Մաքսիմ Հովհաննիսյան /  Լքյալներ

Լույսի նվազ շողը թրթռաց դռան գորշ մակերեսին, կանգ առավ զանգի կոճակի վրա: Տղան թեթեւակի սեղմեց կոճակն ու սպասեց: Ներսից պատասխան չեղավ: Այս անգամ աղջիկը ավելի տեւական սեղմեց, բայց դարձյալ անարձագանք:

-Երեւի տանը մարդ չկա,- ցածր ասաց աղջիկը:

Տղան թույլ, ապա ավելի ուժգին ծեծեց դուռը ու սպասեց: Քիչ անց փեղկը կիսահար բացվեց. աղջամուղջի մեջ աղոտ երեւաց մի ծեր կին:

– Ո՞ւմ եք ուզում,- օտարոտի հարցրեց նա:

– Տատի, կարելի՞ է,- ասաց աղջիկը:

– Դուք ո՞վ եք:

Խոսելով-բացատրելով՝ տղան եւ աղջիկը մտան մեկ աստիճան ցածր կիսանկուղը: Նրանց պարուրեց անհրավեր հյուրի զգացումը: Ծեր կինը վառեց լամպը, որը հազիվ փարատեց մութը: Խնայողության համար է, անցավ տղայի մտքով: «Անհյուրընկալ պատերը սեւ»՝ մտքում ասաց նա: Լքվածության շունչ էր փչում ամենուր, ավելի ընդգծելով ծեր կնոջ միայնակությունը: Տղան հայացքով ընդգրկեց սենյակը: Մերկ պատեր են, դիմացի անպատուհան պատից կախված էր հին գորգ, որի վրա երիտասարդ զույգի մեծադիր լուսանկարն էր: Դա փոքր ինչ փարատում էր սենյակում տիրող վհատությունը:

Կինը մոտեցավ տղային եւ ձայնի մեջ երանգ դնելով ասաց.

– Մեր մարդն է, էն մեկն էլ ես եմ,- կնոջ դեմքին կոտրված ժպիտ գծագրվեց, կարծես ինչ որ բան արդարացնելու համար ավելացրեց.-չեմ էլ հիշում, թե երբ ենք նկարվել: Սոկրատը ստիպեց, նրանից էդ հիշատակն է մնացել:

Աղջկա ուշադրությունը գրավեց մահճակալին փռված հնամաշ նափռաշը, որը դեռեւս պահպանում էր նախնական գույները: Տեղաշորերը կանոնավոր հավաքված էին մահճակալի սնարին, իսկ մյուս մասը աթոռի տեղ էր ծառայում, որովհետեւ սենյակի միակ աթոռը գտնվում էր սեղանից անուշադիր հեռվում:

-Ինչ խաղաղ է,- ձեռքերը տարածելով ասաց աղջիկը:

Նա հարմար տեղավորվեց կնոջ կողքին, վերջինս տեղ արեց, ու երկուսով կիպ նստեցին կողք-կողքի: Աղջիկը ձեռքը փափուկ դրեց կնոջ խորշոմած ձեռքին, դա դուր եկավ ու լայն ժպտաց:

Երազիկն էլ ժպտաց:

-Տատի, ես Երազիկն եմ, ընկերս Մարտինն է, դու էլ…

– Իմ անունը Սիրանուշ է, բայց բոլորը ինձ Սիրուշ են ասում: Որը հավանում եք՝ ասեք:

Երազիկը բացատրեց այցելության նպատակը:

-Սոցիալական հարցախույզ է, մեր նպատակն է հարցման միջոցով իմանալ միայնակ ապրողների կյանքի պայմանները, կարիքները:

-Կարիքներն է՞լ:

Երազիկը կնոջ ձայնի մեջ երանգ զգաց:

-Սիրանուշ տատի, հարցման արդյունքները պիտի ընդհանրացնենք ու ներկայացնենք համապատասխան գերատեսչությունները, որ հետագայում հաշվի առնեն:

-Ի՜նչ եմ ասում:

Նույն քմծիծաղը, որ սկսել էր հետապնդել:

-Սիրանուշ տատի, ինչ հարցնենք, պետք չէ երկար բացատրություն տաք՝ այո կամ ոչ:

-Հա, բալա ջան:

Առաջին հարցերին հեշտ էր պատասխանել, բայց հետո դժվարացան:

-Մենակ եմ ապրում: Մեկ-մեկ թվում է, թե ամբողջ կյանքում մենակ եմ եղել: Մարդու ճակատը կտրվի, ամեն ինչի հարմարվում է: Ամուսինս աշխատավոր մարդ է եղել, լավ աշխատել է, էդպես էլ ծախսել է, չի խնայել: Երբ ասում էի՝ Սոկրատ, սեւ օրի համար մի բան ետ գցենք, ձեռ էր առնում. «-Մարդ պետք է սրտի ուզածն անի, որ աստված չխնայի»: Հավատացյալ չէր, բայց խոսքի տակին-գլխին աստծոն վկա էր բերում,¬ Սիրանուշը քիչ դադար տվեց, ապա ներշնչված ասաց.-սըխ տղամարդ է եղել:

-Երեւի աստված շատ համարեց, էն քերծ տղամարդուն վերցրեց տարավ,¬ ասաց անքեն ու խաղաղ, մի տեսակ կողքանց:

-Առանց պատճառի վերցրեց տարավ: Ինքն ու քրոջ մարդը միասին աշխատում էին թուրքերում: Թե ինչ սեւ կատու անցավ նրանց միջեւ, վիճեցին, իրար վրա դանակ քաշեցին: Մնացի անտեր անտիրական: Երեխաներս անհեր եմ մեծացրել: Մեծս՝ Սուրենն էր, որ հիշում եմ, քթիս ծուխը ելնում է, գնաց բանակ եկավ, արհեստի տվի: Մի աղջկա հավանել էր, ձեր հավանած նշանդրիք արեցինք,- նա խոր շունչ քաշեց:- Մի կիրակի օր ընկերներով գնացին սառն աղբյուրի մոտ հանգստանալու: Վերադարձին մեքենան շուռ եկա՜վ… Ոչ մեկի քիթը չարնոտվեց, իմիս աջալը եկել էր:

Սիրանուշը լռեց, որ մտքերը հավաքի, հետո խոր թառանչ քաշեց, տխուր աչքերի միջից կոտրված ժպտաց.

– Մարդու ճակատին ինչ գրված է, նա էլ քաշելու է:

Դանդաղ էր պատմում, մտքերը հավաքում էր, կողմնակի մարդու պես պատմում: Երեւի հաշտվել է ճակատագրի հետ: Սիրանուշը բաժակից մի կում արեց,որ չորացած շրթունքը թացացնի:

Հավանաբար շաքարախտ ունի, կարեկցանքով մտածեց Երազիկը, նա փաղաքշեց: Սիրանուշ տատը լցվեց:

-Փոքրը՝ Աշոտն է, ինչ ասեմ, որտեղ մթնում է՝ այնտեղ էլ մնում է: Թոշակի ումուդին է, մեկ էլ աղբարկղներից շիշ է հավաքում: Ամեն ինչ տեղը տեղին էր, կոշկակար էր աշխատում, հետո ընկերացավ խմիչքին, ձեռից գնաց:

-Աշոտը ընտանիք չո՞ւնի,¬ հարցրեց Մարտինը:

-Կին էլ ունի, երեխաներ էլ ունի: Կինն ինչքան աշխատեց մարդուն ճիշտ ճանապարհի բերել, չհաջողվեց, նա էլ երեխաներին վերցրեց ու գնաց Ռուսաստան՝ ծնողների մոտ:

-Կապ չկա՞ ընտանիքի հետ:

– Էյնը ընտանիքը գալի՞ս է, որ կապ ունենա: Հոգիս ինչ ծռեմ, կինը մեղավոր չի, լավ հարս է եղել, հոգատար մայր է եղել, օրինավոր կին է եղել, ձեր գլուխը ինչ ցավացնեմ, մոր ծիծ կերած, ընտանիքին նվիրված հարս էր:

Սիրանուշը փոքր տղայի մասին պատմում է, ոնց որ ուրիշի մասին պատմեն:

– Հազարից մեկ երեւում է, փողի է գալիս: Մինչեւ մի բան չի պոկում, չի գնում:

Տղան էլ, աղջիկն էլ, իրենցից անկախ, տհաճության նախնական զգացումից ազատվեցին, պարզվեց, որ Սիրանուշ տատը խոսքաշեն կին է:

-Ներող եղեք, որ ոչինչ չկա հյուրասիրելու,- թեթեւ քմծիծաղ տալով ասաց ու անքեն նայեց հյուրերին:

Երազիկը խառնվեց իրար.

-Սիրանուշ տատ, դո՛ւ ներիր…

Մարտինը փորձեց մեղավորությունը իր վրա վերցնել:

-Ոչինչ,- նորից քմծիծաղ տվեց Սիրանուշ տատը,- հաջորդ անգամ հաշվի կառնեք:

-Գո՞հ ես, դժգո՞հ ես էս կյանքից,- հարցաթերթիկից դուրս հարց տվեց Մարտինը եւ զգաց, որ անհեթեթ բան ասաց:

-Գոհ եմ, ինչո՞ւ պիտի դժգոհ լինեմ: Մարդ որ էս լույս աշխարհում ապրում է, ինչո՞ւ պիտի դժգոհ լինի:

Պատասխանն անսպասելի էր:

-Սիրանուշ տատի, ճիշտն ասա, շաբաթական քանի անգամ ես մսով ճաշ ուտում,¬ ձեռքի հարցաթերթիկին նայելով հարցրեց Երազիկը:

-Ուզում եք ճի՞շտն ասեմ:

-Այո, իհարկե, Սիրանուշ տատ:

-Սպասեք հիշեմ, թե վերջին անգամ երբ եմ մսով ճաշ կերել,- Սիրանուշ տատը կանգ առավ, որ հիշի, ապա հարցրեց. -Մեր տանը պատրատա՞ծ ճաշ, թե ուրիշ տեղ:

-Սիրանուշ տատ, էն էլ, էն էլ:

-Սրանից մի քանի շաբաթ առաջ էր, երեւի ամսից էլ ավել, Վարսենիկի քառասունքին:

Անսպասելի Սիրանուշ տատի աչքերը ջրակալվեցին:

-Ողորմի նրան, լավ կին էր, երգում էր, ոտանավորներ էր արտասանում: «Հանգանակի» միջոցառումներին ժողովուրդին ուրախ էր պահում: Լսած կլինեք «Հանգանակի» մասին, ինձ նման անտեր մարդկանց համար է, օժանդակում են ինչով կարողանում են, ամիսը մեկ՝ սննդամթերք են բաժանում, դեղեր են տալիս, ճիշտ է՝ շատ թանկերից ուժները չի պատում, բայց էլի շնորհակալ ենք: Մեկի մի տեղը ցավում է՝ գալիս է «Հանգանակ», երբ մենակությունը սկսում է խեղդել, հավաքվում ենք, խոսում, իրար դարդերից պատմելով թեթեւանում: Ողորմի տանք հանգուցյալին, բոլորս էլ շատ վշտացանք: Մեկը չկար, որ նրանից մի վատ բան հիշեր: Շատ ցավեր է տեսել, ոսկորներին թող հանգստություն գա: Կյանքը որ պատմում էր, բոլորս լաց էինք լինում: Հենց «Հանգանակ» կազմակերպությունը փող հատկացրեց, մենք ու մենք քառասունք արինք: Բոլորս էլ լաց եղանք, ամեն մեկս իր ցավից էր խոսում: Մի օր գնացի տեսակցության… Գլուխներդ չե՞մ ցավացնում:

Երազիկն էլ, Մարտինն էլ միասին ասացին.

-Սիրանուշ տատի, հետաքրքիր լսում ենք:

-Մեր տնից հեռու չէր ապրում, մոտիկ էր ապրում: Կարծես սիրտս ասում էր՝ վերկաց գնա: Որ մտա ներս, Վարսենիկը մի տեսակ թառանչ քաշեց: Հարցրի՝ ո՞նց ես, ասաց՝ լավ եմ, համ՝ ասաց, համ էլ՝ թաշկինակը տարավ աչքերին: Երկար ժամանակ չէր կարողանում զինքը հավաքել: Ջուր տվեցի, կում արեց, ասաց, երբ ներս մտար, աչքիս Մարիամս երեւաց: Վախենում եմ մեռնեմ՝ էլ չտեսնեմ: Էն եթիմը էս մենակ աշխարհում ո՞նց է ապրելու: Ասաց ու նորից թաշկինակը աչքերին կալավ: Չեմ իմանում՝ պատմեմ, թե չպատմեմ Վարսենիկի մասին:

Երազիկը հորդորեց, Մարտինը պաշտպանեց:

-Որ ասում եք՝ պատմեմ:

Սիրանուշ տատը կանգ առավ, կարծես մտքերի հետ ուրիշ տեղ գնաց: Հետո իրեն հավաքեց, պատմությունը շարունակեց:

Մարիամը Վարսենիկի միակ աղջիկն էր, թուրքի էր գնացել: Մերն էլ, աղջիկն էլ ինչ արին-չարին, ձեռք չքաշեց, ամուսնացավ տարավ Բաքու: Սեւ մնա էդ օրը: Ղարաբաղի շարժումը որ սկսվեց, թուրքն ու երեխաները՝ երեք տղա ուներ, միանգամից փոխվեցին: Մարիամը իրավունք չուներ բոլորի հետ սեղան նստել: Առանց պատճառի, թե պատճառով ծեծում էր ու երեխաներն էլ հորը պաշտպան էին կանգնում: Իրավունք չուներ փողոց դուրս գալ, մարդկանց երես տեսնել: Թաղվածը բոլոր փաստաթղթերը վերցրել էր, որ հանկարծ տնից չփախչի: Անունը չէին տալիս, արհամարհական «էրմանի» էին ասում: Որտեղ ասես, որ Վարսենիկը չդիմեց՝ Կարմիր խաչից սկսած: Վարսենիկը փրկագին խոստացավ, սեփական տուն ուներ, ծախեց, որ էդ փողով աղջկան գերությունից ազատի: Մի տարուց ավելի սպասում էր էդ օրվան: Բոլորն էլ ընկճվել էին, միթե հնարավոր է, մի տեղ գրա՞ծ է, որ սեփական երեխաները մոր հետ այդպիսի դաժանություն կատարեն:

Այլեւս հարցեր չտվին, կարծես մոռացան, թե ինչի համար էին եկել:

Սիրանուշը լռեց: Ոչ ոք չէր փորձում որեւէ բառ ասել: Տունը տրտմությամբ լցվեց: Կարծես ամբողջ աշխարհն է տխրել:

Մարտինը տեղից բարձրացավ, հետո Երազիկը հետեւեց նրան, հրաժեշտ տվին:

Սիրանուշը չփորձեց պահել, միայն աչքերով ուղեկցեց նրանց: Երբ դուրս եկան տնից, իրիկնային լույսերը արդեն վառվում էին: Երկար ժամանակ ոչ ոք չէր խոսում: Քայլում էին ընկճված, ամեն մեկը իր մտքերի հետ: Երազիկը փողոցի խաչմերուկում կանգնեց ու բարձրաձայն մղկտաց: Նա փարվեց Մարտինին, չէր կարողանում հեկեկոցը պահել: Մարտինը գրկեց Երազիկի վտիտ ուսերը: Նա թույլ տվեց, որ Մարտինը դողացող շուրթերով համբուրի իրեն: Ավտոմեքենաները սկսեցին ազդանշաններ տալ: Զույգը խանգարել էր փողոցային երթեւեկությունը:

«Եղիցի լույս»

Թիվ 10-11 (189-190) 2018

Լույսի նվազ շողը թրթռաց դռան գորշ մակերեսին, կանգ առավ զանգի կոճակի վրա: Տղան թեթեւակի սեղմեց կոճակն ու սպասեց: Ներսից պատասխան չեղավ: Այս անգամ աղջիկը ավելի տեւական սեղմեց, բայց դարձյալ անարձագանք: -Երեւի տանը մարդ չկա,- ցածր ասաց աղջիկը: Տղան թույլ, ապա ավելի ուժգին ծեծեց դուռը ու սպասեց: Քիչ անց փեղկը կիսահար բացվեց. աղջամուղջի մեջ աղոտ երեւաց

Read More


Եղիշե Չարենց  / Տաղ անձնական

Թողած Կարսում, գետի ափին, տունս` շինված անտաշ քարով,

Կարսը թողած, Կարսի այգին ու հայրենի երկինքը մով

Եվ Կարինե Քոթանճյանին անգամ չասած մնաս բարով-

Ա՜նց եմ կենում հիմա օտար քաղաքների ճանապարհով:

Անց եմ կենում. շուրջս-մարդիկ, շուրջս դեմքեր հազա՛ր-

հազա՛ր.

Շուրջս աշխարհն է աղմկում, մարդկային կյանքն անհավասար.-

Եվ ո՞վ կասի` ինչո՞ւ ես դու, և ո՞վ կասի, թե ո՞ւր հասար,

Դեմքերը, ախ, բութ են այնպես` կարծես շինված են տապարով:

Գորշ, տաղտկալի ու խելագար երգ է կարծես այս կյանքը մի.

Ինչ-որ մեկի սրտում բացված-վերք է կարծես այս կյանքը մի.

Եվ ո՞ւմ համար-էլ ո՞ւմ համար կարոտակեզ երգե հիմի

Սիրտս` լցված տարիների սեղմ արճիճով ու կապարով:

Բայց շուրջս թող որքան կուզե աշխարհը այս խնդա, ցնդի-

Ես-հաշմանդամ ու խելագար ու հավիտյա՛ն վտարանդի`

Դեպի երկի՛նք պիտի գնամ, դեպի եզերքը Ամենտի-

Իմ բա՛րձր, հին ու աստղային երազների ճանապարհով…

Ու էլ ամե՜ն մեղքի համար սիրտս հիմա ունի ներում.

Պիտի անդարձ ես հեռանամ, պիտի գնամ` ա՜չքս է հեռուն.

Թե Կարինե Քոթանճյանին տեսնեք Կարսի փողոցներում-

Ասե՛ք նրան՝ Չարենցն ասավ-մնաս բարո՜վ, մնաս բարո՛վ…

2017թ.

Թիվ  01-02 (175-176)

Թողած Կարսում, գետի ափին, տունս` շինված անտաշ քարով, Կարսը թողած, Կարսի այգին ու հայրենի երկինքը մով Եվ Կարինե Քոթանճյանին անգամ չասած մնաս բարով- Ա՜նց եմ կենում հիմա օտար քաղաքների ճանապարհով: Անց եմ կենում. շուրջս-մարդիկ, շուրջս դեմքեր հազա՛ր- հազա՛ր. Շուրջս աշխարհն է աղմկում, մարդկային կյանքն անհավասար.- Եվ ո՞վ կասի` ինչո՞ւ ես դու, և ո՞վ կասի, թե

Read More


Խորխե Լուիս Բորխես / Ապրելով  սպառնալիքի ներքո

Սա սերն է: Ես պետք է թաքնվեմ և կամ փախչեմ:

Նրա բանտի պատերը բարձրանում են, ինչպես սարսափելի երազում: Գեղեցկության դիմակը փոխվեց, բայց, ինչպես միշտ, միակը մնաց: Այդ ի՞նչ ծառայություն այժմ պիտի ինձ մատուցեն թալիսմանները այս. գիտական պարապմունքները, այս մեծ էրուդիցիան, իմացությունը այն բառերի, որոնցով խստաբեր Հյուսիսը

իր ծովերն ու դրոշներն է երգել, խաղաղ բարեկամությունը, իմ մոր

սերը դեռատի, մարտական ստվերները մեռյալների, անժամանակ գիշերները և բույրը երազի:

Լինել քեզ հետ կամ չլինել քեզ հետ – ահա չափը իմ ժամանակի:

Սափորը արդեն շնչահեղձ է լինում աղբյուրի տակ, մարդը արդեն բարձրանում է

Թռչունի ձայնի հնչյունին, բոլոր նրանք, ովքեր նայում էին պատուհանից, արդեն կուրացան,

Սակայն խավարը հաշտեցում չբերեց:

Ես գիտեմ, դա – սերն է. տանջալից թախիծ և թեթևացում,

որ ես լսում եմ ձայնդ. սպասում և հիշողություն, ապրելը շարունակելու սարսափ:

Դա սերն է իր միֆերով, իր մանր և անօգուտ հրաշքներով,

ահա այն անկյունը, ուր ես չեմ հանդգնում մտնել:

Ինձ են մոտենում զինված հորդաները:

(Բնակության այս վայրը անիրական է, և ում սիրում ես – չի նկատում այն):

Ինձ մատնում է կնոջ անունը:

Իմ ողջ մարմնում կինն է ցավի պես նվում:

2017թ.

Թիվ  01-02 (175-176)

Սա սերն է: Ես պետք է թաքնվեմ և կամ փախչեմ: Նրա բանտի պատերը բարձրանում են, ինչպես սարսափելի երազում: Գեղեցկության դիմակը փոխվեց, բայց, ինչպես միշտ, միակը մնաց: Այդ ի՞նչ ծառայություն այժմ պիտի ինձ մատուցեն թալիսմանները այս. գիտական պարապմունքները, այս մեծ էրուդիցիան, իմացությունը այն բառերի, որոնցով խստաբեր Հյուսիսը իր ծովերն ու դրոշներն է երգել, խաղաղ բարեկամությունը, իմ

Read More


Պաբլո Ներուդա / 14-րդ բանաստեղծություն

Ամեն օր խաղում ես տիեզերքի լույսի հետ:

Նրբանուրբ այցելու, դու եկար ծաղիկների միջով ու ջրի

և ավելին ես, քան այս գլուխը սպիտակ, որ բռնում եմ ամուր

ծաղկեփնջի պես իմ ձեռքերով ամեն օր:

Քեզ սիրեցի, ինչպես ոչ ոքի:

Թույլ տուր տարածել քեզ ծաղկաթերթերի մեջ դեղին:

Հիմա ով է գրում անունդ ծխահար նամակներում հարավի աստղերի մեջ,

Ա՜խ, թույլ տուր քեզ հիշել այնպիսին, ինչպիսին որ էիր քո գոյից էլ առաջ:

Ու հանկարծ ոռնում է քամին ու թակում պատուհանս փակ:

Մութ ձկների ստվերներ են այս ցանցկեն երկնքում:

վաղ թե ուշ այստեղ կգան քամիները բոլոր, բոլոր հնարավոր տեղերից, ու անձրևը կմերկանա:

Փախչում են թռչունները, թևում հեռու:

Քամին: Քամին:

Ես կարող եմ մրցել միայն մարդու հետ:

Փոթորիկը օդ թռցրեց տերևները մութ

ու խորտակեց նավակները բոլոր, որ դեռ անցյալ գիշեր կապված էին երկնքին:

Դու այստեղ մնացիր: Ախ, չփախար դու հեռու:

Դու կձայնեիր իմ վերջին լացին:

Կկառչեիր ինձնից վախեցածի նման,

Նույնիսկ եթե քո աչքերի առաջ տարօրինակ մի ստվեր մի ակնթարթ է վազել:

Եվ հիմա, և հիմա էլ, փոքրիկս, դու բերում ես ինձ ցախակեռասներ,

ու կրծքերդ բուրում են նրանցով,

ու մինչ տխուր քամին հեռանում է՝ աջ ու ձախ սպանելով թիթեռներին,

ես սիրում եմ քեզ, ու երջանկությունն իմ կծոտում է սալորը քո բերանի:

Ախ, տեսնես ինչքան ես տառապել, մինչև որ համակերպվել ես դու ինձ հետ՝

իմ վայրի ու մենակյաց հոգուն, անվանս, որ ստիպում է բոլորին փախչել:

Մենք շատ անգամ տեսանք վառվող աչքը աստղալույսի, երբ համբուրվում էինք կրկին ու կրկին,

ու պտտվում էր մեր գլխավերևում մութ բանակը մեզնով հիացածների:

Բառերս անձրևում են քեզ վրա, շոյում քեզ:

Ես երկար եմ սիրել մարմնիդ արևոտ սադափը:

Ու կարծում եմ` դու միակն ես տիեզերքում:

Ես ուրախ ծաղիկներ կբերեմ քեզ համար լեռներից, զանգակածաղիկներ կբերեմ, սիրելիս,

մութ տխիլներ ու գեղջկական զամբյուղներ՝

լի համբույրներով

Ես կուզեի քեզ անել այն,

Ինչ գարունն է անում բալենու ծառերի հետ:

«Եղիցի լույս»

Թիվ 01-02 (175-176) 2017

Ամեն օր խաղում ես տիեզերքի լույսի հետ: Նրբանուրբ այցելու, դու եկար ծաղիկների միջով ու ջրի և ավելին ես, քան այս գլուխը սպիտակ, որ բռնում եմ ամուր ծաղկեփնջի պես իմ ձեռքերով ամեն օր: Քեզ սիրեցի, ինչպես ոչ ոքի: Թույլ տուր տարածել քեզ ծաղկաթերթերի մեջ դեղին: Հիմա ով է գրում անունդ ծխահար նամակներում հարավի աստղերի մեջ, Ա՜խ,

Read More


Մանուշ Առուշանյան / Անձրևը համբույր է թողել մայթեզրին

Մանուշը բանաստեղծուհի է, դեռևս՝ սկսնակ: Կարևորը` նա աշխարհին բան ունի ասելու և ուզում է իր ձայնով ասել, ավելին` իր խոսքի ազդեցությանը ապավինած` ցանկանում է աշխարհի գութն ու բարությունը շատացնել: Հուսով եմ, որ ժամանակի ընթացքում նրա ձայնը դառնալու է ավելի վստահ, իսկ քայլքը` հաստատուն ու պինդ, քանի որ Մանուշը երկար ճանապարհ ունի գնալու: Պառնասի ուղին վերձիգ է, դժվարին: Բարի երթ մաղթենք նրան:

                                                                                ՄԱՐՏԻՐՈՍ ՈԲՆ

***

Անձրևը համբույր է թողել մայթեզրին

Ու մի ջրափոս` կարոտով լցված:

Քամին ծառերի հևոցն է թողել

Ու մրսած թփեր:

Գիշերը խոնավ թախիծ է թողել իմ պատշգամբին

Ու լիալուսնից մի փոքրիկ պատառ:

Աշունը սիրո մինորն է կախել վառվող լապտերից…

Երջանկությունս գուցե սխալմամբ ուրիշն է գտել…

Անձրևը համբույր է թողել մայթեզրին,

Գնամ՝ տուն բերեմ…

***

Գիշերը նայում է ուղիղ աչքերիս մեջ,

Ես աչքերս փակում եմ,

Որ հոգիս չերևա…

Ամոթից շիկնում եմ, վառվում եմ մեկեն,

Ես դեմքս փակում եմ` Ամոթս չերևա…

Մատներիս քնքշանքի լույսեր են ծնվում,

Ձեռքերս փակում եմ ամոթի քողով`

Սերս չերևա…

Ծածկում եմ թախիծս, Հույսս եմ ծածկում,

Ծածկում եմ մթան թանձր շղարշով…

Ծածկում եմ, Սակայն ապարդյուն.

Գիշերն ամեն բան հանում է ի տես…

***

Ձյան վրա մեր ոտնահետքերն են`

համաչափ ու թևանցուկ,

որ ձգվում են մեր բակից մինչև ձեր

տուն տանող նեղլիկ փողոցի սկիզբը:

Այնտեղ ոտնահետքերն ուղիղ կես են դառնում:

Ես ամեն գիշեր քայլում եմ մեր

բակից մինչև այդ նեղլիկ փողոցն

ու չեմ հասկանում` ում հետքերն են անհետանում…

***

Արևահամ մանկությունս կուչ է եկել,

Սեղմվել հույզերով ու ննջարանիս պատի տակ

տաքուկ նստել է այդպես,

Կարոտախաղ է.

Գտնողը ես եմ.

Պարտվողը` ես…

***

Գիշերամուտին, աստղաթափի հետ ես ու դու պարենք,

Ձուլվենք գիշերին ու այնպես

պարենք,

Որ ամեն քայլից ուշաթափ լինեն

աստղեր ու լուսին,

Ու այնպես պարենք,

Որ երկինքներից ծիծաղներ թափվեն

մեր աչքերի մեջ,

Ու այնպես պարենք,

Որ ծաղիկները ամոթից շիկնեն,

դառնան խարույկներ` գիշերակեսի,

Որ խարույկներից սեր բոցավառվի

Ու, որ վարակի երկրագունդն անսեր…

Պարենք` ինքնամփոփ,

Աստղազարդ պարենք…

Պարենք` երկուսով,

Կարոտով պարենք…

«Եղիցի լույս»,  2017

Թիվ 01-02 (175-176)

Մանուշը բանաստեղծուհի է, դեռևս՝ սկսնակ: Կարևորը` նա աշխարհին բան ունի ասելու և ուզում է իր ձայնով ասել, ավելին` իր խոսքի ազդեցությանը ապավինած` ցանկանում է աշխարհի գութն ու բարությունը շատացնել: Հուսով եմ, որ ժամանակի ընթացքում նրա ձայնը դառնալու է ավելի վստահ, իսկ քայլքը` հաստատուն ու պինդ, քանի որ Մանուշը երկար ճանապարհ ունի գնալու: Պառնասի ուղին վերձիգ

Read More


Յակոբ Այնթապլեան / Բանաստեղծություններ

Ամերիկահայ բանաստեղծ, սրտաբան, դոկտոր Յակոբ Այնթապլեանը ծնված լինելով Սիրիայում, ապա Իտալիայում կրթություն ստանալով, ավելի քան 50 տարի ծառայում է ամերիկյան առողջապահական ոլորտում` իր մասնագիտական կարողություններով կյանք պարգևելով հազարավոր հիվանդների, այդ թվում և հայերի: Լինելով հայտնի սրտաբան, նա միևնույն ժամանակ նվիրվել է ազգային խնդիրներին և բոլոր հնարավոր միջոցներով ձգտում է օգտակար լինել հայությանը ինչպես Սփյուռքում, այնպես էլ Հայաստանում:

Դոկտոր Այնթապլեանն առաջին անգամ Հայաստան է այցելել արցախյան շարժման ծանր օրերին, 1988 թվականի ահեղ երկրաշարժից հետո և բազմաթիվ բարեգործական աշխատանքներ է իրականացրել և այսօր էլ շարունակում է իր հայանպաստ գործունեությունը հայրենիքում: Նրա մտահոգությունների առանցքում նաև հայերենապահպանության խնդիրն է, որի լուծման ուղղությամբ ներկայումս մեծ աշխատանք է տանում` իր իսկ կողմից հիմնած Գրիգոր Նարեկացի համալսարանի Արեւմտահայերէնի, հայագիտութեան գիտահետազօտական Լուտովիկա եւ Յակոբ Այնթապլեան կեդրոնի հետ:

Յակոբ Այնթապլեանը նշանավոր բանաստեղծ է: Ազգային հիմնախնդիրները նրա քնարերգության հիմնական թեմաներն են: Բանաստեղծություններում արտացոլված են գրողի հոգու տվայտանքները, մարտնչող ոգին: «Հայաստան տեսած ըլլալով, անոր իր տուած այցելութեան ընթացքին ոգեղէնին հետ եւ դարաւոր գոյութեան պատգամին ղօղանջը իր հետ բերաւ գրականութեան, բերաւ բանաստեղծութեան մէջ խմորելու»,- գրում է Արմեն Տոնոյանը Այնթապլեանի «Վերադարձ» բանաստեղծական ժողովածուի առաջաբանի վերլուծական խոսքում:

ՍՊԻՏԱԿ

Մահուան լռութիւն… մահուան ցուրտ սարսուռ…

Ալ չկայ այնտեղ խայտացող մանուկ…

Ալ չկայ այնտեղ երգ ու ճռուողիւն…

Միայն հաչոցը խելագարուած շան,

Կորուստի համար աղեխարշ ոռնոց…

Ճզմուած մարմիններ հայ մանուկներու՝

Հսկայ շէնքին տակ մանկապարտէզի:

Բակին մէջ փոքրիկ հողակոյտին լուռ՝

Խաչը ծուռ փայտէ անձայն կ’արտասուէ…

Հրկիզուած մանկան անճանաչ դէմքին

Մեխակ ու նարկիզ պսակ կը կազմեն…

Միայն շունն հաչող ու ես ցաւահար,

Անխօս ու մոլոր մահասփիւռ ձմրան,

Մանկապարտէզի ձիւնածածկ թումբին

Տակը կ’որոնեմ նկարներ գունեղ,

Տարտղնած էջեր… ու գողտրիկ յուշեր…

Մտայղացման մանկան նշխարներ…

Էջերը թաց սառն ու ձիւնածածկ

Սրտիս կը սեղմեմ սրտերը մանկանց…

Սրտիս մէջ կ’առնեմ էջերն այդ թաց՝

Ձիւնածածկ ու սառն գունեղ նկարներ

Ու արտասուքիս շիթեր կը կաթին

Ժայռեռու ծերպին, ընդերքին հողին…

Գուցէ գալ գարնան կակաչներ ծաղկին

Բակին մէջ հեծող մանկապարտէզին

Իմ սրտէս կաթած արտասուաշիթէն…

Ինչպէս տետրին մէջ նկարազարդման…

Շիջող շողերը գորշ մայրամուտին

Խուլ ու մունջ դարձած մարդկային ցաւի

Վերջին գգուանքով գորշ աղջամուղջին՝

Լեռներու ետին հանդարտ կ’անհետին…

Որբ շան խելայեղ կաղկանձը անդուլ

Հոգւոյս մէջ վշտի վէրքեր կը քերծէ…

Ու յառնող կեանքի նշոյլին կառչած,

Սրտէս բեկոր մը ես խաչին գամած

Ցաւիս պատեանին խորքը ամփոփուած,

Հեռացայ անխօս ցաւ Սպիտակէն…

Մարտ 1989

ԵՍ ԿԸ ՀԱՒԱՏԱՄ

Հայոց հանճարի փայլատակումին,

Յաւերժի խորքը ընդմիշտ մխրճուած,

Անխախտ, անսասան մեր Մասիս սարին:

Ես կը հաւատամ գահեր խորտակող գրչի

զօրութեան,

Նահատակներու արեան սրբութեան,

Ֆետայիներու սուրբ խոյանքներուն

Ու արեամբ օծուած մեր ազատութեան:

Ես կը հաւատամ մեծ այգաբացի անլուռ

ղօղանջին,

Կը լսեմ ձայնը փրկութեան զանգին,

Ու կը հաւատամ մեր արդարութեան, խունկ ու սրբութեան,

Երբ Հայեր կրկին կարաւան կազմած՝

դառնան մեր երկիր՝

Երկիր Հայաստան…

Ես կը հաւատամ…:

Նոյեմբեր 1989

ԵՍ ՔԵԶԻ ԿՈՒ ԳԱՄ

Ես քեզի կու գամ, հեզ ու երկիւղած,

Սեմիդ կանգնելու, հողըդ պագնելու,

Արցունքներովս ոտքըդ սրբելու,

Իմ սուրբ ու անգին՝ Երկիր Հայաստան:

Օտար ափերուն ծնած մանկան պէս,

Մօրը կարօտին պապակը շուրթիս՝

Կու գամ սնուելու ոգովդ անբիծ,

Երկիր Նայիրի Աշխարհ Հայաստան:

Մենք նոյն կաղնիի տարբեր ճիւղերն ենք,

Մենք նոյն թռչունի երկու թեւերն ենք,

Նոյն չար ոսոխի միակ զոհերն ենք,

Բայց Հայու զաւակ՝ Եղբայր Հայրենի:

Ես կու գամ քեզի, սրտաբաց, համեստ,

Վերակնքուելու ջուրով Սեւանի,

Իմ սիրտս ձօն է ամէն մի Հայու,

Որ ես նոյնանամ քեզմով յաւիտեան:

Ես քեզի կու գամ հեզ ու երկիւղած,

Սեմիդ կանգնելու, հողըդ պագնելու,

Արցունքներովս հողըդ սրբելու,

Իմ սուրբ ու անգին՝ Երկիր Հայաստան:

Էջը կազմեց՝ Ամալյա Գրիգորյանը

«Եղիցի լույս»

Թիվ 10-11 (189-190) 2018

Ամերիկահայ բանաստեղծ, սրտաբան, դոկտոր Յակոբ Այնթապլեանը ծնված լինելով Սիրիայում, ապա Իտալիայում կրթություն ստանալով, ավելի քան 50 տարի ծառայում է ամերիկյան առողջապահական ոլորտում` իր մասնագիտական կարողություններով կյանք պարգևելով հազարավոր հիվանդների, այդ թվում և հայերի: Լինելով հայտնի սրտաբան, նա միևնույն ժամանակ նվիրվել է ազգային խնդիրներին և բոլոր հնարավոր միջոցներով ձգտում է օգտակար լինել հայությանը ինչպես Սփյուռքում, այնպես

Read More


Գաբրիել  Գարսիա  Մարկես / 15 խորհուրդ  դժվար պահի համար

1. Հարկավոր է լսել երեխայի ձայնը, որը դու եղել ես ինչ-որ ժամանակ, և որը գոյություն ունի ինչ-որ տեղ քո մեջ: Եթե մենք լսենք մեր ներսի երեխային, մեր աչքերը կրկին կփայլեն: Եթե մենք կապը չկորցնենք այդ երեխայի հետ, չի կտրվի նաև մեր կապը կյանքի հետ:

2. Հանգիստ եղեք: Մահանալը ավելի դժվար է, քան թվում է:

3. Ապրելու միակ միջոցը` թույլ չտալ հիշողություններին քեզ հոշոտել:

4. Մարդու կյանքում կարևորը` կարողանալ վախը հաղթահարել, ամուսինների կյանքում` ձանձրույթը:

5. Կարևորն այն չէ, որ դու չես հավատում, այլ այն, որ Աստված շարունակում է քեզ հավատալ:

6. Ես լայնեզր գլխարկներ չեմ կրում, որպեսզի ոչ ոքի առջև այն չհանեմ:

7. Ոչ մի խենթ խելագար չէ, եթե դուք լսում եք նրա փաստարկները:

8. Եթե ինչ-որ բանում ներգրավված է կինը, ես գիտեմ, որ ամեն ինչ լավ կլինի: Ինձ միանգամայն պարզ է, որ կանայք ղեկավարում են աշխարհը:

9. Մեծ աղետները միշտ ծնում են մեծ առատություն: Նրանք ստիպում են մարդկանց ապրել:

10. Երբեք շատ ուշ չի լինում:

11. Ավելի լավ է գալ ոչ ժամանակին, քան սպասել հրավերի:

12. Հաշտեցման րոպեն սրտակից բարեկամությունից ավելին արժե:

13. Եթե դուք հանդիպեք ձեր իսկական սիրուն, ապա այն ձեզանից ոչ մի տեղ չի գնա` ոչ մեկ շաբաթից, ոչ մեկ ամսից, և ոչ էլ մեկ տարուց:

14. Թույլ մի տուր քեզ մահանալ, առանց զգալու այդ հրաշքը` քնել նրա հետ, ում սիրում ես:

15. Ժպտա` դժբախտությանը հաճույք չպատճառելու համար:

«Եղիցի լույս»

Թիվ 10-11 (189-190) 2018

1. Հարկավոր է լսել երեխայի ձայնը, որը դու եղել ես ինչ-որ ժամանակ, և որը գոյություն ունի ինչ-որ տեղ քո մեջ: Եթե մենք լսենք մեր ներսի երեխային, մեր աչքերը կրկին կփայլեն: Եթե մենք կապը չկորցնենք այդ երեխայի հետ, չի կտրվի նաև մեր կապը կյանքի հետ: 2. Հանգիստ եղեք: Մահանալը ավելի դժվար է, քան թվում է: 3.

Read More


Շառլ Ազնավուր / Հավիտյանս հավիտենից

Երբ քուն իջնի վերջին անգամ մեր կոպերին`

Հավիտյանս հավիտենից,

Հավիտյանս հավիտենից,

Հրաժեշտի վերջին պահին

Ես կափսոսամ, որ գնում եմ այս աշխարհից,

Ես կզղջամ, որ գնում եմ այս աշխարհից,

Կհեռանամ վշտով անհուն,

Եվ ինչքան էլ ապրած կյանքից հիշեմ քիչ բան,

Խոր կլինի վիշտս այնքան

Քանզի, ավաղ, փակեցինք մեր սրտերը հուր,

Հուր հավիտյան,

Հուր հավիտյան,

Եվ փոխանակ երջանկանանք,

Ունեցանք լոկ վիշտ, ափսոսանք:

Երբ դարերը շարվեշարան,

Հավիտյանս հավիտենից,

Հավիտյանս հավիտենից,

Խոր անցյալի քողով ծածկված մեզ այցի գան,

Երբ կատարյալ մի մոռացում իջնի վրաս,

Թեկուզ լույսի գեթ մի կաթիլ եթե մնա,

Թեկուզ մնա կրակ հանգած

Հոգուս դեռ տաք մոխրի վրա,

Որն իբրև թե երբեք, երբեք չի մահանում,

Որպեսզի ես անդորր գտնեմ տիեզերքում,

Հավիտյանս հավիտենից,

Հավիտյանս հավիտենից,

Ինչպես կյանքում այս իրական,

Սե՛ր իմ, սե՛ր իմ,

Քեզ կփնտրեմ,

Քեզ կկանչեմ,

Քեզ կգտնեմ,

Քեզ կպահեմ,

Կփայփայե՛մ

Հուր հավիտյան, հուր հավիտյան…

«Եղիցի լույս»

Թիվ 10-11 (189-190) 2018

Երբ քուն իջնի վերջին անգամ մեր կոպերին` Հավիտյանս հավիտենից, Հավիտյանս հավիտենից, Հրաժեշտի վերջին պահին Ես կափսոսամ, որ գնում եմ այս աշխարհից, Ես կզղջամ, որ գնում եմ այս աշխարհից, Կհեռանամ վշտով անհուն, Եվ ինչքան էլ ապրած կյանքից հիշեմ քիչ բան, Խոր կլինի վիշտս այնքան Քանզի, ավաղ, փակեցինք մեր սրտերը հուր, Հուր հավիտյան, Հուր հավիտյան, Եվ փոխանակ

Read More


Արտաշես Ղահրիյան / Հոգու ելևէջումներ

* * *

Հոգնել եմ ինձնից, լռվել ու հանգել,

Իշխանագետում տրտմագին կանգնել՝

Ալյաց մրմունջն եմ մեղմ հանգավորում,

Որպես թե վերջին տող ու մտորում:

Ո՞վ եմ եղել ես՝ անհայտ ճամփո՞րդ մի,

Որ թափառում էր քուն թե արթմնի՝

Գտնելու այն, ինչ գուցե և չկա,

Բայց հուշում է քեզ, թե ինքն է ու կա:

Կանգ առ, ընկեր իմ, իմ Իշխանագետ,

Ալյաց մրմունջում լռին ու վետ-վետ

Մի պահ թող գտնեմ վերջին իմ տողը,

Որ ի լուր առ իս պարզեմ իր շողը…

Կա այն, ինչ չկա իմ փնտրտուքում,

Իմ գետն է հուշում խորունկ իր մտքում,

Թե որ կարեցար հանգավորել այն՝

Հևքդ ջրերի կանչին լռելյայն…

* * *

Էն ժամանակ մենք ձիավոր տղերք,

Թեղու մեծ տափում՝ ասես անեզերք,

Չափ էինք ընկնում՝ անգետ դեպի ո՞ւր,

Դեպի հեռավոր ո՞ր տենչը մեր զուր…

Նրանք՝ ձիերը, վարգում խելահեղ

Վրնջում էին՝ շունչները հեղ-հեղ,

Գուցե գիտակ, որ արդեն տասներեք՝

Ոգեղինում ենք մեր երկիր-եզերք:

Ցնծում էր տափը, Թեղին թև առած,

Երկնի լազուրը հովանի արած,

Ծփում էր՝ ճյուղքը կանաչ

հրճվանքում,

Թե՝ ի՜նչ բախտ է մեզ տրված էս կյանքում:

Ձիերը գիտակ… մենք անգետ եղած՝

Չափ ընկանք աշխարհ՝ մեր տենչը շեղած,

Արդ՝ Թեղին էլ իր տափում միայնակ,

Լռին խոկում է մտքերում անկյանք…

* * *

Ի՞նչ օր կլինի վաղը, չգիտեմ,

Ողջ գիշերն այս անքուն կըմտեմ՝

Ունկս խոր հանգած անհայտությանը,

Շունչս անսպառ խուլ մթությանը:

Ո՞ւմ պարտք կլինեմ արևածագում,

Իմ կիսատ խոսքում թե վարքուկարգում,

Ողջ մարդկությունը ի՞նձ է նայելու,

Ինչպես աղավաղ աչքը հայելու:

Չէ, մըտիր քանի անվերջ գիշեր է,

Դատիր ինքզինքդ, ելիր հուշերե,

Այնտեղ կծագի վաղ օրվա լույսը,

Որպես շնչավոր քո վարքն ու հույսը…

* * *

Երազում եմ չգիտեմ ինչ,

Գուցե մի բան, գուցե ոչինչ,

Որ չի բերի էլ հոգու նինջ,

Բայց կլինի խաբկանք մի ջինջ…

Մնամ գերված ջինջ խաբկանքում,

Երազանքի տառապանքում,

Ո՞վ է հասել հեռու իր ափ,

Ով ողողվել խինդով անափ:

Գիտեմ միայն, որ գնում եմ,

hոգս ու ցավից հեռանում եմ,

Երանի չէ՞ ծնկեմ մի տեղ,

Ու՝ վե՛րջ, ասեմ անհոգ, անմեղ:

Աշխարհն այս թեև հոգնած,

Մեղք ու ցաված, բայց անհոգված,

Կանչում է դեռ՝ լինենք անքուն

Թեկուզ չնչին երազանքում…

* * *

Ինձ ասում են, թե ինքնաճանաչ չեմ,

Դարձ-դարձ եմ՝ իբր ձեզնից չամաչեմ,

Որ դուք խորասույզ քննում եք վարքս,

Չկարգավորվող ապարդյուն ջանքս:

Դուք ինձ հուշում եք՝ անզիջում եղիր,

Ջանքավորվելդ երբեմն շեղիր,

Կենսավորելդ կառնեն լռելյայն,

Զրույցում կասեն՝ մեղք է, ձեռնունայն:

Չէ, երևի ես ինքնաճանաչ եմ,

Ինչ կա, բոլորին թող ընդառաջեմ,

Իմ վարքուկարգը ընծա ամենքին,

Թեկուզ պարտք մնամ ինքս իմ ջանքին:

Լինեմ ինձ ու ձեզ հուսո պատվար-վեմ,

Մի հուշեք, թողեք ես ինքս լինեմ,

Իմ ճիշտը թող ձեր սխալը լինի,

Ձեր ճիշտը ոգիս առինքնող գինի…

* * *

Ընկերս մեռավ… ութսո՜ւն տարեկան,

Ինձ էլ հարցնում են. «Դո՞ւ ինչքան եղար»,

Ասում եմ՝ «Ութսունմեկս լրացավ,

Բայց հենց ետդարձս եղավ վերից վար,

Էլի ութսունում կհանգչեմ անցավ»:

Կատակ չէ, հավատ ընծայեք լրջմիտ,

Հավելյալ տարիքն իմ հաշվի մեջ չէր,

Զի ինչո՞ւ ձգել կարոտանք անմիտ,

Որպես թե առնեմ վաղվա շունչ ու սեր:

Վաղերն անցել են, բավ է երկնչել,

Վերից վար ի՞նչ շունչ կամ թե անրջել,

Ոչ մի շնչավոր չի ձգում իրեն,

Իմ ժամն էլ թող մնա ինքնիրեն…

* * *

Կաղնուտ ծմակի քամհար բարձունքում,

Ամառնամուտի ոսկե արբունքում

Կենտ մի օր, մի ժամ եղա հմայքում,

Ձի՜գ տասնամյակներ՝ անհագ զարմանքում…

Մեր Եղնիկ կովը ծմակում ծնել,

Հոգնատանջ ու մեղք կանգնած էլ քնել,

Ասես որ հորթին հաջողի սնել,

Մզզում էր, կանչում՝ ասես «բալիկ, ել»:

Հոգնած, քնած էր բալիկն էլ անզոր,

Ունկնդիր կանչին հեռո՜ւ-հեռավոր,

Կաթնածուփ կուրծն էր ցավում մեղմօրոր.

«Սպասիր, մայրիկ, մի ժամ ու մի օր»…

Եվ՝ արմանք-զարմանք, Եղնիկն անտեղյակ,

Որտեղի՞ց մեկ էլ հառնեց նրա տակ

Կխտարի հորթուկն աստվածաառաք,

Քամեց լիք կաթը հորդահոս ու տաք,

Արթնություն բերեց մոր աչքերին փակ…

Տասնամյակներ անց զարմանքս անշեջ

Դեռ կայծում է հին հրճվանքով մեջ-մեջ…

Կենսավորել է մայր ծմակը պերճ,

Քամհար բարձունքի զրույցն անվերջ…

ՔԵԶ

Զուլալ աղբյուր բխած հողից,

Ինչպես հույսը կապույտ շողից,

Ջինջ թրթիռը սիրո դողից,

Որ կայծում է այրող պողից…

Դու ես՝ ծարավ սիրտս գերած,

Շողդ խորքս լույսով մերած,

Կամ բորբոքիր դողքս սերված,

Կամ հանգցրու հևքս լեռված:

Միայն, միայն կներես, որ

Այս մշուշված հույսում մոլոր

Դեռ տենչագին կանչ տամ անբառ

Տեսլաժամիդ ցաված մի բառ…

ՍԻՐՈ ՀՈՒՇԵՐԻՑ

Չեղա հողեղեն, եղա երկնային,

Մնացի սիրո բավիղներում հին,

Նա ինձ ասել էր. «Գնա, ինչ անեմ,

Թեև չեմ կարող ինձ քեզնից վանեմ»:

Տարիներ անցան, մնացի հեռվում,

Չիմացա ինչ էր խորքումս լեռվում,

Տեսա հայացքում կյանքը մարում է,

Կարոտանքո՞ւմ է, արհամարհո՞ւմ է:

Մտմտում էի լուռ ու անդադրում՝

«Մնացի խոսքիդ վիհ ու անդունդում»,

Եվ զանգ ահագնած՝ «Հավատամքն է, որ

Հանում է վիհից, ինչպես ցավից խոր»:

Մեկ է, ոչ ինքը, ոչ ես քայլ չարինք,

Կարծես սրտներիս կանչին անկարիք,

Դե, ես երկնային, չեղած հողեղեն,

Ո՞նց բռնկվեինք մեզ պատած շողեն…

ՑԱՎԱԾ ՄՈԼՈՐԱԿ

Բավ է խժռեք պատկերս, խորքս,

Գիշեր ու ցերեկ բորբոքեք դողքս,

Ինչպե՞ս մնամ ձեզ նվիրյալ ընկեր,

Ձեր անկուշտ մտքի, ախորժակի կեր:

Ո՞ւր եք հրում ինձ՝ խեղելով կերպս,

Թողած ծխալիս չբուժած վերքս,

Ինչպե՞ս մոլեգին չմռնչամ ես

Լեռան խուլ խորքից, օվկիանոսից հեզ:

Կշեռքից ընկած՝ օրորքի մեջ եմ,

Կարծում եք ի վեր, ի վար անվե՞րջ եմ,

Հիմա էլ այլ մի Երկիր եք փնտրում,

Այն էլ փորփրեք օր ու անդադրում:

Արդ՝ ի՞նչ երեսով շուռ գամ աստղերին,

Մայր Արեգակին, տեր Տիեզերքին,

Այս եմ, էլ այն չեմ՝ ծոցվորած բերքով,

Որ առատ բաշխեմ իմ վարքուկարգով:

«Եղիցի լույս»

Թիվ 10-11 (189-190) 2018

* * * Հոգնել եմ ինձնից, լռվել ու հանգել, Իշխանագետում տրտմագին կանգնել՝ Ալյաց մրմունջն եմ մեղմ հանգավորում, Որպես թե վերջին տող ու մտորում: Ո՞վ եմ եղել ես՝ անհայտ ճամփո՞րդ մի, Որ թափառում էր քուն թե արթմնի՝ Գտնելու այն, ինչ գուցե և չկա, Բայց հուշում է քեզ, թե ինքն է ու կա: Կանգ առ, ընկեր իմ,

Read More


«Եղիցի լույսի» հատուկ թղթակից / «Ես իմ գրքով «ոչ» եմ ասել պատերազմին»…

Հոկտեմբերի 19-ին Գրիգոր Նարեկացի համալսարանի Արևմտահայերենի, հայագիտության գիտահետազո-տական Լուտովիկա և Յակոբ Այնթապլեան կենտրոնում տեղի է ունեցել արձակագիր, լրագրող, արցախյան շարժման գործիչ Մարսել Պետրոսյանի 70-ամյա հոբելյանին նվիրված գրական միջոցառում:

Միջոցառմանը բացման խոսքով հանդես է եկել ԱՀ գրողների միության նախագահ Վարդան Հակոբյանը: Շնորհավորելով հոբելյարին՝ նա առանձնապես կարևորել է գրողի մանկապատանեկան ստեղծագործությունների գործառնական նշանակությունը, որոնք ունեն ճանաչողական, ուսուցողական և դաստիարակչական մեծ նշանակություն: Գրողի ստեղծագործություններից պարզ երևում է, որ նա լավ է հասկանում մանուկների աշխարհը:

«Տարիների ընթացքում ես տեսա, որ մանկական արձակի մեջ Մ. Պետրոսյանը ուրույն քայլեր է անում: Հեղինակը տարիների ընթացքում հրատարակել է յոթ հեքիաթների և պատմվածքների ժողովածու: Վերջերս հրատարակվել է նաև «Վարուժանը, տատիկը և պատերազմը» գիրքը, որտեղ գրողը պատմում է արցախյան պատերազմի մասին»,-իր խոսքում մասնավորապես ասել է Վ. Հակոբյանը:

Բանաստեղծ Արկադի Թովմասյանի խոսքով Մարսել Պետրոսյանն արցախյան պայքարի առաջամարտիկ եղել է դեռևս այն ժամանակ, երբ դեռ պատերազմ չկար:

«Ընթերցելով նրա կենսագրությունը՝ նկատում ենք, որ ամենուր Մ. Պետրոսյանը եղել է գաղափարի առաջամարտիկ: Նրա ամեն մի ստեղծագործությունում նոր ասելիք կա: Նա չի կրկնում ոչ ինքն իրեն և ոչ էլ ուրիշներին»,-նշել է Ա. Թովմասյանը:

Արձակագիր Կիմ Գաբրիելյանն ընդգծել է, որ մանկական աշխարհը Մ. Պետրոսյանի տարերքն է: Նա ունի հարուստ բառապաշար և ինքնուրույն ոճ: Գրողը զարմանալիորեն կարողանում է համադրել յուրաքանչյուր բառ ու միտք:

Հոբելյանական միջոցառմանը Գրիգոր Նարեկացի համալսարանի սաները ներկայացրին գրողի ստեղծագործություններից հատվածներ:

Միջոցառման ավարտին շնորհակալական խոսքով հանդես եկավ հոբելյարը, ով մասնավորապես ասել է. «Որպես լրագրող՝ ես երկար տարիներ հանրային ռադիոյում աշխատել եմ հայ մեծ մանկագիր Գուրգեն Գաբրիելյանի հետ: Գրական փորձերս սկսել եմ հենց այդ տարիներին: Իմ առաջին ստեղծագործությունն է «Հայրիկի հրաշքը»: Ստեղծագործություններիս հերոսները եղել են իմ երեխաները, թոռները: Երեխաների մասին և նրանց համար որևէ բան գրելիս ես հաճույք եմ ստանում: Որպես քաղաքացի, լրագրող, մանկագիր ես ձևավորվել եմ հանրային ռադիոյում աշխատելու տարիներին: Առաջին գիրքս տպագրել եմ արցախյան պատերազմի թեժ տարիներին՝ 1992 թվականին: Ես իմ գրքով մերժել և «ոչ» եմ ասել պատերազմին: Գալիք տարում տպագրության եմ պատրաստում ավելի ծավալուն աշխատանք, որը կլինի դետեկտիվ ժանրի ստեղծագործություն»:

Հոբելյարը Արցախի գրողների միության կողմից պարգևատրվեց դրամական պարգևով:

Միջոցառմանը ներկա էին ԱՀ գրողների միության անդամներ, լրագրողներ, դասախոսներ, ուսանողներ:

«Եղիցի լույս»

Թիվ 10-11 (189-190) 2018

Հոկտեմբերի 19-ին Գրիգոր Նարեկացի համալսարանի Արևմտահայերենի, հայագիտության գիտահետազո-տական Լուտովիկա և Յակոբ Այնթապլեան կենտրոնում տեղի է ունեցել արձակագիր, լրագրող, արցախյան շարժման գործիչ Մարսել Պետրոսյանի 70-ամյա հոբելյանին նվիրված գրական միջոցառում: Միջոցառմանը բացման խոսքով հանդես է եկել ԱՀ գրողների միության նախագահ Վարդան Հակոբյանը: Շնորհավորելով հոբելյարին՝ նա առանձնապես կարևորել է գրողի մանկապատանեկան ստեղծագործությունների գործառնական նշանակությունը, որոնք ունեն ճանաչողական, ուսուցողական

Read More


Վարդան Հակոբյան / Պարզության առեղծվածները. Գրողի բանաձևային մտածողությունը և ստեղծագործության արխիտեկտոնիկան

Սկիզբը՝  նախորդ համարում

Լի Ցինչժաոն բառ առ բառ կերտում է ի՛ր ժամանակը, կանխորոշում ի՛ր տարածքային սահմանների անսահմանությունը, ի՛ր հայրենիքը: Լի Ցինչժաոյի պոեզիան ունի մի էական առանձնահատկություն ևս. նրա ցանկացած բառի մեջ ներկա է հայրենի աշխարհը՝ անկախ նրանից, թե ինչ թեմաներ է արծարծում գրողը: Հայրենիք է ներկայացնում՝ առանց հայրենիքի մասին խոսելու, ինչպես կխոսեն Աստծո մասին՝ խուսափելով նրա անունը անհարկի տալուց, բայց՝ հասկանալի, ըմբռնելի ու անթաքույց ակնածանքով: Ես կարծում եմ երկնային այս շնորհն է, որ դարերի հետ անընդհատ շունչ ու կենդանություն է պարգևում Լիի տողերին, որոնք «ձևել» է նա նրբատաշ հասպիսից, թանկարժեք այն քարից, որը մետաֆորային իմաստ է ստացել պոետուհու ամբողջ ստեղծագործության համար: Խնդրին հետաքրքիր մեկնաբանում է տվել անվանի գրականագետ Նատալյա Նաումովան: Նա գրել է. «Անգամ նրա գլխավոր ժողովածուի անունը՝ «Տաղեր նրբատաշ հասպիսից», մտածելու տեղիք է տալիս բարձրակարգ ոսկերչական արվեստի մասին: «Ես վերցնում եմ մարմարե մի մեծ կտոր և ազատում եմ նրան ավելորդություններից»,- ասել է Օգյուստ Ռոդենը Միքելանջելոյից հետո: Այսպիսի տպավորություն են թողնում նաև Լի Ցինչժաոի բանաստեղծությունները: Նրանք, կարծես, ազատվել են հասպիսի ավելորդ մասերից»:

Համաշխարհային իրականությունը հարուստ է հայրեներգության լավագույն նմուշներով, սակայն, խոստովանենք, որ քիչ չեն նաև բարձրագոչ, ճառային, հաճախ ծամծմված ու էժանագին թխվածքները: «Տաղեր» գրքում տեղ գտած գործերի մեջ իր էպիկական քնարականությամբ առանձնանում է «Մայրամուտի հրացոլքը ոսկե» տողով սկսվող բանաստեղծությունը, ուր պոետուհին իր բառապաշարի մեջ գրեթե աչքառու նորույթների չի դիմում, բայց կարողանում է խոսքը սխրանքի տանել, գրում է ոչ բանաստեղծական բառերով, ինչպես ասում են (ի դեպ, սա Լի Ցինչժաոյի արվեստին առավել բնորոշ գիծն է), բայց ամենասովորական, ամենահասարակ բառերը բանաստեղծականանում են նրա գրչի տակ: Ամպերը շողարձակում են հասպիսի նման, թեև սիրածն «առաջվա հանգույն» իր հետ չէ. այս տրամադրությունը տրամաբանորեն հանգեցնում է «սրնգի հեկեկոցին», «թոշնած սալորենու» տխրաձայն երգին և… պոետուհու տեսլականում հառնում է հարազատ հողը. «Լավն էր Յուանսաոն, մեղմ ու լուսավոր»: Ինչպես տառը չինարենում, այնպես էլ բանաստեղծուհու ամեն մի բառն իր մեջ ամփոփում է մի ուրույն խորհրդանիշ: Այս երևույթն իր մեջ դաս ունի: Բառը չպետք է դարձնել բարոյագիտության գաղափարների, թող ներվի, բեռնակիր, ոնց որ ոչ հեռու անցյալում անում էին «խորհրդային քնարերգության» շատ ներկայացուցիչներ՝ կոմունիզմի պայծառ արև, հոկտեմբերյան փայլ և այլն, դրանք հիմնականում վահան էին դառնում կամ զրահ, ինպես Սևակն էր ասում… Այսպես թե այնպես, դա ոչնչացնում է գրականությունը, դա ինքնապաշտպանություն լինելուց առաջ, ինչպես ցույց տվեց ժամանակը, ինքնասպանություն է: Մինչդեռ այսօր էլ շատ հաճախ բառի պոպուլիզմը քաղաքական դաշտից տեղափոխվում է գրական դաշտ՝ ենթարկվելով թեմատիկ մուտացիաների: Անկախության շրջանի գաղափարաբանությունն էլ, բերում է իր գաղափարաբանանմուշների պատշաճ կաղապարաձևույթները:

Լի Ցինչժաոյի երգերը՝ ավերված հայրենիքի տխուր հիշողություններով, հիշեցնում են Ներսես Շնորհալու (դարձյալ 12-րդ դար) անզուգական «Ողբ Եդիսիոյ» պոեմը. «Երբեմն էղաք մենք ըղձալի, բայց այժմ էղաք յոյժ եղկելի»: Անդրադառնալով ստեղծագործության գեղարվեստական բարձր արժանիքներին, ակադեմիկոս Լևոն Մկրտչյանը գրել է. «Կար ժամանակ, Եդեսիան նման էր ավետյաց երկրի»: Բայց թշնամիք այն վերածել են ավերակների՝ պանդխտության մատնելով կենդանի մնացածներին: Պանդխտության թեման հայերիս հարազատ է «էն գլխից», ցավոք: Հիշենք, թերևս, հայկական ժողովրդական բանահյուսության գոհարներից մեկը՝ «Տաղ ղարիպի».

Թողել եմ, եկել եմ մելքերս ու այգիս,

Քանի որ ախ կանեմ՝ կու քաղուի հոգիս,

Կռունկ, պահ մի կացիր, ձայնիկդ ի հոգիս,

Կռունկ, մեր աշխարհեն խապրիկ մի չունի՞ս:

Կորսված հայրենիքի վիշտը հանգիստ չէր տալիս բանաստեղծուհուն, և միայն երազներում է նա «ծանոթ ճամփով» կարողանում շտապել դեպի հայրենի Չանան: Եթե մեր ժողովրդական բանահյուսության մեջ «ղարիպը» անցնող կռունկին է դիմում` հայրենի ափերից լուր ստանալու համար, ապա չին բանաստեղծուհին դիմում է հայրենիքում այնքան սեր վայելող, «մտածող, հզոր» սագին.

Վերևում թևում է սագը միայնակ,

Կարծես երամից ետ է մնացել:

Շատ բան ունեի հաղորդելու նրան,

Բայց նրա ուղին ծանր է ու երկար:

Կամ՝

Վերից տխրագին ձայներ եմ լսում.

«Մնաս բարով, մեր հին բարեկամ»:

Սագերն են ինչ-որ տեղ երկնքում.

Հեռու երկրներ են չվում:

Պիտի ասել, որ, այո, Չինաստանն այն եզակի երկիրն է ամբողջ մոլորակում, ուր գործում է Չվող թռչունների հիվանդանոց, պարզ է՝ չինացիները նկատի են ունեցել այն հանգամանքը, որ քաղցրահամ ջրի լիճը (Պոյանհու) մշտապես տարբեր ծագերից շատ թռչունների է քաշում-բերում, իսկ նրանք և խնամքի, և սննդի, և բուժման խնդիրներ են մշտապես ունենում: Կարծում եմ, բանաստեղծուհու անթաքույց սերը թռչունների հանդեպ հենց ազգային սովորույթների ու ավանդների հետ խորը աղերսներ ունի: «Մեղեդի, Յույցզյաո» տաղում բանաստեղծի գլխավերևում կրկին թևերի ձայնն է. «Իմ գլխավերևում հպարտ ճախրում էր Զորեղ թռչունը, ամպերից վեր…»: Զորեղ թռչունը (Պեն), ինչպես ներկայացված է գրքի «Ծանոթագրություններ» բաժնում, առասպելական է, «նրա թևերի մեկ թափահարումը հաղթահարում է տաս հազար լի և բարձրացնում երկինք իննսուն հազար լի»: Պոետուհին օտար ափերում զրույցի է բռնվում անգամ երկնքի հետ՝ իր ներքին արժանիքները վերագրելով նրան.

Ու հարցրեց ինձ Երկինքը

Բարեգութ ու կարեկցագին,

Թե դեպի ուր եմ բռնել

Ճանապարհն իմ երկրային:

Գրեթե նույն ժամանակահատվածում Ներսես Շնորհալին գրեց իր տաղերն ու «Ողբ Եդեսիոյ» պոեմը: Շնորհալին՝ լինելով մեր «առաջին մանկագիրը», սիրված երգահան, շարականագիր, բազում շնորհներով օժտված անհատականություն, ով Նարեկացուց հետո «ամենաշատ սիրված գործիչն էր» մեր միջնադարում, համաշխարհային ճանաչման էր արժանացել դեռևս կենդանության օրոք, միայն «Հավատով խոստովանիմ» բանաստեղծությունը «թարգմանված կար 36 լեզուներով: Ի դեպ, այդ բանաստեղծությունը բարձր է գնահատել նաև Մաքսիմ Գորկին» (Լևոն Մկրտչյան): Եվ Շնորհալին, և Լի Ցինչժաոն բնապաշտներ էին:

Ցավը թեմատիկ առնչությունների է տանում, սակայն յուրաքանչյուր գրիչ միանգամայն տարբեր ու ինքնատիպ ձևով է բառավորում մարդկային անհուն վիշտը, «հարազատ երկրի արհավիրքները»: Ինչպես տեսնում ենք, Լի Ցինչժաոյի երգային քնարերգության մեջ ևս կա ծանր ու չբառավորվող մի ողբ՝ թե կորսված հայրենիքի ու սիրո, թե կրած մարդկային դաժանությունների համար, ողբ, որն անընդհատ ելք է փնտրում:

Հնարավոր չէ առանց հուզմունքի կարդալ պոետուհու տխուր սիրո և կարոտի երգերը: Օտար ափերում դեգերող ու գրեթե միանձնուհու կյանքով ապրող բանաստեղծուհու մտքի մեջ հայրենի «Չժունչժոուն է ծաղկուն», հիշում է անցած «օրերը՝ խաղաղ, անվրդով», հայրական տան աշխույժ կյանքն ու եռուզեռն ամենօրյա, տոնակատարությունները: Այս համապատկերում խամրում է հոգու ամենամշտադալար ծաղիկն անգամ.

Երգի ու գինու ընկերներն են եկել

Իմ ետևից: Կառքը սպասում է:

Բայց ես ուզում եմ

Միայնակ լինել,

Չեմ ուզում հիմա

Ոչ գինի, ոչ երգեր:

Ասում են՝ արվեստը, առավել ևս՝ գրականությունը հուշ է: Իսկ հուշը, ինչպես Վիլյամ Սարոյանն է գրում՝ երևակայություն է, որովհետև «ինչ որ հիշում ես, նման չի ճշգրտորեն քո տեսածին, և քանի որ քո տեսածը տարբեր է, քո հիշողությունը մի աստիճանն է երևակայության: Իսկ երևակայությունը վերհիշված իրականն է»: Հենց այդ «վերհիշված իրականությունն» է, որ հանգիստ չի տալիս բանաստեղծուհուն, հայրենական տան տեսիլքները վերապատկերվում են մեկ տառապանքի ու հիասթափության, մեկ հույսի նշույլներով, մեկ կարոտի գույներով…

Կյանքի ու աշխարհի ունայնությանը բախվելով՝ բանաստեղծուհին ավելի ու ավելի է մոտենում ինքն իրեն, ոճը դառնում է ավելի լակոնիկ ու սեղմ, ինչ որ տեղ՝ հատու, բայց մտքի մեջ՝ շարունակական («Ամեն ինչ կորավ: Գեղեցկությունն էլ»), խոսքն՝ առավել իմաստուն: Գեղանկարչականն ու թատերականը պոետական լեզվի մեջ համադրվելով՝ պատկերային խոսքի ինքնատիպ որակ են բերում. «Ավելի լավ է հեռվում, Մեկուսի, Վարագույրի ետևում, Լսեմ ծիծաղն ուրիշի»: Այդ ուրիշը հենց ինքն է: Բայց, ավաղ, անդառնալի անցյալում: Նա տեսնում էր ավելին, քան կարելի է տեսնել: Թվում է, հենց Լի Ցինչժաոյի մասին է ասված այս խոսքը. «Տաղանդը հասնում է մի նպատակի, որին ոչ ոք չի կարող հասնել, հանճարը՝ այն նպատակին, որը ոչ ոք չի կարող տեսնել» (Ա. Շոպենհաուեր):

Բանաստեղծուհու քնարերգության ամենատարբերիչ ու բնութագրական գծերի մեջ պիտի առանձնացնել ապրումի հոգեբանական անմիջականությունը, խոհի պարզությունն ու շարադրանքի ինքնատիպությունը, ասելիքի փիլիսոփայական խորությունը: Ահա, իմ խորին իմացմամբ, այս հատկանիշներն են, որոնք բարձր ժողովրդայնություն են հաղորդում նրա ստեղծագործությանը: Կարդալով Լի Ցինչժաոյի գիրքը՝ անմիջապես հիշում եմ հինգ հազար տարի առաջ գրված այն քերթվածը, որը համարվում է աշխարհում պահպանված ամենահին բանաստեղծությունը: Ինչպես նշում է անվանի գրականագետ Սեյրան Գրիգորյանը, բանաստեղծությունը «հայտնագործվել է Մեսոպոտամիայի Ուր քաղաքի պեղումների ժամանակ».

Դժբախտ ժամանակակից մարդ.

Նա մեն-մենակ թափառում է

Կեղտոտ քաղաքի աղմկոտ փողոցներով:

Նրա գլուխը պայթում է ծանր ցավից:

Նա արդեն չի լսում ձայնն իր Աստծու,

Որ լռության մեջ երգում է նրա համար:

Որպեսզի հասնենք ինքներս մեզ, գնում ենք դեպի վաղնջական ժամանակներում գրված այս տողերն ու մեզ գտած՝ վերադառնում: Անշուշտ, շատ կարևոր է, որ խստորեն պահպանվի խոսքի անկեղծությունը, հեղինակի ոչ բանաստեղծելու, այլ պարզապես ինքնաարտահայտման անմիջականությունը, պատկերների հստակությունն ու շարադրանքի անկողմնակալությունը: «Նրա գլուխը պայթում է ծանր ցավից» տողն ասում է ավելի շատ բան ժամանակի, ապրելակերպի, մտածումների և այլնի մասին, քան կարող է դա ներկայացնել մի ամբողջական գիրք: Ավելին, վեց տողի մեջ ընդգծվում է հեղինակի կերպարը, որը շատ կարևոր ու էական է այս պարագայում: Եթե խոսքի մեջ, մանավանդ՝ գեղարվեստական, խոսողի դեմքը չես տեսնում, ուրեմն՝ ասելիքը վրիպում է ու տեղ չի հասնի: Իսկ խնդրո առարկա բանաստեղծությունը, տեսեք՝ որտեղից-որտեղ է եկել: Սա հենց խոսում է արժեքային այն համակարգի մասին, որը հատուկ է ժողովրդական ստեղծագործություններին: Գրականությունից բազմաթիվ օրինակներ կարելի է բերել, բայց թեկուզ միայն մեր ժամանակակիցներ Մաթևոսյանի, Շուկշինի անուններն էլ բավական են, որպեսզի մեկ անգամ ևս համոզվենք անվիճելի ճշմարտության մեջ:

Չինացիների քաղաքակրթությունն աշխարհում ամենահնագույներից մեկն է: Նրանց առաջին գիրքը՝ «Շիցզին» («Երգերի գիրք») աշխարհ է եկել «դեռևս մեր թվարկությունից առաջ՝ 11-10-րդ դարերում»: Բնական է, ի սկզբանե փիլիսոփայություն հասկացության մեջ մտնում էին և գիտությունը, և արվեստն ու գրականությունը, և մշակույթն ու դպրությունը…Իսկ գրականությունը ներկայանում էր որպես բանահյուսություն: Լի Ցինչժաոյի ամբողջ ստեղծագործությունը չինական ժողովրդական բանահյուսության լավագույն գծերի ու ավանդների ամենացայտուն մարմնավորումներից է: Որքան ավանդական, այնքան էլ այն նորարարական է: Եվ սա քնարերգության զարգացման գլխավոր օրինաչափություններից մեկն է:

Բանաստեղծուհու գրեթե բոլոր երգերը պատկանում են չինական քնարերգության «Ցի» կոչվող ժանրին: «Բավական է ասել,- գրում է գրականագետ Վ. Երյոմինը,- որ միջնադարյան Չինաստանի ութ մեծ գրողներից վեցը ներկայացնում են Սունի դարաշրջանը: Դա դարաշրջան է, այսպես կոչվող, Ցի դասական երգերի ժանրի, որոնք շարադրվել էին բանաստեղծությունների տեսքով՝ երկար տողերով, բացարձակապես բարդ ռիթմիկական պատկերով: Ի տարբերություն Տանի շրջանի որոշակի չափի մեջ խիստ չի արտահայտված Շի ժանրի բանաստեղծությունների: Այստեղ պիտի հասկացության մեկնությանը մոտենալ որոշակի նկատառումներով, որովհետև չինական այբուբենի յուրաքանչյուր տառ հիերոգլիֆային իր արտահայտության մեջ ընդգրկում է մի ամփոփ միտք, երբեմն, ինչպես ասում են՝ տարբեր իմաստներով, ասենք՝ «Ցի» հասկացությունն ունի երկնքի էներգիա ու այլ իմաստներ ևս: Ես հանգել եմ նման եզրակացության: Բայց ավելի լավ է մեջբերենք «Չինական մտքի և մշակույթի հիմնական հասկացությունները» գրքից (առաջին մաս) մի հատված, ուր մեկնաբանվում է այդ եզրույթը. «Ցի-ն (էական ուժ) ունի նյութական գոյություն՝ անկախ սուբյեկտիվ գիտակցությունից. այն բոլոր ֆիզիկական առարկաների հիմնական տարրն է: Այն նաև կյանքի և ոգու ծննդի և գոյության հիմքն է: Ի լրումն դրա, որոշ մտածողներ բարոյական հատկանիշ են վերագրել ցիին: Ցին մշտապես շարժվում ու փոփոխվում է և չունի որոշակի ձև: Նրա կենտրոնացումը ծնունդ է տալիս առարկայի, իսկ անհետացումն ազդարարում է այդ երևույթի վախճանը: Ցին ներթափանցում է բոլոր ֆիզիկական էակների մեջ և նրանց շրջապատ: Որպես փիլիսոփայական հասկացություն՝ տարբերվում է նրանից, ինչ սովորաբար ցույց է տալիս ցի բառը (), որ բառացի նշանակում է օդ: Չնայած հեղուկ կամ պինդ վիճակում իրերը տարբերվում են օդեղեն վիճակից, հին չինական փիլիսոփայության տեսանկյունից նրանց ձևավորումն ու գոյությունը ցիի կենտրոնացման արդյունք են»:

1. Տպագրված է կրճատումներով

«Եղիցի լույս»

Թիվ 10-11 (189-190) 2018

Սկիզբը՝  նախորդ համարում Լի Ցինչժաոն բառ առ բառ կերտում է ի՛ր ժամանակը, կանխորոշում ի՛ր տարածքային սահմանների անսահմանությունը, ի՛ր հայրենիքը: Լի Ցինչժաոյի պոեզիան ունի մի էական առանձնահատկություն ևս. նրա ցանկացած բառի մեջ ներկա է հայրենի աշխարհը՝ անկախ նրանից, թե ինչ թեմաներ է արծարծում գրողը: Հայրենիք է ներկայացնում՝ առանց հայրենիքի մասին խոսելու, ինչպես կխոսեն Աստծո մասին՝ խուսափելով

Read More


Ամալյա Գրիգորյան / Երկրի կենարար ավիշը

Նոյեմբերի 16-ին Արցախի գրողների միությունը նախաձեռնել է երկրորդ հանդիպումը գյուղաբնակ գրողների հետ: Հրավիրված էին Մարտունու շրջանի Բերդաշեն համայնքից բանաստեղծուհի Զոյա Հովհաննիսյանը, Հադրութի շրջանի Հարթաշեն գյուղից՝ արձակագիր Միքայել Խաչյանը, Քաշաթաղից՝ գրող, հրապարակախոս Զոհրաբ Ըռքոյանը և Հերհերից՝ երիտասարդ բանաստեղծ Հայասեր Հովսեփյանը:

Բացման խոսքում ԱՀ գրողների միության նախագահ Վարդան Հակոբյանը, ողջունելով ներկաներին, ընդգծեց միջոցառման յուրօրինակ ձևաչափի կարևորությունը: «Արցախում գրողը պարտավոր է նաև գրականության մեջ նոր «դիրքեր» գրավել,- ասաց Վ. Հակոբյանը:- Գյուղերում ապրող գրողները շնորհակալ գործ են կատարում՝ նվիրվելով հոգևորին, դպրությանը, կրթությանը: Նրանք երկիր են պահում, ազգային հոգևոր արժեքներ են պահպանում»:

Ապա անդրադառնալով օրվա հերոսներին՝ առանձին-առանձին ներկայացրեց վերջիններիս: Ըստ Վ. Հակոբյանի՝ Զոյա Հովհաննիսյանն Արցախի գրական ընտանիքի այն բանաստեղծուհիներից է, ով իր ակտիվ հասարակական կյանքով աչքի է ընկնում ամենուր: Բանաստեղծուհու ստեղծագործություններն իրենց պարզությամբ ու անմիջականությամբ ընթերցողի ուշադրությանն են արժանանում:

Միքայել Խաչյանին ԱՀ գրողների միության նախագահը ծանոթ է դեռևս ուսանողական տարիներից: Գրողը մեծ ներդրում ունի նաև իր հայրենի գյուղի կրթական ոլորտի կայացման գործում: Նա մասնակցել է Արցախյան պատերազմին, որտեղ էլ վիրավորվել է: Մ. Խաչյանը այսօր էլ շարունակում է ստեղծագործել թե՛ արձակ և թե՛ չափածո ժանրերում:

Բնութագրելով բանաստեղծ Հայասեր Հովսեփյանին՝ ով աշխատում է Մարտունու շրջանի Հերհեր գյուղում՝ որպես մանկավարժ, ԳՄ նախագահն ընդգծեց, որ Հայասերը մի շարք ժողովածուների հեղինակ է: Վերջերս նա տպագրության է հանձնել ևս մեկ գիրք: Հ. Հովսեփյանն ունի բարձր ինտելեկտ, քայլում է ժամանակի հետ և ստեղծում հետաքրքիր ու բազմերանգ պոեզիա:

Ներկայացնելով Քաշաթաղի շրջանի «Մերան» պաշտոնաթերթի գլխավոր խմբագիր, հրապարակախոս Զոհրաբ Ըռքոյանին՝ Վ. Հակոբյանը մասնավորապես ասել է. «Զ. Ըռքոյանի պատմական, գեղարվեստական ակնարկները հրապարակվում են տարբեր թերթերում: Ընթերցողը նրա գրածների շնորհիվ որոշակի պատկերացում է կազմում Արցախ աշխարհի և, մասնավորապես, Բերձորի, Քաշաթաղի բնակավայրերի ու այնտեղ ապրող մարդկանց մասին: Հրապարակախոսը ապրում է իր հայրենիքով, սիրում է այն որդիական ջերմ սիրով»:

Միջոցառմանը ծավալուն ելույթով հանդես է եկել Գրիգոր Նարեկացի համալսարանի Գիտական կենտրոնի տնօրեն, բանասիրական գիտությունների թեկնածու Ամալյա Գրիգորյանը: Նա անդրադարձել է վերոնշյալ գրողների պատերազմական թեմայով գրված ստեղծագործությունների առանձնահատկություններին:

Գրեթե բոլոր գրողներն էլ անդրադարձել են արցախյան պատերազմի թեմային. յուրաքանչյուրը յուրովի մասնակցել, յուրովի արտացոլել է պատերազմն իր ստեղծագործություններում: Նրանց ստեղծագործությունները պայմանականորեն կարելի է բաժանել երկու փուլի մինչպատերազմական և հետպատերազմական: Պատերազմը շրջադարձային եղավ. փոխեց ստեղծագործող անհատների մտածողությունը, աշխարհընկալումները, վերաբերմունքը: Այս առումով իր հոդվածներից մեկում գրականագետ Արքմենիկ Նիկողոսյանը գրել է. «Հայ գրողը որդեգրեց ոչ թե պատերազմը, թեկուզ հաղթական, փառաբանելու, այլ պատերազմներին ՈՉ ասելու քաղաքականությունը, ոչ թե զինվոր-ազատամարտիկի հաղթանակները ներբողելու, այլ՝ նրա՝ հաղթանակից հետո իր իսկ երկրում որպես լուսանցքի մարդ ապրելը պատկերելու քաղաքականությունը: Ու հայ գրողը պատկերեց ոչ թե բերկրանքը, այլ ցավը, ոչ թե նվաճումը տարածքների, այլ կորուստը հազարավոր հրաշալի հայորդիների…»:

Այսպես՝ գրող, արցախյան պատերազմի մասնակից Միքայել Խաչյանի «Պատերազմը և մենք» փոքրածավալ պատմվածքների ժողովածուն խորապես ներկայացնում է պատերազմական կյանքը՝ իր ողբերգական հետևանքներով:

Գրքի չափածո բնաբանում հեղինակը գրում է՝ Մարտն ավարտվեց, //Եվ գումարտակը նոսրացած շարքով// դանդաղ առաջեց…//Առանց հարևան դժվար է քայլել: Այս տողերը, թեև հակիրճ, սակայն իրենց հանգիստ, անպաճույճ ոճի ու պարունակած մեծ ու խորը ասելիքի մեջ կարծես ներքին աղերսներ են դրսևորում մեր երևանաբնակ բանաստեղծներից մեկի Խաչիկ Մանուկյանի հետևյալ տողերի հետ. «Բարձունքը մերն է, տղերքը չկան// Տղերքն ավելի բարձրում մնացին»:

Պատումներից յուրաքանչյուրը ներկայացնում է մի խեղված ճակատագիր: Պատերազմը մարել է տան ճրագներ, որը՝ կիսատ է թողել իր սերը, որը՝ ընտանիք, որը՝ մեծ երազանք, որը՝ ուսում… Պատերազմից կամ չեն վերադարձել, կամ վերադարձել են հաշմված, նրանց հոգեբանական նրբերանգների բացահայտմանն է նվիրված «Ճակատագրի խաղ», «Ժամադրություն» պատմվածքները: Նկատենք, գրողի նշակետն առաջին հերթին ոչ թե պատերազմի ազգային նշանակությունը կարևորելն է, այլ անհատին` պատերազմի մղող գործոններն ու առավել շատ պատերազմի դառը հետևանքները՝ մարդկային խաթարված կյանքերի ու ճակատագրերի արտացոլումն է: Խաչյանի հերոսներից յուրաքանչյուրն ընդվզում է պատերազմի դեմ յուրովի. «Տունդ քանդվի, պատերազմ, որ մեր տունը քանդեցիր»: Պատմվածքներից մեկի հերոսն էլ անիծելով պատերազմ կոչված չարիքը՝ ասում է.«Չլիներ պատերազմը, ամեն ինչ ուրիշ կերպ կդասավորվեր: Թող կորչի պատերազմը»:

Պատմվածքներից մի քանիսում հեղինակը ներկայացրել է ազերի թուրքի կերպարը, սակայն ոչ բացասական քողի ներքո: Կար ժամանակ, երբ իրար կողք կողքի էին ապրում, բարեկամանում և նույնիսկ ամուսնանում էին հայն ու ազերին: «Ճակատագիր», «Ափսոսանք» պատմվածքներում, վերջինս իրական դեպք է, գրողը նման եղելությունների մասին է արձանագրում ու նույնիսկ ափսոսում է, որ պատմվածքի հերոսը Ֆամիլը ազգությամբ ազերի է, նա իր մանկության մտերիմ ընկերն էր, նույնիսկ հայերեն էր սովորել ու հայ աղջկա հետ ամուսնացել: Սակայն ողբերգական ավարտ է ունենում պատմվածքի սյուժեն: Սկսվում է արցախյան գոյամարտը և ազերիները իմանում են, որ Ֆամիլի կինը հայ է և գալիս են տանելու, սակայն Ֆամիլը խնդրում է մեկ օրով հետաձգել վճիռը: Նույն օրը Ֆամիլը կնոջը անհապաղ փրկում է՝ նրան տեղափոխելով Լենինգրադ: Որդիներից մեկը մնում է Բաքվում և նրան որպես հրետանավորի տանում են սահման, որպեսզի հրանոթով համազարկ տա հայերի կողմը: Սակայն տղան խոստովանում է, որ ինքը չի կարող այդ հրամանը կատարել, որովհետև իր մայրը հայ է և ազերիները տղային տեղնուտեղը սպանում են:

Պատումի գաղափարն այն է, որ անկախ էթնիկական, կրոնական պատկանելիությունից՝ մարդը մնում է մարդ: Սա է Խաչյանի հետևությունը: Գրողի մարդասիրական հայացնքներն են արտացոլված ժողովածուի գրեթե բոլոր պատումներում: Նրա հերոսները յուրովի խաղաղասեր են ու հումանիստ: Այսպես՝ գյուղը ազատագրած հայ դիրքապահներից Արմենը հակառակորդի երեխային ոչ միայն գերի չի վերցնում, այլև ապահով ճանապարհում է դեպի թշնամու կողմը, իսկ ինքը դժբախտաբար թշնամու ականի վրա պայթում է ու բազմաթիվ վերքերի հետ կորցնում նաև տեսողությունը:

Կա մի ուրիշ պատերազմ, որն ավելի սարսափելի է, դա պատերազմից հետո պատերազմն է մարդկանց հոգիներում, կորուստների հետ անհաշտ ապրելու անվերջանալի ծանր հոգեվիճակը: Այս առումով ուշագրավ է բանաստեղծուհի Զոյա Հովհաննիսյանի պոեզիան: Նա գրականություն է բերել որդեկորույս մոր կերպարը՝ Մայր եմ տառապյալ հայոց Արցախի… Ցավոք, արցախյան պատերազմում Զ. Հովհաննիսյանը կոցրել է իր որդուն: Բանաստեղծ մոր բանատողերում անսփոփ մրմուռ կա և առանց հուզմունքի հնարավոր չէ դրանք կարդալ:

Բանաստեղծուհին՝ որպես խիզախ հայուհի, ինքն է իր զավակին զինվոր կարգում, ուղարկում մարտի դաշտ՝ հողն ազատագրելու, պատգամելով նրան, որ իր առաջին մայրը հայրենիքն է և նրա փրկության համար ինքը պատրաստ է ամեն մի զոհողության: Արցախամայրը բոլոր հայորդիների մայրն է, նրա ձայնը որդեկորույս բոլոր մայրերի համանվագն է.

Ժամանակը դաժան, սև գլխաշոր է

Նետել ուսերս…

-Հողը տնքում է քարե արցունքի

Ծանր զարկերից

Եվ սև կակաչներ պարզում դեպի ինձ…

Ձեռքերս մեկնում, փնջում եմ դրանք

Հայրենի հողի համար զոհ դարձած

Որդիներիս պես՝ սեղմում եմ գիրկս…

Եվ հառաչում են լեռները հայոց…

Եվ հառաչում են սերերը հայոց…

Եվ հառաչում են մայրերը հայոց…

Բանաստեղծուհու երգերը եղերերգեր են, դաժան եղելությունը կսկծացնում է նրա հոգին, և նա իր հոգու ճիչը, անանց ցավը փորձում է բառավորել, հանձնել թղթին, գոնե այդկերպ մխիթարվել, վերականգնել ամենակարևորը՝ հոգու հավատը.

Ամեն տողիս մեջ հևում է հոգիս,

Ես խնկարկում եմ հավատս ծնվող,

Անհավատության սահմանը անցել՝

Ես Գողգոթա եմ բարձրանում անահ…

Այնուամենայնիվ, չասված, չբառավորվող խոսքեր կան քնարական հերոսի հոգում, որ ալեկոծում են իր էությունը, իսկ ինքը հերոսաբար ու արժանապատվորեն տանում է այդ ցավը` Ես իմ լռության պատերի ճեղքում//Իմ հեծկլտոցն եմ թաքցնում լռին:

Արցախի հերոսամայրը իր հոգու ծանր վշտով, «ընկղմված լինելով ցավի ընդերքում», շարունակում է պայքարի ոգին վառ պահել հոգում՝ մնալով ուժեղ ու անդրդվելի: Նա գրում է.

Հպարտությամբ կրեմ ցավս՝

Չխորտակվի ամրությունս:

Կամ

Կարծր է հոգիս, հավատացեք,

Կուսաբերդի կողին կպած կայծքարի պես:

Կարոտի, հուշի, երազանքի ու սպասման խորհուրդներ են նաև պարունակում իրենց մեջ բանաստեղծ մոր երգերը.

Մոր կարոտ է կարոտը այս,

Որ սպասումից ճերմակել ու

Դարձել է մի լույս աղավնի

Ու փնտրում է իր կարոտը՝

Իր երկինքը…

Զոյա Հովհաննիսյանի ցավերգությունը սակայն չի վերածվում լալկանության, հոռետեսության, նա ամուր է կանգնած հայրենի հողին և նրա լույսը՝ իր որդուց հետո իր սիրասուն թոռնիկներն են.

Բանաստեղծուհի մոր հոգին չի չարանում, նա շարունակում է ապրել իր աղոթքներով ու մարդկությանը հղում իր մարդասիրական ու խաղաղասիրական ուղերձները, իսկ ապրելու խորհուրդն իր համար այլևս այսպես է բանաձևած.

Առավոտ ծեգին աղոթքն է հոգուս՝

Շուրթերիս վրա պարում հուսառատ,

Ինչպես հարության մի համանվագ,

Որպես փրկության հուսո նախերգանք:

Հետաքրքիր ու ինքնատիպ են բանաստեղծուհու կերտած պատկերները, որոնք խորը շեշտադրումներ են պարունակում ու որոշակի տրամադրություններ են ստեղծում՝ արտացոլելով հայության ցավն ու ժամանակի ողբերգականությունը: Այսպես՝ /Հորիզոնը մի արյունոտ վիրակապ է,// կամ Վերքարան է հողը հայոց, Մայրամուտը օտարացեղ, Իր փեշերն է լուռ հավաքում, Օրը կախաղան է ասես, արևի քրքիջի տակ ունայն և այլն:

Ռազմահայրենասիրական թեմատիկան արդիական է նաև այսօր, առանձնապես՝ Արցախի երիտասարդ սերնդի ստեղծագործություններում, նրանք ամիջական մասնակցություն են ունեցել ապրիլյան քառօրյա պատերազմի ռազմագործողություններին: Դարձյալ մեր գրողը հայտնվեց խրամատում՝ զենքը ձեռքին, հայրենիքի պաշտպանության սուրբ գործը ստանձնած:

Այս առումով ուշագրավ է երիտասարդ բանաստեղծ Հայասեր Հովսեփյանի պոեզիան: Բանաստեղծն իր չափածո և արձակ մտորումներում արծարծում է ոչ միայն պատերազմի անմիջական մասնակցի ապրումները, այլև արցախյան պատերազմի ժամանակ իր ու իր սերնդակիցների կորսված մանկության դառը հուշերը: Եթե արցախյան պատերազմում իր հայրն էր կռվել, ապա քսան տարի անց ինքն է զենքը ձեռքին խրամատում կանգնել: Նրա երգերը խաղաղության կոչեր են:

Գեղեցիկ է առավել այն գեղեցկությունը, //որ խաղաղություն է կոչվում,-ասում է բանաստեղծը և ընդվզում խաղաղության դեմ, որ իրեն մենակ է թողնում խրամատում, կամ չտեսնելուն է տալիս զինվորի արյունը: Պարադոքսալ պատկերների միջոցով հեղինակը անձնավորում է խաղաղությունը, նրան վերագրելով՝ վախկոտ, դավաճան մակդիրները:

Բանաստեղծը նախ և առաջ չի համակերպվում պատերազմում նահատակված հայորդիների, իր ընկերների կորստի հետ.

Հողն իմ ոտքերի տակ,

Իսկ դուք՝ հողի…

Այս ինչ արեցիք, տղերք…

Գրողը խեչոյանական պատգամին հավատարիմ, փորձում է ամեն կերպ ատել տալ պատերազմը.

Պատերազմները,

Որտեղ սպանվում են մարդիկ,

Որտեղ լլկվում են մարդիկ,

Ինչպես կարելի է հաղթական կոչել:

Բանաստեղծի համար մի ուրիշ խորհուրդ ունի խրամատը, այն կյանքի և մահվան սահմանագիծն է, նա այդտեղ անքուն գիշերներ է լուսացրել ինքնաձիգի հետ, աչալուրջ հսկելով սահմանը: Էքստրեմալ, սահմանային իրավիճակում հայտնված քնարական հերոսն իր բողոքի ձայն է բարձրացնում բոլոր նրանց հանդեպ, ովքեր անհոգ իրենց համար վայելում են կյանքը, խրամատից, սահմանից շատ հեռու, քաղաքներում: Նրա խոսքի մեջ սարկազմ կա, նա գրում է.

Ես զինվոր եմ,

և զարմանալի ոչինչ չկա,

երբ գիշերվա խավարասքող խրամատի մեջ

ժպտում եմ մենակ,

պարզապես

քազցր տեսիլք կա հուշերի,

որ այցելում է անսպասելիորեն ու

հանկարծակի:

Եվ տեսիլքի մեջ ընկերներս,

Լույսերով ողողված քաղաքի

Ակումբում,

Շամպայն են կրակում՝

Խցանը օդ թռցնելով

Ու արժանանալով շքեղ աղջիկների

Ջերմ ծափերին,

Իսկ ես

Լուսածրող փամփուշտ եմ կրակում

Լուսնի ուղղությամբ

և սպասում հակառակորդի ոռնոցին՝

որպես պատասխան:

Հիրավի՝ պատերազմի մասնակից գրողները հայտնվելով էքզիստենցիալ իրավիճակներում, նախապատվությունը տվել են հայրենիքի փրկությանը: Նրանց առանցքային խնդիրը հայ ինքնության պահպանումն է, գոյավորման սկիզբի, տեսակի կենսափիլիսոփայության ակունքների բացահայտումն ու ինքնահաստատումն է: Յուրովի ժխտելով պատերազմը՝ մեր գրողները իրենց խաղաղարար ու մարդասիրական ձայնն են բարձրացնում ի լուր ողջ աշխարհի:

Միջոցառմանը ելույթներով հանդես եկան բանաստեղծ, բանասիրական գիտությունների դոկտոր, պրոֆեսոր Սոկրատ Խանյանը, բանաստեղծ Դավիթ Միքայելյանը, Ծովինար Բաղդասարյանը, ովքեր բարձր գնահատեցին իրենց գրչընկերների ստեղծագործությունները:

Վերջում խոսքը տրվեց օրվա հերոսներին, նրանք շնորհակալություն հայտնեցին ելույթ ունեցողներին, ապա ներկաների համար կարդացին իրենց ստեղծագործություններից:

ԱԳՄ նախագահ Վարդան Հակոբյանը գրողների միության անունից դրամական պարգևներ հանձնեց հրավիրված գրողներին:

«Եղիցի լույս»

Թիվ 10-11 (189-190) 2018

Նոյեմբերի 16-ին Արցախի գրողների միությունը նախաձեռնել է երկրորդ հանդիպումը գյուղաբնակ գրողների հետ: Հրավիրված էին Մարտունու շրջանի Բերդաշեն համայնքից բանաստեղծուհի Զոյա Հովհաննիսյանը, Հադրութի շրջանի Հարթաշեն գյուղից՝ արձակագիր Միքայել Խաչյանը, Քաշաթաղից՝ գրող, հրապարակախոս Զոհրաբ Ըռքոյանը և Հերհերից՝ երիտասարդ բանաստեղծ Հայասեր Հովսեփյանը: Բացման խոսքում ԱՀ գրողների միության նախագահ Վարդան Հակոբյանը, ողջունելով ներկաներին, ընդգծեց միջոցառման յուրօրինակ ձևաչափի կարևորությունը: «Արցախում

Read More


Ամալյա Գրիգորյան / Զինվորի կերպարը Վիտալի Պետրոսյանի պոեզիայում

Բանաստեղծ Վիտալի Պետրոսյանի պոեզիայում առանցքային տեղ են զբաղեցնում պատերազմական թեմայով գրված բանաստեղծությունները, որոնք գրվել են պատերազմի թարմ զգացողությունների, տպավորությունների ազդեցությամբ: Ահա թե ինչու պատերազմն իր ամբողջ ողբերգականությամբ շոշափելի ու տեսանելի է դառնում նրա բանատողերում: Պետրոսյանի բանաստեղծություններում հստակ են պատերազմը մերժելու և խաղաղությունը հաստատելու շեշտադրումները: Նրա պոեզիայում տիրապետող է առհասարակ զինվոր-սահմանապահի ներաշխարհի պատկերումը, կորստի ցավն ու հայրենի հողի պաշտպանության գաղափարը: Այսպես` ելակետային են գրողի հետևյալ տողերը.

Արցախում խրամատն է որոշում

Հայրենիքի սահմանները,

և բերդամրոց է յուրաքանչյուր

զինվոր:

Վիտալի Պետրոսյանն այն երիտասարդ գրողներից է, ով շատ շատերի նման զինվորագրվել ու մասնակցել է ապրիլյան պատերազմին` որպես մարտիկ: Նրա տողը ծնվել է կրակի թեժ պահին, խրամատում: Գրողի բանաստեղծության ամենաբնորոշ առանձնահատկությունն այն է, որ նրանում արտացոլված իրադարձությունները, ոչ թե զուտ ականատեսի վկայություններ են, այլ մարտիկ-զինվորի` պատերազմի անմիջական մասնակցի ապրումներ, խոհեր: Բանաստեղծի պատերազմական թեմայով շարքը օրագրային տարեր է պարունակում, որը և բանաստեղծի ասելիքը դարձնում է հավաստի, առավել համոզիչ, զգացումը` անկեղծ ու ապրված: Բանաստեղծը կարողանում է ճշմարտացիորեն ներկայացնել պատերազմական արհավիրքն իր ամբողջ դաժանությամբ, ավերածություններով ու անդառնալի հետևանքներով: «Ինքնաձիգս սահմանապահն է խավարի ու լույսի»,- գրում է Վիտալին` հակադրելով պատերազմը խորհրդանշող խավարն ու լույսը` լուսնի գեղեցիկ դեմքը: Սահմանին ժամանակը առաջ չի գնում. «հերթական կրակահերթը, //և վայրկյանները սկսում են հոսել»: Նկատենք, պատերազմական ռազմագործողություններին մասնակցած մարտիկ-զինվորի համար պատերազմը երբեք ավարտ չի ունենում: Բանաստեղծն ասում է` «պատերազմն ավարտ չունի», իրավամբ, չունի, որովհետև այն շարունակվում է հենց իր ներսում, այն իր արյան հիշողության մեջ է: Պատերազմական շարքի բանաստեղծությունները այս առումով պարունակում են գրողի էությունը բացահայտող տարեր, հոգեբանական ինքնափնտրտուքի, ինքնապեղման տանող ազդակներ:

Այդ պատերազմը, որ դեռ չի վերջակետվել, սկիզբ է առել դեռևս իր մանկությունից: Բանաստեղծը գրում է.

Մանկությունս իր բակում զոհված տատիս դեռ չցամաքած արյունն է:

Ապա, բանաստեղծության մեջ Վիտալին պատկերում է իր և իր սերնդի կորսված մանկության հոգեբանական ցավն ու դառնությունը: Այստեղ զուգահեռի վրա ներկայացված է ինչպես արցախյան պատերազմի զրկանքներն ու կորուստները իր մաշկի վրա զգացած, այնպես էլ ապրիլյան պատերազմի ողջ արհավիրքն ապրած քնարական հերոսի դառն ապրումներն ու տագնապները, հոգեբանական անհաշտ ընդվզումն ու պահանջատիրական ոգին: Առաջին արցախյան պատերազմում ինքը կորցրեց իր մանկությունը, երկրորդում` մերօրյա պատերազմում իր աղջնակի երազ-մանկությունն է հայտնվում կորստյան վտանգի տակ: Իսկ ինքն այստեղ արդեն հայրենիքի պաշտպան է` զենքը ձեռքին խրամատում:

և ճանապարհը քայլում էր դեպի

խրամատ,

որտեղից պետք է շարունակվեր

Ավարայրը,

Հիրավի, այստեղ արտացոլված է Երկրի բանաստեղծ-մարտիկի հոգեբանական ապրումները, խաղաղության, անաղարտ մանկության համար նրա ինքնազոհության գնալու, երկիրը զինվորով երկիր պահելու պատրաստակամությունը: Բանաստեղծի խոսքն իր մեջ բողոքի, ընդվզման, անհանդուժողականության երանգներ է պարունակում: Նա խեչոյանական պատգամին հավատարիմ՝ յուրովի ատել է տալիս պատերազմը: Գրողն իրոնիայով է ներկայացնում թշնամու ստոր, ցեղասպան կերպարը, նրա սադրիչ գործողությունները, գրելով`

հերթական զոհը լինելու է թուրքը,

որպես քաղաքակրթությունների

անքաղաքակիրթ թնջուկ

և որպես ցեղ` իր ժամանակը

սպառած…

Եվ, ընդհակառակը, պանծանքով ու անթաքույց հպարտությամբ խոսում հայ զինվորի անօրինական սխրանքի ու անպարտելիության մասին: Այս բանաստեղծությունը հոգեբանական խորը ենթաշերտեր է պարունակում: Բանաստեղծության ամեն պատկեր իր մեջ երկրի հանդեպ անսահման սիրո նվիրաբերում ունի և հեղինակն իր խոսքը կառուցում է երազի, հուշի, կարոտի ու վաղվա սահմանները հսկող զինվորի ներքին չբառավորվող ապրումների համաձուլվածքից: Պատերազմական իրականությունը մահ ու արյուն է գուժում:

Հայրենիքի զինվորը պատրաստ է ինքնազոհողության գնալ հանուն հայրենիքի պաշտպանության, հանուն վաղվա խաղաղության:

Ծանր կշռող նժարի

ծանրություն է մահը

և խրամատում զոհված

զինվորի աչքեր`

անընդհատ սահմաններ հսկող

և արյուն կշռող:

Զոհված դիպուկահարի աչքեր

ժամանակը հսկող,

գնդակներ, արկեր,

գմբեթների խաչերի վրա`

ուղղված ներկային և

ապագայի համար:

Արցախյան խրամատս

Նոյյան տապան է

Դիզափայտի վրա,

իսկ տապանից դուրս ջրհեղեղ է,

ագռավներ են պտտվում

արծիվների շուրջ,

գերեզման է անցյալս

լերդացած արյան և

կրակված պարկուճների:

Խրամատս ներկան է արյան

և ապագան տապանի:

Նկատելի է այն առանձնահատկությունը, որ գրողը խրամատը, խրամատային կյանքն ու խրամատում կանգնած զինվորի հոգեբանությունն ու ապրումներն է բերում գրականություն:

Ցուրտը տան ու տաք վառարանի

կարոտ է,

Քունն էլ փափուկ տեղաշոր է

հիշեցնում,

Ինքնաձիգի փակաղակը, որ

երբեմն խախտում է

Խրամատի ու երկնքի

սահմանագիծը,

Այլևս սառը չէ:

Ռազմաճակատ մեկնած գրողը, փաստորեն սահմանային իրավիճակում է հայտնվում և շատ հաճախ էքզիստեցիալ տագնապներ ու իրավիճակներ է ներկայացնում: Նա գրում է.

Մահվան ու կյանքի

փիլիսոփայություն կա կախված

Անպաշտպան լուսնի, խրամատի և արևագալից

գունափոխված հորիզոնի միջև:

Առհասարակ, խրամատը, կարմիր գույնը մետաֆորային նշանակություն են ձեռք բերում Վիտալի Պետրոսյանի բանատողերում: Արյան կարմիր գույնը, որն ամենուր է, տիրապետող է այս շարքում և կարծես ուղղակիորեն և այլաբանորեն զգացնել է տալիս պատերազմի անխուսափելի ողբերգական ներկայությունը ու իմաստային տարբեր նշանակություններ է ձեռք բերում պայմանավորված բնագրի ենթատեքստով:

Այսպես` Խրամատը հայի պատմական հիշողությունն է և ներկան սահմանապահի…

Կամ` Արյան բնական գույնը ամեն տեղ և միշտ կարմիրն է…

Փորձում եմ գույները տեղավորել արյան մեջ, որ կարմիրը այդքան ցավոտ չլինի:

Ահավասիկ, բանաստեղծի պոետական թիրախը կամ նշակետը ակամայից դառնում է անարդարության դատապարտումն ու ազատության, անպատերազմ ապագայի գաղափարի հաստատումը:

Խրամատը պետք է ուղղորդի

ներկան

Դեպի անխրամատ ապագա,

Դեպի անթշնամի սահմաններ,

Որտեղ պետք չեն այլևս

ծաղիկներ:

Հիրավի, Վիտալի Պետրոսյանի պատերազմի մասին յուրաքանչյուր ստեղծագործություն յուրօրինակ ձոներգություն է խաղաղությանը` մարդասիրական ուղերձ մարդկությանը, աշխարհին:

«Եղիցի լույս»

Թիվ 10-11 (189-190) 2018

Բանաստեղծ Վիտալի Պետրոսյանի պոեզիայում առանցքային տեղ են զբաղեցնում պատերազմական թեմայով գրված բանաստեղծությունները, որոնք գրվել են պատերազմի թարմ զգացողությունների, տպավորությունների ազդեցությամբ: Ահա թե ինչու պատերազմն իր ամբողջ ողբերգականությամբ շոշափելի ու տեսանելի է դառնում նրա բանատողերում: Պետրոսյանի բանաստեղծություններում հստակ են պատերազմը մերժելու և խաղաղությունը հաստատելու շեշտադրումները: Նրա պոեզիայում տիրապետող է առհասարակ զինվոր-սահմանապահի ներաշխարհի պատկերումը, կորստի ցավն ու

Read More