Նելսոն Հայրումյան / Նամակ (Պատմվածք)

ԽՈՍՔ ԳՐՉԱԿՑԻ

Նելսոն Հայրումյանին ճանաչում եմ ուսանողական տարիներից: Նա ինձ համար միշտ էլ եղել է բարության խորհրդանիշ՝ բնական ու ազնիվ պահվածքի մեջ: Շատ չէինք շփվում, բայց ամեն անգամ, երբ հանդիպում, զրուցում, խոսում էինք կյանքից, գրականությունից, աղջիկներից, զգում էի, թե որքան ինքնատիպ է նա իր մոտեցումներում, մանավանդ, նրա մարդկային հմայքում ասես աստվածաշնորհ մի ներկայություն էի տեսնում, որ հատուկ էր միայն իրեն: Դա նկատելի էր նաև Նելսոնի առաջին գործերում: Երբ կարդացի նրա «Շանթահար կաղնին», զգացի, որ արդեն գործ ունեմ հասուն գրչի հետ, կարծիքս հեռախոսով հայտնեցի՝ հին օրերի արք ու մտերմությամբ:

Օրերս էր, այնպես եղավ, որ Շուշի մեկնեցի անվանի արձակագիր Արտաշես Ղահրիյանի հետ, ճանապարհին խոսում էինք Արցախում ստեղծվող մեր արձակի մասին, խոսք բացվեց Նելսոնի պատմվածքների շուրջ: Ուրախ էի, որ Արտաշեսը ևս կիսում է իմ կարծիքը: Եվ ահա, դրանից շատ չանցած, «Եղիցի լույս» թերթի փոստում «հայտնվեց» Նելսոնի արդեն նոր գործերից մեկը՝ «Նամակ»: Շտապեցի կարդալ. ինքն է: Իր ոճը: Իր հյութեղ լեզուն: Իր խորքային պատկերները: Գաղափարի իր թարմությունը: Լինելու կեցվածքից դուրս ապրող ազնվագրիչ գրողը: Իմ ընկեր Նեսոն՝ Աստծո դրած նշանը ճակատին: Իսկ երբ իմացա, որ արդեն յոթանասուն տարեկան է ընկերս, պատկերացնո՞ւմ եք, առաջին զգացումս զարմանքն էր, հետո՝ հաշտ-անհաշտությունը մեր տարիքի ու ժամանակի հետ: Վռազ զանգեցի Նելսոնին՝ հարցնելու, նորից ստուգելու, գուցե ասեր, թե դա սուտ է, մենք դեռ էլի նույն ջահելներն ենք… Ախր ես, անվերապահ հավատում եմ նրա անկեղծությանը:

Նելսոն ջան, շնորհավոր ծնունդդ… Դու կյանքում պորտալարով կապված մնացիր քո ծննդավայր Ծովատեղին, դա ևս սուրբ ու նախանձելի առաքելություն է: Այն նոր ծովատեղ դարձրիր՝ բառի բուն իմաստով, քո բառի…

Մեծագույն հրաշքն աշխարհում եղել ու մնում է լավ մարդը… Եվ դա Նելսոն Հայրումյանը մշտապես հաստատում է իրենով, իր հոգու գրչանցումներով, կյանքով:

ՎԱՐԴԱՆ ՀԱԿՈԲՅԱՆ

…Բա մարդ ձմեռն էլ սիրի՞: Սիրելու բա՞ն է: Ախր ձմռանը ձյունը խոր նստում, ճերմակ սավանի տակ է առնում ամբողջը: Բառերը սարսռում են, գետերը սառցախեղդ լինում, հողը խեղճանում… Մարդու սիրտն էլ մի տեսակ կուչ գալիս, փոքրանում է…

Ու ինքը՝ Հակոբը, չսիրեց, չէ՛: Իր տարերքը գարունը եղավ: Ու բան է, թե հանկարծ ձմեռը երկարում, գարունն ուշանում էր, մարմինը մարմաղ էր ընկնում, քոր գալիս… Լինում էր՝ մեջը էլ ուժ չէր գտնում, իրեն չէր զսպում: Դուրս գալով տնից՝ ոտքի տակ էր առնում հայրենի հանդ ու ձոր, լեռ ու քարափ, գարնանամուտի կարոտ զրույց բացում ամեն ծառ ու թփի հետ: Այդպես՝ մինչև այն նախշուն, նախշունիկ օրը, երբ վերջապես պայթում էր առաջին բողբոջը: Ինքն էլ չէր ուշացնում: Նա տանձուտի թավիշ խոտը հարում, մի քանի օր փռած պահում էր, որ դեղներ, չորանար, հետո անհրաժեշտ փայտեղենը բերում ու շինում էր իր քողտիկը: Շատերի հարցին՝ «Ինչի՞դ է պետք, Հակոբ: Դու ախր օր ու գիշեր ոտքի վրա կլինես», պատասխանում էր լուրջ-լուրջ. «Մարդուս օջախ է պետք: Առանց օջախի թիթեռ է՝ թըռի՜-վըռի՜»: Այդպես էլ, հենց գարունը բացվում, Հակոբը պահակ էր մտնում: Ինքնակամ, առանց նախագահի կամ բրիգադիրի կարգադրության: Մտքով էլ չէր անցնում, թե իր փոխարեն կարող են մեկ ուրիշին նշանակել: «Է՜, այդ մեկ ուրիշը թող որ մի ուրիշ տեղ նշանակվի, ինձ ի՜նչ…,- նայում էր նա: -Ամեն մարդ աշխարհ կգա մի գործի համար: Իմ բաժինն էլ սա եղավ»:

…Քառասուն տարի նա պահակություն արեց: Եվ միայն մի տարի, երբ կույր աղիքի վիրահատություն ունեցավ, փոխարենը ժամանակավոր նշանակվեց Մուշեղը՝ փոքր-մոքր մի մարդ: Բայց դե նա Հակոբ կդառնա՞ր: Ասում են՝ շաբաթը դեռ չլրացած, սա հայտնվել է կոլտնտեսության գրասենյակում, մի տեսակ մեղսունակ կանգնել նախագահ Սերոբի դիմաց, թե՝ «Նախագահ ջան, ինձ ազատիր էս կրակից»: «Ի՞նչ կրակ, Մուշեղ,- չհասկանալու է տվել նախագահը: «Դե, պահակությունից էլի՜, պահակությունից… Էլ հալ չմնաց, ձեռ ու ոտից ընկա…

Տանձոտից շտապ գլորվիր Կապտաքար, այնտեղից էլ՝ Աղավնաձոր, հետո, ձորը կտրելով, բարձրացիր Ծիրանուտ, մի տես՝ լակոտ-մկուտ հո ձե՞ռ չեն տվել նորապաս ծիրանին… Էդպես շարունակ, օր-գիշեր…»:

«Բա Հակոբն ինչպե՞ս էր դիմանում. Մուշեղ»: «Քեզ մատաղ, Հակոբի բանն ուրիշ է: Նա հենց դրա համար է ստեղծված: Աստծո բան է»: «Իրո՞ք, Մուշեղ»,- և այստեղ նախագահ Սերոբը չի պահել խորամանկ ժպիտը: Հա՛, հա՛, քեզ մատաղ»,- շտապել է արդարանալ Մուշեղը:

«Դե, որ շա՜տ ես խնդրում, ի՜նչ արած…»: «Շա՜տ շնորհակալ եմ, նախագահ ջան,- երախտապարտ արտահայտվել է Մուշեղը,- թե դժվար տեղամաս եղավ, էլի ոչի՜նչ, կարող ես ուղարկել: Կգնամ: Մենակ թե էդ պահակությունը չլինի»,- ասել ու հոգով թեթևացած դուրս է եկել նախագահի աշխատասենյակից: Եվ միայն հաջորդ օրն է գլխի ընկել, թե ինչու էդքան հեշտ նախագահը տեղի էր տվել: Հակոբը լրիվ կազդուրված գյուղ էր վերադարձել:

Է՜, Ծովաշենում էդ ո՞վ չէր համոզվել, որ Հակոբի նման պահակ ոչ եղել է, ոչ էլ կլինի: Ղուշն էլ թռչեր այգիներում, էլի կիմանար, ուր մնաց, թե մեկը գողություն աներ: Տեղնուտեղը կբռնվեր ու դեռ պիտի դիմանար նրա խարազանող ամոթանքին: Ազգուտակ չէր խնայի, կհիշեր յոթը պորտը: Կպատահեր, զայրույթ կտրած կանցներ գյուղամիջով, գողի հասցեին շպրտելով՝ «Շուն-շան որդի, ուզում էիր գողություն անել, հա՞: Ինչ է, դու քո բախչում տանձ-խնձոր չունեցա՞ր, որ հարամ ձեռդ տարար կոլխոզի բարիքին…»:

Եվ ու՞մ մտքով կանցներ, թե գյուղի այգիներում մի օր էլ չի լսվի նրա սաստող ձայնը…

-Դժբախտությունը վրա հասավ անսպասելիորեն, մայիսյան կարկուտի պես:

Անցյալ ամառնամուտին էր: Արևի շլացուցիչ շողերում խայտող բնությունը հանկարծ պատվեց աշնան թխպով: Սկզբում բան չհասկացավ: Ձեռքը տարավ աչքերին, երկար տրորեց, բացեց, սակայն թուխպն այդպես էլ չնահանջեց, չպարզվեց: Մի քանի օր մնաց լուռ ու ներամփոփ, հուսալով՝ գուցե թե անցներ: Սակայն ուղտը, ինչպես ասում են, չոքել էր դռանը: Ստիպված հայտնեց կնոջը. «Լավ չեմ տեսնում, Շուշան»: «Ախր ծերանում ենք, Հակոբ»: «Չէ, Շուշան, վախենում եմ՝ զրկվեմ տեսողությունից»: «Դու վախեցողներից չես, Հակոբ: Քեզ գիտեմ…»,- սրտապնդեց կինը:

Հակոբը դեռ մի որոշ ժամանակ էլ շարունակեց պահակությունը՝ չփորձելով, սակայն, շատ հեռանալ քողտիկից (հանկարծ կխառնվեին այնքան ծանոթ կածանները), ձայնն էլ, որ մինչ այդ թնդում էր այգիներում, սսկվեց, նվաղեց… Այդպես մի կերպ ձգեց մինչև խոր աշուն, ու երբ աշնան խազալը խշրտաց ոտքերի տակ Հակոբը տուն ընկավ…

Ձմռան մի օր հեռագիրը հասավ քաղաքում բնակվող ավագ որդուն՝ Շամոյին. «Հայրդ հիվանդ է, արի»:

Շամոն կանչեց եղբորն ու երկու քույրերին, հեռագիրն ընթերցեց: «Կարող է՝ ծանր է մեր հոր վիճակը: Մենք էլ գանք, Շամո»,- առաջարկեցին նրանք: «Չէ՛, դուք մնացեք: Թե հանկարծ, աստված չանի, բան եղավ, կհեռագրեմ»,- ասաց և մյուս օրը ճանապարհվեց գյուղ: Այստեղ հորը տեսավ ոտքի վրա, կարծես ոչինչ չէր եղել: «Մեզ վախեցրիր, հայր: Ի՞նչ է պատահել»,- զարմացած հարցրեց նա: «Ինձ տար քաղաք», Շամո որդի, բժշկի մոտ»,- պահանջեց հայրը: «Տանելը՝ տանեմ, բայց ախր ի՞նչ է դարդդ»: «Աչքերիս ոնց որ չանգ լինի պատած: Բան չեմ տեսնում»: Անսպասելի հաղորդումից Շամոն շվարեց, քարացավ: Հայրը երկար տարիներ պահակություն էր արել, գիշերը ցերեկ դարձրել և հանկարծ… Չէ, չի կարող պատահել, չուզեց հավատալ: Ու երբ օգնություն հայցող հայացքով նայեց մոր կողմը, վերջինս միայն մրմնջաց. «Ի՞նչ ասեմ, բալա… Էդպես եղավ»:

Հաջորդ օրը ճանապարհվեցին քաղաք: Մի շաբաթ անց էլ Շամոն հորը բերեց գյուղ, ինքը վերադարձավ: «Հը՞, ի՞նչ ասացին, Հակոբ»,- վախվորած հարցրեց Շուշան մայրիկը: «Բժիշկը մի ջահել մարդ էր, Շուշան: Երկար ստուգեց, ստուգեց, վերջն էլ թե՝ գյուղում ի՞նչ էիր աշխատում: Ասացի՝ պահակ: Թե՝ քանի՞ տարի: «Մի քառասուն»: «Քառասո՞ւն…» Էստեղ շատ զարմացավ, Շուշան: Միտք արեց, միտք, հետո էլ թե՝ երկար վախտ աչքերդ լարված պահել ես, դրանից է…»:

Այդ լսելով Շուշան մայրիկը ձեռքը խփեց ծնկանը.

– Տեսա՞ր, Հակոբ, գործդ ինչ օրի հասցրեց:

– Ամեն գործ էլ աչքերի լիսը քիչ-քիչ կտանի,- հանգիստ ձայնով շարունակեց Հակոբը: -Իմը, որ ճիշտն ասենք, մի քիչ շատ եղավ:

– Բժիշկն էլ ուրիշ բան չասա՞ց:

– Ուզեց վիրահատել:

– Չհամաձայնեցի՞ր:

– Չէ՜, Շուշան: Շամոյին էլ չլսեցի: Հիմի գոնե մի շող դեռ մնում է: Վախեցա՝ էդ էլ հատի…

Դրանով էլ փակվեց ամուսինների զրույցը: Ու գլորվեցին օրերը: Հակոբն այլևս չանդրադարձավ իր վշտին: Ժամանակը սպառում էր տնային հոգսերի մեջ: Տնամերձի խնամքն էր տանում, մի քանի ուլ-գառ պահում, օրը երկու անգամ էլ, կավե կարաս վերցրած, գնում աղբյուր ու բերում սառը-սառը ջուր…

Այդպես, օրերի աննահանջ քայլքի հետ, հալվեց հալվեց ձմեռը:

Ծառերը կրկին ծաղկունքվեցին, գետ ու աղբյուր հորդացան, հողը փթթեց… Անտառափեշին ծվարած փոքրիկ Ծովաշենը, նախշուն ծաղկեպսակ առնելով դեմքին, կրկին նմանվեց լեռնային դիցուհու…

Հակոբը, որ գարունը հենց բացվեր, Տանձուտում իր քողտիկը կշիներ, այս գարնան, սակայն էլ չէր շտապում: Միայն թե ամեն օր, դուրս գալով պատշգամբ, մշուշված հայացքը հառում էր դեպի ցած՝ Տանձուտի կողմը… Պատահում էր, մերթ էլ քաշվում մի կողմ, նայում էր դարպասի մոտ ընկած մեծ ու ողորկ քարին ու գլուխը քիչ հակած, կարծես շրջապատից վերացած, ինչ որ մեղեդի ցնցնում…

Մի օր Շուշան մայրիկը, մոտ գնալով, անհամարձակ հարցրեց.

-Ի՞նչը կտանջի, Հակոբ:

Հակոբը, որ այդ պահին ձեռնափայտով չոր գետինն էր հենց այնպես խզմզում, քիչ շտկվեց, ապա աղոտ հայացքն ուղղելով նրան՝ ասաց.

-Աշխարհս գարունքվե՞ց, Շուշան:

-Հա, այդպեն գարուն է:

-Դե ասա՝ Տանձոտը նախշուն գորգ է կապել, էլի՜…

Մի պահ լռեց, կարծես մտքերն իրար բերեց ու կրկին հարցրեց.

-Կարող է իմանաս, Շուշան, բա մեր բաղերի պահա՞կն ով դարձավ:

-Վարոսը,- անմեղ-անմեղ պատասխանեց կինը:

Մինչդեռ Հակոբն ասես շանթահար եղավ:

-Ի՞նչ… Ասում ես՝ Վարոսը՞…

-Նախագահը շատերին առաջարկեց, բայց ասում են, մենակ նա համաձայնեց:

– Վարոսը կհամաձայնի, բա՜,- ասաց:

Շուշան մայրիկը, տեսնելով, որ խառն է ամուսնու ներսը, լուռումուռ անցավ իր բան ու գործին…

Այդ օրից Հակոբի ներսն ասես ցեց սողոսկեց: Շարունակ խլվլում, շարժվում էր, սիրտը ճանկռոտում… Մի օր էլ չզսպեց իրեն: Կինը տանը չէր, ինչ որ տեղ էր գնացել: Հակոբը դարպասի փականքը վրա բերեց, դուրս եկավ:

Ականջը՝ ձեռնափայտի տկտկոցներին, հայացքի դեմը՝ մտքում դաջված տարիների ծանոթ ճանապարհը, դանդաղ, մանրաքայլ իջավ գյուղից ցած: Քիմքերը շուտով բռնվեցին սուր ծաղկահոտով, աչքերի դեմ փռված մշտական մշուշն ավելի խտացավ… Արդեն Տանձուտում էր: Նա հատ-հաստատ խորանալ այգում: Հանկարծ շնահաչ լսեց: Մարմնում ցուրտ զգաց… Ընդամենը մի տարի առաջ, հենց նույն տեղը, իր քողտիկն էր, մոտիկում էլ՝ շղթայակապ Բողանը: Քանի՜, քանի անգամ, երբ հեռու վայրերից հոգնած վերադառնում էր քողտիկ, հավատարիմ շունը նետվում էր ընդառաջ, փաթաթվում իրեն, լիզում շորերը, ներբանները… Հիմա Բողարի փոխարեն Վարոսի շունն էր, որ վզի անսովոր շղթային չհարմարված՝ շարունակ շնահաչ էր տալիս…

Հակոբը չկանչեց Վարոսին, թե եկել եմ, ընդունիր հյուրիդ: Թույ քմծիծաղեց. մարդ իր տանն էլ հյուր լինի՞: Նա թեքվեց ձախ՝ ձորապռնկի կողմը, ու երբ քիչ անց ձեռնափայտը շոշափեց վիթխարի տանձենու բունը, հենց այդտեղ էլ նայեց: Մեջքը հաճույքով հենեց ծառի բնին՝ վիթխարի տանձենու համար ասես դառնալով մի ամուր ու վստահելի հենակ…

Ձորից փչում էր մարմանդ հովը՝ լցված գարնանային ծաղկունքի ախորժելի բուրմունքով:

«Ուխա՜յ, դինջացա՜, դինջացա՜,- հայացքը մշուշված հեռուներին՝ մրմնջաց նա: Զարմանում եմ, էսքան վախտ ինչպե՞ս համբերեցի: Բա Տանձուտը ծաղկունքվի, ու ես տա՞նը մնամ… Է՜, ի՞նչ անենք, թե աչքս չի բռնում, ծառ ու ծաղիկ էլ չի տարբերում: Բա սրտիս ի՞նչ եղավ…»:

Կրկին շնահաչ լսվեց: Հակոբը տեղում շուռումուռ արեց: «Հիմի, Վարոս, ուրեմն դու կլինես պահակը. հա՞,- մտովի զրույցի մեջ մտավ նա: – Դուրս է գալիս՝ էս ճառագած բաղերը քե՞զ վստահեցի: Ասում են՝ իբր ուրիշին չգտան, քեզ գտան… Է՜, ոնց որ գելին ոչխարների փարախին պահակ կարգեն, ճիշտ էդպես ստացվեց: Հիմի արի քեզ մի դեպք հիշեցնեմ, Վարոս: Վաղուցվա բան է, կարող է մոռացած լինես: Ամառ էր, հակառակի պես էլ՝ մութ-մութ գիշեր: Դու գող-գող եկար ու մտար իմ պահած բաղը: Մենակ չէիր, Վարոս: Մենակ իսկի կմտնեի՞ր: Վարորդ Արշակն ու խանութի վարիչ Հրաչիկն էլ հետդ էին: Էդ գիշեր Շուշանը երեխու վրա էր, ցավելի մեջ: Ես ստիպված շուտ-շուտ անցնում տուն, ետ էի գալիս: Մի անգամ էլ արդեն երկրորդ երեխուս հեր դարձած, երբ մտա բաղ, դեռ հեռվից զգացի, որ ներսում հարամ շունչ կա: Է՜, կարող է զարմանաս, Վարոս, թե հեռվից էդ ինչպե՞ս զգացի: Քիմքերո՛վ, Վարոս, քիմքերո՛վ… Մյուս կողմից էլ տերևներն էին մի տեսակ խշշում: Ոնց որ թե վախեցած, տագնապած լինեին: Հեքիաթ չեմ պատմում, Վարոս: Լինում է՝ դեռ բիզ-բիզ էլ ցցվում են, բա ո՞նց: Ախր բնությունն էլ շնչավոր է, չէ՞: Էնել հարամ բանը չի տանի, չէ՞: Դու կհասկանա՞ս էդքանը, Վարո՜ս…Ես թաքուն-թաքուն մոտ եկա, պահվեցի ծառի հետևը: Դուք երեքով էս կողքի ծիրանենու վրա ձեր քեֆին քաղում էիք հասած ծիրանը: Իմ թաք կարած տեղից մի կարճ վախտ դեռ ականջ դրի գլուխ գլուխ գովելուց:

-Ո՞ւր ես, է՜, Հակոբ: -Ծիրանը թողած՝ կնոջդ մոտ ես վռազել, հա՞:

Ծիրանն էլ, որ ճիշտն ասեմ՝ մեղր էր կտրել:

-Մեծ-մեծ մի խոսիր, Վարոս, շտապենք: – Էդ Արշակն էր, որ ասաց:

-Չլինի՞ վախենում ես:

-Սիրտս ասում է՝ ուր որ է կգա:

Բայց դու շարունակում էիր հոխորտալ:

-Ո՞ւր գա, այ մարդ: Էս գիշեր, ախր խառն է Հակոբի գլուխը…

Էլ չհամբերեցի.

-Ես քո՛ւ… Վարո՛ս… Աքլոր ես կտրել, հա՞…

Հենց ձայնս լսեցիք, քարի պես ցած ընկաք, տվիք ձորը, փախաք… Շատ անսպասելի եղավ: Դեռ լավ է, որ ձեռիս ճապկե մահակը մի կերպ հասավ հետույքիդ…»:

Հակոբը թեքվեց ձախ կողքի վրա ու շարունակեց մտովի զրույցը: «Դու կհիշե՞ս էդքանը, Վարոս: Է՜ ո՞ր մեկը հիշես: Ախր հազար ու մի գործի ուղարկեցին, բայց դե ամեն տեղ հարամություն արիր… Չէ՜, Վարոս, դու չիմացար ուղիղ քայլելը: Միշտ էլ ծուռ գնացիր: Ինչպես՝ էն գիշերը…

Հիմա ո՞ւր ես, ինչի՞ չկաս: Ախր քեզ վստահած բաղը մարդ է մտել, չէ՞: Կո՜ւյր մարդ… Գայիր, էլի, հենց հիմա գայիր, բռնեիր ձեռիցս ասեիր՝ բաղում ի՞նչ ունես: Արդեն տարիքով մարդ, նստեիր տանը, ապրեիր մնացած օրերդ: Կարծում ես՝ կնեղանայի՞: Չէ, Վարոս, դեռ շնորհակալ էլ կլինեի: Ինձ համար հանգիստ կգնայի տուն, հանգիստ էլ կապրեի: Բա՛…»:

Հակոբը, հուշերին տրված, դեռ երկար նստած մնաց ձորապռնկի վիթխարի տանձենու տակ: Իսկ մարմանդ հովը, որ շարունակ քսմսվում էր դեմքին, խաղում ալեխառն մազերի հետ և ասես օրորում մտքերի օրորոցի մեջ, թմբիր բերեց, ու նա չզգաց էլ, թե ինչպես հաղթեց նինջը.

-Հակո՜բ… Հակո՜բ…

Մի ձայն հասավ ականջին: Նա բացեց աչքերը: Ներքուստ անհարմար զգաց. «Էս քնո՞վ անցա, ինչ է»: Մատներով շոշափեց ձեռնափայտը՝ միաժամանակ ականջը պահելով կանչող ձայնին:

-Հակո՜բ… Հակո՜բ…

Ձայնից ճանաչեց: Շուշանն էր:

-Եկա՜, Շուշան, եկա՜,- ձեռնափայտը վերցնելով՝ ոտքի ելավ ու քայլեց ձայնի կողմը:

Շուշանը վախեցած էր երևում:

-Ո՞ւր ես, այ մարդ,- ասաց,- քանի վախտ է, փնտրում եմ:

-Եկա Տանձուտ, Շուշան:

-Ինչի՞: Երեխա հո չե՞ս:

-Հենց էնպես, Շուշան: Եկա…

-Գնանք, գնանք տուն, Հակոբ: Արդեն մթնում է…

Շուշանն առաջ ընկավ, Հակոբն էլ անխոս հետևեց նրան: Իսկ այգու խորքից դեռ շարունակում էր լսվել հիմար շնահաչը…

…Երեկոյան, երբ ծեր ամուսիներն արդեն ավարտել էին իրենց համեստ ընթրիքը, սեղանի ամանեղենը հավաքելիս Շուշանը հանկարծ հիշեց ավագ որդուց ստացված նամակը:

-Մեր Շամոն նամակ է գրել, Հակոբ,- ասաց:

-Ի՞նչ է գրում,- կարծես անտարբեր հարցրեց նա:

-Փոստարար Հեղուշը վռազում էր, չկարդաց:

-Հրանուշին տայիր:

-Նա էլ դպրոցում էր:

-Բա ի՞նչ անենք:

-Գնամ՝ Հրանուշին կանչեմ: Տանը կլինի:

-Չէ՛, Շուշան: Կարող է՝ դասերն է պատրաստում,- ասաց և մեջքը կտրուկ ուղղելով՝ ավելացրեց.

-Նամակը տուր ինձ:

-Ի՞նչ անես:

-Կարդա՛մ:

-Դո՞ւ:

-Հա՛, ես:

-Ինչպե՞ս պիտի կարդաս:

-Ասացի՝ տո՛ւր,- խստաձայն պահանջեց Հակոբը:

-Մեղա՜, մեղա՜, աստված… Լսվա՞ծ բան է,- մրմնջաց ծեր կինը և քիչ վախվորած՝ սեղանի սփռոցի տակից հանեց որդու նամակը, մեկնեց ամուսնուն:

Հակոբը հանգիստ վերցրեց ծրարը, մատներով շոշափեց չորս ծայրը, ապա զգուշորեն պատռելով մի անկյունը՝ հանեց երկծալ նամակը: Այն պարզեց դեմը, թույլ հազաց, իբր մաքրեց կոկորդը:

-Հիմի կարդա՞մ, Շուշան:

-Թե կարող ես, կարդա:

-Դե, լսիր, Շուշան, կարդում եմ,- և ձայնին հանդիսավոր տոն տալով՝ շեշտված ընթերցեց.

«Բարև, սիրելի ծնողներ…»:

Մի պահ լուռ մնալով՝ նույնը կրկնեց… «Բարև՛, սիրելի ծնողներ»: Նստած տեղն անհանգիստ շարժվեց:

-Շամո տղա, ախր գրեիր, էլի, գրեիր. մեր շա՜տ-շա՜տ սիրելի ծնողներ… Ի՞նչ է, թուղթն ու թանա՞կը խնայեցիր:

-Դու նամակն ընթերցիր, Հակոբ:

-Հա, Շուշան, շարունակեմ… «Պապա և մամա ջան, մենք էստեղ բոլորս լավ ենք, մենակ թե ձեզ շատ ենք կարոտել…»:

Հակոբը կրկին ընդհատեց: Դեմքը նկատելի խոժոռել էր:

-Տեսա՞ր, Շուշան,- դիմեց կնոջը: – Ասում է՝ իբր կարոտել են պառավներիս: Հավատացի՜նք, Շամո տղա… Կարգն է էդպես՝ որդին կկարոտի ծնողներին…

-Ինչե՜ր ես ասում, Հակոբ:

-Դու դեռ շարունակությունը լսիր,- ասաց և իբր կարդաց. «Պապա և մամա…»: Տեսա՞ր, Շուշան, մեր Շամոն «ջանն» էլ խնայեց: Է՜, քաղաքում էդպես է. ամեն ինչում խնայում են, երեխու հարցում էլ…

Շարունակեց. «Մենք էստեղ որոշել ենք էս ամառ անպայման գալ գյուղ: Կարոտել ենք: Անտեր շոգը շատ է նեղում, շնչել չի լինում: Պապա ջան…»: Ըհը, «ջանը» մեջտեղ ընկավ, Շուշան: Տեսնենք ի՞նչ կգրի մեր Շամոն,- «Էն գառներից մի հատ պահիր, որ ամառս գանք, մի լավ քեֆ անենք, ուրախանանք… Մնամ՝ ձեր որդի Շամո…»:

Նամակի ընթերցանությունը համարելով ավարտած՝ Հակոբն այն դրեց սեղանին: Դեմքը բացվել էր:

-Տեսա՞ր, Շուշան, ի՜նչ լավ որոշում են ընդունել:

-Հա՛, հա՛, Հակոբ:

-Եկե՜ք… եկե՜ք… Շամո տղա,- ուրախ խոսեց Հակոբը: – Տնով-տեղով, բոլորդ միասին: Մի գառն ի՜նչ, ողջը ձեզ փեշքեշ… Ո՞ւմ համար ենք պահում: Դուք միայն եկեք: Ճիշտը որ ասենք, մենք էլ ենք ուզում քեֆ անել, ուրախանալ չի լինում:

-Էլի քոնը քշեցի՞ր, Հակոբ,- կեղծ խստությամբ հանդիմանեց կինը:

-Ներող եղիր, Շուշան: Հոգիս տակնուվրա էր, չզսպեցի…

Կրկին լռություն իջավ: Հակոբը խորասուզվեց մտքերի մեջ, Շուշան մայրիկն էլ, չիմանալով ասելիքն ու անելիքը, սպասեց, թե այս ամենն ինչով կվերջանար:

-Բոլորը պարզ եղավ, Շուշան,- լռությունն առաջինը խզեց Հակոբը,- մնում է՝ պատասխանը գրենք:

-Էդ ոչինչ, Հակոբ, Էգուց Հրանուշին կասեմ, կգրի:

-Չէ, Շուշան: Ասում եմ՝ ես անգամ էլ էս գրեմ:

-Տեսնում եմ, դու ճիշտ որ խելառում ես, Հակոբ:

-Ինչի՞, Շուշան: Էդ որ օրվանից որդուն նամակ գրող հորը խելառ կասեն:

-Ախր ինչպե՞ս պիտի գրես: Տողերը չես տեսնի, չէ՞:

-Տողե՞րը,- կրկնեց Հակոբը և անսպասելիորեն քահ-քահ խնդաց:- Շուշան, ինձ համար, փառք աստծո, դեռ կա մի տող. ուղի՜ղ-ուղիղ… և ինքն իրեն հուշեց. տնից այգի, գոմ, աղբյուր, և ապա ձայնը բարձրացրեց.- այ, հենց էդ տողով էլ կգրեմ, չեմ շեղվի… Դու միայն թուղթն ու գրիչը բեր:

-Շուշանը ստիպված սեղանի դարակից հանեց գրիչը, ապա գտավ տետրի մի մաքուր թուղթ:

-Ահա, քո ուզած թուղթն ու գրիչը:

-Տես՝ գրվա՞ծ չէ:

-Մաքուր թուղթ է:

Հակոբը թուղթ դրեց իր առջև և վերցնելով գրիչը՝ հակվեց թղթին.

-Գրում եմ, Շուշան,- և բարձրաձայն արտահայտվելով՝ գրիչը սահեցրեց թղթի վրայով:

«Մեր շա՜տ, շա՜տ սիրելի որդիներ Շամո, Գուրգեն, Նազիկ, Նվարդ…»:

Գրիչը պահեց, թեքվեց մոտը նստած կնոջ կողմը.

-Մի տես քանի՜սն ունեցանք,- խոր հոգոցով ասաց նա:- Ոնց որ թե մեկը շվացնի, իրենք էլ, շահացած թռչունների նման, թռչեն հեռու-հեռու, կարծես էդպես ստացվեց: Մենակ թե չիմացանք, Շուշան, թե էդ ո՞վ շվացրեց…

-Դու նամակդ շարունակիր, նամակդ…

– Հա, շարունակեմ,- ասաց և գրիչը նորից սահեցրեց թղթի վրայով. «Մենք էստեղ, փառք Աստծո, դեռ լավ ենք, ողջ-առողջ: Հիմի մեզ մոտ գարուն է»,- ապա դարձավ կնոջը.

– Էդպես չէ՞, Շուշան:

Հա՛, հա՛, գարուն է:

Շարունակեց. «Բոլորը իրենց տնամերձերում վար ու ցանքս են անում: Դե, մենք նմանապես: Կհարցնեք՝ ինչպե՞ս: Ասեմ: Ձեր մերը բահս պահում է, ես էլ կամաց-կամաց բահում եմ: Էդպես է: Արդեն մի ահագին տեղ, «ինչպես ձեր մերն է ասում, բահել, ավարտել եմ…»:

Թուղթը շրջեց ու շարունակեց… Օրը երկու անգամ էլ գնում եմ աղբյուր: Ուղիղ-ուղիղ գնում, ու հենց ոտքիս տակ հողը քիչ թացանում է, կուլան պահում եմ աղբյուրի ակին: Չեմ թողնում, որ ձեր մերը գնա: Առանց դրա էլ տանը շատ գործ ունի: Ճիշտը որ ասեմ՝ լինում է՝ մեկ-մեկ էլ ճամփից շեղվում, գնո՜ւմ, գնում եմ… Բայց դե, փառք Աստծո, միշտ էլ մեկը ճարվում, թևս պահում է…

Նաև ասեմ, մի քանի ուլ-գառ էլ ունենք: Սաղը Ձեզ համար ենք պահում…»:

Կրկին թեքվեց դեպի կինը.

-Ճիշտ չե՞մ ասում, Շուշան:

-Հա՛, հա՛, Հակոբ,- անմիջապես արձագանքեց Շուշանը:

«Ամառս որ գաք,- շարունակեց Հակոբը,- մի լավ քեֆ կանենք: Որ ճիշտն ասեմ, մի քիչ դժվարը խոտի հարցն է լինելու: Դե, ոչինչ, էդ էլ մի կերպ կանենք: Ձեր մերը գերանդիս կպահի խոտի ծերին, ես էլ դինջումը կհարեմ… Էլ մի առանձին նորություն չունենք: Հա, նաև ասեմ, որ հիմի մեր բաղերի պահակը Վարոսն է: Էդքան մի բան: Ողջ մնաք…»:

Գրիչը ցած դրեց.

-Հոգնեցի, Շուշան: Ձեռս թուլացավ: Տեսնում եմ՝ գրելն էլ հեշտ բան չէ: Հիմի կանչիր Հրանուշին, հարկավոր է հասցեն գրել:

-Էդքանը որ գրեցիր, հասցեն էլ կգրես,- կատակի տվեց կինը:

-Չէ, Շուշան, հասցեն երեսի գիր է: Կսազի լավ գիրը:

-Նեղսրտած կինը՝ դուրս գալով պատշգամբ, կանչեց հարևանի աղջկան.

-Հրանո՜ւշ… Շրանո՜ւշ…

-Ասա՛, Շուշան մայրիկ,- անմիջապես լսվեց աղջկա արձագանքը:

-Բալաս, թե կարող ես՝ անցիր մեզ մոտ:

-Գալիս եմ, Շուշան մայրիկ:

Քիչ անց ներս մտավ Հրանուշը՝ հրացայտ աչքերով, պատրաստակամ:

-Բարև ձեզ, Հակոբ քեռի, Շուշան մայրիկ:

-Բարին քեզ հետ, աղջիկս: Մոտ արի,- առաջարկեց Հակոբը:

Հրանուշը մոտ գնաց: Հակոբը ձեռքը տարավ աղջկա վարսերին, ջերմ փաղաքշելով՝ ասաց.

-Մի բան ենք խնդրում, աղջիկս: Այ, էս ծրարին գրիր մեր Շամոյի հասցեն,- Հրանուշին պարզեց ծրարը, որ Շուշանն էր հանել սփռոցի տակից:

-Նամակն ո՞ւր է, Հակոբ քեռի:

-Էս է, աղջիկս, վերցրու:

Հրանուշը մի հայացք ձգեց իրեն պարզած թղթին ու մնաց զարմացած.

-Այստեղ ոչինչ չի ընթերցվում, Հակոբ քեռի:

-Վնաս չունի, աղջիկս,- հանգիստ պատասխանեց Հակոբը:- Մեր Շամոն ձեռագիրս գիտի, հեշտ կընթերցվի: Դու հասցեն գրիր:

-Լավ, Հակոբ քեռի: Թելադրիր՝ գրեմ:

Հակոբը թելադրեց:

-Վերջացրի, Հակոբ քեռի:

-Ապրես, աղջիկս: Մուրազիդ հասնես:

-Կարո՞ղ եմ գնալ:

-Հա՛, գնա: Գնա, դասերդ պատրաստիր:

-Բա մեր Շամոյի նամա՞կը, Հակոբ,- կանխեց Շուշանը:

Չտա՞նք Հրանուշին՝ կարդա:

-Թե ուզում ես, տուր: Ես իմ բաժինը կարդացի,- զուսպ պատասխանեց Հակոբը:

Շուշանը որդու նամակը հանձնեց Հրանուշին:

Ինչպես պարզվեց, Շամոն հետաքրքրվում էր ծնորղների առողջությամբ, խնդրում շատ չչարչարվել, հուսադրում էր հորը, թե «պինդ մնա, ա հեր, էս աշնան ես ու դու կգնանք Օդեսա, էնտեղ, ասում են, աչքի անհավատալի վիրահատություն են կատարում»:

Հրանուշը հենց այս տողերը ընթերցեց, Շուշանը խնդմնդաց.

-Ախր ասում էի, չէ՞, մեր Շամոն մի բան կմտածի:

Մինչդեռ Հակոբի դեմքին մկան անգամ չշարժվեց: Քիչ թեքվելով Հրանուշի կողմը՝ հարցրեց.

-Էդ Օդեսան շա՞տ է հեռու, Հրանուշ:

-Չէ՜, Հակոբ քեռի, Սև ծովի ափին է: Ինքնաթիռով մի ժամում հասնում են:

-Ուրիշ բան չի՞ գնում:

-Ինչո՞ւ չի գնում: Կարելի է՝ գնացքով էլ, ավտոբուսով էլ:

-Իսկ ինքնաթիռը շա՞տ կբարձրանա,- շարունակեց հարցեր տալ Հակոբը:

-Շա՜տ, Հակոբ քեռի: Ամպերից էլ վեր:

-Արևին կհասնի՞:

Հրանուշն անզուսպ ծիծաղեց.

-Չէ՜, Հակոբ քեռի: Արևը բա՜րձր, բարձր է…

-Մի բան էլ հարցնեմ: Իսկ էդ բժշկին, որ հրավիրենք մեր գյուղ, չի՞ գա, Հրանուշ:

Աղջիկը կիսաժպիտ ու տարակուսած նայեց Շուշանին: Վերջինս հասկացավ.

-Երեխուն ինչի՞ ես նեղում, Հակոբ: Դու էդ բաներն իբր չգիտե՞ս:

-Չի՞ գա, Հրանուշ,- կրկնեց Հակոբը:

-Այնտեղ հիվանդներ շատ կունենա: Կարող է՝ չգա էլ:

-Ա՜յ թե լավ ասացիր, Հրանուշ: Դու շատ խելոք աղջիկ ես: Ճիշտ որ՝ չի գա: Ես էլ ինչի՞ գնամ, հը՞: Արդեն տարիքով մարդ, նո՞ր պիտի ինքնաթիռ նստեմ: Մեր Շամոյին, Շուշան, հարկավոր է հենց էդպես էլ հայտնել…

Հրանուշը բարի գիշեր մաղթեց ու դուրս եկավ: Սանդղագլխին նրան մի պահ կանգնեցրեց Շուշանը:

-Հրանո՛ւշ:

Աղջիկը շրջվեց:

-Դու էն բանը ճի՞շտ ասացիր,- ծեր կնոջ ձայնը կարծես դողաց:

-Ի՞նչը, Շուշան մայրիկ:

-Հակոբի գրածում իսկի՞ բան չէր կարդացվում:

-Ո՛չ, Շուշան մայրիկ: Բոլոր տողերը խառնված էին իրար:

-Ես ասացի, չէ՞, ասացի՝ տողերը չես տեսնի..

Չլսեց, Հրանուշ: Ինձ համար, ասում էր, դեռ կա մի տող՝ ուղի՜ղ-ուղիղ, հենց էդ տողով էլ կգրեմ ու չեմ շեղվի… Բայց ոչինչ, աղջիկս, վաղը մի բան կմտածենք:

Հրանուշը շտապեց տուն: Իսկ Շուշանը, անաղմուկ փակելով դուռը, բանալին պտտեց կողպեքի մեջ ու ներս մտավ:

Հակոբն անցել էր փոքրիկ պատշգամբ, որ կպած էր տան աջ պատին: Այնտեղ կանգնած՝ մշուշված հայացքը հառել էր ցած՝ Տանձուտին:

Այնտեղ, ուր գարնան զարթոնք էր, գարնան փթթում…

Շուշանն անձայն քայլերով մոտ գնաց, կանգնեց ամուսնու կողքին:

Հանգիստ, անդորրավետ երեկո էր: Գյուղին պարուրած խոր լռության մեջ լսելի էին միայն հավատարիմ կկուների կանչերը, որ մերթ հնչում էին հեռվում, մերթ՝ մոտիկում…

 Թիվ 06-07 (185-186)

ԽՈՍՔ ԳՐՉԱԿՑԻ Նելսոն Հայրումյանին ճանաչում եմ ուսանողական տարիներից: Նա ինձ համար միշտ էլ եղել է բարության խորհրդանիշ՝ բնական ու ազնիվ պահվածքի մեջ: Շատ չէինք շփվում, բայց ամեն անգամ, երբ հանդիպում, զրուցում, խոսում էինք կյանքից, գրականությունից, աղջիկներից, զգում էի, թե որքան ինքնատիպ է նա իր մոտեցումներում, մանավանդ, նրա մարդկային հմայքում ասես աստվածաշնորհ մի ներկայություն էի տեսնում,

Read More


Ամալյա Գրիգորյան / Այստեղ լույսը բացվում է Գանձասարի սուրբ ղողանջներով

Ակնառու իրողություն է, որ այսօր Արցախն աշխարհին նաև հոգևոր առումով ներկայանալու անհրաժեշտու-թյուն ունի: Հետևաբար, դրան պիտի միտված լինեն մեր բոլոր գործողություններն ու նախաձեռնություն-ները: Եվ ահա մեր սեղանին է տիկին Բաղրամյանի «Գանձասարի շուքի ներքո. Վանք» գիրքը, որը համառոտակի ներկայացնում է գյուղի պատմությունը՝ հնագույն ժամանակներից մինչև մեր օրերը: Գյուղ, որն ունի իր ինքնատիպ նկարագիրն ու անցած հերոսական ճանապարհը: Նախևառաջ այս բնակավայրը հանրահայտ է Գանձասար վանքով, որն առանձնակի շուք է հաղորդում տարածաշրջանին, ապա՝ գեղեցիկ աշխարհագրական դիրքով, շնորհաշատ, խիզախ ու հայրենասեր մարդկանցով: Գրքի նախաբանում հեղինակը հստակ հիմնավորում է աշխատության ստեղծման դրդապատճառներն ու անհրաժեշտությունը: Նա գրում է. «Վանք գյուղի անցյալի ու ներկայի մասին գրելու մտահղացումը իմ մեջ ծագել է դեռևս արցախյան շարժման ժամանակ, երբ ադրբեջանցի պատմաբան Ախունդովը համարձակվեց և գիրք գրեց սուրբ և հզոր Գանձասարի մասին ու անամոթաբար նշեց, որ Գանձասարը ալբանական եկեղեցի է, իսկ նրա շրջապատում ապրող մարդիկ ալբաններ են»: Իհարկե, նման կեղծ փաստարկը չէր կարող իրականությանը համապատասխանել, և անմիջապես հերքվել է:

Վանք գյուղի պատմությունը մեր երկրամասի և մեր ժողովրդի համար առանձնահատուկ է նրանով, որ այստեղ էր գտնվում մեր կաթողիկոսանիստը: Գանձասարը, բացի հոգևոր առաջնորդարան լինելուց` դարեր շարունակ կարևոր առաքելություն է ստանձնել նաև ազատագրական շարժումներն ուղղորդելու, կազմակերպելու առումով: Հեղինակը հետաքրքիր փաստեր ու վկայություններ է բերում տարբեր սկզբնաղբյուրներից (Անանիա Մոկացի, Մխիթար Գոշ, Կիրակոս Գանձակեցի, Լեո, Րաֆֆի, Մ. եպս. Բարխուդարյանց, Բ. Ուլուբաբյան, Գ. Գալոյան, Հ. Բեգլարյան), որոնցով առավել ընդգծվում է վանական այդ համալիրի ունեցած կարևոր ու ռազմավարական դերակատարությունը հայ ժողովրդի թե՛ հոգևոր, և թե՛ աշխարհիկ կյանքում:

Իրավամբ, Գանձասարը նաև ճարտարապետական բացառիկ արժեք է ներկայացնում: Հայկական ճարտարապետության լավագույն գիտակ, ռուս գիտնական Ա. Յակոբսոնի բնորոշմամբ, այդ կոթողը ոչ միայն «ինքնատիպ է ու իր կատարելության մեջ ինքնուրույն, այլև բացառիկ է, մենք չենք կարող ցույց տալ ուրիշ մի այնպիսի հուշարձան Հայաստանի հողի վրա», իսկ Սորբոնի համալսանի հայտնի բյուզանդագետ, պրոֆեսոր Շառլ Դիլը համաշխարհային մշակույթի գանձարան մտած հայկական հինգ հուշարձաններից երրորդը համարել է Գանձասարը: Գրքում զետեղված է նաև Գանձասար անվան բացատրությունը. Գանձասար է կոչվում՝ նրա շրջակայքում արծաթահանքի առկայության պատճառով: Հավելեմ, որ կա նաև անվան հոգևոր բացատրությունը: Ըստ պատմական փաստերի՝ Գանձասարում են ամփոփված Հովհաննես Մկրտչի գլուխը, Հավհաննես Մկրտչի հոր՝ Զաքարիայի արյունը, Գրիգոր Լուսավորչի սուրբ ծնոտը, Լուսավորչի թոռ Գրիգորիսի և այլ նահատակների սուրբ նշխարները: Ինքս հակված եմ Գանձասար անվան ծագումնաբանության այս տարբերակն ընդունելու, չնայած գրքում այս տեսակետի մասին խոսք չկա:

Այսպես, առաջին գլխում՝ «Գանձասար», հեղինակը հանգամանորեն ներկայացնում է Գանձասարի վանքային համալիրի պատմությունն ու տարեգրությունը` նրա հիմնադրումից, ձեռնադրված կաթողիկոսներից, ծավալած գործունեությունից, բազում փորձությունների ու արհավիրքների դիմակայումից հետո անառիկ ու անպարտ հասնելը մինչև մեր օրերը:

Երկրորդ գլուխը նվիրված է Վանք գյուղի պատմությանը: Հեղինակը հետաքրքիր փաստերի ու տեղեկությունների միջոցով առավել հավաստի ու ամբողջական է դարձնում գյուղի պատմությունը՝ սկսած դեռևս նրա ծագումից: Պատմական տեղեկությունների հավաստմամբ գյուղն իր հիմնադրման սկզբնական շրջանում նույնպես կրել է Գանձասար անունը և եղել է Խաչենի իշխանության՝ Հասան Ջալալյան տոհմի աթոռանիստը: Հետագա տարիներին գյուղը կրել է տարբեր անուններ՝ Վանքեն շեն, Վանք գեղ, Վանք: Գյուղի առաջին բնակիչները եղել են Հասան Ջալալյանները: Բնակավայրի հինավուրց տոհմերից է Բաղրամյանների տոհմը, հեղինակը նշում է, որ դրանց արմատները ծագել են Արևմտյան Հայաստանի Ղարս քաղաքից եկած վերաբնակիչ Բաղրամից: Գյուղում ապրում էին հետևյալ տոհմերը՝ Ջալալյաններ, Բաղրամյաններ, Բալայաններ, Ահարոնյաններ, Օհանյաններ, Հակոբյաններ, Չիլինգարյաններ և այլք:

Անհերքելի իրողություն է՝ գյուղը գյուղ է իր երևելի զավակներով: Ուշագրավ է` Վանք գյուղը բոլոր ժամանակներում էլ տվել է շատ հայտնի ու նշանավոր մարդիկ, որոնք ապրել և գործել են աշխարհի տարբեր ծայրերում: Նրանք, հավատարիմ մնալով իրենց արմատներին, մշտապես օժանդակել ու աջակցել են իրենց հայրենակիցներին: Առանձնապես մեծ էր վանքեցիների մասնակցությունը Հայրենական մեծ պատերազմին, անուրանալի է նրանց ցուցաբերած սխրանքն ու նվիրումը: Հեղինակը մեկ առ մեկ ներկայացնում է Հայրենականում զոհված իր հայրենակիցների անունները: Երախտապարտ վանքեցիները նրանց հիշատակին գյուղում հուշակոթող են կառուցել:

Արցախ աշխարհի և ոչ մի բնակավայր անմասն չմնաց նաև արցախյան պատերազմից: Անգնահատելի է Վանք գյուղի ներդրումն արցախյան շարժման ու գոյամարտի տարիներին: Շատ շատերի նման բազմաթիվ վանքեցիներ իրենց կյանքն են նվիրաբերել մերօրյա պատերազմում: Անսահման ջանք ու անձնազոհություն են դրսևորել նաև բոլոր նրանք, ովքեր թիկունքում էին՝ անմիջական մասնակցություն ցուցաբերելով մեր ազատության պայքարին: Գրքի հեղինակը՝ Ֆլորա Բաղրամյանը, ով այդ տարիներին գյուղի դպրոցի տնօրենն էր՝ շատ շատերի նման ընտանիքով ակտիվ մասնակցություն է ցուցաբերել գոյամարտին: Գրքում առանձին անդրադարձ է կատարվում պատերազմի ժամանակ դպրոցի ցուցաբերած անուրանալի դերակատարությանը: Ցավոք, գյուղը նաև մեծ կորուստներ է ունեցել, մոտ հինգ տասնյակ վանքեցիներ իրենց կյանքն են նվիրաբերել երկրի ազատության զոհասեղանին: Զոհված ազատամարտիկների հիշատակին Վանքում հուշարձան է կանգնեցվել: Պատահական չէ, որ սույն աշխատանքը նվիրված է արցախյան շարժման 30-ամյակին:

Պետք է նշել, որ հեղինակն այս ամենի համապատկերում, առանձնակի սիրով է խոսում գյուղի նվիրյալ զավակ Լևոն Հայրապետյանի բարեգործական հսկայական ներդրումների մասին, ներդրումներ ոչ միայն Վանքի, այլև՝ Արցախի զարգացման ու բարգավաճման գործում: Հեղինակը անթաքույց հպարտությամբ գրում է. «Այս ծանր ժամանակահատվածում, ինչպես պայծառ արև՝ ամպրոպից հետո, երկնքում փայլեց մեր հույսն ու հավատը, մեր Լևոն Հայրապետյանը և ջերմացրեց մեզ: Հայոց հարուստ բառապաշարը չի հերիքում, որ ես բնութագրեմ այն ամենը, ինչ արել է նա…Լևոն Հայրապետյանը, հիրավի ազգային մեծ արժեք էր»:

Անշուշտ, գյուղը հպարտանալու բազմաթիվ պատճառներ ունի, նա տվել է նշանավոր գիտնականներ, մանկավարժներ, բժիշկներ, որոնք իրենց անուրանալի դերակատարությունն են ունեցել և այսօր էլ շարունակում են հայրենանպաստ գործով մասնակցել մեր երկրի պետականության ստեղծմանն ու բարօրությանը:

Վանքեցու ինքնատիպ ու տոհմական, պարզ ու շիտակ կերպարը առավել բացահայտված է գրքում զետեղված «Մեր ավանդապաշտ սրամիտները» բաժնում: Արդեն իսկ բանահյուսություն դարձած Տահտուլանց Միշայի սրամտությունները բավակականին շոշափելի ու տեսանելի են դարձնում հումորասեր Վանք գյուղի գուներանգը: Ուշագրավ է հետևյալ միջադեպը. երբ բանաստեղծուհի Սիլվա Կապուտիկյանն առաջին անգամ գալիս է Արցախ և այցելում Գանձասար, ընդունված կարգի համաձայն հյուրի պատվին ճաշկերույթ են կազմակերպում: Սեղան պատրաստողն էլ վանքեցի բազմազավակ ու հանրահայտ Միշան էր: Երբ նստում են սեղանի շուրջ, Սիլվա Կապուտիկյանն ուզում է խոսել, այդ պահին Միշան տեղից ասում է. «Ա ծեզ մատաղ, խե սեղանին ղրաղին մին տղամարթ չի կա, վար կնեգը թամադություն անե»:

Տիկին Բաղրամյանը հակիրճ, բայց հանգամանալից տեղեկություններ է ներկայացնում նաև գյուղի պատմամշակութային արժեք ներկայացնող հուշարձանների, ապա նաև գյուղի լանդշաֆտային առանձնահատկությունների, ֆլորայի ու ֆաունայի մասին, որոնցով առավել համալիր պատկերացում ենք կազմում այս պատմական բնակավայրի մասին: Գրքում տեղադրված խոսուն լուսանկարները նույնպես յուրովի բացահայտում են Վանքի առանձնահատկություններն ու հարուստ պատմությունը:

Գրքի արժանիքներից մեկը, այս մասին ուզում եմ անպայման շեշտել, այն է, որ հեղինակը բավական կառուցիկ ու համակարգված է շարադրել իրողությունները, ինչն էլ նպաստում է գրքի ամբողջականությանն ու խոսքի ներքին դինամիզմին, այն ավելի մատչելի դարձնում ընթերցանության համար:

Հիրավի, Ֆլորա Բաղրամյանը խիզախել ու մեծ նվիրումով ստեղծել է այս բնակավայրին արժանի տարեգրություն: Նկատենք, հեղինակը փաստերի ու իրողությունների սոսկ վավերագիր չէ, գյուղի առօրյան ներկայացնելիս նա այս ամենի ոչ միայն ականատես է, այլև գործուն մասնակից իրադարձությունների, ինչն էլ հնարավորություն է ընձեռել հավատարիմ մնալ երևույթների ճշմարտացիությանը, հավաստի ու ճշգրիտ ներկայացրել խոսքը: Ավելին՝ անթաքույց է նրա՝ որպես ազնիվ արցախուհու վերաբերմունքն ու մտահոգություններն իր ծննդավայրի ներկայի ու ապագայի հանդեպ:

Գիրքը ծավալով փոքր է, բայց նրա արժեքը, անշուշտ, չափվում է այն նվիրումով, որով գյուղական կյանքով ապրող, մեծ սիրտ ու, չզլանանք օգտագործել այս բառը, տաղանդավոր գրիչ ունեցող մտավորականն, ավելի քան հինգ տասնամյակ անձնվիրաբար ծառայել է ապագա սերունդների լուսավորության ու դաստիրակության գործին:

Համամիտ եմ Ֆլորա Բաղրամյանի այն առաջարկի հետ, որ անհրաժեշտ է Արցախի բոլոր գյուղերի պատմությունները գրի առնվեն, որովհետև դրանք կազմում են Արցախի պատմության անքակտելի մասը:

Աշխատությունը եզրափակվում է հեղինակի պատգամներով: Այս գիրքը ունի ոչ միայն հայրենագիտական արժեք, այն հիրավի, հայրենասիրության յուրովի դաս է՝ սերունդների համար:

 Թիվ 06-07 (185-186)

Ակնառու իրողություն է, որ այսօր Արցախն աշխարհին նաև հոգևոր առումով ներկայանալու անհրաժեշտու-թյուն ունի: Հետևաբար, դրան պիտի միտված լինեն մեր բոլոր գործողություններն ու նախաձեռնություն-ները: Եվ ահա մեր սեղանին է տիկին Բաղրամյանի «Գանձասարի շուքի ներքո. Վանք» գիրքը, որը համառոտակի ներկայացնում է գյուղի պատմությունը՝ հնագույն ժամանակներից մինչև մեր օրերը: Գյուղ, որն ունի իր ինքնատիպ նկարագիրն ու անցած հերոսական

Read More


Զոհրաբ Ըռքոյան / Պատմում են վանքերը

Դեռևս «Աշխարհացույց»-ում է հիշատակվում Աղահեճ գավառի մասին, որը գտնվել է Մեծ Հայքի Սյունիք աշխարհի կազմում և ընկած էր Արաքսի ձախակողմյան մեծ վտակներից Հակարիի վերին հոսանքում՝ Աղավնո /Արքունագետ/ և Հոչանց վտակների ավազաններում: Վաղնջական ժամանակներից է տարածքը եղել խիտ բնակեցված և մարդկության բնօրրան: Հատկապես խիտ են բնակեցված եղել Աղավնոյի և Հոչանցի բարձրավանդակները /ծովի մակերևույթից մոտ 2000 մ և ավելի բարձր/: Հետագայում բնակավայրեր հիմնվեցին նաև գետերի ափերին, սակայն, միևնույն է, զգացվում է, որ սկզբնական շրջանում մեր պապերը բնակվել են ավելի բարձր ու ամուր տեղերում:

18-րդ դարում Հակարիի աջ ու ահյակ ափամերձ տարածքները հայաթափ եղան, և այստեղ բնակություն հաստատեցին մահմեդական տարրերը:

1992-93 թվականներին ազատագրվեց մեր պապերի ոստանը, վերստին հայացավ: Տարածքը հարուստ է պատմամշակութային հուշարձաններով, բնաստեղծ գեղատեսիլ պատկերներով՝ փոքր, սակայն, գեղեցիկ ջրվեժներով, տարբեր կերպարանքներ ընդունած սնկաձև ժայռերով, քարանձավներով, հարթատարած մարգագետիններով, որոնք տարվա ցանկացած եղանակին ունեն աննկարագրելի հմայք ու գեղեցկություն: Աղավնո և Հոչանց գետերի ավազաններում շատ են նաև վճիտ ու քաղցրահամ աղբյուրնները՝ սառնորակ ջրով: Այս ամենը հնարավորություն է տալիս տարածքում զարգացնել տուրիզմը:

Անցած աշնանը ԱՍ տուրիստական խումբը, «Հայրենասեր» ՀԿ համահիմնադիր Ստեփան Սարգսյանի նախաձեռնությամբ և հովանավորությամբ այցելեց Քաշաթաղի շրջան: Խմբին ուղեկցեցի Շալուա, Հոչանց և Աղավնո գետերի հովիտներ: Արշավախմբի անդամները Երևան վերադարձան՝ տպավորված Քաշաթաղի շրջանի հյուսիսային թևի գեղեցկությամբ, պատմական հուշարձանների առատությամբ, բնակչության հյուրասիրությամբ: Խմբում էր Սահակ Խանգելդյանը, ում ուղեկցությամբ հունիսի 20-ին Քաշաթաղի շրջան այցելեցին զբոսաշրջիկներ արդեն արտերկրից: Ազգությամբ անգլիացի Պոլը և ռուս կինը՝ Ասյա-Աննա Վասիլևան, բնակվում են Եգիպտոսում՝ Կարմիր ծովի ափամերձ մի քաղաքում և զբաղվում են ջրային սպորտաձևերով: Առաջին անգամ են այցելում Հայաստան և Արցախ: Մոսկվացի Օլգա Պատրյուշևան Մոսկվայից է, աշխատում է «Սամոկատ» հրատարակչությունում՝ որպես մանկական գրքերի խմբագիր, իսկ մեր հայրենակից Կարինա Չումակովան Ստավրոպոլի երկրամասի Նևինոմիսկ քաղաքից է: Ժամանակին ինքն ու Օլգան աշխատել են միասին և արդեն երկրորդ անգամ է, ինչ արձակուրդներն անցկացնում են Հայաստանում: Եթե անցած տարի եղել են միայն ՀՀ-ում և այցելել հիմնականում հայտնի տուրիստական տեղեր, այս տարի, Սահակի առաջարկությամբ, շրջայցն անցկացրեց նաև Արցախում:

Զբոսաշրջիկների այս խումբը ցանկություն հայտնեց հիմնականում ոտքով անցնել Աղավնոյի ափերով, բարձրանալ սարերը: Առաջին և երկրորդ օրը եղել էին Վայոց ձորի տարածքում և Սյունիքում: Երրորդ օրը Խնածախ գյուղից ոտքով հասան Ծիծեռնավանք, որտեղ դիմավորեցի նրանց և 2 օր ուղեկցեցի: Չնայած ոտքով անցել էին մոտ 10 կմ ճանապարհ, սակայն հասնելով Ծիծեռնավանք և այցելելով Սուրբ Գևորգ տաճար, արշավականները մոռացել էին հոգնածությունը:

Ծիծեռնավանք կրոնական համալիրը գտնվում է համանուն գյուղում՝ ընկած այն տարածքում, որտեղ Աղավնոյին են միանում 2 վտակներ՝ Խոզնավարը և Բայանդուրը: Որոշ հետազոտողներ գտնում են, որ եռանավ բազիլիկ եկեղեցին, որն ունի ճարտարապետական բացառիկ հորինվածք, կառուցվել է հեթանոսական տաճարի հիմքերի վրա: Այսինքն՝ դեռևս նախաքրիստոնեական շրջանում այստեղ եղել է հայոց պաշտամունքային կենտրոն, որն իր էությունը պահպանել է ու կպահպանի հավերժ:

Ներկայացնելով Ծիծեռնավանք բնակավայրի և հոգևոր կենտրոնի մասին՝ տեղեկացրի, որ այս բնակավայրի և սրբատան մասին հիշատակվում է 10-րդ դարի պատմիչ Մովսես Կաղանկատվացու /Դասխուրանցու/ «Պատմութիւն Աղուանից» գրքում: Հիշատակությունում նկարագրված է Հայոց ՄՂԵ-864 թվականին արաբական արշավանքների հետ կապված մի լեգենդ-իրողություն. «Յետ այսորիկ արշավանս առնէր Խազր՝ Փատգոսի որդին յաշխարհն Սիւնեաց և գերի վարեալ «Բաղացն սահմանս» գայ իջանե յԱղահէջ գավառ՝ յավան մի Արքուգետն /Արքունագետն/ կոչեցեալ և իսկոյն հրամայէ այրել զեկեղեցին, որ Սրբոյն Գիորգայ /Գրիգորկայ/ էր անունագրեալ: Եւ յայն ժամ զորութիւն Աստուածային հասեալ հեծեալ մի ի ձիոյ ճերմակ ճեպով ելանէ յեկեղեցւոյն արտաքս, ակն յայտնի ամենեցուն, ընթացեալ ի բանակն՝ շփոթեալ զայրն անօրեն հանդերձ զօրօքն իւրովք դարձուցանէ ի փախուստ ընդ սարն, որ կոչի ԵՂՋԵՐԽՈՌ /եղջիւյր խոյի/ և ընդ հողմ դժնդակ մրրկեալ շրջապատաց զնոսա և միայն ի ձի ապաստան փախուցեալքն զերծան, իսկ պաղանդաւորքն /յ/առապուրք ի լերանց վերա կորեան, և գերեալքն մնացին խաղաղութեամբ փառս Աստուծոյ տալով»:

Ծիծեռնավանքի պատմության և անվան հետ կապված այլ տեղեկություններ կան, սակայն կարևորն այն է, որ այժմ մեր սրբատունը նորոգ է ու ամուր, հայալեզու աղոթքն է այստեղ հնչում: Արդեն նաև շատ օտարներ են այցելել ու այցելում այստեղ և սերտում տարածքի պատմությունը:

Ծիծեռնավանք գյուղում էր բնակվում մաթեմաթիկայի ուսուցիչ, երջանկահիշատակ Հովհաննես Թավաքալյանը, ով մացառները մաքրելով, այգի է հիմնել իրեն հատկացված տան մոտ, և այստեղ գտնվող փոքր, սակայն գեղեցիկ ջրվեժի ափին ստեղծել հանգստի գոտի՝ այժմ՝ «Թավոյի դրախտ»-ը: Այստեղից չէին ուզում հեռանալ զբոսաշրջիկները: Նույն օրն այցելեցինք մեկ այլ ջրվեժ, որը գտնվում է Աղավնոյի Խնածախ վտակի վրա՝ Արահուձ գյուղի մոտակայքում: Ով գիտե, հազարավոր, թե միլիոնավոր տարիներ շարունակ հոսել է այստեղով գետակը, ճանապարհին մի գեղատեսիլ ձորակ է ստեղծել, իսկ ժայռերից ցատկելով՝ ջրվեժ է դարձել ու տաշել-տաշել է բազալտը, խորացել քարի մեջ: Այս տարածքում միջնադարում Քաշաթաղի հզոր մելիք Հայկազյանները ոռոգման ջրատարներ են կառուցել, այգի հիմնել: Պահպանվել են դրանց հետքերը: Որոշ տեղերում մեր նախնիները ջուրն անցկացրել են՝ ձորի վրա կամուրջ-ադվեդուկ կառուցելով: Այսօր ջուրը հոսում է միայն ձորով, սակայն ադվեդուկի ու ջրատարի պատերը պահպանվել են: Որոշ մասերում ջուրն անցել է ժայռերի տակով և ստեղծել բնական կամուրջներ, ինչպես՝ Տաթևի մոտակա Սատանի կամուրջը: Այս գյուղի մոտ է Մելիքաշենը՝ Ծիծեռնավանքի գյուղական համայնքի կազմում: 14-15-րդ և մինչև 18-րդ դարավերջ այստեղ Աղահեճ-Քաշաթաղի Հայկազյան մելիքներն ունեցել են ապարանք, որն այժմ գործում է որպես հյուրանոց: Այստեղ 2 գիշեր անցկացրեցին զբոսաշրջիկները: Հյուրատունն ապահոված է զբոսաշրջությունն անհրաժեշտ պայմաններով: Հաջորդ օրը մեր շրջագայությունը շարունակվեց Աղավնոյի աջափնյա Միրիկ գյուղի Սուրբ Աստվածածին եկեղեցի այցելելով՝ նախապես ծանոթանալով գետի աջափնյա Մկնատամի Խաչ մատուռ եկեղեցու պատմությանը: 12-13-րդ դարերում կառուցված փոքրիկ եկեղեցին գտնվում է Աղավնոյի Սթունիս վտակի ձախ ափին՝ Աղավնոյից մոտ 0,5կմ աջ: Ձորակում առանձնացած ժայռեղեն բլրակն ունի քարանձավներ, որոնք ժամանակին եղել են բնակելի, հավանաբար՝ ճգնարաններ: Այս բլրակի վրա է թառած Սրբատունը, որն ունի բուժող հատկություն: Միջնադարում այստեղ բուժվել են մկնատամ /քոս, բորոտություն/ հիվանդություն ունեցողները: Տարածքի հայաթափումից հետո էլ Գորիսի տարածաշրջանից այստեղ ուխտավորներ են եկել խորհրդային տարիներին: Ականատեսների վկայությամբ նաև մահմեդականներն էին այստեղ ուխտի գալիս: Փոքրիկ, սակայն պատմական ու հրաշքով հայտնի մատուռին կից կա մեկ այլ կառույց, որը եղել է գրադարան: Այս ձորակում Սթունիս գյուղում և մոտակայքում ևս 3 եկեղեցի կա, բացի այդ, տարածքում պահպանվել են հնադարյան ամրոցների և բնակավայրերի հետքեր, ավերակներ: Աղավնոյի ձախակողմյան բարձրադիր մի հարթ տարածքում դարեր-դարեր առաջ հայն է բնակվել, նաև՝ քարանձավ-կացարաններում, որոշները՝ ժայռերի բարձր դիրքում են, և այստեղ մուտքն ու ելքը կատարվել է պարանների օգնությամբ: Հարթության եզրին մոտ 9-10-րդ դարերում մեր նախնիները ճարտարապետական եզակի հորինվածքով եկեղեցի են կառուցել, որը կոչվում է տեղի անունով՝ Վարազգոմի վանք: Այժմ վթարային վիճակում է Սրբատունը՝ մոտակայքում խաչքարեր ու տապանաքարեր: Կիսակործան վիճակում էլ եկեղեցին հրաշալի տեսք ունի և գերող հատկություն: Միրիկ գյուղն ընկած է Աղավնոյի աջափնյա բարձրադիր ձորակում և գետից բարձրացող լանջին՝ Մոշաթաղ գյուղին շատ մոտ: Գյուղ մտնող ճանապարհի աջ կողմում է Սուրբ Աստվածածին եռանավ բազիլիկ եկեղեցին՝ կառուցված 17-րդ դարում: Կանգուն վիճակում է մեզ հասել. խորհրդային տարիներին այն օգտագործվել է որպես պահեստ: Զբոսաշրջիկներին այս տաճարը ևս շատ հետաքրքրեց: Հիացած էին մեր նախնիների վարպետությամբ: Եկեղեցուց աջ բարձր բլուր է՝ նեղ ու երկար ձգվող դեպի արևմուտք: Բլրի հարավային լանջը, մոտ 1կմ երկարությամբ, միջնադարում եղել է բնակատեղի. պահպանվել են տների հիմքեր, դամբարաններ: Ավելի վերևում պահպանվել է հնադարյան ամրոցատեղին: Անցած տարի, Ստ. Սարգսյանի հովանավորությամբ, հնագետների կողմից այստեղ իրականացվեցին պեղումներ, հայտնաբերվեցին խեցեղեն, պարսատիկի քարեր, հնագիտական այլ նյութեր: Ամրոցում եղել է նաև պաշտամունքային մեծ կենտրոն: Բլրի միջին մասում պահպանվել է առանց շաղախի կառուցված մոտ 70 մ երկարությամբ աստիճանավանդակ, իսկ բարձր մասում, ըստ հնագետների՝ տաճար /զիկուրատ/: Արևելյան մասում նմանատիպ մեկ այլ կառույց կա՝ ավելի լայն պատերով՝ շարված ավելի մեծ քարերով: Ամրոցի հյուսիսային անտառապատ կողմում ժամանակին մինչև 5-6 մ բարձրությամբ պարիսպ է եղել՝ ձգվելով մոտ 200 մ: Տեղ-տեղ պահպանվել են պարսպի հատվածները: Արևելյան կողմում նեղ ու սուր տեսք ունի բլուրը: Սկզբնամասում է եղել, դարպասներից մեկը, որով մուտք են գործել հրապարակ, այնուհետև խորացել ներս: Հարավային լանջի վերին մասում բնական ժայռերը մշակել, պարիսպ են դարձրել, իսկ թույլ տեղերն ամրացրել են պարսպապատերով: Լանջի միջնամասում նույնպես ամրություններ են եղել/ պահպանվել են մոտ 3-4 մ բարձրությամբ պատաշարեր, բնակելի և այլ նպատակներով օգտագործված շինությունների հիմքեր ու պատեր:

Այս կողմում նաև 2 քարանձավ կա, որոնք եղել են գաղտնարաններ կամ գաղտնի ելքեր: Ներքևում միջնադարյան բնակատեղին է: Արևմտյան կողմից է եղել ամրոցի հիմնական մուտքը: Մինչ ամրոց հասնելը՝ ճանապարհին նաև հոգևոր շինություններ են եղել: Այստեղից ճանապարհը ձգվել է դեպի Սյունիքի արևմտյան տարածքներ: Ամրոցից մոտ 5 կմ արևմուտք պահպանվել են, հնարավոր է, նույն ժամանակներում գոյություն ունեցած բնակատեղիներ, պատմական փարախներ, դամբարաններ: Սրանց մոտ է բացառիկ մի ժայռապատկեր, որը, ըստ հնագետների՝ տարածքի քարտեզն է: Մեր հյուրերը չէին սպասում, որ նման հնագիտական հուշարձաններ կտեսնեն այստեղ, իսկ 2000 և ավելի մետր բարձրությամբ ալպիական գոտու բնությունը պարզապես գերում է, հազարագույն ծաղիկներ, որոնք բնության կողմից գորգի են վերածվել: Նույն դրախտային դաշտերով անցնող ճանապարհով հասնում ենք Հերիկ գյուղ, որտեղ պահպանվել է դարձյալ 17-րդ դարում կառուցված միանավ բազիլիկ եկեղեցին՝ Սուրբ Գևորգը: Եկեղեցու մուտքը հարավից է, հյուսիսային պատի մեջ փոքր մուտք կա դեպի քարանձավ: Գյուղի մոտակայքում և ներսում շատ քարանձավներ կան, որոնցից մեկը բավականին մեծ է ու կամարաձև: Այն ժամանակին եղել են բնակելի, այսօր էլ օգտագործվում են որպես բնակարան ու թոնրատուն, մարագ ու գոմ: Եկեղեցուն կից քարանձավն ավելի վաղ եղել է սրբավայր: Այդ են վկայում քարանձավի պատերին, մուտքի մոտ քանդակված խաչերը: Հնամենի սրբավայրի մոտ 17-րդ դարում մեր պապերը եկեղեցի են կառուցել, որպես ավանդատուն պահպանվել է քարանձավը, որի ներսում մութ է, սակայն խորհրդավոր:

Այստեղ զբոսաշրջիկները զրուցեցին բնակիչների հետ, ծանոթացան նրանց կենցաղին: Տեղեկացան, որ ունեն նորակառույց դպրոց, որը կոչվում է Արցախի հերոս, 2016 թ. ապրիլյան պատերազմի մարտիրոս Ռոբերտ Աբաջյանի անունով: Դպրոցի շենքը կառուցվել է «Հայրենասեր» ՀԿ-ի կողմից:

Հերիկը նույնպես ընկած է Աղավնոյի աջակողմյան բարձրադիր մի ձորակում, ունի գեղատեսիլ բնություն: Ըստ որոշ ավանդապատումների՝ Հերիկը և հարևան Միրիկ-Մերիկն իրենց անվանումներն ստացել են հայր-Հերիկ և մայր-Մերիկ բառերից: Դարեր առաջ թշնամու ասպատակությունների ժամանակ այս վայրերում են նահատակվել մի ընտանիքի հայրն ու մայրը, որոնց անունով էլ կոչվել են բնակավայրերը: Հերիկից իջնում ենք Աղավնոյի ափ և Բերդիկ փոքր գյուղից շարունակում ճանապարհը դեպի հյուսիս՝ Հակ և Լեռնահովիտ գյուղեր:

Բերդիկից դեպի Հակ՝ ճանապարհը բարձրանում է ժայռապատ լանջով և մտնում ալպիական գոտի: Այստեղ՝ տասը և ավելի հեկտար տարածքի վրա դարեր, հազարամյակներ առաջ եղել է խիտ բնակեցված բնակավայր, որն ունեցել է ամրոց, հեթանոսական տաճար: Պահպանվել են դրանց հիմքերը, պարսպապատեր, բազում դամբարաններ: Այստեղից դեպի արևմուտք Աղավնոյ ձորն է: Խոր կիրճում կա հանքային ու տաք ջրի 4 աղբյուր: Քիչ վերևում գետը 3 կողմից պատել է մի բլրակ, որի վրա նույնպես ամրոցատեղի կա: Մոտակայքում դամբարաններ են, իսկ մեկ այլ նեղ ու ձգվող հրվանդանի վրա միջնադարում գոյություն է ունեցել Աղբաթխերտ հայոց պատմական գյուղը: Այժմ գյուղից մնացել են ավերակների հետքերը, իսկ մոտակայքի եկեղեցին ու գերեզմանատունը թուրքերը քանդել են խորհրդային տարիներին՝ այստեղով ջրատար կառուցելու պատրվակով: Պահպանվել են տասնյակ խաչքար ու տապանաքար՝ շրջված, իրար վրա ընկած: Շիրմաքարերի այս գերեզմանոցում կան շինության համար մշակված քարեր, որոնք հավանաբար եկեղեցուց են մնացել: Աղբաթխերտից դեպի Հակ գնացող ճանապարհը հատում է Աղավնոյի վտակներից մեկը: Այստեղ պահպանցել է կամարակապ քարե կամուրջը, որի մոտ կա մի շինություն՝ հաստ պատերով, պարսպապատ: Հավանաբար՝ ամրոց է եղել, ներսում՝ եկեղեցի: Ընդարձակ շինությունից պահպանվել են իրար կից 2 սենյակ՝ առանց ծածկի: Արևելյան սենյակի մեջ մի մեծ խաչքար կա, իսկ մուտքի պատին՝ ընդարձակ արձանագրություն, որից հետևում է՝ այն եկեղեցի է և կոչվում է Սուրբ Աստվածածին: Այստեղից մոտ 3 կմ հուսիսում է Հակ գյուղը, որն ունի պատմական ու հերոսական անցյալ:

Աղավնոյի երկրորդ մեծ վտակն անցնում է Հակի հարավ-արևմտյան կողմով: Գետի վրա 19-րդ դարում երկթռիչք քարե կամարակապ կամուրջ է կառուցվել, որով հնարավոր է եղել երթևեկել դեպի Սյունիքի Գորիսի և Սիսիանի տարածք: Կամրջի դիմաց գյուղի հայկական թաղամասն է՝ կենտրոնում Սուրբ Մինաս եռանավ բազիլիկ եկեղեցին՝ կառուցված 17-րդ դարում: Եկեղեցու մոտակայքում պահպանվել են խաչքարեր, ժայռերից մեկի վրա խաչեր են քանդակված: Գյուղը խորհրդային տարիներին կոչվում էր Մինքյանդ/հազար գյուղ/: Ըստ ավանդության՝ Լենկթեմուրն իր արշավանքի ճանապարհին հազարերորդ բնակավայրը, որ ավերել է, Հակն էր: Այս պատճառով այն կոչվել է Մին քյանդ: 18-րդ դարում, երբ հայաթափվեցին այս տարածքները, Հակում հայերը շարունակեցին բնակվել՝ մահմեդականների հարևանությամբ: Ունեին դպրոց, որտեղ նաև թուրքերն էին սովորում, խանութներ: Սակայն 1918 թվականին գյուղն ամբողջությամբ հայաթափվեց՝ ենթարկվելով հարձակումների թուրք-քրդերի կողմից: Պահպանվել է հայկական թաղամասը՝ ավերակ, սակայն պատմող, որ հայն այստեղ դեռևս 19-րդ դարում երկհարկանի տուն է կառուցել: Տներից մեկի դարպասի կամարին աղավնիներ են քանդակված: Թուրքաշեն տներից շատերի պատերի մեջ հայոց հանգստարանից տեղահանված բազում շիրմաքարերի բեկորներ կան:

Հակից բարձրանում ենք Լեռնահովիտի գյուղական համայնքի տարածք: Հայոց երբեմնի շեն ու խիտ բնակեցված ալպիական այս տարածում դեռևս հազարամյակներ առաջ բազում բնակատեղիներ են եղել: Լեռնահովիտ-պատմական Եզնագոմեր գյուղի դիմաց բարձր բլրի վրա պահպանվել է հզոր մի ամրոցատեղի, մոտակայքում կան պատմական փարախներ, դամբարանադաշտեր, բնակավայրի հետքեր: Գյուղում 2 հին շինություն կա, որոնցից մեկի պատուհանի անկյունաքարին արձանագրություն կա. «Գուսան Գանի…»: Մյուս շինությունը կոչվել է «Ասլի-Քյարամ» քիլիսա. Ասլիի և Քյարամի եկեղեցի: Գյուղը հայաթափվելուց հետո կոչվել է Ղարաքեշիշ-Սև տերտեր: Եղած հնությունները, գյուղի անվանումը հուշում են, որ «Ասլի-Քյարամ» հայտնի ժողովրդական սիրավեպն այստեղ է ձևավորվել. և հնարավոր է՝ Ասլին ու Քյարամն այստեղ են բնակվել: 18-րդ դարի սկզբում, երբ քրդերն սկսեցին թափանցել հայոց տարածքներ, սկզբում բնակվել են հայերի հարևանությամբ՝ սև վրաններում: Հնարավոր է այդ ժամանակ էլ Քյարամն ու Ասլին սիրահարվել են: Մեր հյուրերին այս սիրավեպն էլ հետաքրքրեց, որ հայ հոգևորականը երբեք չէր կարող իր դստերն ամուսնացնել մահմեդականի հետ: Լեռնահովիտի համայնքի կազմում են Սպիտակաջուր, Շրվական, Ուղտասար գյուղերը: Վերջինում պահպանվել են մոտ 10 տապանաքար ու խաչքար, որոնք նույնպես այս բնակավայրի՝ հայոց ոստան լինելու մասին են պատմում: Շրվականն ընկած է արդեն Հոչանց գետի աջափնյա լանջերին: Այստեղ մեզ դիմավորեց Լեռնահովիտի գյուղական համայնքի ղեկավար Մասիս Կարապետյանը, հրավիրեց իր տուն, հյուրասիրեց: Մեր հյուրերը տպավորված հեռացան: Գյուղի մոտով է անցնում Հոչանցի մի փոքր վտակ՝ Սպիտակաջուրը, որը ձորալանջից ցած է թռչում՝ ստեղծելով հիանալի մի ջրվեժ՝ ծիածանավառ, ամբողջովին սպիտակ: Ջրվեժի ձախակողմյան անտառապատ ափամերձ հարթությունում տարածքի միջնադարյան տերերը ժայռի վրա 2 խաչ են քանդակել: Գյուղի կենտրոնում մի քանի տապանաքար կա, որոնք 14-15-րդ դարերի հուշակոթողներ են: Շչվականից բարձրանում ենք Սպիտակաջուր գյուղ, որտեղ ժայռերի տակից է սկիզբ առնում ջրվեժածին գետակը: Այս գյուղի հյուսիսային կողմում՝ ձորի պռնկին միջնադարում ամրոց է եղել: Պահպանվել են պարիսպների, շինությունների հետքեր: Ձորի մեջ ուղղաձիգ ժայռին խաչեր են քանդակել միջնադարում: Գյուղն ունեցել է եկեղեցի՝ շրջապատված հանգստարանով: Եկեղեցին հիմնահատակ քանդել են քրդաթրքերը խորհրդային տարիներին, իսկ հանգստարանի շիրմաքարերն օգտագործել են որպես շինաքար: Թուրքերի տների պատերի, ցանկապատերի մեջ կան ամբողջական ու բեկորված շիրմաքարեր:

Վերջերս «Հայրենասեր» ՀԿ համահիմնադիր Ստ. Սարգսյանի նախաձեռնությամբ որոշ խաչքարեր բերվեցին հատուկ տարածք, որտեղ նաև խաղահրապարակ է: Զբոսաշրջիկներն այցելեցին նաև այստեղ:

Մթնշաղին վերադարձանք Աղահեճք-Քաշաթաղ երկրի ծայրամասային բնակավայրերից և գիշերեցինք Մելիքաշենում՝ Մելիք Հայկազյանների ապարանքում: Առավոտյան կամարակապ ծածկով պատշգամբում նախաճաշի ժամանակ հյուրերին տեղեկություն տվեցի մեր պատմության այդ հերոսական ու դրամատիկ ժամանակաշրջանի մասին, երբ տարբեր ասպատակողներ են անցել Աղավնոյի հովտով: Անցել են ու հեռացել, և այսօր դարձյալ հողի, ջրի սար ու ձորերի, անտառների իսկական տերն է այստեղ ապրում և շենացնում հազարամյակների իր տունը, ընդունում հյուրերի, ովքեր հեռանում են՝ կարոտելով, տպավորված, վերստին այցելելու հույսով:

Թիվ 06-07 (185-186)

Դեռևս «Աշխարհացույց»-ում է հիշատակվում Աղահեճ գավառի մասին, որը գտնվել է Մեծ Հայքի Սյունիք աշխարհի կազմում և ընկած էր Արաքսի ձախակողմյան մեծ վտակներից Հակարիի վերին հոսանքում՝ Աղավնո /Արքունագետ/ և Հոչանց վտակների ավազաններում: Վաղնջական ժամանակներից է տարածքը եղել խիտ բնակեցված և մարդկության բնօրրան: Հատկապես խիտ են բնակեցված եղել Աղավնոյի և Հոչանցի բարձրավանդակները /ծովի մակերևույթից մոտ 2000 մ

Read More


Քանաքարա Քոչարյան-Նիկոլա Ժիլ / Հոգու և գոյության հստակ իրավիճակներ  կամ՝  պոեզիա, որ զարմացնում է…

Միկրոբանաստեղծության մակրովարպետը… Նա խոհի հատիկը սերմանում և թողնում է անհանգիստ ու ապրեցնող եզրագծերում, որտեղ և վերաիմաստավորվում ու տեսլավորվում են նոր դրույթներ: Դրանք ինձ զրույցի տարան ֆրանսիական ժամանակակից քնարերգության ամենաինքնատիպ դեմքերից մեկի՝ Նիկոլա Ժիլի մոտ:

Քանաքարա Քոչարյան – Ո՞րն է բանաստեղծության հիմնական հենքը, եթե, իհարկե, այն գոյություն ունի՝ որպես այդպիսին:

Նիկոլա Ժիլ – Այո, դա հնարավորությունն է, Պասկալի կողմից մատնանշված հարաբերականն ու «ժամանակայինը», վտանգը մշտապես ներկա է: Եվ, անկասկած, վճռական նվազագույնն այդ մեզ պետք է, որպեսզի մեր բանականությունը չներփակվի ածանցյալ զբաղվածությունում, հատկապես, որ վերջինս բավականին հոժարակամ է գործածվում կարևոր հարցերը դիմակավորելու համար: Համասեռություն (sexuolite), ոգեղենություն (spiritualite) և մահ, որը, վերջին հաշվով, կյանքն է: Մեր փնտրտուքը, գուցե և՝ թեական, ներքին ներդաշնակությունն է աշխարհի հետ և այլն: Բանաստեղծությունն այն ակնթարթն է, որը թույլ է տալիս լքել անմեղ երջանկությունը` աշխարհին պատկանելու համար: Թողնել իրական վերընթերցմանը` հաղթահարելով երևակայական և զննողական պրիզմաները (դիտակները)` հավելյալ խոնարհումներով:

Այնուամենայնիվ, կուզենայի իմանալ այն հիմնական դժվարությունների մասին, որորնց Դուք հանդիպել եք իմ բանաստեղծությունների թարգմանության ժամանակ:

Ք. Ք.- Ժամանակակից բանաստեղծությունը հաշվեհարդարորեն է մոտենում դասական վանկերին և բանաստեղծական ներքին ռիթմին, սակայն Ձեր պարագայում զարմանալիորեն ներդաշնակվում են դասական և արդի բանաստեղծության եզրերը, մոդեռն, օքսիմորոնային, երևակայական ու նկարագրական պատկերների հետ մեկտեղ Ձեզ հաջողվում է ստեղծել բանաստեղծական նոր ռիթմային լեզու, որտեղ համաչափորեն պահպանվում են խաչաձև (a, b, a, b), գրկախառնված (a, b, b, a), հարթ (a, a, b, b), հայելային կամ արտացոլանքի (a, b, c, c, b, a) հանգավորումները: Այս ամենը, դժբախտաբար, անհնարին եղավ պահպանել թարգմանության տարբերակում: Այս առումով կուզենայի ընդգծել «Թիթեռնիկ» բանաստեղծությունը: Թղթե թիթեռնիկները /բանաստեղծությունները/ նույնպես ծալված են համաչափ թևերով (տողերով ու հանգավորումներով- a, b, c, d-d, c, b, a), որոնց համաչափության արտացոլումը, ցավոք, մնաց թերությունների լուսանցքում: Կամ՝ «Շագանակենու ճյուղերը»: Բանաստեղծական կտավին հստակորեն է արտացոլված շագանակենու ճյուղերի իջնող և ապա վեր բարձրացող ընթացքը՝ համաչափ հանգավորումներով: Թարգմանության մեջ, գո՞ւցե թե, ընթերցողը հաջողի զգալ վերջինիս կորընթաց համաչափությունը, սակայն հանգավորումը նույնպես պետք է փնտրել թերությունների լուսանցքում:

Ձեր պոեզիան զարմանալիորեն մեկտեղում է դասական և ժամանակակակից հասկացությունների գործառույթները: Տեսնո՞ւմ եք տարանջատում նրանց միջև:

Ն. Ժ.- Լինել ժամանակակի՞ց, լինել դասակա՞ն… Շնորհակալություն հարցի համար, որն ինձ թույլ է տալիս հստակեցնել ինձ համար կենսական նշանակություն ունեցող մի հայացք: Որոշներն իմ պոեզիան կարող են որակել որպես պահպանողական /նոստալժիկ/: Որն է այդ մտահոգությունը հնագույն ռիթմի, արդյո՞ք, ոճական մի ձեռագործ կարող է առնչվել երիտասարդ պոեզիայի փորձարարությանը: Անկասկած, պոեզիան շահում է իր ճկունությամբ, երբեմն էլ համեստությամբ, վճռապես գործելով, այսպես ասած, ազատ տողի համար, այնուամենայնիվ, մնում է որոշակի մի հատված՝ նույնպես կառուցված կանոնի և հարկադրանքի հնարավորություններից հեռու: Ով է ասել, որ այս արվեստը սահմանն է արվեստի բոլոր օրենքների, այս արվեստն առանց արվեստի՞, և, ո՞վ գիտի, չի՞ կրճատվում, արդյոք, ռիսկային գործոնը. գուցե և մոլորվել իր իսկ ձեռք բերած անհատնում ազատության մե՞ջ: Ինչպես է հնարավոր ստեղծել ամուր հիմք, եթե տարիների ձուլումի և մի ամբողջ արվեստային անցյալի առաջընթացի խնայողություն ենք անում, եթե այն օգտագործում ենք մեծ թռիչքով՝ դատարկության մեջ, առանց ստույգ և բազում նշանակետեր արձանագրելու:

Անկասկած, պոեզիան պետք է լինի նորարար, նույնիսկ մոռացված որևիցե կրկնությամբ կառավարվելու քիչ հնարավորությամբ: Նրան է վերապահված անցյալի և շարունակական նոր արտահայտումների միջև գտնելու որևէ հավասարազոր եղանակ՝ ամբողջական ու նոր բնագավառների գերագույն բացահայտումով: Պահպանողական /տրադիցիոն/ և ժամանակակից գաղափարները շահում են՝ լինելով մեկ ժամանակակետի խոհերում, սակայն՝ ոչ իրար հակադրող, այլ փոխլրացնող և շրջագայող: Այս դիտակետից տայժուցու (taijitsu, ճապոնական մարտարվեստ) ուժային կերպարը հստակորեն արձանագրում է այն, որ ավանդականը և նորարարականը կարող են շահել սնվելով միմյանցով. սկզբի և վերջի բացակայությունը, զսպանակային շարժումը, առաջընթացը, գույների համադրության լրացումները և այլն, պոետական շարժմանը տալիս են ավելի զորեղ և հաստատուն ընթացք:

Ավանդականի սիրահար, նորարականի բազմահոգ նվիրյալ. ես իմ պոեզիան անվանում եմ հին-ժամանակակից («retro-modern»):

Այնուհանդերձ, հետաքրքիր է Ձեր դիտակետը, թե պոետական ինչ ընդհանուր պահանջարկ է ամրագրել ժողովածուն:

Ք. Ք.- Ավանդական և նորարարական զուգագծերի վրա դրվեց պոետական հաստատուն մի ընթացք, որի հետագիծը, գո՞ւցե և կդառնա գրական ժամանակների փրկության սերմնացան:

Նիկոլայական են նաև բառի իմաստային երանգների շեշտադրման արվեստը և դրանց «հիերարխիկ» լուծումները: Օրինակ, «Հոգու ապաստարան» բանաստեղծությունում «հաղթանակ» բառն իր ողջ ձևաիմաստային մոդելով հանդերձ, միևնույն մեկնակետից հանդես է գալիս նաև որպես մտածողության նոր ուղու ցուցիչ. «Ուրեմն՝ ինչու փնտրել որևէ հաղթանակ, երբ դու ինքդ արդեն հաղթանակ ես». իմաստային ավարտ՝ միևնույն մեկնակետով. «Երբ ինքդ քեզ արդեն հաղթանակել ես այն պահին, ուր լքում ես ամբողջ հաղթանակը»:

Բառերն իրենց լսողությամբ և ներհուն բովանդակությսամբ ստեղծում են նաև հոգու /ներքին/ և գոյության /արտաքին/ հստակ իրավիճակներ: Այս առումով էլ հատկանշական է «Անապակ հոգի» բանաստեղծությունը, որն այնքան հարիր է վերջինիս եզրային նկարագրությանը: Երբ, որպես կանոն, բառերը սահմանափակում են հոգեկան աշխարհի արտահայտումները, Ձեր օրենքներով ընթերցողը մղվում է սահմանափակման ներքին անսահմանության հայտնաբերմանը՝ ունենալով հոգու անվերծանելի, անհանգիստ, բայց և հստակ կեցություն:

Իսկ ինչո՞ւ հենց «Բաց հոգի»: Ո՞րն է ժողովածուի հիմնական կոդազերծումը:

Ն.Ժ.- Արտահայտությունն արտացոլում է «բառարանացված» (lexicalisee՚) բանաձև «Բաց սիրտ»:

«Հոգի» բառը գտնվում է իմաստային ավելի ուժեղ գործառույթների առանցքում, և այնքան կենսական է, որ նրան նվիրվել են բազում բանաստեղծություններ, որոնք որոշների համար հանդիսանում են սպառված կամ մաշված եզր, բայց արդյո՞ք, կարող ենք նրա մասին խոսել միայն կիսահեգնական տոնով:

Բայց և այնպես որոշ հեղինակներ, ինչպիսին Ֆրանսուա Չենգը, վերջին ժամանակներում նրան են նվիրել կենսունակությունը զգացողությունների, որոնք առավելապես համապատասխանում են հնագույն գոյության հենքին, այն է՝ քնարականությունը արմատախիլ անելու անհնարինությունը, փոքրիկ քնարականությունն, ուրեմն, այս խմբի քերթվածները, փորձում են վերջինիս արտահայտիչը դառնալ:

Նախապահպանելով Նիկոլա Ժիլ երազողի մեր բաժին միամտությունը, մենք մշտապես նրա «Բաց հոգի»-ի բնակիչներն ենք:

Ժիլի բանասեղծական ընթացքը, արվեստի և պոետական հարցադրումները պաշտպանիչ կանգառ են, որտեղ ներքաշվում ես նոր ապրումների ու որոնումների մեջ՝ անընդհատ չնկատելով «եկող և անցնող գնացքները»: Ահա, թե ինչու անհնար է ընթերցել Նիկոլա Ժիլ և չմնալ զարմացած:

Թիվ 06-07 (185-186)

Միկրոբանաստեղծության մակրովարպետը… Նա խոհի հատիկը սերմանում և թողնում է անհանգիստ ու ապրեցնող եզրագծերում, որտեղ և վերաիմաստավորվում ու տեսլավորվում են նոր դրույթներ: Դրանք ինձ զրույցի տարան ֆրանսիական ժամանակակից քնարերգության ամենաինքնատիպ դեմքերից մեկի՝ Նիկոլա Ժիլի մոտ: Քանաքարա Քոչարյան – Ո՞րն է բանաստեղծության հիմնական հենքը, եթե, իհարկե, այն գոյություն ունի՝ որպես այդպիսին: Նիկոլա Ժիլ – Այո, դա հնարավորությունն

Read More


Մարգարետ Ասլանյան / Թարգմանություն

Ելենա Շվարց

 Գնդասեղ

***

Ես դադարել եմ մենախոսել Աստծո հետ:

Նա հիմա ապրում է երբեք չանձրևող երկինքներում

և չի հիշում դաղձի բույրով ձեռքերը իմ:

Ծերությունը վերմակ է,

որի տակից դուրս գալ չես ուզում,

որովհետև վախենում ես հաշիվ տալ քեզ՝

աշխարհում անփոխարինելի չլինելդ,

որովհետև սարսափում ես չապրել մահդ նրա հետ,

ով ամբողջ կյանքդ էր:

Ինձ նորից պաշարել է հիշողության գիշերը:

Ես մերկացնում եմ նրա առաջ կուրծքս,

բացում ոտքերս,

արձակում վարսերս

և նա մտնում է լքված վանքն իմ՝

առանց գլխաշոր,

որովհետև իմ պատերը թողությունն են Նրա,

որովհետև ցանկացած անցում իմ միջով՝

սրբագործություն է:

***

Հիմա, երբ դու այլևս չկաս՝

կիրքը տառապանք է, մարմինս՝ խոց:

Ես չեմ ուզում պատմել, թե ինչ է հոգին,

նույնիսկ չգիտեմ,

որովհետև քարսիրտ կանայք

քամում են ցավի գինին

խաղողօրհնեքից առաջ,

երբ դեռ ոչ մեկը չի տեսել

առաջին ողկույզը,

որովհետև առաջին ողկույզը

ամեն մեկի տեսնելու բանը չէ…

***

Կարոտից ճանկռել եմ դեմքս,

ժպիտս լողակել կապույտի մեջ:

Մազերիս ծիածան է կապել

հուսահատության կամուրջը,

որով ամեն կեսգիշեր դու հեռանում ես ինձնից՝

խմելով անվերջության օվկիանոսն իմ,

որով ոչ մի առավոտ դու չես վերադառնում՝

վերջապես լցվելու իմ մեջ հավերժությամբ,

որովհետև տանը քեզ սպասողն ունի անուն՝ ընտանիք,

որովհետև դու նույնիսկ քեզ չես խոստովանում,

որ ես ավելին եմ…

Վերադարձիր, Աստվա՛ծ,

ու տես, թե ինչ պատահեց,

երբ այն օրը՝ Նևայի կամրջակին

չթողեցիր մարմինս դառնար վերջակետ,

երբ խլեցիր ամեն բան՝

հիշողությունս թողնելով իբրև պատիժ,

որ դատապարտված չէ մահվան.

եթե անգամ անտեսանելի դարձնես ժամանակը,

հիշողությունս ձկներին նետես՝

ես կհիշեմ դաղձի բույրով ձեռքերը Նրա,

ով իմ գրկում սևագրում է մեղքի զգացումը ուրիշի հանդեպ,

ով ուրիշի գրկում մաքրագրում է գաղտնիքն իմ մասին…

***

Ամեն բան ավարտված է:

Ի՜նչ աննշան ես շփոթել ելքը…

***

Ծաղիկներին պատմում եմ քո մասին`

լաց են լինում:

Թարթիչներս կռացել են

ծանրությունից կարոտի:

Ես վախենում եմ այլևս չքայլել

անդունդի եզրով,

ես վախենում եմ կորցնել քո հանդեպ

վայրենի դողս.

վերջին անգամ սիրիր թախիծն աչքերիս,

վերջին անգամ պատմիր լեգենդը

չմեռնող թռչունների…

Թիվ 06-07 (185-186)

Ելենա Շվարց  Գնդասեղ     *** Ես դադարել եմ մենախոսել Աստծո հետ: Նա հիմա ապրում է երբեք չանձրևող երկինքներում և չի հիշում դաղձի բույրով ձեռքերը իմ: Ծերությունը վերմակ է, որի տակից դուրս գալ չես ուզում, որովհետև վախենում ես հաշիվ տալ քեզ՝ աշխարհում անփոխարինելի չլինելդ, որովհետև սարսափում ես չապրել մահդ նրա հետ, ով ամբողջ կյանքդ էր:

Read More


Վարդուհի Բաղդասարյան / Ստեղծագործում է զինվորը

Սուր՝ թե գրիչ. պատմական ամենավաղ հիշողությունն անգամ չի կարող ստույգ փաստել, թե սկզբից որն է գործածվել: Արվեստագետները վկայում են, որ հին-հիշելի ժամանակներում մելանով փետուրը գովերգում էր նվիրումի պահեր արարող կտրիճներին, իսկ ավելի վաղ մարդու հոգում, որպես ներքին խոհ ու խորհուրդ, հնչում էր մեղեդին: Ռազմագետներն իրազեկում են, որ մարդկության առաջնեկներն ինքնապաշտպանության բնազդով էին առաջնորդվում, իրենց վրա, որպես հագուկապի մաս՝ անպայման կրելով սուր կամ դանակ: Վերլուծաբանները պնդում են` սուր բռնողը գրիչ էլ կբռնի, և գրիչ բռնողը սուր էլ կօգտագործի: Ընդհանրացնելով` հանգում ենք այսպիսի ճշմարտության. մելանով փետուրը /գրիչը/ խորհրդանշում է մշակույթը, սուրը` ռազմական մշակույթը: Առանց մշակույթի` այդ թվում` և քաղաքացիական, և ռազմական, հնարավոր չէ: Բազմաթիվ մարտեր իրենց հաղթական ելքը վճռել են հայրենասիրական երգերի ներքո: Զինվորի ոգին արտահայտվում է երգով, պարով, բանաստեղծությամբ, նկարով, քանդակով…. Արվեստի հանրահայտ շատ ստեղծագործություններ ու մշակույթի անանց արժեքներ ստեղծվել են ռազմի դաշտում կամ խաղաղ ծառայության տարիներին: Հայոց զինված ուժերում ծառայում են բազմաշնորհ երիտասարդներ, ովքեր եթե նույնիսկ չեն օգտագործում իրենց շնորհը, ապա գնահատում և տրվում են այն արժեքներին, որոնցով պետք է ապրել: Իսկ որպես կանոն, յուրաքանչյուր զորամասում անձնակազմի հետ տարվող աշխատանքների գծով տեղակալներն ապահովում են ինչպես զինծառայողների մշակութային, այնպես էլ` ստեղծագործելու համար անհրաժեշտ պայմաններ:

Ն զորամասի մի խումբ զինվորականների վերջերս հանդիպեցինք Մարտակերտի մշակույթի և երիտասարդության պալատում: Մարտակերտում զինվորների մի ստվար խումբ վայելում էր համերգը, մի փոքր խումբ էլ` բոլորին ծանոթ «Դետք» խմբի տղաները, երգում էին:

Խումբը, որ ստեղծվել է 2015 թվականին՝ պրոդյուսեր Արման Ամպ Մելքոնյանի նախաձեռնությամբ, հայկական սոֆթ ռոք ժանրի բոյ բենդ է: Դեբյուտը կատարել է «Մամա» երգով: Առաջին տեսահոլովակի` «Հավերժից էլ երկար» երգի շնորհանդեսը տեղի է ունեցել 2015-ին և նվիրված էր Հայոց ցեղասպանության 100-րդ տարելիցին: Տղաներն այնուհետև երգեցին «Շուշի», «Ծառայելու եմ», «Հայրենիք», «Մեկ ազգ, մեկ բանակ» երգերը և օրավուր ընդլայնեցին երգացանկը: Շուտով նրանք զորակոչվեցին: Վահան Կիրակոսյանը, Արման Պետրոսյանը և Միքայել Մելքումյանը քաղաքացիական կյանքում ուսանող էին: Խորհրդանշական է, որ մինչև զորակոչվելը տղաները երգում էին հիմնականում հայրենասիրական երգեր: «Դետքը» պաշտպանության ու հետախուզության համար զորքից առաջ ուղարկվող փոքրիկ ջոկատ է, դիտորդների խումբ: Վահանի, Արմանի և Միքայելի ջոկատը հայոց բանակի առաջամարտիկ ջոկատ լինելով, իր դիրքերը պահպանում է նաև մշակույթի առաջնագծում: Նրանք հրաշալի գիտեն, որ բանակային ծառայության այդ երկու տարիները կայացման տարիներ են: Դա տղեկությունից տղամարդ դառնալու շրջան է, սահմանն ամուր պահելու, իրենց պարագայում` մի քանի րոպե ազատ ժամանակը համերգի վերածելու, տրամադրություն ստեղծելու, հայ մշակույթը հանրահռչակելու առիթ և անհրաժեշտություն: Ուսանող երիտասարդների համար բանակն ինքնակրթվելու և մասնագիտական ունակությունները մշակելու հավելյալ հնարավորություն է:

«Դետք»-ի երիտասարդ ստեղծագործողները նոր երանգ մտցրին հայկական փոփ մշակույթում: Վահանը, որ բանակ է զորակոչվել Ռուս-հայկական (Սլավոնական) համալսարանի լեզվաբանության ֆակուլտետից, լեզուների հանդեպ մեծ սեր ունի: Տիրապետում է անգլերենին, ռուսերենին, իսպաներենին: Օժտված երիտասարդը նաև գրում է: Ասել է, թե՝ ստեղծագործում է: Տպագրման համար պատրաստ է նրա «Ծարավը հիշելով» գրքույկը: Զինծառայության ընթացքում 34 անուն գիրք է ընթերցել: Եվ, ինչպես ինքն է ասում, դա բոլորովին չի խանգարել իր ծառայությանը: Ընթերցանության ազդեցությունն էլ բարերար էր: Վահանի նախասիրություններից մեկը լուսանկարչությունն է: Նրա աշխատանքները սոսկ լուսանկարներ չեն. ամեն պատկերի մեջ զգացվում է նուրբ հոգու տեր մարդու դիտողականություն, սուր աչք, պահը որսալու բացառիկ ունակություն: Վահանի լուսանկարներից մեկը 2014թ. նոյեմբերին Ստրասբուրգում կայացած Եվրախորհրդի և «Ո՛չ ատելությանը» շարժման համատեղ կազմակերպած կրոնական անհանդուրժողականության թեմայով լուսանկարչական մրցույթում զբաղեցրել է առաջին տեղը: Երիտասարդին հրավիրել են Ստրասբուրգ՝ հատուկ հյուրի կարգավիճակով մասնակցելու մարդու իրավունքներին նվիրված Եվրախորհրդի գիտաժողովին: Երիտասարդ լուսանկարչին միջազգային ճանաչում բերած լուսանկարում կապված ձեռքերը քանդում, արձակում են մեկ այլ ձեռքեր: Այն խորհրդանշում է մարդու ազատագրումը բռնությունից, կապանքներից, կաղապարներից, նվաստացումից: Լուսանկարում գթասրտության, բարության, մարդկայնությունը չկորցնելու, մարդ մնալու ազնիվ քարոզն ու գաղափարն է:

Արհեստավարժության առումով գուցեև անհամեմատելի, բայց ասելիքի առումով գրեթե նույն գաղափարը «Գիշերային դետք» մեծակտավում պատկերել է հոլանդացի գեղանկարիչ Ռեմբրանդտը` 1642 թվականին նետաձիգների վաշտի պատվերով: Նա մարմնավորել է քաղաքացիական բարձր իդեալների, ազատության և ազգային անկախության պայքարի ելած ժողովրդի մասին իր պատկերացումը: Այն տարիներին, երբ օրեցօր ավելի ուժգին էին արտահայտվում երկիրը ջլատող ներքին հակասությունները, նկարիչը հանդես է եկել քաղաքացիական սխրագործություն կատարելու կոչով: Իր կտավով Ռեմբրանդտը ձգտում էր ստեղծել հերոսական Հոլանդիայի կերպարը, գովերգել նրա քաղաքացիների հայրենասիրական ոգևորությունը…

Վահանի լուսանկարները կյանքից ուղղակի թղթին փոխադրված պատկերներ են, որոնք ճիշտ տեղադրելու արդյունքում վերածվել են արվեստի, և թվում է, թե լուսանկարողը օբյեկտիվից բացի օգտագործել է նաև ձեռքի հմուտ շարժումը` լուսանկարը խոսուն դարձնելու նպատակով: «Գիշերային դետքի» հեղինակը` Ռեմբրանդտը, իր հայրենիքի սերը կրողն էր, հանուն այդ սիրո՝ արվեստի լեզվով պայքարելը: Տղաները նման գործերից ազդվելով, սովորելով մեծերից, ստեղծում են իրենցը, որը երբեմն մնում է որպես սովորական մի գործ, երբեմն էլ, հավանաբար ոգեշնչման պահերին, վերածվում է արվեստի կոթողի: Վահանը զբաղվում է նաև լրագրությամբ, բայց իրենը երաժշտությունն է: Երաժշտաշխարհում Միքայել Մելքումյանը նույնպես իրեն շատ վստահ է զգում: Թատերական ինստիտուտի սանը կրթությունը չի շարունակել, որովհետև շուտով զորակոչվել է բանակ:

«Առաջին երկու ամիսը բավականին դժվար անցավ, դժվար էր առանց ընտանիքի անդամների, ընկերների, բայց հարմարվեցի: Բանակն ինձ օգնել է ավելի լավ ճանաչել աշխարհն ու մարդկանց»,- ասում է Միքայելը:

Երիտասարդ երգիչը 5 տարեկանից դաշնամուր է նվագում: Նրա մտերիմ ընկերն է կիթառը: Փոքր տարիքից է երգում: Պրոֆեսիոնալ երգեցողությամբ սկսել է զբաղվել՝ ընդգրկվելով «Դետք»-ի կազմում:

Արման Պետրոսյանը բանակ զորակոչվեց Երևանի Կոմիտասի անվան կոնսերվատորիայի կիթառի բաժնում վեց ամիս սովորելուց հետո: Նա երգիչ-երգահան Տիգրան Պետրոսյանի որդին է: Նրանց երաժշտական ճաշակները բավականին նման են: Արմանն ասում է, որ իր առաջին ուսուցիչը հայրն է, նրանից է ոգեշնչվել: Բազմաշնորհ երիտասարդը նաև երաժշտություն է գրում: Մինչ զորակոչվելը հասցրել է նկարահանվել բանակային կյանքի մասին պատմող կինոնկարում:

«Դետք» խմբի տղաներն իրենց հայրենիքի պահապաններն են, սեփական հայրենիքն արվեստով գովերգող, փառաբանող մարտիկներ, ամուր սահմաններով և կատարյալ մշակույթով կայացած պետություն կերտող գաղափարակիրներ: Զինվորական ծառայության ստեղծագործական բուռն պահերը, աներկբայորեն, վկայում են մասնագիտական զարգացման մասին, ինչը սեփական գործերում համեստաբար նկատում են նաև երիտասարդները. «Մեր կարծիքով, յուրաքանչյուր քաղաքացու, յուրաքանչյուր տղայի, որպես մարդու, զինծառայությունը տալիս է ապրելու, համակերպվելու, ձևավորվելու և իր դիրքը հանրության մեջ հստակեցնելու ունակություն: Մենք ծառայում ենք և ստեղծագործում: Ուրախալի է ու ոգևորող, երբ որ գիտես` կան զորամասեր, որտեղ տարեկիցներդ ճաշարան գնալիս քո խմբի երգերից մեկն են երգում` «Հայրենիքը»:

Տղաները սկզբից տարբեր զորամասերում էին ծառայում: Նրանք շնորհակալ են բանակի բարձրաստիճան ղեկավարությանը և բոլոր այն մարդկանց, ովքեր ստեղծել են նույն զորամաս տեղափոխվելու և միասին ծառայելու ու ստեղծագործելու պայմաններ: Նախքան զորակոչվելը, տղաները, բնականաբար, ընկերներից, ծանոթ-բարեկամներից լսել էին բանակային ծառայության մասին: Նրանք ուրախ են, որ որպես կայացման դպրոց, անցել են այդ ծառայությունը, որից հետո ակնհայտորեն փոխվել է իրենց աշխարհայացքը:

Խումբը 2017թ. «Ծիծեռնակ» ազգային երաժշտական մրցանակաբաշխությունում ճանաչվել է որպես Հայաստանում 2016 թվականի փոփ բենդ: Տղաները վերջին երգերից մեկը նվիրել են քառօրյայի օրերին զոհված հերոսների հիշատակին: Որոշել են` անդրանիկ ձայնասկավառակից` «Դիտակետ հ. 21», ստացված հասույթը տրամադրելու են զինծառայողների առողջության վերականգնման կենտրոնին, որտեղ քառօրյայում վիրավորված զինվորներ են ապաքինվում:

Վահանն ու Միքայելը վերջերս զորացրվել են: Արմանը դեռևս շարունակում է ծառայությունն Արցախի պաշտպանության բանակի շարքերում: Հանրածանոթ ու սիրված երգի բառերը` «Ծառայելու եմ ես ու ետ եմ դառնալու, իմ խղճի դիմաց պարտքս կատարած…», որ երգել են խմբի տղաները, երգում են բոլոր զինվորները: Ամիսներ անց Արմանի` իր խղճի դիմաց պարտքը կատարելուց և խմբին միանալուց հետո, երաժշտական եռյակը նոր մակարդակ կհաղորդի հայկական երգարվեստին` իր նպաստն ընծայելով հայոց հոգևոր սահմանների անսասանությանը:

Թիվ 06-07 (185-186)

Սուր՝ թե գրիչ. պատմական ամենավաղ հիշողությունն անգամ չի կարող ստույգ փաստել, թե սկզբից որն է գործածվել: Արվեստագետները վկայում են, որ հին-հիշելի ժամանակներում մելանով փետուրը գովերգում էր նվիրումի պահեր արարող կտրիճներին, իսկ ավելի վաղ մարդու հոգում, որպես ներքին խոհ ու խորհուրդ, հնչում էր մեղեդին: Ռազմագետներն իրազեկում են, որ մարդկության առաջնեկներն ինքնապաշտպանության բնազդով էին առաջնորդվում, իրենց վրա,

Read More


Նվարդ Ալեքսանյան  / Ամենից ավելին սիրեցեք միությունը… Տոն`  Մուրացանի արվեստին նվիրված

Իր գույների հրավառությամբ աշունն Արցախում այսչափ բոլորանվեր չէր լինի, եթե մշակութային հայտագրում հաստատուն չլիներ համարյա չորս տասնամյակի պատմություն ունեցող արվեստի մի տոն, որն իր մեջ ներառում է հայ գրականության եզակի դեմքերից մեկի` Մուրացանի գրական ժառանգությունը:

Եվ անանց արժեքների հանգով, արվեստի մուրացանյան տոնը, ամեն անգամ ներկայանում է յուրովի, քանզի անսպառ է մեծանուն արվեստագետի` իր հարազատ ժողովրդին ուղղված ասելիքը և իմաստուն` խորհուրդ-պատգամը:

Սեպտեմբերի 30-ին` հանդիսավորությամբ, գրողի ծննդավայր Շուշիում, տրվեց քառօրյա տոնի մեկնարկը: Հայոց բերդաքաղաքում տեղադրված Մուրացանի արձանի մոտ կայացավ առաջին հանդիպումը` պսակածաղկադրությամբ, ելույթներով: Ներկա էին Արցախի գրական ընտանիքի անդամներ, ուսանողներ, հյուրեր` ՀՀ-ից և Սփյուռքից:

Այս տարի ՀՀ գրողների միության նախագահ Էդվարդ Միլիտոնյանի գլխավորած պատվիրակության կազմում էին ՀՀ ԳԱԱ Մ. Աբեղյանի անվան գրականության ինստիտուտի տնօրեն, բ.գ.դ., պ. Վարդան Դևրիկյանը, գրողների միության քարտուղար, բ.գ.դ., պ. Պետրոս Դեմիրճյանը, բ.գ.թ. Արմեն Ավանեսյանը, բ.գ.թ. Մանե Սարինյանը, ամերիկաբնակ մանկավարժ, հրատարակիչ Հովսեփ Նալբանդյանը:

Օրվա առաջին մասն ավարտվեց Շուշիի Սուրբ Ղազանչեցոց եկեղեցում` մոմավառությամբ:

Ստեփանակերտի Գրիգոր Նարեկացի համալսարանի «Արևմտահայերենի, հայագիտության գիտահետազոտա-կան Լյուտովիկա և Հակոբ Այնթափլյան» կենտրոնում կայացած սարինյանական ընթերցումներով /«Մեծ մուրացանագետը. սարինյանական ընթերցումներ»/ շարունակվեց տոնը: Հիրավի, Սերգեյ Սարինյանը, ով իր գրականագիտական վիթխարի ժառանգությամբ հայ գրականագիտության պատմության մեջ անկրկնելի դերակատարություն ունի, նաև բոլոր ժամանակների ամենամեծ մուրացանագետն է: Եվ այս առումով, երիցս ողջունելի էր արվեստի մուրացանյան տոնից անբաժան դիտարկել մեկ տարի առաջ կյանքից հեռացած անվանի գիտնականի ավանդը` որպես նրա հիշատակի յուրատեսակ խնկարկում: Սարինյանական ընթերցումները ներկայացրին մուրացանագիտության դասերը` գրականագիտական սարինյանական դպրոցի հայացքի ներքո: Ողջունելով ներկաներին, ԱՀ գրողների միության նախագահ Վ. Հակոբյանն ընդգծեց, որ ամենամյա այս տոնը միշտ էլ լինելու է ուշագրավ և ուսանելի, քանզի Մուրացան գրողի ստեղծագործության հզոր հենակետը իր հայրենիքն էր և նրա դժվարին ճակատագրի հանդեպ եղած գրողի մտահոգությունը մատնանշել է այն ուղիները, որոնք` առաքելության, ընտանիքի ամրության ու ազգային միաբանության առանցքային գաղափարներով են հառնում: Այդ գաղափարներն իրենց արտահայտությունն ունեն և ներկայիս ժամանակում և շարունակելու են ուղեկցել մեր ժողովրդին`նշեց Վ.Հակոբյանը:

ՀՀ ԳԱԱ գրականության ինստիտուտի տնօրեն Վ. Դևրիկյանն իր խոսքն սկսեց շնորհակալությամբ` մուրացանյան օրերի շրջանակում Սարինյանի հիշատակը ոգեկոչելու համար: Սարինյանն այն գրականագետ-հետազոտողն էր, ով զբաղվելով հայ գրականության տարբեր հեղինակների ստեղծագործություններով` առաջ է քաշել առանձին հեղինակներից մեծ ընդհանրացում կատարելու անհրաժեշտությունը` կարևորելով իրականության պարբերացման հարցը: Հայ և համաշխարհային գրականության պատմության պարբերացման փուլերը յուրաքանչյուր երկրում կապվում են տվյալ ժողովրդի պատմության պարբերացմամբ: Մեր իրականության մեջ անգամ պատմության պարբերացման մեջ հստակ չէ ուշ միջնադարից անցումը դեպի նոր շրջանի պատմությանը, հարց, որը միշտ վեճերի տեղիք է տվել: Ըստ Ս. Սարինյանի, եթե դիտարկում ենք ոչ թե մեկ գործ, այլ գրական ողջ շարժումը, ապա հայ նոր գրականության առաջին տարրը ի հայտ է եկել 16-րդ դարի վերջին ու 17-րդ դարասկզբին: Վ. Դևրիկյանը ներկայացրեց այս հարցի առնչությամբ սարինյանական փաստարկը. հայ նոր գրականությունը սկիզբ է առել միջնադարում: Այդ ժամանակ մարդը դարձավ գրականության հերոսը: Խոսելով Սարինյան գրականագետի հայ գրականության պատմությանը հանձնած մնայուն աշխատությունների մասին` Վ. Դևրիկյանը նշեց, որ Մ.Աբեղյանին հետևում է Ս.Սարինյանը` իր կուռ մտածողությամբ ու ստեղծած գրականագիտական համակարգերով: Նրա համար մեծ ու փոքր հեղինակներ չկային, նա գրական մեծությունների ծնունդը ցույց է տալիս գրական ընթացքի մեջ: Հայ գրականության մեծ ընկալումը, որ կա Ս.Սարինյանի ստեղծագործությունում, պետք է օրինակ և դաս լինի բոլորիս, որ մենք զգանք իրականությունն իր ամբողջության մեջ և, որ յուրաքանչյուր գրական գործի պետք է վերաբերվենք պատասխանատվությամբ` ասաց Վ.Դևրիկյանը:

ՀՀ գրողների միության նախագահ Է. Միլիտոնյանն իր ելույթում նշեց, որ Սարինյանը իր բազմաշերտ գրականագիտությամբ` հանրագիտարանային գիտելիքներով մարդ էր, հայ գրականության ընթացքին աչալուրջ հետևող դասական հայացք: Նա պատասխանատու էր գրականության համար, իր ժամանակի համար` լինելով այդ պատասխանատվությունը կրող եզակիներից: Դրվատելի է,որ երկու մեծությունների` Մուրացանի և Ս.Սարինյանի ժառանգության ուսումնասիրությամբ է նաև պահպանում Արցախն իր մեծ ոգին: Մեկը` շուշեցի էր, իր հզոր ներկայությամբ, Շուշիի բնության աստվածատուր, ամրակուռ հայացքով, մյուսը` խաչենցի, նույնքան խորը ու արմատական, երկուսն էլ պատմական մեծ դեր ունեն մեր գրականության մեջ և մեր գրականությունը գնահատելիս` ասաց Է. Միլիտոնյանը:

ՀՀ գրողների միության քարտուղար Պ.Դեմիրճյանը Սարինյանին գնահատեց որպես անցյալ դարի 50-ականներին ասպարեզ մտած մեր գրականագիտական փայլուն սերնդի ներկայացուցիչներից մեկը: Անհնար էր, որ Սարինյանը չմասնակցեր գրական քննարկումներին, ընդ որում` իր ուրույն տեսակետներով: Նա գրականագիտության գիտական ուղղությունն էր ներկայացնում, քանզի իր խառնվածքով էլ շատ համակարգված անձնավորություն էր: Հապճեպ ենթադրություններ, չուսումնասիրված փաստերի հիման վրա եզրակացություններ չէր անում: Նախ ուսումնասիրել, համակարգի մեջ դնել քննարկվող նյութը, համակարգային ուսումնասիրության ենթարկել: Նրա ամենակայուն սկզբունքներից մեկն էլ ռացիոնալիզմի գաղափարն էր: Իր մոտեցումը ցանկացած գրական դպրոցի կամ մեթոդի շրջանակներում ստեղծագործող գրողների նկատմամբ եղել է ռացիոնալիզմի սահմաններում, այսինքն՝ հստակ գիտական վերաբերմունք` ռացիոնալ տրամաբանությամբ: Սարինյանը մեծ ուշադրություն էր դարձնում գրականության և փիլիսոփայության կապին ու վերջին տարիներին իրեն նվիրել էր գրականության փիլիսոփայության բացահայտմանը` նպատակ ունենալով ծողովածու հրատարակել: Փիլիսոփայությունը կապվում է ժողովրդի պատմության տրամաբանության, պատմության մեջ եղած գաղափարների հետ: Ըստ Սարինյանի, եթե չկա գաղափար, նշանակում է այդտեղ բուն արվեստ լինել չի կարող, միայն ձևը շատ քիչ է, գաղափարը պետք է ճիշտ ձևի մեջ դրվի: «Հայ ազգային գաղափարաբանություն» կոթողային աշխատության մեջ ի մի է բերվում գաղափարաբանություն, որը նաև ազգային փիլիսոփայության, պատմական փիլիսոփայության և գրականության փիլիսոփայության համահավաքն է, և այդ գաղափարաբանության էությունն էլ պետք է լինի մեր ազգային միասնության գաղափարը: Պետք է ունենանք ոչ միայն գաղափար, այլև ազգային ծրագիր` ապագայի համար և այս հարցում Սարինյանը շատ էր նախանձախնդիր: Խոսելով Սարինյան մարդու մասին, Պ. Դեմիրճյանը գործընկերոջ մտերմությամբ ընդգծեց նրա բարությունն ու փխրուն էությունը` խոսքն ավարտելով Պարույր Սևակի գնահատականով. «Ոմանք ծառի հետևում չեն տեսնում անտառը, իսկ Սարինյանը գերազանց անտառատես է»:

Հուզիչ էր ակադեմիկոսի դստեր` Մանե Սարինյանի խոսքը: Նա շնորհակալություն հայտնեց ԱՀ կառավարությանը, գրողների միությանը՝ սարինյանական ընթերցումներ կազմակերպելու և հայրենի Խաչենում այդ օրերին բացվելիք թանգարանի համար: «Ս.Սարինյանը բացառիկ մեծություն էր և՛ որպես գիտնական, և՛ որպես մտածող, և՛ որպես անհատականություն: Մի առիթով գրականագետ Վազգեն Գաբրիելյանն ասել է, որ Սարինյանը չնայած պատկառելի տարիքին, իրեն պատուհասած դժբախտություններին, այն գրականագետներից էր, ում ուշադրությունից չէր վրիպում հրատարակված և ոչ մի գրական արժեք: Արցախը միշտ էլ մեծ նշանակություն է ունեցել նրա համար և այդ մասին բազմիցս է նշել հարցազրույցներում, որ չի պատկերացնում իր ֆիզիկական գոյությունն առանց Արցախի: Նա կարևորում էր Արցախի դերը հայոց պետականության ամրապնդման գործում: Իր համագյուղացիների հետ մի հանդիպման ժամանակ նա նշել է,որ իր համար ավելի մեծ արժեք գոյություն չունի, քա Արցախն ու հայրենի Խաչեն գյուղը և չկա մի արժեք, որ գոյություն ունենա դրանցից դուրս»,- ասաց Մանե Սարինյանը:

Սարինյանական ընթերցումներին ելույթներով հանդես եկան նաև բ.գ.դ., պ. Սոկրատ Խանյանը, բ.գ.թ. Արմեն Ավանեսյանը, բ.գ.թ., դոցենտ Զինաիդա Բալայանը, բ.գ.թ. Ամալյա Գրիգորյանը: Ցուցադրվեց նաև տեսանյութ:

Հանդիպումն ավարտվեց ամերիկաբնակ գրող-հրատարակիչ Հովսեփ Նալբանդյանի «Միջազգային պատմություն» և «Սփյուռքահայ պատմվածք» գրքերի շնորհանդեսով:

Արվեստի մուրացանյան տոնի երկրորդ օրն սկսվեց Ստեփանակերտի Գրիգոր Նարեկացի համալսարանում կայացած «Մուրացանագիտությունն անկախության շրջանում» գիտաժողովով: Բացման խոսքում Վ. Հակոբյանը մեջբերեց ռուս դասականներից մեկի` գրականությունը մարդակերտություն է, միտքը: Այս տեսանկյունով էլ պետք է գնահատել Մուրացան գրողի ու գեղագետի ստեղծագործությունը, քանզի նրա գործերը հայ մարդու հոգեկերտվածքին շատ բնորոշ առանձնահատկություններ են երևան հանում: Նրա հերոսներն այսօր ապրում են մեզ հետ, յուրաքանչյուր հայրենապաշտպան իր մեջ կրում է Գևորգ Մարզպետունու մարտնչող ոգին: Մերօրյա արծարծումներով այնքան տեսանելի են «Նոյի ագռավն» ու «Առաքյալը», «Անդրաես երեցը», պատմվածաշարերի հերոսները: Առաքելության, ընտանիքի ամրությամբ` պետության հիմքն ամուր պահելու և ազգային միաբանության` գաղափարական եռամիասնության հենքով արարված իր գործերով Մուրացանը երազել է ունենալ անկախության հզորությամբ ապրող երկիր ու ժողովուրդ` նշեց Վ.Հակոբյանը:

Բանասիրական գիտությունների թեկնածու Արմեն Ավանեսյանը հանդես եկավ «Մուրացանի ստեղծագործությունների արդիականությունը» թեմայի շուրջ: Մուրացան գրողն արդիական շեշտադրումներ ունի, որոնցից մեկը ծրագրային մոտեցումն է հայրենիքը հզորացնելու գաղափարին /«Առաքյալը», «Խորհրդավոր միանձնուհի»/, նվիրյալները պետք է գնան գյուղ, զարգացնեն այն: Գրողի մոտ առաքելությունը ձախողվում է, բայց գաղափարն առայսօր արդիական է: Հայ դասականն իր գործերում հայրենիքի գաղափարը տեսնում է ընտանիքի և բարոյականության մեջ` որպես երկրի ամրապնդման գործոններ: Նա շատ բարձր է գնահատում անհատի դերակատարությունը` այն համոզմունքով, որ հենց նրա շուրջը պետք է համախմբվի ազգը: Համաձայն բանախոսի, հայաստանյան վերջին իրադարձությունները հաստատեցին այդ գաղափարի արդիականությունը:

Գրականագիտության դոկտոր, պրոֆեսոր Պետրոս Դեմիրճյանն անդրադարձավ ժամանակի հոլովույթում գրականագիտության մեջ կատարվող փոփոխություններին: Ժամանակը ստիպում է հենց իր դիտանկյունով գնահատել տվյալ գործը, այն տեսնել իր հայացքի ներքո: Ս.Սարինյանը խոստովանել է, որ սկզբնական շրջանում ինքը տուրք է տվել ժամանակի գաղափարախոսությանը և Մուրացանին համարել է ռեալիստ գրող: Հետագայում Մուրացանը մեկնաբանվում է նորովի` ներկայացվելով որպես ուշ ռոմանտիզմի ներկայացուցիչ, որպես ազգային ավանդական հիմնարար գաղափարների կրող: Այսօր էլ արդիական է անհատի անձնական և պետական կյանքի հակադրությունը. ով նվիրվում է ազգին, պետք է իր անձը մոռանա` նշեց Պ. Դեմիրճյանը:

Գիտաժողովին բանաստեղծ Դավիթ Միքայելյանը ներկայացավ Մուրացանի հարազատների` մոր և քրոջ կենսագրության` իր բացահայտած մանրամասներով: Կուսապատ գյուղը շատ անգամ է հյուրընկալել մեծանուն գրողին: Աթաբեկյանների օջախի հարս էր նրա Ղումաշ քույրը, ում խմանքի տակ էր մայրը` Հոռոմսիմը: Ըստ պահպանված զրույցների, գրողը հենց Կուսապատում է ծանոթացել իր ապագա կնոջ` Ոսկիի հետ: Վիպասանի մայրն այսօր ննջում է Կուսապատի գերեզմանոցում` Աթաբեկյանների տոհմի ժառանգների հարևանությամբ: Ի պատիվ և ի հիշատակ մեծանուն գրողի, դպրոցի բակում տեղադրվել է Մուրացանի կիսանդրին: Արցախյան պատերազմի տարիներին հիմնահատակ ավերվել են դպրոցը, մշակույթի տունը, Ալ.Բեկզադյանի տուն-թանգարանը, մուրացանյան շատ մասունքներ: Գրողի անձնական իրերից այսօր պահպանվում են մահճակալն ու պահարանը:

«Անդրեաս երեց» վեպի գաղափարական և գեղագիտական առանձնահատկությունների մասին զեկուցեց բ.գ.թ. Ժաննա Բեգլարյանը:

ԱՀ ԳՄ նախագահ Վ.Հակոբյանը մրցանակներ հանձնեց Մանե Սարինյանին, բանաստեղծ Դավիթ Միքայելյանին, հեռուստալրագրող Նորայր Հովսեփյանին:

Նույն օրը Ասկերանի շրջանի Խաչենի Ղազարոս Աղայանի անվան դպրոցում հանդիսավորությամբ բացվեց գյուղի երկու մեծանուն զավակների` ակադեմիկոսներ Սերգեյ Սարինյանի և Սևակ Արզումանյանի անվան թանգարանը: Ներկա էին ԱՀ ԿԳ և սպորտի նախարար Նարինե Աղաբալյանը, Մշակույթի, երիտասարդության հարցերի և զբոսաշրջության նախախար Լեռնիկ Հովհաննիսյանը, Ասկերանի շրջվարչակազմի ղեկավար Գեղամ Բեգլարյանը, շրջվարչակազմի պատասխանատուներ, խաչենցիներ, դպրոցի ուսուցչական և աշակերտական կոլեկտիվները:

Թանգարանին պահ տված նմուշները` անվանի գրականագետների անձնական օգտագործման պարագաներ, ընտանեկան արխիվից քաղած լուսանկարներ, ձեռագիր նամակներ, հեղինակած աշխատություններ` ներկայացրին նրանց կենսագրության, և անցած ուղու մասին հետաքրքիր մանրամասներ:

Նույն օրը դպրոցի դահլիճում կայացավ Ս.Սարինյանի «Հայոց գրականության երկու դարը» 7-րդ հատորի, բ.գ.թ. Ամալյա Գրիգորյանի «Բառը ժամանակի զուգահեռականներում» և «Գեղագիտությունը և բանաստեղծությունը. Ս.Սարինյանի հետ» ժողովածուների շնորհանդեսը: Խաչենի Սուրբ Ստեփանոս եկեղեցում մոմավառությունն էլ մուրացանյան արվեստի տոնի շրջանակում այդ օրը կայացած հետաքրքիր միջոցառումների յուրատեսակ օրհնության կարգը եղավ:

Հաջորդ երկու օրերն անցան Արցախի տարբեր դպրոցներում կայացած հանդիպումներով: Արցախի գրական ընտանիքի անդամներից կազմված խմբերը եղան Մարտակերտի շրջանի Կուսապատ, Հադրութի շրջանի Տող գյուղերում, Քաշաթաղում, Ասկերանում, Մարտունիում:

Անվերջ խոնարհում` հայ մեծանուն գրողի հիշատակին և ուխտ` գալիքի խորհրդով պահելու նրա գրական ժառանգության հայապահպան ու հայրենապահպան դասերը, որոնք տարեցտարի տարիք չեն առնում…

Ահա սա է մուրացանյան արվեստի տոնի նաև այս արարի` երևույթ և աներևույթ` հողեղեն ու ոգեղեն սլացքը…

2018թ.

Թիվ 8-9 (187-188)

Իր գույների հրավառությամբ աշունն Արցախում այսչափ բոլորանվեր չէր լինի, եթե մշակութային հայտագրում հաստատուն չլիներ համարյա չորս տասնամյակի պատմություն ունեցող արվեստի մի տոն, որն իր մեջ ներառում է հայ գրականության եզակի դեմքերից մեկի` Մուրացանի գրական ժառանգությունը: Եվ անանց արժեքների հանգով, արվեստի մուրացանյան տոնը, ամեն անգամ ներկայանում է յուրովի, քանզի անսպառ է մեծանուն արվեստագետի` իր հարազատ ժողովրդին

Read More


Սուրէն Դանիէլեան / Երբ պատկերը իմաստային  խորքի սպասաւորն է (Դրուագներ Վարդան Յակոբեանի բանաստեղծական ճանապարհից)

Ինչպէս յաճախ է պատահում, շարունակական վէճերն ու վիճարկումները, թէ այս կամ այն բանաստեղծն իր գրական հիմնագոյն ներկապնակով էպիք է կամ քնարերգակ, պիտի որ օգնեն երեւան հանելու նրանց գեղարուեստական մտածողութեան եւ հակուածութեան բնութագրիչ ծալքերը: Այդպէս է նաեւ բանաստեղծ Վարդան Յակոբեանի պարագային: Նկատենք, որ վէճերն ինքնին կարող են հատել «պարադոքսի գեղագիտութեան» (Արքմենիկ Նիկողոսեանի բառով) սահմանը՝ մերթ զօրացնելով բանաստեղծի քնարական, մերթ էլ՝ էպիքական, ոչ քիչ դէպքերում՝ նաեւ հրապարակագրական երակները: Իսկ իրականութիւնն այն է, որ եօթանասունը նորերս բոլորած բանաստեղծ Վ. Յակոբեանին պատերազմներից բզկտուած իր Արցախ երկիրը արդէն քառասուն տարի դարձրել է խորապէս էպիք, մարտնչող, ռազմի երգերի ըմբոստ տրիբուն, բայց, ընդունենք, քնարական շաղախի անթաքոյց առկայութեամբ: Պատահական չէ, որ նրան Հայաստանում այս ամէնի թելադրութեամբ գրաքննադատների որոշակի մի խումբ դիտում է շատ աւելի ոգին բռան մէջ՝ հրապարակագրական շնչի մթնոլորտի մէջ, ինչն արդէն, ընդգծենք, տիրապետող գնահատական է դարձել:

Բանաստեղծը առ այսօր շարունակում է իր լեռնային երկիրը դիտել իբրեւ մշտակայ սրբավայր, որը մաքրուել, փայլակել է «յորդ տեղումներից»: Տեղում երեւան հանենք, որ այս բեկոր յիշեցնող գտնուած պատկերի մէջ՝ «յորդ տեղումներ», խորհրդանշւում են Արցախի ազատագրութեան փոթորկոտ տարիները անցեալ դարավերջին: Պատահական չէ, որ մարտիկ-բանաստեղծը գրում է՝ իր սիրած ամերիկեան էպիք Ուոլթ Ուիթմէնի աւանդների ինքնատիպ իւրացումով, հաստատելով արուեստագէտի ու բնութեան դաշնութիւնը. կէսգիշերի պարզութեան մէջ է վրայ հասնում բանաստեղծի հոգու՝ դէպի Անյայտը ազատ թռիչքի նուիրական պահը՝ հեռու գրքերից ու սեթեւեթ արուեստից: Վ. Յակոբեանի մօտ այդ թռիչքը նուրբ է ու փխրուն, քնարական: Պայքարի հերոսական առօրեայի մէջ անգամ երազը քայլում է՝ հեռու պահելով բնութիւնը աղճատումից ու աւերումից.

Խոտերի ծայրին երազների երկինքը քայլում է այնպէ՜ս,

որ ոչ մի ծաղիկ չի ճկւում եւ չի թեքուելո՜ւ, քանի դեռ սուրսայր

բեղիկները խոտի կամ հասկի չեն դիպչում ամպերին,

որոնք պայթում են փուչիկների պէս ուռճացած օրուայ

եւ տեղիք տալիս յորդ տեղումների:

Սա Արցախի նոր ժամանակի բանաստեղծական այլաբանական շնչով բացուած, ապրուած արտասովոր, նորարար պատկերն է՝ որքան քնարական, խաղաղ, անցումով, նոյնքան կոշտ-հերոսական, այսինքն՝ էպիքական վրձնախաղով: Երկինքը բնութեան վերին սահմանի խորհուրդն է, ուր պայթիւններից «ոչ մի ծաղիկ չի թեքւում»: Աւանդական «սուրսայր բեղիկների» հարեւանցի նկարագիրը, որ այնքան առարկայական է, ճանաչելի, անկարող է ամպերին հասնել, ուր մեր ազատութեան, նորօրեայ գոյամարտի բիւրեղեայ խտացումն է:

Իսկ գրական մտայնութիւնների պարադոքսն այն է, որ անցնելով արգասաւոր ուղի՝ Վ. Յակոբեանը, լաւագոյնս գնահատուած լինելով հայ գեղարուեստական համապատկերում, ինչպէս նկատել է ժամանակին Ս. Սարինեանը, այնուամենայնիւ, ունէր ճանաչման բարդոյթ: Նրա այստեսակ գնահատութեան չափանիշը, այսինքն՝ խօսքի հեռահար սլացքը, գիտնականը ներքին որոշ ցաւով սահմանափակում էր «տեղայնութեան հանգամանքով», ասել է թէ՝ նրա «գրական թռիչքին» առ այսօր խանգարում է «արցախեան գործօնը»: Այլապէս Վ. Յակոբեանը կարող էր բախել արդէն «ոչ միայն ազգային, այլեւ համաշխարհային» բանաստեղծութեան դռները: Եւ դա բնական է. քանիցս համոզուել ենք, որ բարձրանուաճի յայտ, առաւել՝ անակնկալ յայտ ներկայացնելը ամէնից դժուար ու անշնորհակալ գործն է մեզանում:

Իսկ այդպիսի ժողովածուներից, Վ. Յակոբեանի ստեղծագործական վերելքի ընթացքը ընդգծելու առումով, յիրաւի, հարկ է մատնանշել եօթանասնամեայ հանգրուանից անմիջապէս առաջ Երեւանում լոյս ընծայուած «Նշագրութիւն լուսնի վրայ» քերթողագիրքը, ուր հեղինակը հասցրել է շաղախել հեգնանքն ու ինքնահեգնանքը, իբրեւ գեղարուեստական որոնումի եղանակ, հայրենիքի ու սիրոյ գեղարուեստական մաքրամաքուր ընկալումների անծանօթ նժարներին:

Այսպէս, ներթաքոյց հզօր քնարականութիւն կայ «Զինուոր» բանաստեղծութեան մէջ, ուր հայ զինուորի ուսերին բացուած «ծանրութեան» բեռների փոփոխական կենտրոնների խաղարկումով Վ. Յակոբեանը հաստատում է պատմութեան մէջ անհատի եւ արուեստագէտի երթը դէպի ողբերգականի ու վեհագոյնի սահմանագիծ: Զինուորն իր թեւերի վրայ տանում է պատմութիւնը, հայրենիքը, իսկ եթէ ընկնում է կրծքին արձակուած գնդակից՝ տիեզերքի ցաւը իր մէջ, այդ ամէնը իբրեւ խաչ ծանրակրելու է այլեւս արուեստագէտը, ինչպէս Դ. Վարուժանի մօտ. զինուոր են այլեւս «զոհուող քերթողները»: Բայց անակնկալ գիւտը դեռ առջեւում է: Խօսքը բանաստեղծինն է.

…ես քեզ ոնց տանեմ իմ թեւերի վրայ…

Զինուոր, ծանր է քո բեռը, սաստիկ ծանր է:

Մենք չարենցեան կառուցիկ զօրութիւն ենք տեսնում Վ. Յակոբեանի պատկերների յաջորդական մատուցման եղանակներում: Եթէ յեղափոխական դասական երգչի մօտ աշխարհը կարող էր վերակազմուել իբրեւ «հանուր, ընդհանուր մի փողոց», ապա Վ. Յակոբեանի երեւակայական, բայց առարկայական այլաբանական պատկերի մէջ առանձնանում է արցախցու հայօրէն ապրելու իրաւունքը՝ գերժամանակակից, ազգերին ու քաղաքակրթութիւններին լուծուած, Գանգէսից մինչեւ Զանգու, մինչեւ Թարթառ ու Վոլգա, ուր ժողովուրդներ են ելնում իրար դէմ, ափեր են քանդում, ափեր կամրջում:

Զինուորի մեռնող ու յառնող դիւցազնական կերպարը հոգու ազատութեան լայն ու անվերջանալի ճանապարհ է գտել բանաստեղծի ստեղծագործական աշխարհում, իսկ երկիրը, ինչպէս սիրած աղջիկ, փնտռում է անդուլ ոգեկոչման բանաստեղծին: Մեր բանաստեղծի ստեղծած պատկերը անակնկալ է, զտարիւն բանաստեղծական, ուր քննադատը ինքը պիտի փորձի կողմնորոշել ընթերցողին՝ քնարակա՞ն է, թէ՞ մարտաշունչ երգչի շեփորի ձայնը.

Աշխարհը ոտքի տակ տուել, եկել-գտել եմ քո մէջ կէտն իմ

արքիմէդեան:

Եւ ահաւասիկ կանգնել եմ ահա թփերի արանքում,

Խոտերի մէջ ծնկահաս, ծաղկած խնձորենու եւ քո կողքին՝

Փոքրիկ ձեռքդ ափիս:

Մէկ այլ բանաստեղծական պատկերում Վ. Յակոբեանը յուշում է, թէ անքննելի ինչ ճամբով է ցաւը վարդի կոկոնի մանրիկ ծալքում փոխւում նեկտարի: Դրանով նա ոչ այնքան միջնադարեան աւանդոյթն է նորոգում, ինչով հարուստ է մեր հին ու նոր երգը, այլ բացում է դարաւոր ցաւի կեղեւը՝ իբրեւ լինելութեան, ապրելու նախապայման, որը չի վերաբերում ճշմարտութեան անդուլ որոնումին, այլ առաջին հերթին՝ բանաստեղծութեան մէջ քաղաքացիական բանաձեւումի երեւակումին: Իր հաւատամքը նա կառուցում է բլոկեան ելագծով. «Ինքնազոհութիւն է պօէզիան եւ բանաստեղծել՝ նշանակում է դառնալ թիրախ»: Ճիշդ է նկատել Ս. Սարինեանը՝ Վ. Յակոբեանի գրիչը հակում չունի հռետորական ուղղագիծ շեշտադրումների. բանաստեղծութիւնը զտել է զգացումունքի զեղումներից՝ տեսանելի դարձնելու համար իրերի բնութեան փիլիսոփայական նոմինալիզմը: Նկատառումը վերաբերում է հայրենասիրական երգին, իսկ դա ճշմարիտ է առաջին հերթին «Հայաստան» քերթուածի համար.

Որ աղբիւրին թեքուես,

նրա ակից

Մասիսներն են քեզ նայում:

Որ ծաղկի հետ խօսք բացես՝

քարերն են քեզ պատասխանում:

Որ սրտից ներս նայես՝

զոհուածներն են

կանգնում քո դիմաց:

Որ վայրկեանի վրայ աչք ձգես՝

յաւիտենութեան խորքում ես յայտնւում:

Կամ վերցնենք «Զինուորի երազը» բանաստեղծութիւնը, ուր նիւթը կառուցելու եղանակը սիւժետային նրբին խաղարկումին տրուած իմաստնութիւն է՝ ռազմի դաշտից սրբագոյն արժէքներ բերելու, վերադարձնելու գերակայութեամբ:

Ամենալաւ երազը ռազմի դաշտից արշալոյսն է՝ արեան մէջ բուսած, կամ ամենալաւ խօսքը՝ մայրիկն է՝ տաք վէրքի մէջ, իսկ յաղթանակը երանելի խաղաղութիւնն է, երբ ռեֆրէն դարձած երազը թաց աչքեր ունի:

Վարդան Յակոբեանը մանրակերտ գիւտերի ճարտարապետն է, երբ պատկերը իմաստային խորքի սպասաւորն է:

Դրա լաւագոյն վկայութիւնը «Անկրկնելի» բանաստեղծութիւնն է, որտեղ ժամանակի մէջ ու ժամանակի հետ մարտնչող արուեստագէտի հաւատաւոր խօսքն է: Ի՞նչ է բանաստեղծութիւնը՝ համբոյրը սիրած աղջկայ շուրթերին, խոնարհում ծարաւ աղբիւրի ակին, ծաղկումն է արեգակի վաղորդեան աղջամուղջում եւ Աստծու տունը, ուր նորոգւում է սիրոյ ցաւը:

Եւ իւրաքանչիւր անգամ այն նոր է: Սա արդէն դաւանանքի շեմը նորոգած բանաստեղծի պատկերային համակարգի յայտնութեան ճանապարհն է:

2018թ.

Թիվ 8-9 (187-188)

Ինչպէս յաճախ է պատահում, շարունակական վէճերն ու վիճարկումները, թէ այս կամ այն բանաստեղծն իր գրական հիմնագոյն ներկապնակով էպիք է կամ քնարերգակ, պիտի որ օգնեն երեւան հանելու նրանց գեղարուեստական մտածողութեան եւ հակուածութեան բնութագրիչ ծալքերը: Այդպէս է նաեւ բանաստեղծ Վարդան Յակոբեանի պարագային: Նկատենք, որ վէճերն ինքնին կարող են հատել «պարադոքսի գեղագիտութեան» (Արքմենիկ Նիկողոսեանի բառով) սահմանը՝ մերթ զօրացնելով

Read More


Արտաշես Ղահրիյան / Իմ Մաթևոսյանը

1961-ի գարնանամուտը. համալսարանական կյանքիս ավարտական տարին… ես մոլորված էի գրական փորձերում: Ոտանավորից վաղուց էի հրաժարվել, իսկ պատմվածքի ժանրում մեկ-երկու գրքային բան հորինելով՝ տեսնում էի, որ չի ստացվում: Գրական աշխարհում ձնհալի ժամանակ էր, նոր ասպարեզ իջնող ստեղծագործողների մտքին տիրում էր Բակունցը, մեծ էր հրապուրվածությունը արտասահմանյան գրողների՝ Սարոյանի, Ֆոլքների, Ռեմարկի, այլոց գործերով: Հոգևոր կյանքի այս գարնանը հանկարծ՝ առաջին ձնծաղիկը՝ «Սովետական գրականություն» ամսագրում լույս է տեսնում Հրանտ Մաթևոսյանի «Ահնիձոր» գեղարվեստական ակնարկը: Գրեթե անծանոթ անուն, սակայն հրապարակման կենարար պայթյունը միանգամից ավետեց իսկական գրողի հայտնությունը: Ճանաչումը համընդհանուր էր: Դրան «խթանեց» նաև կոմկուսի կենտկոմի որոշումը՝ իբր ոմն Մաթևոսյան փորձ էր անում արտահայտելու գյուղացու մանր սեփականատիրական, ոչ խորհրդային մտածողության շերտերը: Խայտառակ գաղափարական մշակում: Անձամբ զգալով «Թարմաշունչ խոսքի» բարերար ազդեցությունը («Գրական թերթում» այդ վերնագրով էին ողջունել «Ահնիձորը» գրականագետներ Ս. Աղաբաբյանն ու Լ. Հախվերդյանը), ես հասցրել էի ունենալ արդեն փնտրվող ամսագրից մեկ օրինակ: Այնուհետև ձգտում էի տեսնել, ճանաչել հեղինակին, ով, ասում էին, հեռակայում էր մանկավարժական ինստիտուտում և աշխատում որպես սրբագրիչ նույն ամսագրի խմբագրությունում: Դա էլ չուշացավ, ընկերս՝ Վազգեն Գաբրիելյանը ինձ տարավ ինստիտուտի դահլիճ, ուր հանդիպում էր լինելու Մարտիրոս Սարյանի հետ և ուր հույս ունեինք տեսնել Հրանտին: Այդպես էլ եղավ, սակայն ծանոթանալ չստացվեց: Նիհար, բարձրահասակ, խոշոր արտահայտիչ աչքերով երիտասարդը շուտ անհետացավ հոծ բազմության մեջ: Այն տպավորությունն ունեցա, թե նա խուսափում էր ընկերական եռուն շրջանից կամ գուցե ուշադրությունից: Ճակատագիրը, սակայն, ինձ աննկատ մոտեցնում էր նրան: Ավարտելով համալսարանը, որպես սրբագրիչ աշխատանքի անցա «Սովետական Հայաստան» թերթում: Գնունի փողոցի տպարանում էլ, ուր ինձ գործընկեր էր Հրանտի քենին՝ Ժասմենը, հանդիպեցի Մաթևոսյանին՝ արդեն որպես «Գրական թերթի» սրբագրիչի: Ամսագրից հեռացրել էին, բայց տաղանդին անտես չէին արել: Անմիջապես ընկալեցի նրա կերպարը՝ քիչ ինքնամփոփ, թախծոտ, իր արժեքը խորապես գիտակցող, ցուցամոլությունից շատ հեռու, գյուղաշխարհում մշակված սրամիտ խելք ու կեցվածք, կողքինի թուլությունները հեգնելու կիրք, մի խոսքով՝ իր հերոսների կրողը, ավելի ճիշտ՝ ինքն իր գրական հերոսը: Նա սուղ նյութական վիճակում էր (նոր էր ամուսնացել), մի քանի ռուբլու համար մեկ-մեկ «Սովետական Հայաստանն» էլ սրբագրելու եկող Հրանտի հետ գործի ընդմիջումին, երբ խոսք բացեցի «Ահնիձորի» մասին, տեսա շատ կուզենար ամսագրից մեկ օրինակ ունենալ: Իմ օրինակը տվեցի իրեն, գնալով մտերմացանք: Նա նույնիսկ սկսեց հետաքրքրվել, թե ես գրելու փորձեր չե՞մ անում: Եվ մի օր Մարքսի փողոցի ընդհանուր լողարանում, ուր եկել էինք անմիջապես սրբագրատնից, իրար մեջք օճառելիս ասացի, որ գրում եմ, բայց գրածներս բանի պետք չեն, որովհետև… չգիտեմ: Նա շատ շուտ կռահեց ինձ և ասաց «թեմայից» է: Ես լավ չըմբռնեցի նրան: Ասաց. «Պատմվածքի նյութ առ պատերազմական օրերի մանկությունդ, գյուղում ապրած-տեսածիդ հուշերը, կամաց-կամաց կստացվի»: Իրոք, գրում էի հորինովի բաների մասին, չգիտակցելով, որ անհաջողությունս «թեմայից» է: Այդ օրերին էլ նկուղային մի սառնաշունչ խուց վարձեցի Այգեստան թաղամասի 10-րդ փողոցում, իսկը՝ Քնյութ Համսունի «Սովը» վիպակի հերոսը: Ա՜յ քեզ պատահականություն, թե ինչ… Պարզվեց հարևան եմ կողքի տանը սենյակ վարձած Հրանտին, ուր ապրում էր եղբոր՝ առայժմ տպարանի լինոտիպիստ, հետո՝ ճանաչված գրող Հրաչյայի հետ, ում հետ գործի բերումով լավ ընկերներ էինք: Իմ նկուղում էլ, որը ձմեռը չէր տաքացվում, ցրտից կուչ կտրած, համարյա սոված, մտմտում էի մանկությանս օրերի հուշերում՝ գտնելու այն, ինչը խորհուրդ էր տվել Հրանտը: Եվ… գտա: Ստացվեց իմ առաջին պատմվածքը, որը կարծես հավանեցի: «Գրական թերթում» արդեն որպես գրական աշխատող Հրանտն այն ընդունեց տպագրության: Տպագրվեց երիտասարդ գրողների առաջին հանրապետական հավաքին նվիրված թերթի համարում «Իմ հեռու աստղերը» վերնագրով: Ճիշտ է, պատքարտուղար Արտաշես Քալանթարյանը այն խուզել էր, բայց, ոչինչ, մի բան մնացել էր, և մյուս օրը ինձ շնորհավորում էին: Իսկ երբ մտա խմբագրություն, ուր նստած զրուցում էին Հ. Սահյանը, Վ. Դավթյանը և էլի մեկ-երկուսը, Հրանտը Սահյանին ասաց. «Ըհը, էս էլ հեղինակը»: Սահյանը գլխով արեց, «ապրես» մաղթեց, իսկ Հրանտը կատակի տվեց. «Երկուսս էլ տաղանդավոր, երկուսիս քթերն էլ ջարդված… նույն ակունքից ենք գալիս»: «Չէ, Հրանտ, դու հա, ես՝ չէ՜» ընդհանուր ծիծաղում լավ էր հասցրի ասել:

Ժամանակ անց Ժասմենն ինձ ուրախացրեց ոչ այնքան՝ որ «Հրանտը, քեզ հավանում է, գիտե՞ս» ասելով, նկատի առնելով, որ մեկ-երկու նոր պատմվածք էի տպագրել, որքան որ հայտնելով՝ որ Հրանտը վիպակ է գրել՝ «Նանա իշխանուհու կամուրջը»: Իմ կուռքից գերված՝ շտապեցի հանդիպել. բախտիցս իր գրասեղանին էր այդ գործը և թախանձանքս չմերժեց: Տարա տուն և մի շնչով ընթերցեցի մաթևոսյանական շենշող ոճով գրված վիպակը: Հիսուն տարիներ անց, այսօր հիշում եմ մի տողը. Լոռու ձորում գտնվող գերմանացի բարձր միսիոները ձանձրանում է. չկա այս ձորում մեկը, ում հետ խոսեի մեծ Գերմանիայի լեզվով: Հրանտը ջարդել էր «գրականություն ըստ Ստալինի» կարծրատիպը և տասնամյակներ անց արթնացնում էր մեր գրականության կենդանի բաբախը՝ ընդհատված Բակունցի սպանությամբ:

Այնուհետև սկսվեց Հրանտ Մաթևոսյանի իսկական վերելքը, ինչը նախանշել էր «Ահնիձորը»: Լինում են, չէ՞, գրողներ, ովքեր առաջին հաջողված ստեղծագործությունը հրատարակելուց հետո այլևս բարձրարժեք ոչինչ չեն հրամցնում ընթերցողին, մնում են մեկ ընթերցվող գործի հեղինակ, թեպետ շարունակում են արտադրել թույլ գործեր: Մաթևոսյանն այդպիսին չէր լինելու, որովհետև շատ էր բաբախուն նրա տաղանդի ակունքը՝ հայ աշխատավոր գյուղաշխարհը, ուր խաբուսիկ ոչինչ լինել չէր կարող, հակառակը՝ անվերջ տրոփում էր առողջ կենսաերակը, ինքը ներծծված էր դրանով և այդտեղից էր առնելու իր նյութը: Հենց այս գյուղագրություն հորջորջված մտայնության դեմ էր մղվում խանդոտ կռիվը 60-70-ական թվականներին Վարդգես Պետրոսյանի գլխավորությամբ, իբր դա ժամանակավրեպ թեմա է, հնության հոտ է գալիս: Իրականում կռիվը տաղանդի դեմ էր՝ սովորական երևույթ բոլոր ժամանակներում: (Փակագծերում նշեմ՝ ինքս էլ, որպես թե մաթևոսյանական, այսինքն նրա ուղղության հետևորդ՝ չէի կարողանում պատմվածք տպագրել «Գարուն» ամսագրում, որի խմբագիրը Պետրոսյանն էր, ուշ ու դժվար եղա գրողների միության անդամ նրա նախագահելու ժամանակ): «Ավանգարդում» գրախոսել էի Հրանտի «Ծառերը» գիրքը և երբ մտա խմբագրի՝ Լևոն Մանուկյանի աշխատասենյակ, վերջինը հեռախոսում էր գրողի հետ, ով նրան ասաց. «Էդ տղայի կյանքը կուտեն»: Շատ դիպուկ էր բնորոշել երևույթը ինքը Հրանտը. «Իմ գյուղն ինձնից պաշտպանում են»: Իսկ գրողի պատմվածքներն ու վիպակները հաջորդում էին մեկը մյուսին. «Օգոստոսն» ու «Մենք ենք, մեր սարերը», «Աշնան արևը», «Սկիզբը», «Գոմեշը», «Խումհարը»… Ստացվեց այնպես, որ գրողն իր իսկական գնահատականը ստացավ մոսկովյան գրական մտքից: Նա արդեն հանգրվանել էր միութենական բարձր ամբիոնում, ուր Շուկշինն էր, Այթմատովը, Ռասպուտինը, Բելովը, Աբրամովը: Ղարաբաղյան շարժման սուղ կենսակերպի մի օր Կասյան փողոցի երրորդ շենքի հինգերորդ հարկի մեր պատշգամբից նկատեցի, որ Հրանտը ցածում՝ բակում է: Հավանաբար գրողներին սպասարկող պոլիկլինիկայից էր դուրս եղել, կանչեցի վերև, եկավ: Ստացվեց բաց, անկեղծ զրույց, հնգական բաժակ թթի օղին բացել էր նեղված սրտներս: Նա դժվար էր գտնում բառերը, բայց ի՛ր բառերը: Ընդհանրապես, մինչև այսօր էլ ապշած եմ, թե բանասիրական առկա կարգին կրթություն չառած այդ մարդը որքա՞ն խորն է թափանցում հայոց բառ ու բանի գանձարանը, գեղարվեստացնում սովորականը, ինչը եզակիների շնորհն է:

Ասաց.

– Ես իմ գյուղի ակնարկագիրն եմ:

– Այո, մի հարցազրույցում էլ ես գրել:

– Դժվար է գրելը:

– Լավ գրելը: Լոռի երկրի տարեգիրն ես: Տողդ իրար է բերում, ամփոփում ներկա-անցյալ ողջ ապրվածը՝ սկսած «Լոռու հին-հին քաջերից», ուր դեգերեց նաև Թումանյանի միտքը:

– Լավ ես գտել «տոհմականչ» բառը գրածներիդ համար:

– Իմ այն առաջին պատմվածքում «ախրը» դարձրել էիր «ախար», այդպես էլ թողել եմ հետագա գործերում, թեպետ մեզանում «ախեր» է:

– Ի՞նչ ես անելու էս ժամանակ:

– Գնալու եմ գյուղ, մեր շենը:

– Հա՞… – աչքերը լայն բացելով, սարոյանավարի զարմանք կտրած՝ մնաց ինձ նայելիս, ապա կնոջս հառեց հայացքը: -Հա,- պատասխանեց վերջինը:- Գնալուց առաջ կմտնես աշխատասենյակս,- ասաց գրողների միության նախագահն ու ոտքի ելավ գնալու:- Գյուղում ինչ գրես՝ «ախեր» կօգտագործես: -Լավ, Հրանտ ջան… շնորհակալություն:

Գնացի աշխատասենյակ՝ իմանալով ինչ է լինելու: Նա մի ծրար մեկնեց ինձ՝ բարի ճանապարհ մաղթելով: Վերցնել-չվերցնելու դժվարությունում վերցրի: «Ախար» Մաթևոսյանից էի ստանում, ո՞նց չվերցնեի:

Վերջերս «Գարուն» ամսագրում ընթերցեցի մի մեծ հատված գրողի հետմահու հրատարակված «Տախը» վեպից: Մնացի մոլորված. ինչպիսի՜ հորիզոն էր բացում նրա արարիչ միտքը դեպի անցյալ՝ թումանյանական օրեր, իսկապես գեղարվեստական վեպ-տարեգրություն կերտելով: Ո՞նց է Մաթևոսյան տարեգիրը քաջատեղյակ Լոռի իր երկրի ժամանակների անցուդարձին: Նույնիսկ խանդեցի. ինչո՞ւ ես էլ չեմ կարող այդպես ձեռք մեկնել իմ Արցախի այնքան բուռն պատմական եղելություններին: Հրանտ Մաթևոսյանը Բակունցից հետո հիմնադիրը եղավ հայ նոր գրական շենքի՝ մաքրված խորհրդային նյութից ու նպատակից, նա հասավ իր բարձունքը, նրա տաղանդում ամբարվածը գալիք ժամանակների արժեք է, ընթերցանության է հանձնված առանց վերապահության, ինչպես մեծերի դեպքում է լինում: Գրողը անհագ ծարավի էր, տառապագին ձգտում էր գրեթե անհնարինին: Մաթևոսյանի երկրորդ շնչառության գործերը իրենց հորձանուտն առան նորի փնտրտուքը: Այդպիսինն է լինելու «Տախը» մեծ վեպը: Նրա վերջին ստեղծագործությունները ընթերցողին ընթերցելու յուրատեսակ բարձր ճաշակ են ուսուցանելու, որովհետև նույնքան կատարյալ են կերտված, ինչպես, ասենք, «Գոմեշը», «Կանաչ դաշտը»:

Անձամբ քաջածանոթ Մաթևոսյան երևույթին, ում հետ բազմիցս եմ առնչվել, նաև ստացել իմ կատարածի իր շոյիչ գնահատականը, մի անգամ էլ նշեմ, որ նա է եղել մեկը իմ գրական հակումները արթնացնողներից: Ոմանք թյուր են պատկերացնում գրական ազդեցությունը, այն երբեմն հասցնում սնանկության: Մի զրույցի ժամանակ Մաթևոսյանն ասաց, որ առանց ազդեցության գրող լինել չի կարող, համարյա ձայնակցելով իր մեծ նախորդի մտքին. ազդեցությունն այն սանդուղքն է, որը տանում է դեպի ինքնուրույնություն: Ասպարեզ իջնող ամեն ոք էլ, ում գրական ձիրքը ազնիվ նյութից է, ոտը հենելով նախորդների վստահելի պատվանդանին, բարձրանում է իր չափով: Առա՞ջ չի մղել Բայրոնը Պուշկինին, Պուշկինը Թումանյանին, Տերյանը Չարենցին, Համսունն ու Պրիշվինը Բակունցին, Բակունցը Մաթևոսյանին…

Հրանտ Մաթևոսյանի վաստակը՝ գրական թե գրական-հրապարակախոսական, դեռ ուղենշելու է հայոց գրական կյանքը: Շատերն են նրա վարպետությունից դաս առնելու, իսկ ինքը լույս տալով վեր ու վեր է բարձրանալու՝ մշակույթի երկնակամարում հավերժանալու Աստծո սահմանած իր ծիրում…

2018թ.

Թիվ 8-9 (187-188)

1961-ի գարնանամուտը. համալսարանական կյանքիս ավարտական տարին… ես մոլորված էի գրական փորձերում: Ոտանավորից վաղուց էի հրաժարվել, իսկ պատմվածքի ժանրում մեկ-երկու գրքային բան հորինելով՝ տեսնում էի, որ չի ստացվում: Գրական աշխարհում ձնհալի ժամանակ էր, նոր ասպարեզ իջնող ստեղծագործողների մտքին տիրում էր Բակունցը, մեծ էր հրապուրվածությունը արտասահմանյան գրողների՝ Սարոյանի, Ֆոլքների, Ռեմարկի, այլոց գործերով: Հոգևոր կյանքի այս գարնանը հանկարծ՝

Read More