկայում է նաև Կաղանկատվացին:

Վաչագան թագավորի հրամանով երկրում զարկ է տրվում ոչ միայն եկեղեցաշինությանը, այլև դպրոցաշինությանը: Տարվա օրերի թվով վանքեր ու կրթարաններ է հիմնում: «Անմահանալ կարելի է նախ և առաջ հայերենի պահպանումով: Հային կարող է հավերժակյաց դարձնել միայն հայկական դպրոցը: Իր հողի վրա հայը հայի և Աստծո հետ պիտի խոսի միայն հայերեն: Ազգային ոգու ամենագորեղ կրթատունը հայկական դպրոցն է»,- ասում է Վաչագանը:

Արքան հրովարտակ է արձակում, որով բոլոր ուսուցիչ-ռաբբուներին աշխատավարձ էր նշանակում: Մինչ այդ Հայոց աշխարհի ոչ մի կողմում այդպիսի բան չէր եղել:

Կառուցվում է նաև Արցախի ամենամեծ քաղաքը՝ Վաչագան արքայի քաղաքամայրը՝ Գյուտականը (հեղինակի վկայությամբ՝ նրա ավերակները պահպանվել են այժմյան Արցախի Հանրապետության Մարտակերտի շրջանի Թալիշ և Մատաղիս գյուղերի գրեթե մեջտեղը, Թարթառ գետի ափին): Սակայն նոր կառուցվող մայրաքաղաքը սրբագործելու և անվանակոչելու համար սրբի մասունք էր պետք և արքան դիմեց Դարահոջ գյուղի երեց Մատթեին, ով Արցախ է բերել Գրիգոր Լուսավորչի մասունքները և գիտի, թե որտեղ Լուսավորչի թոռան՝ սուրբ Գրիգորիսի գերեզմանը, այն Ամարասի եկեղեցու արևելյան մասում էր գտնվում, բացեցին գերեզմանը, մի մասը հանեցին, մնացածը թողեցին տեղում և դրա վրա արքայի հրամանով կառուցեցին մատուռ: Նորակառույց արքայանիստը սրբագործեցին այդ մասունքներով: Այստեղից էլ՝ քաղաքի անունը՝ Գյուտական: Գյուտը հենց գտնված սրբի մասունքներն էին:

Պատմավեպում հետաքրքիր դրվագներ շատ կան, առանձնապես հետաքրքիր է Վահան Մամիկոնյանի այցն Արցախ, նրա հանդիպումը Վաչագան արքայի հետ: Իմաստնությամբ է շաղախված նրանց խոսակցությունը՝ երկիրը հզորացնելու և պարսից լուծը վերջնականապես թոթափելու առումով:

Երկխոսությունների, մտորումների միջոցով առավել ընդգծվում է Վաչագանի կերպարը: Հեղինակին հաջողվել է տարբեր հնարանքների ու լեզվական միջոցների դիմելով, ստեղծել հերոսի անհատակացված կերպարը: «Հերոսների լեզվի ոճավորումը, որը դժվարին ու բարդ գործ է, առավել կարևոր նշանակություն է ստանում պատմավեպերում,- գրում է լեզվաբան Լ. Եզեկյանը,- քանի որ սա նույնպես նպաստում է պատմական տվյալ ժամանակաշրջանի երանգավորմանը և նրան հատուկ կերպարների տիպականացման»:

Մեջբերեմ մի հատված, որտեղ առավել ընդգծվում են Վաչագանի՝ պետական առաջնորդի հայրենանվեր պատգամներն ու պետականամետ դիրքորոշումը: Նա ասում է. «Հավերժականը ազգային ոգու կրակն է, որը յոթ բոց ունի՝ բնօրրան, մայրենի լեզու, պար, երգ, անձնանուն, գիր, պատմություն: Այս յոթով է պայմանավորված յուրաքանչյուր մարդու ազգային էությունը: Պահպանիր այս յոթը և կուզես յոթ դավանանք շալակիր՝ դու չես սայթաքի պատմության խաչուղիներում»: Ապա, շարունակելով, թափանցում է. «Բախտավոր չեղա ես՝ արու զավակ չթողնելով աշխարհի վրա: Ինձ կփոխարինի ժողովուրդը»:

Նկատենք՝ եթե Աղայանի հեքիաթում Անահիտն է Վաչագանի խորհրդատուն, ապա Խաչատրյանի պատմավեպում արքայի առաջին խորհրդատուն թագուհին էր՝ Շուշանիկը:

Մի անգամ, երբ վարպետը տեսավ, որ արքան մի հսկա վիմաքար է շալակել, զարմացած հարցրեց, թե ինչու է, թագավոր լինելով հանդեձ, այդպես վարվում, պատշաճ չէ: Արքան նրան պատասխանեց. «Էյ, քարագործ, արքայությունը միայն վերելք չէ, այլև ծանր քար շալակել: Հենց որ վայելքս երկարում է քար եմ առնում ուսիս, որպեսզի ինքս ինձ հիշեցնեմ իմ մեծ հոգսերը»:

Արցախի բոլոր վայրերն էլ սիրելի էին արքայի համար, բայց առանձնապես Ջրվշտիկ ջրվեժը նրան առավել էր գերում, այստեղ նա հաճախակի էր ներանձնանում, վայելում բնության հրաշքները: Ու պատահական չէ, որ այդ վայրում էլ նա կառուցում է Ջրվշտիկ վանքը: Վաչագանն իր շինարարական ծրագրերով շենացնում է երկիրը: Արքային ժողովուրդը տվել է Բարեպաշտ անունը, որովհետև անսահման բարեգործություններ էր անում, ունևոր հոգևորականներից ու իշխաններից վերցնում և բաժանում էր ժողովրդին:

Պատմավեպում խոսվում է նաև արցախյան օդապարիկ նժույգների մասին, որոնք մեծ համբավ ունեին ոչ միայն տարածաշրջանում, այլև նրա սահմաններից դուրս: Արքան հաճախակի էր կազմակերպում ձիարշավներ: Բավական հետաքրքիր է նաև այն տեղեկությունը, ըստ որի առաջին թագավորները թագադրվել են նժույգների վրա: Այն ժամանակ նժույգը գահ էր:

Արքայի մտահոգությունների առանցքում տերության ներքին կյանքը կարգավորող օրենքներ հրապարակելն էր: Ըստ թագավորի՝ օրենքները պետք է արդար և արդարուսույց լինեն: Նա որոշում է հարցումներ անել գիտակ մարդկանց, յոթ անգամ չափել, մեկ անգամ կտրել: Այսպիսով, Վաչագան արքայի Աղվեն ամառանոցում հրավիրվում է ժողով: Այստեղ էին հավաքվել տերության հոգևոր և աշխարհիկ դասի բոլոր առաջնորդները, երևելի դեմքեր՝ քննարկելու օրենքները: Երկար քննարկումներից հետո ընդունվում են կանոնները, որոնք վավերացվում են Վաչագան արքայի և բոլոր ներկաների մատանի-կնիքով: Դրանք ընտանիքի, ամուսնության, հարկատվության, հոգևորականության, ծիսակատարությունների, օրինազանցությունների և այլնի մասին էին, որոնց միջոցով կարգավորվեց երկրի ներքին կյանքը: Ի դեպ, Վաչագան Բարեպաշտ արքայի հաստատած սահմանադրության բնագիրը պահպանվել է Մովսես Կաղանկատվացու երկասիրության մեջ, պատմավիպասանը դրանք զետեղել է նաև վեպում:

Պատմավեպը հագեցած է ժողովրդական իմաստախոսություններով, ավանդազրույցներով, որոնք ստեղծում են պատմական գուներանգ, առավել համոզիչ, հետաքրքրական, ճանաչողական և ուսուցողական դարձնելով երկը:

Վեպը ավարտվում է դրամատիկ տեսարանով՝ Վաչագան թագավորի անփառունակ վախճանով: Պարսից Կավադ թագավորի խարդավանքի գոհ են դառնում թագավորն ու իր ընտանիքը:

Վաչագան արքայի դին Սյունիքից բերում են Արցախ և ամփոփում Ջրվշտիկ վանքում:

«Վաչագանից հետո Արցախը, Ուտիքը և Կամբեճանը թագավոր չունեցավ: Բայց Վարդան Մանիկոնյանի, Բակի, Վաչեի և Վաչագան Բարեպաշտի ազատատենչ ոգին թագադրեց հայոց լեզուն և հայաշունչ դարձրեց Արցախամուր աշխարհի դարերի ու հազարամյակների բոլոր օրերը»,- այս տողերով է եզրափակվում վեպը:

Այժմ անդրադառնանք Վարդան Հակոբյանի կերտած Վաչազանի կերպարին՝ էպիկական կտավի համապատկերում: Հատկանշական է այն իրողությունը, որ Վ. Հակոբյանը «Տաճարն Աստծո» վիպերգը գրել է Արցախի համար արյունոտ ու ծանր մի ժամանակաշրջանում, երբ անհրաժեշտ էր ժողովրդին ոգևորել: Գրականագետ Ս. Սարինյանը գրում է. «Ստեղծագործական մի իսկական սխրանք է Վարդան Հակոբյանի ,Տաճարն Աստծոե վիպերգը՝ անկրկնելի ոչ միայն իբրև մտահղացում, այլ որպես ժանրային ձևույթ: Տիեզերքի, պատմության մի գեղեցիկ բանահյուսություն է դա, որ դիցաբանական արխետիպերի և պատմության դարերի վրա ուրվագծում է Արցախի լեգենդը, ուր Գերագույն Ոգին Ճշմարտության, Փրկության, Ագատության, Հավիտենության խորհրդով գորավիգում է արցախցու հավատը… Հիրավի այդպես, քանզի Աշխարհում գեղեցիկ ու չքնաղ շատ աշխարհներ կան, բայց ոչ մեկը Արցախ չէ: Արցախի սերը՝ տաճար է աստվածայինե:

Պատմական իրադարձություններին ու կոնկրետ իրողություններին դիմելով՝ բանաստեղծը լուծում է արդիական խնդիրներ, որոնք ուղիղ գծով առնչվում են արցախյան ազատամարտին: Վիպերգում հեղինակը Վաչագան Բարեպաշտի կերպարում ներկայացնում է Արցախի նորօրյա պայքարում խիզախող հերոսական արցախցիներին: Երկում բանաստեղծական բարձր վարպետությամբ են միահյուսված պատմությունն ու առասպելականությունը: Պոեմում նկատելի են անախրոնիգմի դրսևորումներ, մանավանդ այն պատկերում, երբ երկխոսության մեջ են մտնում Վաչագան Բարեպաշտն ու Վարդան Հակոբյանը: Վիպերգում հեղինակը դիմում է հետաքրքիր հնարանքի, նա 1500 տարի հետո Վաչագանին նամակ է գրում, որտեղ ասում է.

Քեզանից հետո տվին երկիրը,

Վաչագան արքա,

տվին մաս առ մաս,

մազ առ մազ,

ծախեցին հաճախ

ու ,ոտքի կոխան դարձրին ամենքիե,

ամեն քոչվորի,

և Վարարակնը

ողբ է՝ Ջրվշտի՛ք…

Բանաստեղծն իր բողոքի, անհանդուժողականության ձայնն է բարձրացնում: Արցախի պատմությանը խորագիտակ բանաստեղծն ափսոսանքի խոսք է ուղղում Բարեպաշտին.

Ինչու, ինչու…

մոռացար հաճախ,

որ

այդ բողբոջուն գրերի կողքին՝

դրանք պահելու, փրկելու համար

թողնել

պատկերը լարված նիզակի,

Նիզակն Առանի:

Բոլորովին վերջերս տպագրվել է նաև արձակագիր Բակուր Կարապետյանի «Վաչագան» պատմավեպը, որին կանդրադառնանք առաջիկայում:

Հիրավի, մեր գրողներին հաջողվել է կերտել Վաչագան Բարեպաշտի հերոսական կերպարը: Դարերից հառնող հայրենասեր, օրինապաշտ ու բարեպաշտ Վաչագան արքայի կերպարն իր ուրույն հետագիծն ունի մեր ժողովրդի տարեգրության մեջ:

Նկարում` Եղիշ Առաքյալի վանքն է, որտեղ գտնվում է Վաչագան Բարեպաշտի գերեզմանը:

Եղիցի լույս

թիվ 06-07 (185-186)

2018թ.

Հայ գրականության պատմությունը հարուստ է պատմական դեմքերի, իրադարձությունների ու ժամանակաշրջանների գեղարվեստականացման բազմաթիվ օրինակներով: Դրանք էական նշանակություն ու կարևորություն են ձեռք բերում ոչ միայն տվյալ ժամանակաշրջանի տիպականացման ու հերոսների անհատականացման առումով, այլև ելակետային դրույթներ են դառնում ներկա իրադարձությունները դիտելու պատմական տրամաբանությամբ, նրա ծագումն ու հեռանկարը գնահատելու պատմության դասերով: Գրականագետ Ս. Սարինյանը՝ խոսելով պատմականության մասին, ժամանակին նկատել

Read More


Արտաշես Ղահրիյան / Ջրտուք (Պատմվածք)

Սիրանը շոգից մարող աչքը կտրեց վարունգի վերջին թաղի տակ պճպճացող փրփուրից, ջուրը կապեց լոբու արխին: Բահը թողել էր վերին ցանկապատի թթենու բնին հենած, ձեռքերով էր ճում ու ցեխ շուռ տալիս արխի բերան: Թաղերի տակ խմվող ջրերի տոթ հողաբույրը պատել էր շունչն ու բաց կուրծքը, քրտինքից մաշկին կպած շորի տակ եփվող ագդրերը: Դանդաղ օգոստոսյան ետմիջօրեին, Բերդասարի դժվար ուսին անգոր դեմ առած արևի տակ, Սիրանը դեռ ջրելու է լոբուտ ու կաղամբ, դեռ քաղհանելու է խոտը կոխած տաքդեղ-սոխ, դեռ հենակները տնկելը պոմիդորում… Իր օրն ու բախտն է… աստված ծանր ջանքով դենն է մղել Բերդասարի մեծ փեշը, իրեն բաժին բացելով այս տափարակը` Իշխանագետի այս ոլորքով: Սև դառնա էսպես եկած ապրուստը, երբ մարդը` Արսենն իրեն չարժանացավ անցած կռիվ-ծանր ժամանակից: Ամեն բան կատարվեց-եղավ, աչքը` աշխարհի անհույս հեռուներին, նա ետ հավաքվեց մեջը, գնաց անհայր մնացած իր Արտիկի դառը հացն աշխատելու: Անմարդ էս կյանքից, ջրտուքի տաք նիրհում, Սիրանի միտքը պապակում էր, ցավում-թմրում էր տասը տարվա այրիության վերքը: Նա ելավ կանգնեց շոգի մեջ, սպասեց հոգնությունը հոսի ողնաշարն ի վար, ծնկներով: Առավոտից բան չէր առել բերանը, ուշքը թեթև գնաց, աչքերը մթնեցին-պարգվեցին: Գգաց ծծերի լիքը-լուռ ծանրությունը, կռանալուց-կանգնելուց կոնքերում շաղ եկող խտղտուն կիրքը: Սիրանը տխրեց իր թափթփուն գեղեցկությունից, շուրջը նայեց այնպես, ինչպես աստծու իր ցեղն է հանկարծ նվաղում առնության կարոտանքից: Սիրտը գարկ առավ, թաց-ցեխոտ ոտները ծանրացան: Նա երկչոտ աչք ածեց ետ-առաջ, մարգերից այն կողմ: Եվ հայացքն անամոթ պիտի լիներ, տեսքն անպարկեշտ… Մարգերից այն կողմ, անտառափեշում Մաղաքենց Վարդանուշի Գորայր տղան էր, գետնահար կտրել էր ծերացած-չորացած բոխին ու մինչև գոտկատեղը մերկ, արև-քրտինքում խաշվելով, իր ձիաբեռ փայտի հևքում էր: Կացնի գարկից մոշոտ կտուցով չարդերը ճղղոցով դուրս էին նետվում քոլուտից դեպի վարդավառենի տանձիների ճյուղերը, գետափեր: Սիրանի ուղեղում խիտ-ծանր նստած էր ճճականչը, և գետավշշոցն էր խլանում խփվող քունքերում: Միջնակարգը վերջացնելուց հետո, մինչև բանակ կանչվելը, այդ Գորայրը խոտ էր հարում ու թութ թափ տալիս, չարդերի վրա հրացան տրաքացնում, իջնում ջուրը` լողալու: Նա պինդ էր ու բարձր, ուսերը` տղամարդենի ուժեղ, գլուխն ամուր նստած ուսերին: Սիրանն անհաշտ հեռացավ տանձենու շվաքը, հենվեց, թուլացավ ծառաբնին: Ձորից եկավ տասը տարեկան Արտիկի կանչը մորը, որ ինքն այնտեղ է, ու իր կարթը դեռ ձուկ չի կտցել: Արտիկի կանչը մնաց օդում, շոգի մեջ, մորը հասավ թե չհասավ, բայց կացնահարվածը գարկով խփվում էր Բերդասարի վերին լանջերին, և Սիրանի մշուշում Գորայրի մեջքի ուժեղ մկանուտն էր դեռ լողում: Իսկ Գորայրին մի բան հասել էր: Մեկ էլ կանգ առավ, կացինը թողեց կոճղում խրված, առավ բլուգը, սրբվեց ճակատից մինչև գոտկատեղ, շրջվեց: Շրջվեց դեպի ձորի Իշխանագետը, որտեղից եկավ մանկան այդ ձայնը, դեպի Սիրանի բոստանը: Ամե՜ն ինչ ցածում նիրհուն էր, թմբիրը վրան շաղված: Ո՞ւր է Սիրանը: Լոբու տերևները ետմիջօրյա տոթից կլորվել, փայլատակում էին, Սիրանն էնտեղ չի՞, չի՞ ջրում: Բա ջուրն ո՞վ է կապել առվին: Գորայրն աչք ածեց կտրած փայտերին: Էգուց էլ կգա` կտրելու մնացած կեսը, և կարճթև բլուգը հագցրեց թևերին: Բլուգի գրպանից ծխախոտ հանեց, վառեց, էլի հայացքը կախեց բոստանին: Անտես ա՞չք կար, որ բռնել էր իրեն: Բնագդը դեռ վայրի, նա դժվար էր առնում հոտը: Թողած արևի շողքը կացնի վրա փշրված ու ձին` հոնու շվաքում բոռերից չարչարուն, էլի տառ-տառ գումարվեց միտքը. <Սիրանն ո՞ւր է>: Արխի գետաջրով լվացած վարո՞ւնգ ուգեց սիրտը, թե՞ ինքը իրավունք չունի մտնելու բոստան` Սիրանի մոտ: Նա գնաց հոնուց ճյուղ ճոթռեց, բերեց ձիու փորատակից քշեց բոռերը` ներսում գլուխ չհանելով իր տղամարդ-լակոտությունից: Նրանը, ախար, թթենու ճյուղերով վագելն է, բագկի թափով թակը խեղճ թթենու ծանրաբեռ ճյուղերին շրխկացնելը, չորս քրտնած աղջիկներին շալը ձեռքներում վագեցնելը ծառի շուրջը: Դրանցից ո՞րն էր, իրեն սիրահարված` ուրիշի մարդու տվին, հետո իմացավ: Նրանը հինգ-վեց փթանոց ցորնահակը կրծքին առնելն ու ձիու մեջքին շպրտելն է: Հիմի էս ի՞նչ է կապկպել մտքի թելերը: Երբ նա շպրտեց հոնու ճյուղն ու կուչ աչքերով փնտրեց գետում գորգ-կարպետ լվացող մորն ու քույր-եղբայրներին, Սիրանի սիրտն ահ ընկավ. <Սրտամեռը գալիս է… Ինչ եմ անելու, աստված… Էն է հիմի էլ ինձ է փնտրում>… Գորայրն արդեն թռել էր ցանկապատը թթենու կողմից, և Սիրանը` պահ մտել խիտ լոբուտում, գետից մայրը կանչեց.

-Գորի՜կ, բեռը չբարձե՜ս հլա, շոր-մորը փռեմ` տամկի, հետո… Ձին բեր ջո՜ւր տուր, դու էլ հա՜ց կեր…

Գորայրն արդեն մղվել-անհետացել էր Սիրանի հետքերում, Սիրանը` տնքացել-ոլորվել նրա բագուկներում… Նա տրվեց ինչպես ջուրը տոչոր թաղերին: Անմարդ գիշերների մենությունից տանջահար ոսկորները անթեղվեցին ցավ ու սարսուռում, քրտնահոտում ծփացող կուրծքը ճգմվեց, անդորրվեց: Լույս աշխարհում մարդկային շո՞ւնչ էր, որ հևաց, թե՞ արխեգրյա խոտը տրորվեց մանր քայլից: Տո՜թ էր, խեղդոց, արխը Սիրանի գլխատակով մանր կարկաչով ջուր էր տանում… Դեռ կաղամբը ջրելը, տաքդեղ-սոխը քաղհանելը, դեռ հենակները տնկելը պոմիդորում: Սիրանի ականջներում բութ աղմուկ էր, առ երկնի մաքուր լագուր արցունք էր դուրս ճողփում փակ կոպերի տակից: Աստված ինքն էլ ամոթից շվար` ձգել-երկարել էր տանձենու շվաքը նրանց կողմ և խոժոռ աչք-ունքը պահում էր Գորայրի մոր վրա: Բայց սա առել էր լռության հոտը, գալիս էր. <Ոչ հացի եկավ, ոչ փայտ է կտրում, ի՞նչ եղավ>: Գալիս էր: Եկավ տեսավ քողտիքի առաջ մոլորված լացում է Արտիկը, ո՜նց է հեծկլտում: Հեծկլտաց, իրենից փախավ: Պիտի նրան քաղցր խոսքով գիրկն առներ. <Արտիկ բալիկ, բա Սիրանն ո՞ւր է, որ լացում ես>, իսկ նա ո՜նց կածանով փախավ գետափ:

-Աղջի, Սիրա՜ն… Սիրան, երեխա՜դ… Վարդանուշը աչքը դեռ պիտի շրջեր բոստանի լիքը բոլորքը, տերևների տակ արևից պահ կացած վարունգներին, մայրամուտին շրջվող արևածաղիկներին, հետն էլ` <Սիրա՜ն, աղջի, ո՞ւր կորար>, մեկ էլ… չար ու անաստված ծառս եղավ այդպես ավերված, այդպես անամոթ լոբուտից դուրս եկող Սիրանի դեմ, ապշեց, սառեց: Հենց այն է` աչքը տեսածից խելագար` նետվում էր կախվելու Սիրանի օձիքից, ետևից ձեռքերը բռնեց Գորայրը:

-Ը՜մ,- մռլտաց Վարդանուշը սանձահար,- լի՛րբ, երեսիդ մեռոնը` էն ցեխը, Սիրան աղջիկ: Ո՞ւմ ես ճանկել, էս ո՞ւմ… Տասը տարով մեծ ես… Էն էլ երեխիդ աչքառաջ, օրը-ցերեկով… Կապը կտրած դու լի՛րբ… Սպասի՛ր, Գորիկ լակոտ: Ը՜մ, ո՞նց հիմի լաչառ ձենս գցեմ, աշխարհով մեկ խայտառակեմ սրան, ինձ էլ հետը… -Նա պոկ եկավ Գորայրի ծանր ուժից, թքեց նրա ու Սիրանի վրա, անիծեց-խեղդվեց ու կրակված իբրև թե հեռանում էր, բայց երբ Գորայրն արդեն անգգա ու շփոթ անցավ ցանկապատը, գնաց իր ձիուն, փայտին, ետ դարձավ բոց առած, բուռը հավաքեց Սիրանի ցրիվ մագերը.

-Քա՛ծ, ձեռը կրա՞կն էիր ընկել, վառվո՞ւմ էիր: Հմայել բերե՞լ էիր, ջահել ուժ- արյուն էիր ուգո՞ւմ, հա՞… Մարդդ կռվից չեկավ, չդիմացա՞ր: Ի՞նչ ես ասելու նրա էն կանաչ հանգած արևին: Երեխադ ես էլ ասեմ ինչու էր լացով փախչում մոր խայտառակությունից: Ի՞նչ իմանամ, էն քոլի ետևից աչք չտեսա՞վ: Ինչո՞ւ չառար փետը, գարկեցիր ճակատամեջը, որ ետ կորչեր ոնց որ եկել էր ու էլ էս կողմ չթեքեր գլուխը: Ո՞նց ես հիմի քաշեմ, արյուն անեմ էդ կարմրած երեսդ, էդ սև՛ երեսդ, իմն էլ հետը սևացնելով:

Վարդանուշի կատաղության ցայտերը թռչում էին, Սիրանը` ոտնատակ եղած, տենչում էր էլ, է՛լ ուժգին թուք-նախատինք, ուգո՜ւմ էր այրող ճիպոտ բաց կրծքին, ուսերին, մեջքին, գա՛րկ բթացող գլխին: Իսկ սա կանգնել, կնավարի ուշունց է տալիս: Ջարդի համար տղամարդու ձեռք է պետք, որ իր գլուխն առնի, պատով տա: Չա՜ր մի պատիժ, աստվա՛ծ… Ո՞ւր ես, Արսեն, փշրեիր ոսկորներս, ու ես հոգեվարքի մեջ լսեի տիրոջս ուժից շանսատակ լինող էդ Գորիկի մգգոցը… Ո՞ւր ես, որ քո Սիրանը է՛ս չլիներ… որ երեխադ նամուսը ներսը ուռած ետ չփախչեր գետափ` ո՞ր վերջին հույսին… Սիրանի այտերով արցունքներ էին հոսում, դուրս գարկվող հորձանքի առաջ կոկորդը նեղ էր ու չորացել, այրվում էր…

-Խեղդվի՛ր, ճակատդ էդպես գետինը քսիր, գետնով մեկ եղիր, որ էն կարմիր ձիավոր Արսենը գա ու կոխ տալով վրայիցդ անցնի… էլ ուրիշ նայելատեղ չունես…

-Նա ինձ ներելո՜ւ է,- անողորմ հեկեկաց Սիրանը,- ներելո՜ւ է ինձ իմ Արսենը… Նա ձեր չար աշխարհը չի նետի իր անպաշտպանին, թևատակ կառնի…

Վարդանուշը ինքը Սիրանի տեղ ջուրը հանեց արխից, կապեց ներքևի առվին` որ էս է օրը մթնում է, գնաց տանձենուց կախ քսակը բերեց շպրտեց վրան.

-Սրա՜ն տեսեք, ապրում է, բերած հացը դեռ մեջն է, չորացել-մնացել է: Գոնե երեխին տար, ուտեր: Ուշքը ինչին է տվել… ը՜մ, վիգդ տակդ մնա, հա՜…

-Էն մայր մտնող արևը թող ասի, ներելո՜ւ է…

-Աղջի, վե՛ր, վե՛ր, անպատիվ, ի՞նչ ես, դե, նահատակվում,- օտարոտի, բայց խիղճը շարժված ասաց Վարդանուշը: -Ինչո՞ւ էիր անում, որ գոհ գնայիր: Վեր, հավաքիր քեգ, էս է տուն դառնալու ժամն է: Կանչիր էն երեխին, մեղք է, առավոտից ոտը բոբիկ սառը ջրում է, անհաց, արևի տակ… Ը՜մ, նա՛ է մեղավոր, է՜ն շունը: Էս գիշեր տամ հորդ ձեռքը, Գորիկ տղա, քշի գոմ, հենց տավարի հոտում կատաղած կատարիցդ արյուն բերի: Չտամ, հորս աղջիկը չեմ:

Սիրանը շրջագգեստի թաց եգրով սրբեց քրտինքից, արցունքից այրված երեսը, սանրը արխում թրջեց, մագերով անցկացրեց, ճիտը ծուռ իջավ եղինջների կածանով: Գնաց Արտիկին բերելու: Գորայրը մեջքով դեպի բոստանը կոճղին նստած, մեծ կռներով ծնկներին հենված` ծխում էր: Հովն ընկել էր, վերջին բոռը թավ բգգոցով խփվեց ձիու շքամեջքին, դուրս նետվեց ի անհայտություն: Խաղաղված ձին ունկը կանչի ետ էր նայում տիրոջը, մտացրվում: Վարդանուշը, թեպետ շտապեցնելու ժամանակն էր, չկանչեց, թե` Գորի՜կ, շուտ բարձիր, բե՜ր, շոր-մորը գցենք վրան: Նա հասած-կարմրած սալորենու տակով անցավ գետաքարվագը, կանգ առավ, ետ նայեց Սիրանի կողմը: Սիրանը տաք գիրկն էր առել խռոված Արտիկին, հեղում էր սեր ու արցունք, մոռանալով հանել թաց գուլպաները ոտքերից: <Օ՜րդ սև դառնա, հա՜, որ էդպես սևացավ: Էս Է ճրագդ վառելու ժամն է, դու սրտապատառիդ հետ էդ ձորում…- Վարդանուշը լցված-չարացած գնաց հեռացավ, որ էլ չտեսնի նրանց: -Ե՞ս ինչու բայղուշի նման վրա վագեցի, խեղճի եղած սիրտն էլ տակնուվրա արի: Բա՜հ, թայերը իրենց տղամարդկանց շնչի տակ են ուրիշի ուգում… դրանը կռվից իսկի չեկավ էլ: Ինքն էլ քսանութ-երեսուն տարեկան, ջահել…>:

Իրիկնանում էր: Ուժասպառ մեծ արևը ելել էր Բերդասարի դժվար ուսն ու գլորվել սարերի ետաշխարհ: Այնտեղից լույս էր շառափում երկնի անհունը: Այստեղից Սիրանի արևածաղիկները կարոտալից տենչ էին հղում արևողող ա՜յն աշխարհներին: Նրանք, ափսո՜ս, ամեն վերջալույսի այդպես լուր չունեն է՜ն անհույս հեռուներից…

 Թիվ 06-07 (185-186)

Սիրանը շոգից մարող աչքը կտրեց վարունգի վերջին թաղի տակ պճպճացող փրփուրից, ջուրը կապեց լոբու արխին: Բահը թողել էր վերին ցանկապատի թթենու բնին հենած, ձեռքերով էր ճում ու ցեխ շուռ տալիս արխի բերան: Թաղերի տակ խմվող ջրերի տոթ հողաբույրը պատել էր շունչն ու բաց կուրծքը, քրտինքից մաշկին կպած շորի տակ եփվող ագդրերը: Դանդաղ օգոստոսյան ետմիջօրեին, Բերդասարի

Read More


Համլետ Մարտիրոսյան / Ինչի մասին էր Փարաջանովի լռությունը… (Էսսե)

…Փարիզի հոսպիտալներից մեկում դանդաղ մեռնող Փարանջանովը, ասում են իր մերձավորներին խնդրել է հիվանդասենյակ բերել Պագոլինիի լուսանկարը: Թե ով էր Պիեռ Պաոլո Պագոլինին, կասենք այդ մասին, մինչ այդ նշենք, որ երբ խոսք է բացվում միջնադարյան գեղանկարչության մասին, հարկ է նկատել, որ, թեմատիկ բագմագանության առումով, այն աղքատիկ է, քանի որ, հասկանալի պատճառներով, կրում էր որոշակի սահմանափակումներ: Հետևապես գրեթե բոլոր նկարիչների համար որպես ներշնչանքի աղբյուր հանդիսանում էր Աստվածաշունչը (առավելապես` նոր կտակարանը): Անկախ նրանից հոլանդացի Ռոգիր վան դեր Վեյդե՞նն էր այդ գեղանկարիչը, իսպանացի Էստեբան Մուրիլիո՞ն, իտալացի Լեոնարդո դա Վինչի՞ն, թե գերմանացի Լուկաս Կրանախ ավագը, իրենց կտավների համար նյութ էին ընտրում, ինչպես արդեն նշվեց, Աստվածաշնչից, որտեղ կան սյուժեներ ու կերպարներ, որոնց գայթակղիչ հրապուրանքին չեն դիմացել նկարիչներից շատ-շատերը, իսկ ոմանք էլ գուցեև հարկադրաբար են դիմել Աստվածաշնչին: Ուստի, տարօրինակ ոչինչ չկա նրանում, որ դիցուք, Բերսաբեի կերպարին անդրադարձել են և Ռեմբրանդտը, և Ռուբենսը և Ժերոմ Ժան Լեոնը, նաև այլք: Կարծում ենք, որ եթե թեմատիկ սահմանափակումը կապանում-կաշկանդում էր գեղանկարչի ստեղծագործական երևակայությունը, մյուս կողմից էլ պարտադրում էր միևնույն կերպարին անդրադառնալու դեպքում որոնել¬գտնել կերպարի բացահայտման նոր միջոցներ ու հատկանիշներ, ինչով էլ իր վրձնած կտավը պիտի առանձնանար: Ահավասիկ. <Հուդիթ>է վրձնել և վերածննդի դարաշրջանի ամենաառեղծվածային գեղանկարիչ Ջորջոնեն (մեծ Ջորջոն), ուր հասակով մեկ պատկերված Հուդիթը մի ձեռքով հաղթականորեն հենվել է գորավար Հողոփեռնեսին գլխատած սրի բռնակին, իսկ ոտքը դրել իր գոհի ճակատին, մինչդեռ հայացքը խոնարհել է ու մեր աչքերին նայել չի կարողանում: Եվ այդ հեգաբար խոնարհված հայացքում է ամփոփված գեղանկարի ողջ ասելիքն ու հրապույրը: Աղջիկը մարդ է սպանել, բայց ինքը մարդասպան չէ, քանի որ դա կատարել է իր ժողովրդի և իր հայրենիքի շահերից դրդված: Մինչդեռ նույն կերպարը Կարավաջոյի մոտ բոլորովին այլ բնութագիր ունի և դա՝ կառուցված կոմպոգիցիայի պատճառով, քանի որ, ի տարբերություն Ջորջոնեի վրձնած Հուդիթի, ով թշնամու գորավարին արդեն գլխատել է, Կարավաջոյի կտավում պատկերված է սպանության պահը: Բայց Կարավաջոյի վրձնած Հուդիթը սպանության պահին իր մարմինը փոքր¬ինչ ետ է թեքել, որպեսգի ինքը հանկարծ չապականվի թշնամու կոկորդից ցայտող կեղտոտ արյամբ: Մինչդեռ Արտեմիսիա Ջենտիլեսկիի նույնանուն կտավում (այս թեմային նա անդրադարձել է մի քանի անգամ) ընդհակառակը` Հուդիթը մարմնով առաջ է թեքվել` լավագույնս տեսնելու համար մեռնող թշնամու տառապանքը: Եվ դա իր բացատրությունն ունի:

Դեռատի հասակում Արտեմիսիան, որ բռնաբարվել է իր հոր ընկերոջ` գեղանկարիչ Ագոստինո Տասսիի կողմից, ում մոտ հեռապատկեր կառուցելու դասեր էր առնում, իր ապրած անձնական ողբերգությունն օգտագործել է Հուդիթի կերպարը կերտելիս: Ավելորդ չենք համարում շեշտել, որ Հուդիթին նա վրձնել է իր արտաքինով և տղամարդկանց նկատմամբ ունեցած անձնական ատելությունը ներարկել է կերտած կերպարին` այդպիսով հանրությանը ծանոթ նկարագիրը ներկայացնելով նոր դիտանկյունից ու բնավորության նոր գծերով: Իսկ ինքը ամբողջ կյանքում արհամարել և խուսափել է տղամարդկանցից: Նրա հարգանքը վայելում էին թերևս միայն Գալիլեո Գալիլեյը և գեղանկարիչ Անտոնիս վան Դեյկը:

Ի տարբերություն հիշատակված և ի շարս նույնանուն այլ կտավների, վերածննդի, ավելի ստույգ` Կվատրոչենտոյի (1400-ական թթ.) ժամանակաշրջանի առաջին քնարերգու գեղանկարիչը` Սանդրո Բոտիչելին, ում Մոդիլյանին համարում էր իր մեծագույն ուսուցիչը, ով և՛ առաջինն է նկարագարդել Բոկաչոյի <Դեկամերոնը>, Դանթեի <Աստվածային կատակերգությունը>, իր աշխարհընկալմանը բնորոշ գծերով է ներկայացրել Հուդիթի կերպարը: Նա իր հերոսուհուն վրձնել է ոչ թե Հողոփեռնեսին գլխատելու պահին, կամ դրան նախորդած րոպեին, երբ տեսարանի դրամատիգմը լինում է առավելագույնս լարված, այլ` պատկերել է տունդարձի ճանապարհին. առջևից գնում է Հուդիթը, իսկ աղախինը` մեկ քայլ ետ ընկած, ով թևատակին` գամբյուղի մեջ տանում է Հողոփեռնեսի գլուխը: Այս դետալը, սակայն, կտավը դիտողի համար մնում է երկրորդական, քանի որ ուշադրությունը բևեռվում է Հուդիթի` ձեռքին բռնած ձիթենու ճյուղի վրա: Կտավը հենց այդ` ձիթենու ճյուղի առկայությամբ է դառնում առանձնահատուկ` պահպանելով հեղինակի դավանած քնարականությունը: Ձիթենու ճյուղը, որ խորհրդանշում է խաղաղություն, անդորր, կտավում ձեռք է բերել գործառնական մեծ նշանակություն` դառնալով հայրենասեր, անձնվեր աղջկա` Հուդիթի կերպարի բացահայտման յուրատեսակ բանալին: Աղջիկը մտածում է` մինչ ինքն ու իր աղախինը կհասնեն քաղաք, իրենց վերադարձին անհամբեր հուգմունքով սպասող համաքաղաքացիներին անհրաժեշտ է վայրկյան առաջ, դեռ հեռու-հեռվից հաղորդել ավետիսը: Ահա թե ինչու է ձեռքին բռնել ձիթենու ճյուղ…

Քսաներրորդ դարի աշխարհահռչակ իտալացի կինոռեժիսոր, սցենարիստ, բանաստեղծ, դերասան, կինոտեսաբան, գեղանկարիչ Պիեռ Պաուլո Պագոլինին նկարահանելով իր հանրահայտ <Էդիպ արքա> կինոնկարն՝ ըստ Սոֆոկլեսի համանուն ողբերգության, մի դրվագում, երբ Էդիպը հանդիպում է իր հորը և մենամարտի ժամանակ սպանում է նրան, Պագոլինին նույնպես օգտագործել է ձիթենու ճյուղ: Բուսականությունից գուրկ, քարուքռեճ հանդամիջյան ճանապարհով գնում է Էդիպը՝ գլխավերևում պահած ձիթենու ճյուղը: Առաջին հայացքից թվում է, թե կիգիչ արևից պաշտպանվելու համար է կանաչ ճյուղը պահել իր գլխավերևում` հովանի արած: Իրականում այն խորհրդանշում է համերաշխություն, խաղաղ գոյակցություն և ասոցացվում է մեր օրերում գործածվող սպիտակ դրոշի հետ:

Մեր խորին համոգմամբ Պագոլինին ձիթենու ճյուղը որպես դետալ <փոխառել է>Բոտիչելիից և դա արել է ակնհայտորեն հետապնդելով կոնկրետ նպատակ: Առաջին. երկու տեսարնների հիմքում ընկած է գրեթե նույնական գաղափար. Հուդիթը սպանել է թշնամու գորավարին և յուրայիններին ավետել է կամենում բարի լուրը, իսկ Էդիպը իրեն հանդիպող օտարներին իրագեկել է ցանկանում իր խաղաղ գոյակցության մասին` հույս ունենալով այդ կերպ խույս տալ հարագատ հորը սպանելու մտահոգությունից: Ահա թե ինչու, երբ նրան դեմ¬հանդիման հայտնվում է կառքով գնացող թագավորը, Էդիպը նախ վայրենի ոռնոցով փախչում է: Դա փախուստի փորձ է սեփական ճակատագրից, մի բան, որ անհնար է: Իսկ երկրորդ հանգամանքն այն է, որ Պագոլինին, մեր կարծիքով, պատեհ առիթներով գեղանկարչությանը անդրադառնում էր իր կինոնկարներում՝ ոչ այն պատճառով միայն, որ նրա համար գեղանկարչությունն ավելին էր, քան սոսկ գեղանկարչությունն է: Պագոլինին կինոկադրի հիմքում տեսնում էր գեղանկար, ըստ որում, նա կինոդրվագը դիտարկում, ընկալում էր որպես գեղանկար՝ շարժման մեջ: Մեր այս տեսակետի իրավացիությունը հաստատելու համար հիշենք Պագոլինիի աշխարհահռչակ <Մամա Ռոմա> կինոնկարը: Գուգահեռաբար նշենք, որ միջնադարյան գեղանկարիչներից իտալացի Անդրեա Մանտենյան միակն ու եգակին է, ով Քրիստոսին (<Մեռյալ Քրիստոսը>) պատկերել է սեղանի վրա պառկած վիճակում: Եվ նկարը` պատկերման հանգերճի (ռակուրս) շնորհիվ, համարվում է բացառիկ աշխատանք: Գրեթե բոլոր գեղանկարիչները Քրիստոսին վրձնել են կամ խաչի վրա, կամ խաչից իջեցվելիս: Խաչ հանված պատկերներում Աստծո որդու տառապանքն է մղվում առաջին պլան, իսկ խաչից իջեցնելիս` Քրիստոսի նկատմամբ մեր ունեցած կարեկցանքը: Մինչդեռ Մանտենյան Քրիստոսին պատկերել է այնպես, որ Քրիստոսը և շատ մոտիկ է գտնվում կտավը դիտողին, և միաժամանակ անհասանելի հեռու: Մահացած վիճակում անգամ Քրիստոսը ոչ թե կարեկցանք է առաջացնում, այլ` պատկառանք: Եվ դարձյալ պատկերման հանգերճի (ռակուրս) շնորհիվ նրա կրած տառապանքները եռապատկվում-քառապատկվում են կտավը դիտողի աչքին: Եվ նորից պատկերման դիրքի շնորհիվ Քրիստոսը մեգ ներկայանում է որպես հողեղեն մարդ, միայն գլխամասում վրձնված լուսապսակի և ոտնատակերին ու ձեռքերին մեխերից մնացած բաց վերքերն են հուշում, թե ով է մեր դիմաց: Ավելին` Քրիստոսի մահը ողբում են ոչ թե բիբլիական կանայք, այլ հողեղեն, սովորական ու գառամյալ մամիկներ, ինչը պատկերին մեծ դրամատիգմ է հաղորդում:

Ահա, ուրեմն, Պագոլինին <Մամա Ռոմա> կինոնկարի մեջ գողության համար բանտում կտտանքներից մեռնող իր պատանի հերոսին նկարահանել է ճիշտ նույն հանգերճով (ռակուրս), ինչպիսին Քրիստոսին վրձնել է միջնադարյան գեղանկարիչը: Եվ Պագոլինին ակնհայտորեն ուգում է, որ կինոդիտողը մտովի գուգահեռ տանի հիշյալ կտավի ու կինոդրվագի միջև: Եթե Քրիստոսը կտտանքի է ենթարկվել մարդկության գործած մեղքերի համար, կինոնկարում որդին իր կյանքով է հատուցում մարմնավաճառ մոր մեղքերի դիմաց: Բայց, մեծ հաշվով, ոչ մայրն է մեղավոր, ոչ որդին, մեղավորը քաղաքն է, որտեղ փողի իշխանությունը խժռեց նրանց կյանքն ու երջանկությունը…

Մոտավորապես այսպիսինն էր Պիեռ Պաուլո Պագոլինիի կինոփիլիսոփայությունը, ում դիմանկարը կախվել էր Փարիգի հոսպիտալներից մեկի հիվանդասենյակի պատից և տանջալիորեն դանդաղ մեռնող Փարաջանովն՝ աչքերը հառած լուսանկարին, անվերջ լռում էր: Թե ինչի մասին էր լռում հանճարը, աշխարհի համար դա կմնար որպես չբացահայտված հերթական գաղտնիք:

 Թիվ 06-07 (185-186)

…Փարիզի հոսպիտալներից մեկում դանդաղ մեռնող Փարանջանովը, ասում են իր մերձավորներին խնդրել է հիվանդասենյակ բերել Պագոլինիի լուսանկարը: Թե ով էր Պիեռ Պաոլո Պագոլինին, կասենք այդ մասին, մինչ այդ նշենք, որ երբ խոսք է բացվում միջնադարյան գեղանկարչության մասին, հարկ է նկատել, որ, թեմատիկ բագմագանության առումով, այն աղքատիկ է, քանի որ, հասկանալի պատճառներով, կրում էր որոշակի սահմանափակումներ: Հետևապես

Read More


Աշոտ Գաբրիելյան / Երկու խոսք

Սոնա Համբարձումյանի բանաստեղծական աշխարհը նկատելիորեն առանձնանում, բայց միևնույն ժամանակ հետաքրքիր լուծումներով ընդհանրանում է արցախցի իր սերնդակից բանաստեղծների ստեղծագործությունների համատեքստում: Ուրախալի է, որ Արցախն ապրում և ներկայանում է յուրաքանչյուր արցախցու ստեղծագործություններում և ուրախալի է նաև, որ Արցախը կոնկրետ մարմին ունի, որի համար մաքառում և որով ապրում է արցախցին: Սոնա Համբարձումյանի պոեզիայում Արցախը ներկայանում է իրական գույներով. կեղծ ու շինծու պաթոս չկա, չկան հայրենիքի հանդեպ սիրո ներկայացման չափազանցություններ: Արցախը կենսատարածք է կյանքին հատուկ բոլոր ելևէջումներում, իսկ բանաստեղծի փափագը իր և հայրենիքի անբաժանելիությամբ է զորանում: Սոնա Համբարձումյանի երազանքը հայրենիքի խաղաղ ներդաշնությունն է: Նա բանաստեղծական տողերում ստեղծում է իր այդ իդեալի պատկերները: Նա ցանկանում է իր հայրենիքը տեսնել բնականոն, անպատերազմ ու անկորուստ զարգացման հոլովույթում, որի համար նա դիմում է արցախյան հրաշագեղ բնության պատկերավորմանը: Սա միայն հայրենիքի հանդեպ սիրո դրսևորումը չէ, բանաստեղծը ենթագիտակցորեն ցույց է տալիս, որ իր բանաստեղծական որոնումներն էլ պետք է լինեն այդ բնականոնության մեջ և կցանկանար, որ իր գիրը ձերբազատված լիներ աշխարհաքաղաքականության պայմանականություններից: Նա ձգտում է իր և հայրենիքի միաձուլմանն ու նույնացմանը, որը զերծ կլինի կորստի և արցունքի տուրևառությունից: Սոնա Համբարձումյանի ստեղծագործություններում հայրենասիրական քնարերգությանը զուգահեռ միշտ արտահայտություն է գտնում սիրային քնարերգությունը: Այստեղ առինքնող է բանաստեղծուհու անկեղծությունը: Սիրո դրաման իր բազմաձև դրսևորումներով ու գեղեցիկ պատկերավորմամբ չի կարող անտարբեր թողնել յուրաքանչյուր ընթերցողի: Երբեմն ասես բառը պապանձվում է նրա զգացմունքների առջև և ընթերցողին մնում է խորը, հուզական ապրումը:

Սոնա Համբարձումյանին հատուկ է պատկերավորման միջոցների հարստությունը: Յուրաքանչուր ասելիքի ու զգացողության համար բանաստեղծուհին կարողանում է համապատասխան ձև գտնել ու կիրառել: Բանաստեղծության տարածությունը նրա ստեղծագործություններում չի միանշանակվում. բանաստեղծությունը մի քանի տասնյակ բանատողերի համադրությամբ կարող է լինել, կարող է նաև հասնել մինիմալիզմի և ընդամենը երկու տողը խտացնի զգացումների ու խոհերի պրիզման: Երկու դեպքում էլ բանաստեղծությունը չի տուժում: Սոնա Համբարձումյանին ընթերցելիս հասկանում ես, որ Արցախն ապրում է իր հրաշագեղ կյանքով և որ Արցախում կյանքն իր համաչափ ռիթմի մեջ է, ուստի մի ցանկություն է առաջանում` թող երբեք չխախտվի Արցախի խաղաղությունը: Սոնա Համբարձումյանի պոեզիան ինձ ստիպում է հավատալ, որ Արցախը հաղթանակել է, որովհետև այս գրի մեջ կյանք կա և Արցախում կյանքը շարունակվելու է:

ՀՀ «Գարուն» ամսագրի գլխավոր խմբագիր,

Բանաստեղծ

 Թիվ 06-07 (185-186)

Սոնա Համբարձումյանի բանաստեղծական աշխարհը նկատելիորեն առանձնանում, բայց միևնույն ժամանակ հետաքրքիր լուծումներով ընդհանրանում է արցախցի իր սերնդակից բանաստեղծների ստեղծագործությունների համատեքստում: Ուրախալի է, որ Արցախն ապրում և ներկայանում է յուրաքանչյուր արցախցու ստեղծագործություններում և ուրախալի է նաև, որ Արցախը կոնկրետ մարմին ունի, որի համար մաքառում և որով ապրում է արցախցին: Սոնա Համբարձումյանի պոեզիայում Արցախը ներկայանում է իրական գույներով.

Read More


Սոնա Համբարձումյան / Ծաղկաձորի գրողների  հանգստյան տունը` յուրօրինակ  հանդիպման վայր

Հայաստանի Գրողների միության կողմից կազմա-կերպվող ամենամյա միջոցառումը՝ Երիտասարդ գրողների 16-րդ համագումարը, տեղի ունեցավ մայիսի 31-ից հունիսի 2-ը՝ Ծաղկաձորի Գրողների հանգստյան տանը:

Համագումարին ներկա էին Մայր Հայաստանի և Արցախի գրական ընտանիքի երիտասարդ անդամներ, սկսնակ ստեղծագործողներ, գրականագետներ:

Համագումարի բացման խոսքից հետո ՀԳՄ նախագահ, ՀՀ մշակույթի վաստակավոր գործիչ, բանաստեղծ Էդ. Միլիտոնյանը ներկայացրեց գրական ընտանիքների պատվիրակներին և նրանց կատարված աշխատանքները՝ կարևորելով երիտասարդներ գրողների տպագրման խնդիրը և այս առումով արժևորելով գրական մամուլի («Ցոլքեր», «Նարցիս», «Գրեթերթ», «Անդին», «Գրական թերթ», Վանաձորում հրատարակվող «Երկունք», Շիրակում` «Եղեգան փող», Կոտայքում` «Ոգու կանչ») դերը:

Օրերը հագեցած էին գրական ընթերցումներով, քննարկում-նիստերով, գրքերի շնորհանդես-գինեձոներով, կինոդիտում-քննարկումներով, որոնք վարում էին գրականագետ, բանասիրական գիտությունների թեկնածու Արքմենիկ Նիկողոսյանը, բանաստեղծ, թարգմանիչ, բանասիրական գիտությունների թեկնածու, ԵՊՀ արտասահմանյան գրականության ամբիոնի դոցենտ Վահե Արսենը, բանասիրական գիտությունների թեկնածու, գրականագետ Հասմիկ Հակոբյանը, արձակագիր Սուսաննա Հարությունյանը:

Գրականագետ, ՀԳՄ վարչության քարտուղար Պետրոս Դեմիրճյանն իր՝ «Դիտարկումներ ժամանակակից երիտասարդական գրականության մասին» զեկույցում կարևորեց իրականության արտացոլումը գրականության մեջ: Նա խոսեց ստեղծագործելու մեթոդի, ներկայացման և տպագրական հարցերի շուրջ:

Բուռն քննարկումներ եղան ռեալիզմի՝ կյանքն իր իրական բովանդակությամբ վերարտադրելու սկզբունքին հետևող գեղարվեստական մեթոդի շուրջ, ինչպես նաև կարևորվեց ստեղծագործությունները պրիմիտիվիզմից զերծ պահելու խնդիրը, ինչը ևս չափազանց արդիական է: Երիտասարդ ստեղծագործողները գրքերի ձևավորման մասին ևս փոխանակվեցին կարծիքներով և կարևորեցին դրանք ընթերցողի դատին բովանդակայինից բացի նաև գեղագիտական տեսքով ներկայացնելու խնդիրը, որը մեծ նշանակություն ունի վաճառքի արագ կազմակերպման հարցում:

Հայաստանի գրողների միության Լոռու մարզային բաժանմունքի նախագահ Մանվել Միկոյանը հանդես եկավ «Երիտասարդ գրողների մասնակցությունը մարզային գրական բաժանմունքների ծրագրերին» ելույթով, որից պարզ դարձավ Լոռու մարզում ստեղծագործող երիտասարդների գրական գործունեությունը՝ տարվա կտրվածքով:

Գրականագետ, ՀԳՄ երիտասարդական բաժանմունքի նախագահ Արքմենիկ Նիկողոսյանը «Իրականություն և գրականություն» զեկույցում նշեց. «Լավագույն ժամանակը մեր ապրած ժամանակն է: …Սովորաբար գրականության արժեքը գնահատվել է նրանով, թե այն ինչքանով է արտացոլել իրականությունը»:

Գրականագետ, «Նարցիս» գրական-գեղարվեստական, մշակութային հանդեսի (2006-ից) Գրականագիտության և քննադատության բաժնի վարիչ Արմեն Ավանեսյանը հանդես եկավ «Երիտասարդական գրականությունը պետական հրատարակչական ծրագրերում» զեկույցով: Զեկույցում խոսվեց 2017թ-ի տպագրված առաջին գրքերի՝ Անի Ամսեյան, Արթուր Մեսրոպյան, Անրի Գրիգորյան, Սաթե Հովակիմյան, Նարեկ Տոպուզյան, Գրեգիրք ժողովածուի և դեռևս տպագրվելիք գրքերի /Նորայր Սարգսյան «Չինական պատ», Արփի Վարդանյան «Քեզ որոնելիս» և այլն/ մասին:

Բանաստեղծ, թարգմանիչ Շանթ Մկրտչյանը իր «ՀԳՄ հրատարակչությունը և երիտասարդական գրականությունը» թեմայով զեկույցում գրական աշխարհի նորությունների շրջանակներում խոսեց նաև հինգ հետաքրքիր գրքերի շուրջ, որոնք լույս են տեսել նոր մատենաշարով:

Քննարկումներն ընթացան անմիջական և ջերմ մթնոլորտում:

Արդիական ու «երիտասարդ» հանդիպումները սիրով և ստեղծագործ հոգով լցրին Ծաղկաձորի գրողների պատմական տունը:

Սոնա ՀԱՄԲԱՐՁՈՒՄՅԱՆ

Թիվ 06-07 (185-186)

Հայաստանի Գրողների միության կողմից կազմա-կերպվող ամենամյա միջոցառումը՝ Երիտասարդ գրողների 16-րդ համագումարը, տեղի ունեցավ մայիսի 31-ից հունիսի 2-ը՝ Ծաղկաձորի Գրողների հանգստյան տանը: Համագումարին ներկա էին Մայր Հայաստանի և Արցախի գրական ընտանիքի երիտասարդ անդամներ, սկսնակ ստեղծագործողներ, գրականագետներ: Համագումարի բացման խոսքից հետո ՀԳՄ նախագահ, ՀՀ մշակույթի վաստակավոր գործիչ, բանաստեղծ Էդ. Միլիտոնյանը ներկայացրեց գրական ընտանիքների պատվիրակներին և նրանց կատարված

Read More


Սեփ. լրատվություն

<img class="alignleft wp-image-2743 size-medium" style="font-family: 'Open Sans', Arial, sans-serif; text-align: justify;" src="http://artsakhwriters.com/wp-content/uploads/2018/11/kazm-3-300x200.jpg" alt="" width="300" height="200" srcset="http://artsakhwriters.com/wp-content/uploads/2018/11/kazm-3-300x200.jpg 300w, http://artsakhwriters.com/wp-content/uploads/2018/11/kazm-3-768x512.jpg 768w, http://artsakhwriters.com/wp-content/uploads/2018/11/kazm-3.jpg 900w" sizes="(max-width: 300px) 100vw, 300px" />Վերջերս Արցախի հանրապետության Ազգային ժողովի պատգամավոր ՌՈՒԴԻԿ ՀՅՈՒՍՆՈՒՆՑԻ հովանավորությամբ լույս է տեսել գրող, հրապարակախոս ՍԼԱՎԱ ՄՈՍՈՒՆՑԻ «Կենաց ծառեր» արժեքավոր գրքի առաջին և բավականին ստվար հատորը: Ստորև ներկայացնում ենք մի էջի ֆոտոպատճեն՝ այդ գրքից, ուր զետեղված լուսանկարներում մենք Շահեն Օհանջանյանի կողքին տեսնում ենք Արցախ ժամանած Պարույր Սևակին և Ալեքսեյ Հեքիմյանին:

<img class="alignleft wp-image-2744 size-medium" style="font-family: 'Open Sans', Arial, sans-serif; text-align: justify;" src="http://artsakhwriters.com/wp-content/uploads/2018/11/grqi-ej-300x200.jpg" alt="" width="300" height="200" srcset="http://artsakhwriters.com/wp-content/uploads/2018/11/grqi-ej-300x200.jpg 300w, http://artsakhwriters.com/wp-content/uploads/2018/11/grqi-ej-768x512.jpg 768w, http://artsakhwriters.com/wp-content/uploads/2018/11/grqi-ej.jpg 900w" sizes="(max-width: 300px) 100vw, 300px" />


Կոմիտաս Դանիելյան / Ընծա

-Ի՞նչ եք կամենում,- նրա զուսպ, հարգալից բարևին ի պատասխան` կիսաբերան արտաբերեց ջահել, խարտիշագեղ քարտուղարուհին, աչքերը մի ակնթարթ կտրելով համակարգչից:

-Իր մոտ եմ եկել, – նա գլխի շարժումով ցույց տվեց դիմացի փակ կաղնե դուռը:

Աղջիկը` ծամոնը բերանում, քննող անվստահությամբ ուղիղ նայեց նրան:

-Միասին ենք կռվել,- մի ոտքից մյուսին հենվելով բացատրեց խնդուն առոգանությամբ,- վաղուց չենք հանդիպել:

-Ի՞նքն է կանչել,- հարցրեց աղջիկը:

-Չէ, ինքս եմ եկել: Մենք մոտիկ ընկերներ ենք,- ուզեց ասել` եղբոր պես, բայց միայն ժպտաց անիմաստ:

Նրա աջ ձեռքի չորս մատները չկային, լոկ բթամատն էր: Կարծես հենց նոր հիշեց այդ մասին և աջն արագ թաքցրեց բաճկոնի գրպանում: Աղջիկը (նկատե՞ց, թե՞ չնկատեց) ի վերջո բարեհաճեց տեղեկացնել, որ պետը տեղում չէ, կվերադառնա մեկ-երկու ժամից:

Քիչ-ինչ սրտնեղած` նա տարտամաքայլ փողոց ելավ: Թվաց, թե քարտուղարուհին անկեղծ չէր, գուցե և ընկերը տեղում էր: Չլինի՞ այդ ծամոն որոճողը իրեն սովորական խնդրատուի տեղ դրեց: Չգիտես ինչու՝ նա մի անբացատրելի անվստահություն ուներ «բարձր դռների» հանդեպ ու միշտ ձգտել է խույս տալ, չառնչվել դրանց հետ: Հիմա էլ քիչ մնաց զղջար իր այս այցի համար: Կինն է մեղավոր, նա համոզեց. «Մոտիկ ընկերդ է, պարծենում ես նրանով, քիչ է մնում արևովը երդվես: Թող օգնի տղայիդ: Ախր չենք կարողանում ծայրը ծայրին հասցնել: Լավ ընկերոջը նեղ օրն են ճանաչում»: Օրեր ի վեր խնդրում – հորդորում էր` գնա՛, հա՜, գնա՛: Եվ ինքը տեղի տվեց` այն մտքով, որ եթե ոչինչ չստացվի, գոնե կտեսնի մտերիմ ընկերոջը: Երբվանի՜ց չեն հանդիպել: Չեն ասո՞ւմ` ամենաքաղցրը ուսանողական, ամենանվիրականն ու անմոռանալին մարտական ընկերությունն է:

Միասին էին սովորում պոլիտեխնիկականում, որը հետո ճարտարագիտական համալսարան կոչվեց: Ապրում էին նույն սենյակում, Զեյթունի հանրակացարանում: Ուրախ, երազկոտ պատանիներ էին: Շուտ մտերմացան: Երկրորդ կուրս պիտի փոխադրվեին, երբ սկսվեց պատերազմը: Ինքնակամ վերադարձան, մեկ տարուց ավել կռվեցին կողք կողքի, Բեկորի վաշտում: Միասին էլ վիրավորվեցին` ականի պայթյունից, թե՞ (ծիծաղը եկավ) պայթեցին ականի վրա, ինչպես թերթերն էին գրում նման դեպքերում:

Ձախ ձեռքը քանի որ համառորեն չուզեց գրիչ բռնելը սովորել, ստիպված էր ընդմիշտ թողնել ուսումը: Թեպետ վաղուց համակերպվել էր կատարվածին, սակայն ամեն անգամ Բարաք Օբամային հեռուստաէկրանին տեսնելիս մի ծածուկ տրտմությամբ էր պարուրվում, որ ԱՄՆ- ի նախագահի պես ինքն էլ ձախլիկ չի ծնվել… Ընկերը շարունակեց կրթությունը, բայց նոր` թե՛ գրավիչ ու թե՛ ազդեցիկ մասնագիտությամբ: Այդ տարիներին ազատագրված Շուշիում առժամանակ երևանյան ինչ-որ մասնավոր բուհի հեռակա մասնաճյուղ էր բացվել ապագա իրավաբանների համար, և ընկերը, ուրիշ շատերի նման, բաց չթողեց պատեհ առիթը: Ու հիմա բարձր պաշտոնյա է, ում խոսքը գին ունի, ում հետ հաշվի են նստում: Հիշեց, որ մի անգամ կշտամբել է` քանի՞ կուսակցություն ես փոխել: «Մե՜ծ բան,- ընկերը քմծիծաղել է,- ուրիշներն իրենց կանանց են փոխել»: Դա տարիներ առաջ էր: Այնժամ ընկերը դեռևս փոքր պետ էր, բայց հո պետ էր:

Մտքերից կտրվելով նա իրեն գտավ Տերյան փողոցում, քաղաքում միակ բարեկամի` մորաքրոջ տղայի դարպասի առջև, որը բացեց շիլ աչքերով անծանոթ մեկը, հայտնելով, թե նախկին տանտերը անցյալ տարի է ընտանիքով Ռուսաստան տեղափոխվել: Չզարմացավ: Շատերն են գնում: Այլ բանից զարմացավ` ինչո՞ւ ոչինչ չի արվում արտագաղթը կանխելու ուղղությամբ:

Սասունցի Դավթի փողոցով բարձրացավ, թեքվեց Ազատամարտիկների աշնանանախշ պողոտա, որին ազնվաշուք տեսք էին տալիս սովետից ժառանգած հաստաբուն ծառերը: Երթուղայինների կանգառում միառժամանակ ոտքը կախ գցեց` ուշի-ուշով մտիկ տալով վեր ու վար անող մարդկանց, այնպես, ասես փնտրում էր ինչ-որ մեկին: «Դեմքներին խինդ չկա»,- մտմտաց ինքնիրեն: Նորակառույց շենքերն ու «Եվրոպա» հյուրանոցը հավանեց: Ճաշակով են կառուցված, թեպետ զուրկ են ազգային տարրերից: Դրանք, և մանավանդ՝ շքեղ ինքնաշարժերի առատությունը կողմնակի աչքում կարող են այն պատրանքը ստեղծել, թե այստեղ մարդիկ անհոգ, ապահով կյանք են վարում: Ինչպես Եվրոպայում, կամ առնվազն` ինչպես հաղթանակած ժողովրդին է վայել: Իսկ անհամար խանութների և կրպակների անհրապույր, հիմնականում օտարահունչ ու օտարագիր ցուցանակները մի հանդուգն կասկած հարուցեցին` եթե լեզվի մասին օրենքը չի գործում, նշանակում է մյուսները նույնպես ձևական բնու՞յթ են կրում…

Հաղթանակի օղակաձև հրապարակը առաջվա պես այդ անունը հավաստող մինչև իսկ սովորական ցուցանակ չուներ: Ա՜յ թե այստեղ դրվեր Տիգրան Մեծի արձանը` Երվանդ Քոչարի գործերի հանգույն: Չէ, արքայից-արքայի տեղը Վերածննդի հրապարակն է: Եվ հանկարծ նրա գլխում մի անակնկալ միտք առկայծեց. հրապարակի ուղիղ կենտրոնում, ուր վերից վար Ազատամարտիկների ու Մաշտոցի, իսկ ձախից աջ Տիգրան Մեծի ու ծովակալ Իսակովի փողոցներն են խաչաձևվում, մի ոչ բարձր հուշասյուն կանգնեցվեր, վերնամասի քառակողմ առանցքի շուրջը բոլորած` հայության չորս հատվածները` Արցախը, մայր Հայաստանը, հեռավոր ու մերձավոր սփյուռքները ներկայացնող հերոսների, ասենք Աշոտ Ղուլյան-Բեկորի, Պետրոս Ղևոնդյանի, Ավոյի ու գեներալ Իվանյանի միաձույլ հարթադիմաքանդակներով, որը կխորհրդանշեր ոչ միայն Արցախյան պատերազմում մեր տարած հաղթանակը, այլև կշեշտեր հայ ժողովրդի միասնության գաղափարը: Այս մտահղացումը նրան այնպես հուզեց, որ երկար ժամանակ չէր կարողանում հիացմունքը զսպել:

Այդպես էլ` հանկարծահաս մտքից ոգեշունչ, օգտվելով քարտուղարուհու րոպեական բացակայությունից, ընկերոջ աշխատասենյակ թափանցեց:

Ընկերը նրան ընդունեց հավուր պատշաճի. ամուր գրկեց, դեմքը մոտեցրեց երեսին, քաջալերանքով թփթփացրեց ուսը, աթոռ առաջարկեց: Դեմ դիմաց բալզակյան տարիքի մի պատկառազդու կին էր բազմել` ոսկեշող, ուլունքաշար մանյակով, և ընկերը հարկ համարեց ներկայացնել.

-Տիգրան Ժամկոչյանը ուսանողական ու մարտական ընկերս է, նաև իմ փրկիչը: Այո, այո: Միասին վիրավորվել էինք: Ես կորցրել էի գիտակցությունս: Թեև իր հալն էլ մի հալ չէր, արյունաքամ լինելով ինձ դուրս բերեց մահվան օղակից: Ուրիշ մեկը գուցե թե ինձ մեռած համարեր, թողներ, գնար իր ցավի hետևից, բայց նա հավատարիմ ընկերոջ, արյունակից եղբոր պես վարվեց: -Լռեց մի երկվայրկյան, ապա մեղմ հանդիմանությամբ հարցրեց: -Ինչո՞ւ ես թանկ-թանկ երևում: Տնեցիք ո՞նց են:

-Շնորհակալ եմ, լավ են:

-Ճուտիկներիդ թիվը նո՞ւյնն է մնում, թե՞…,- ընկերը փորձեց սրամտել:

-Նույն չորսն են: Մեծը` տղաս, համալսարան է ընդունվել: «Կասես` վարձավճարով է սովորում,- պատվիրել է կինը,- գուցե մի հովանավոր գտնի կամ ինքը…»:

-Մեզ մո՞տ,- հարցրեց ընկերը, փութկոտ ինչ-որ թուղթ մակագրելով:

-Չէ, Երևանում: Հոր կիսատ թողած ուսումն է շարունակում,- ու ժպտաց տխրուրախ:

Ընկերոջ գրիչը մի պահ անշարժացավ հերթական թղթի վրա.

-Շնորհավորում եմ: Լավ է,- ծանրումեծ գլխով արեց,- արժանի հերթափոխ է աճում: Խոստանում եմ նրա հարսանիքի քավորը լինել: Կինդ…

-Սեդան…

-Դպրոցո՞ւմ է աշխատում:

-Հա, դպրոցում: «Կասես` աշակերտները մաղվել են, եկող ուսումնականում հազիվ կես դրույք ունենա»:

-Դու էլ…

-Դեռ անտառապահ եմ,- ընկերոջ հարցերի տարափին նա պատասխանում էր մի տեսակ չկամությամբ, նեղվելով օտար մեկի ներկայությունից:

-Ձիո՞վ ես շրջում:

-Ձիով, շունն էլ հետս: «Կասես` ուզում են դիտմամբ հաստիքդ կրճատել, թե ինչ է, դեմ ես անօրեն անտառահատումներին»,- նորից կնոջ հորդորը հիշեց:

-Մարդու ամենահավատարիմ կենդանիների հետ, հայրենի գյուղում,- ընկերը, վերջին թուղթը վավերացնելով, թեթևացած, ասես մի շատ խրթին գործ էր արել, շփեց ճակատը,- բնության գրկում, մաքուր-զուլալ օդում, ոչ թե մեզ պես…

Երբ մանյակակիր կինը (հավանաբար` ընկերոջ աշխատակցուհին) թղթերն առած դուրս եկավ, Տիգրան Ժամկոչյանը մի ակնածալի ոգևորությամբ սկսեց պատմել իր մտահղացած հուշակոթողի մասին: Ընկերը համբերությամբ լսեց ու այնպես նայեց նրան, ասես առաջին անգամ էր տեսնում.

-Չլինի՞ հենց դրա համար ես եկել:

-Կարելի է և այդպես ասել:

-Դու ուրիշ հոգս չունե՞ս, ինչ է,- ուսերը կարեկցաբար վեր քաշեց ընկերը: -Ժամանակները փոխվում են, կյանքը առաջ է գնում, դու շարունակում ես ամեն ինչի նայել նախկինի պես, «ոչ միայն հացիվ»: Հիշո՞ւմ ես պոլիտեխնիկի մեր կուրսղեկին, նրա սիրած արտահայտությունն է, որը զարմանալիորեն դաջվել է ուղեղիս մեջ:

-Ամեն մարդ ապրում է, ինչպես կարող է,- կտրուկ պատասխանեց Ժամկոչյանը, զգալով, որ վիճելն ավելորդ է:

Կողասեղանին շարված հեռախոսներից մեկը զանգեց: Ընկերը շտապ վերցրեց ընկալուչը և մեկեն ոտքի ելավ` լսում եմ…

Տիգրան Ժամկոչյանն ուղղեց մեջքը, ծուլորեն շուրջը նայեց: Հայացքն ակամա կանգ առավ պատից սևեռուն իրեն նայող մեծադիր նկարին (գուցե պետք է նրան դիմել` մտածեց), ապա աչքը սահեցրեց ընկերոջ գերլարված դեմքով: «Քո գործն էլ մի գործ չի»,- անցավ մտքով, ու մի փոքր տխրություն իջավ վրան:

-Շատ լավ… Անպայման… Ճիշտ այդպես…,- ընկերը ցած դրեց խոսափողը, նստեց, փողկապի հանգույցը թուլացնելով խորը շունչ առավ:

Ժամկոչյանը, որպեսզի չասեր` ինչու կանգնած էիր խոսում, չեզոք տոնով հարցրեց.

-Հյուրանոցիդ շինարարությունն ավարտեցի՞ր:

-Վաղո՜ւց,- ընկերոջ դեմքի մռայլ արտահայտությունն իսկույն փոխվեց,- աննման կառույց է,- և ինքնագոհ ժպտաց:

Մի ուրիշ հեռախոս զանգեց: Ի պատասխան աշխատասենյակի տերը գործարար տոնով ասաց` չորս-հինգ րոպեից ու դարձավ նրան.

-Չլինի՞ որոշել ես մնալ: Ասեմ, մի ընտիր համար առանձնացնեն` ջակուզիով, այլևայլ հարմարություններով,- և բութ մատը ցցելով երկիմաստ աչքով արեց,- արքայավայել կհանգստանաս:

-Հենց այնպես հարցրի:

-Մնա, երեկոյան կգամ, կզրուցենք, կհիշենք մեր ջահելությունը:

-Չէ, տուն պիտի գնամ, ավտոբուսի մեկնելու ժամն է:

Ընկերը ականջաբլթակը քորելով մտորեց մի քիչ, գրասեղանի գզրոցից ինչ-որ տուփիկ հանեց` լուցկու չափ, մեկնեց նրան:

-Ի՞նչ է դա:

-Մեր գերատեսչականն է, թեև դու ավելիին ես արժանի: Չվերցնես, կնեղանամ,- և գրեթե զոռով նրա գրպանը խոթեց: -Ներիր, որ ամեն ինչ այսպես հապճեպ ստացվեց…

Տիգրան Ժամկոչյանը տուն վերադարձավ անտրամադիր: Մի տտիպ զգացում կար հոգում:

Սեդան արդուկով էր զբաղված:

-Գոռիկն է զանգել,- ասաց:

-Ե՞վ…

-Մաղարիչ տուր, ասեմ,- կինը անսովոր ժպտաց:

-Առ,- գրպանից հանեց տուփիկը և պարզեց նրան:

-Մեդա՞լ…

-Ասելիքդ ասա:

-Ուսանողական խորհրդի երաշխավորությամբ,- ընդհատ ձայնով, դանդաղ, որ զսպեր հուզմունքը, ասաց Սեդան,- ամերիկահայ մի բարերար կհոգա տղայիդ ուսումը:

-Ոչ միայն հացիվ,- ինքնաբերաբար դուրս թռավ բերանից:

-Ի՞նչ,- հարցրեց կինը:

-Ոչինչ…

Թիվ 06-07 (185-186)

-Ի՞նչ եք կամենում,- նրա զուսպ, հարգալից բարևին ի պատասխան` կիսաբերան արտաբերեց ջահել, խարտիշագեղ քարտուղարուհին, աչքերը մի ակնթարթ կտրելով համակարգչից: -Իր մոտ եմ եկել, – նա գլխի շարժումով ցույց տվեց դիմացի փակ կաղնե դուռը: Աղջիկը` ծամոնը բերանում, քննող անվստահությամբ ուղիղ նայեց նրան: -Միասին ենք կռվել,- մի ոտքից մյուսին հենվելով բացատրեց խնդուն առոգանությամբ,- վաղուց չենք հանդիպել: -Ի՞նքն

Read More


Նվարդ Ալեքսանյան / «Աշխարհը ամփոփում եմ  իմ մեջ և ներանձնանում…»

Հիրավի, ակադեմիկոս Սերգեյ Սարինյանն այն եզակի անհատներից է, ում հասցեին ասված նույնիսկ գերադրական աստիճանի մակդիրներն ու գնահատականները ոչ միայն անհարկի չեն հնչում, այլև իրենց էությամբ ու խորքով բացահայտում են մեծանուն գիտնականի թողած գրականագիտական վիթխարի ժառանգությունը, մեկնում նրա էության` շատ հաճախ շրջապատից անտես մնացած որակները: Միաժամանակ, այդ ամենով չի «սպառվում» մեծ գիտնականի ու մեծ մարդու առինքնող կերպարը` հաճելի պարտադրանքով տեղ թողնելով նոր բացահայտումների:

Այս առումով շնորհակալ աշխատանք է կատարել բանասիրական գիտությունների թեկնածու Ամալյա Գրիգորյանը` կազմելով և հանրությանը ներկայացնելով «Գեղագիտությունը և բանաստեղծությունը. Սերգեյ Սարինյանի հետ» գիրքը:

Մեծերի մասին շատ բան իմանալն ու ձգտումը բոլորիս առաջնորդում է դեպի հետաքրքրական անհայտը: Սերգեյ Սարինյան ակադեմիկոսը, ականավոր գիտնականն ու գեղագետը մեծին վայել անուն ու հռչակ ուներ կյանքում, և իր թողած գրականագիտական հսկա վաստակը միշտ լինելու է այն առանցքը, որով ճշգրտվելու է հայ գրականագիտության մեջ այս կամ այն ուղղության քնությունն ու տեսությունը, փիլիսոփայությունը:

Եվ պատահական չէ նաև գրքի վերնագրի ընտրությունը, քանզի նա հենց բանաստեղծության և գեղագիտության անեզր տիրույթում ապրեց ու ստեղծագործեց` սարինյանական մնայուն գործերով հայ գրականագիտության անդաստանում իր հետագիծը թողնելու մղումով:

Վերջերս Ստեփանակերտի Գրիգոր Նարեկացի համալսարանում կայացած գրքի շնորհանդեսին մասնակցում էին Արցախի գրական ընտանիքի անդամներ, գիտնականներ, ուսանողներ, լրագրողներ:

Գիրքն իր բովանդակությամբ յուրատեսակ զրուցարան է, որն իր համայնապատկերով նպատակ ունի հանրության լայն շերտերին` հնարավորինս մերձիմոտ, ծանոթացնել Սարինյան արվեստագետին ու մարդուն, նրան ներկայացնել ոչ միայն իր հեղինակած աշխատությունների, նվաճած գիտական բարձունքների շքեղությամբ, այլև կյանքում, կենցաղում, հարազատների, ընկերների շրջապատում:

Ողջունելով ներկաներին, Արցախի գրողների միության վարչության նախագահ Վարդան Հակոբյանը նշեց, որ ինքը գրքում «ներկայանում» է ոչ միայն գործընկերոջ ու գրականագետի, այլև երկար տարիների մտերմության կարգավիճակով:

Նշվեց, որ հենց նույն օրը` հունիսի 8-ին, Երևանում, ՀՀ ԳԱԱ Մ. Աբեղյանի անվան գրականության ինստիտուտում, ընթանում է ակադեմիկոսի մահվան տարելիցին նվիրված հիշատակի արարողություն: Անուրանալի է Ս. Սարինյանի դերակատարությունը Հայաստանում և Արցախում երիտասարդ գրականագետների պատրաստման գործում: Այստեղ ևս նա ունեցավ իր դպրոցը: Ապրեց իմաստուն, բեղմնավոր կյանքով, իսկ մահով ընդգծվեց նրա հավերժական ընթացքը, հոգևոր ներկայությունը: Նրա գրքերը, գիտական ժառանգությունը կրթել ու պիտի կրթեն սերունդներ: Սարինյանն անկրկնելի է որպես գրական քննադատ, գրականության պատմաբան ու տեսաբան: Նա մեր մեծերի դասակն է ներկայացնում այսօր` շիտակ, արդարադատ` ասաց Վ.Հակոբյանը:

Նա իր խոսքում նաև շեշտեց մեծանուն գիտնականի մարդկային էության` շատերին անտես մնացած որակները. արտաքուստ կոշտ ու երբեմն էլ անհաղորդ թվացող կերպարի ներքո ապրում էր պարզ ու փխրուն ներաշխարհով մարդը…

Այս ամենի վկայությունն է գրքում տեղ գտած նամակների, հարցազրույցների ստեղծած ջերմ մթնոլորտը: Ուզում եմ նշել, որ ժողովածուն իր ամբողջության մեջ նաև հետաքրքիր գրականագիտական դասընթաց է, որին անհնար է առանց համակ ուշադրության մասնակցել:

Գրականագետ, բանաստեղծ Սոկրատ Խանյանը շնորհանդեսին խոսեց գրականագիտական այն անուրանալի ավանդի մասին, որը թողել է Սարինյանը հայ գրականության պատմության մեջ: Սարինյանը 19-րդ դարի հայ դասական գրականության գիտակն է, ով գրական միջավայրին հաղորդում է ազգային հպարտության երանգներ: Նա գրականության տեսաբան է, գրականության պատմաբան, մեծ փիլիսոփա, ում հետ դժվար է բանավիճել` ասաց Ս. Խանյանը:

Միջոցառման մասնակիցներից շատերը ներկայացան անվանի գիտնականի հետ ունեցած հանդիպումների, զրույցների հուշիկներով: Ս.Սարինյանին հաճախակի կարելի էր տեսնել Արցախում` գրական տարբեր հանդիսությունների առիթով, առանձնապես նրա ներկայությունը մի առանձին շուք էր հաղորդում արվեստի մուրացանյան ամենամյա տոներին:

Հնարավոր չէ մեկ հայացքի տակ առնել Ս.Սարինյանի գիտական հունձքը: Մուրացանագետը, «ի ծնե ակադեմիկոս-գրականագետը» /Հրանտ Մաթևոսյան/ նոր գնահատականով ներկայացրեց Խ. Աբովյանի, Միք. Նալբանդյանի, Ռ. Պատկանյանի, Ղ.Աղայանի, Րաֆֆու և այլ մեծերի ստեղծագործությունները: Գրականագիտական հսկա ժառանգության մեջ առանձնանում են «Հայկական ռոմանտիզմը», «Լևոն Շանթ», «Հայ նոր գրականության պատմություն», «Հայ գաղափարաբանությունը» և այլն գործեր:

Հայ գրականության զարգացման տենդենցները համաշխարհային գրական միջավայրում դիտարկելը Սարինյանի գիտական նվաճումներից է: Հայ գրականությունն իր հզոր ազդակներն ունի համաշխարհային գրական ուղղությունների ու հոսանքների համապատկերում` ներքին զարգացման ռիթմով: Գրքում կան հայ, ռուս և այլ ժողովուրդների գիտնականների ու արվեստագետների կողմից Սարինյանի կոթողային աշխատություններից մեկի` «Հայկական ռոմանտիզմի» առնչությամբ հնչած տեսակետները: Սուրեն Աղաբաբյանի բնորոշմամբ այդ «հանրագումարային գիրքը» բուլղար գրականագետ Կ. Գենովը համարել է «մեթոդաբանական ուղեցույց» բուլղարական ռոմանտիզմի մասին նման հետազոտություն գրելու համար:

«ժամանակակից հայ գրականագիտական մտքի օրենսդիր» /Լ.Անանյան/ Ս.Սարինյանի «…լեզուն գիտական է և կուռ, բնորոշումները` դիպուկ և ոչ երբեք տափակ, մտածողության եղանակը` ըստ հարկի բարդ, բայց ոչ երբեք` խրթին» /Պ.Սևակ/: Նրա ամբողջ գրականագիտական գործունեությունը, բարձրարժեք հետազոտությունները հայ գրականության երևելիների մասին` նվիրում է ու սխրանք:

Նրա գիտական գործունեության մեջ առանցքային է «Հայ գաղափարաբանությունը» աշխատությունը, որն, ըստ էության, արարվել է նրա ողջ ստեղծագործական կյանքում: Հեղինակի խոստովանությամբ՝ գիրքը մեր ազգային գաղափարաբանության պատմաքննական տեսությունն է: Ազգային գաղափարաբանությունը շատ շոշափելի իրողություն է, կենսահաստատ ակունք, մշակութային սնուցող երակ և հենակետ:

Գրքի շնորհանդեսին նշվեց, որ Արցախը հատուկ տեղ ուներ Սարինյանի կյանքում ոչ միայն որպես ծննդավայր: Արցախը հայոց նորագույն ժամանակներին թելադրեց ազատատենչություն, գիտնականը ուշադիր էր, պահանջկոտ, մի տեսակ խանդով ու խանդավառությամբ էր վերաբերվում և ստեղծվող գրականությանը` հանդես գալով գրախոսություններով և գեղագիտական-մեթոդաբանական հիմնարար աշխատություններով՝ օժանդակելով Արցախի երիտասարդ գրականագետներին:

Գրքի կազմողը` երիտասարդ գրականագետ Ամալյա Գրիգորյանը, երկու ակադեմիկոսների` Ս. Սարինյանի և Ս. Արզումանյանի համագյուղացին լինելու հպարտությունն ունի: Թեև գիրքը նվիրված Ս.Սարիյանին, սակայն Սևակ Արզումանյանի ներկայությունն էլ իմաստավորվում է, և նման գրքի հրատարակումը նաև հարգանքի տուրք ու խոնարհում է հայրենի Խաչենի երկու անվանի զավակների հիշատակին:

Գիրքն ամբողջացնում են լուսանկարները, Ս.Սարինյանին նվիրված հայտնի արվեստագետների գնահատականները, ինչպես նաև Վ. Հակոբյանի բանաստեղծությունները: Ուշագրավ են առանձին շարքով ներկայացված մեծ գեղագետի մտքերը: Դրանք անվանի մտավորականի ու մարդու մտքի բյուրեղներն են, որոնք վերաբերում են ոչ միայն գիտությանը, այլև կյանքի ամենատարբեր երևույթներին: Մեծ մտածողների ու փիլիսոփաների այս կարգի խորհրդածությունները երբեք չեն հնանում և որպես իմասնություններ` ամեն սերնդի հետ շարունակում իրենց խոսքն ու պատգամը: Այս գրքում տեղ գտած Սարինյանի խորհրդածությունները կարելի է համարել իր «Մաքսիմները»` համաշխարհային հռչակ վայելող 17-րդ դարի ֆրանսիացի մեծ իմաստասեր Լառոշֆուկոյի «Մաքսիմների» հանգով: Սարինյանական «Մաքսիմները»` սերված իր հոգուց, կյանքի փորձությունից, գիտական կաճառների պարգևած լույսից, այսօր մեզ համար իմացության, գրականության, գեղագիտության շրջանակներից հառնող հայացք են ու սթափ գնահատական: Գիրքն ամբողջապես կառուցված է Ս.Սարինյան-Վ. Հակոբյան ստեղծագործական համագործակցության վրա: Այս առումով, անշուշտ, ուշադրության արժանի է Ա. Գրիգորյանի և Վ. Հակոբյանի երկխոսությունը, որին ես չանդրադարձա, դա թողնելով մի այլ առիթի:

Գրքում արվեստագետների, գրողների մի ամբողջ համաստեղությամբ է ներկայանում Սարինյան գրականագետը, մարդը` իր խոհերով, գնահատականներով, անհանգիստ, մշտապես նոր ճամփա ելած հոգով: Մեզ ավանդված վիթխարի գիտական ժառանգությունը Սարինյանի ամենալավ ինքնաբացահայտումն է: Նա իր անխնա անկեղծությամբ առանձնանում էր մարդկային պարզ ու ընկերական հարբերությունները պահելու, դիմացինին հոգեկից լինելու, տիեզերական անսահմանության մեջ հայ գրականագիտության չմարող աստղը լինելու արվեստով:

Թիվ 06-07 -2018 (185-186)

Հիրավի, ակադեմիկոս Սերգեյ Սարինյանն այն եզակի անհատներից է, ում հասցեին ասված նույնիսկ գերադրական աստիճանի մակդիրներն ու գնահատականները ոչ միայն անհարկի չեն հնչում, այլև իրենց էությամբ ու խորքով բացահայտում են մեծանուն գիտնականի թողած գրականագիտական վիթխարի ժառանգությունը, մեկնում նրա էության` շատ հաճախ շրջապատից անտես մնացած որակները: Միաժամանակ, այդ ամենով չի «սպառվում» մեծ գիտնականի ու մեծ մարդու առինքնող

Read More