Վարդան Հակոբյան /  Կերպավորված ըստ Արարատի պատկերի

Հայ քնարերգության ամենահետաքրքիր էջերից մեկը ստեղծեց Սիլվա Կապուտիկյանը, որի ստեղծագործությունը, ցավոք, ամենից քիչ ուսումնասիրվածներից է մեզանում։ Ի՞նչ նոր թեմաներ, խնդիրներ ու հարցեր արծարծեց Կապուտիկյանը, ինչո՞վ նա հարստացրեց մեր քնարերգությունը։ Բանաստեղծուհու հայտնությունները պայմանավորվում են առաջին հերթին ոչ թե թեմատիկ նորույթներով (հայրենիք, սեր, բնություն երգում են բոլորը), այլ աշխարհի երեւույթների ինքնատիպ մեկնություններով. ամենամաշված թեման անգամ Կապուտիկյանի պոեզիայում վերակենդանանում ու բացվում է անսպասելի եզրերից ու անկյուններից, սրտաշարժ անակնկալներով, խորքով։ Եվ «Դեպի խորքը լեռան» վերնագիրը, որը կրում է բանաստեղծուհու ժողովածուներից մեկը, խիստ բնութագրական է նրա ամբողջ ստեղծագործության համար եւ չափածո (նաեւ՝ մանկական), եւ արձակ։ Մինչեւ Ս. Կապուտիկյանի հանդես գալը, հայրենիքի թեման այնքան ուրույն մեկնություններ ու արծարծումներ է ունեցել հարուստ մեր քնարերգության մեջ, որ, թվում էր, նոր խոսք ասելն այդ ասպարեզում կլիներ գրեթե անհնարին, բայց այստեղ էլ խոսում է տաղանդը, նրա ինքնատիպությունը։ «Կապուտիկյանի գրական դիմանկարը,- գրում է Էդ. Ջրբաշյանը,- անհնար է պատկերացնել առանց նրա հայրենասիրական բանաստեղծությունների, որոնց մեջ յուրովի բեկվել են մեր ժողովրդի անցյալը, ներկան եւ ապագայի հեռանկարները։ Ուղղակի ասենք. հայ բանաստեղծի համար շատ դժվար է նոր խոսք ասել հայրենիքի մասին, նոր տեսանկյունից մոտենալ այն թեմային, որը քաղաքացիական եւ գեղարվեստական վիթխարի ուժով մարմնավորվել է մեծ ստեղծագործական անհատականությունների կողմից…»։ Գրականությունն, ընդհանրապես, ունի դաժան մի օրենք, որն օրենք էլ չէ, եթե կուզեք, այլ Աստծո միջամտություն։ Երբ գրողը կանխամտածված մտադրությամբ դիմում է որեւէ գործի կամ թեմայի, դատապարտվում է ձախության, որովհետեւ ժպիտ ու ցավ չի լինում, տառապանք ու երկունք չի լինում։ Հետեւապես, հայրենիքը ճշմարիտ բանաստեղծուհի Սիլվա Կապուտիկյանի համար չէր կարող լինել թեմա, որովհետեւ նա բնական ու բնատուր ներքին մղումով գնում է, սկսած առաջին քայլից («Իմ շռայլ աշխարհ»), դեպի անհայտ խորքերի պեղումը. Էվերեստից բարձր լեռները՝ «երկնի աստղերին պատվանդան դարձած», իրենց վրա պահում են պապերի հայացքը, դրանով իսկ սրբացած են եւ դեպի իրենց ներքին, չբացված շերտեր են քաշում բանաստեղծուհուն՝ էությունը պարզելու։ Հնադարյան ժամանակներից մինչեւ 20-րդ դարի սկիզբը մեր հայրենասիրական քնարերգությունը միտված է հիմնականում ներբողային խոստովանության, բացառություն կարող են կազմել Մկրտիչ Պեշիկթաշլյանի «Զեյթունյան երգերը», որտեղ հեղինակը փոքր-ինչ նովելային տարրեր է մտցնում իր ձայնի մեջ ու քերթվածքը տանում դեպի հոգեվիճակի խորություն, առաջին պլանի վրա պահելով դրամատիկ պահերի ու անցքերի ներհյուս շղթան։ Այս առումով, ամբողջության մեջ, նոր երեւույթ է մեր քնարերգության մեջ Պարույր Սեւակի քնարերգությունը՝ թե՛ որպես ազգային, թե՛ որպես համամարդկային բարձր արժեք։ Ահա մի քանի տող բանաստեղծի «Եռաձայն պատարագից». Երեսին ժպիտ՝ դիմակ չհանվող եւ ձեռքը մեկնում ու ձեռք է սեղմում։ Ու ես չեմ կարող կամաց չգոչել, -Սեղմելուց առաջ դուք ստուգեցեք նրանց ձեռքերը։ Դուք ստուգեցեք նրանց ձեռքերը եւ… հիմա նույնիսկ, կես հարյուրամյակ անցնելուց հետո, Նրանց խնամված եղունգների տակ դարձյալ կտեսնեք… լերդացած արյուն… Բարձր դրամատիզմով են հագեցած նաեւ Հովհ. Շիրազի «Ո՞րն է, բաբո» քերթվածքը, «Հայոց Դանթեականը», «Բիբլիականը»։ Տաղանդի ամենագլխավոր հատկանիշը, եթե կարելի է այսպես ասել, դա խիզախումն է, համարձակ ընդվզումը։ Ժամանակը ամուր արգելափակոց էր դրել նաեւ մտքի ու զգացմունքի ճանապարհներին, սփյուռքահայության կամ կորսված հայրենիքի անունն արգելված էր։ Սակայն դա, բնականաբար, ոչ մի նշանակություն չուներ ճշմարիտ արվեստագետների ու ժողովրդի ազնվարյուն զավակների համար, որովհետեւ նրանք ոչ միայն պարտադրված կամ պարտադրվող գաղափարների, այլեւ հարազատ հայրենիքի արյան ընթացքի ու շարժման տարեգիրներն են։ Եվ ծնվում է Սիլվա Կապուտիկյանի «Խոսք իմ որդուն» բանաստեղծությունը, որի արձագանքը թե՛ մեր հայրենիքում, թե՛ սփյուռքում շատ բան է ասում։ Չարենցի կալանքի տակ առնված «Պատգամից» հետո, Սիլվա Կապուտիկյանը նոր պատգամով է շիկացնում հայոց երկինքը. -Լսի՛ր, որդի՛ս, պատգամ որպես Սիրող քո մոր խոսքը սրտանց, Այսօրվանից հանձնում եմ քեզ Հայոց լեզուն հազարագանձ։ Կտրել է նա, հանց աստղալույս, Երկինքները ժամանակի, Շառաչել է խռովահույզ Սլացքի հետ հայկյան նետի, Եվ Մեսրոպի սուրբ հանճարով, Դարձել է գիր ու մագաղաթ, Դարձել է հու՛յս, դարձել դրո՛շ, Պահել երթը մեր՝ անաղարտ… Կապուտիկյանի ոգին չի «բանաստեղծում», արարում է, հոսում է, թռչում է, ծաղկածիլվում է բնականոն մի ընթացքով, ձայնը կարկաչում-շնկշնկում է «Այս գարնան հետ, այս ծաղկունքի, Այս թռչնակի, այս առվակի»։ Առաջին իսկ տողերից ծնունդ է առնում մի ներդաշնակություն, որի խորքում, սակայն, դարերի ցավ ու տագնապ կա անթեղված, բանաստեղծությանը տալիս աննախադեպ անմիջականության սլացք։ Հնչողության մեջ ասես համբուրվում – գուրգուրվում-սիրվում են ոսկեղենիկ բառ ու տառերը. «սրբազան», «մասունք», «հաղորդություն», «հայկյան», «գիր ու մագաղաթ», «ալեհեր», «Արարատ» եւ այլն։ Եվ դա հասկանալի է՝ սիրո խոսք է ասվում մանկիկին, որի լեզուն նոր է բացվում, եւ այդ սիրո խոսքը հազար ու մի Ավարայրով ու արհավիրքներով անցած, զտարյուն զգացմունքի ապրում ու վերապրում է, որից եզրակացնում է ընթերցողը՝ բառը իր հիշողությունը չի կորցնում ճշմարիտ արվեստի մեջ, չի կորցնում իր կենսագրությունն ու պատմությունը, դառնում է, ընդհակառակը, ավելի դինամիկ. Ու տե՛ս, որդի՛ս, ո՛ւր էլ լինես, Այս լուսնի տակ ո՜ւր էլ գնաս, Թե մորդ անգամ մտքիցդ հանես, Քո մայր լեզուն չմոռանաս… Կապուտիկյանից շատ տարիներ առաջ հայ մանկան թոթով լեզվի վրա հնչեց «Ազատությունը» (Մ. Նալբանդյան)։ Եթե Նալբանդյանի խոսքում մարտիկի ձայնն է, ապա Կապուտիկյանի խոսքի մեջ մոր ճիչն է՝ Դու պաշտպանիր կրծքով նրան, ինչպես մորդ կպաշտպանես, թե սուր քաշեն մորդ վրա։ Կապուտիկյանը ոչ թե խոսում է հայրենիքի մասին կամ հայրենիքի անունից, այլ իր մեջ ամբողջականացնում է Մայր-Հայրենիքի կերպարը։ Եվ հենց այստեղ էլ ամուր, աներեր հիմքի վրա է աճում նրա անմիջականությունը, հարստանում դրամատիկ այն շեշտերով, որոնք իմաստավորում են բառն ու տողը։ Կապուտիկյանը գրականության մեջ նոր ծիր է բացում «Խոսք իմ որդուն» բանաստեղծությամբ՝ բերելով այնպիսի մի սրատեսություն, որով կարելի է «Չլացող աչքի արցունքը տեսնել», մի այնպիսի լսողություն, որով կարելի է «Լսել խոսքերը՝ տակավին չասված», մի այնպիսի իմաստություն, որով կարելի է «Կանչող ծառերի լեզուն հասկանալ» («Երգ երգոց»)։ Թե իմանայիք, ինչ անբռնելի Վայրկյաններից է իմ երգը ծնվել, Ինչ անթեւավոր հանդիպումներից Թեւեր է առել ու հյուսվել է վեր։ Սիլվա Կապուտիկյանի բանաստեղծական բնութագրի, ստեղծագործության ամենաառանձնահատուկ կողմերի՝ «ծայրաստիճան անկեղծություն ու անմիջականություն, քաղաքացիական ակտիվ ու անհանգիստ դիրքորոշում, մտքի ու զգացմունքի, հոգու նրբության ու առնականության բնական միաձուլում» (Էդ. Ջրբաշյան), անդրադարձը դարի քնարերգության վրա բավականին նպաստավոր եղավ։ Չէ՞ որ մեր ժողովրդի պատմության դասը մշտապես հուշում է՝ լռելու իմաստնությունը կործանարար է այնքան, որքան բարեբեր է «թեթեւ ու խեւ բառերի խաղը»։ Եվ վերջապես, հազարամյակներ շարունակ, ծնված օրից, երկխոսության մեջ ենք Մայր-Հայրենիքի հետ։ Մենք խոսում ու մենք պատասխանում ենք՝ մեր ու մեր հայրենիքի անունից։ Սիլվա Կապուտիկյանի ձայնի մեջ հնչեցվեց Մայր-Հայրենիքի խոսքը՝ մայրական գորովով, խիստ սիրով, հորդորով։ Եվ օրինաչափ է, որ Մայր Հայաստանի լուսե կերպարը վեհորեն կրող բանաստեղծուհու մեջ, առկա նրա բոլոր գործերում, պիտի մշտապես տեսանելի լինի ու նրանից անբաժան մի անխառն զգացում, որ ունենում են միայն մայրերը, մի զգացում, որ մեկ բառով կոչվում է տագնապ, հայ տագնապ, անկախ նրանից, թե այդ հայը որտեղ է ապրում՝ Նյու Յորքում, Փարիզում, Սինգապուրում, Լիբանանում, Արցախում, Երեւանում։ Այդ տագնապն է, որով շրշում է «Հայոց բարդին». Ձգվում է վեր, որ բարձրանա, որ գլուխը մի կերպ հանի Քար ու ժայռից ու երեւա, ու երեւա Երեւանին, Ասի՝ նայիր, եղել եմ, կամ ու կլինեմ, ինչ էլ լինի, Դու հավատա, լեռներից վեր, քարից կարծր է հայոց բարդին… Ասում են՝ եթե մայրը սիրում, կարոտի խոսքեր է ասում հանդիպած ջահելներին, դրանով իսկ նա իր կորուսյալների դարձն է փափագում։ Թող ներվի՝ նման համեմատության համար, Սիլվա Կապուտիկյանի տողերում անգամ (բարեկամության, խորհրդային ազգերի եղբայրության եւ այլնի մասին) մշտապես ներկա է հայի մեծ տագնապն ու «կորուստների դարձը փափագող» մոր սուգն ու բաղձանքը, որովհետեւ նա երբեք «ուրիշ վայրում» չի կանգնում, չի գտնվում, նրա մշտական վայրը իր իսկ դիրքն է՝ Մասիսի առաջ, հայոց ցավի մեջ, մեծ բաղձանքը՝ սրտում։ Ու պատահական չէ ամենեւին էլ, որ հայացքն ուր ուղղում է, տեսնում է իր երկրի ու հողի անկորնչելի ապագան։ Սա է բանաստեղծի դավանանքը, սկզբունքը անթեքելի։ Այս ելակետից է բխում նրա անհանգստությունը, որը փիլիսոփայական խորը ընդհանրացումների է տանում հատկապես «Արարատյան համանվագում»։ Եվ քաղաքացիական ակտիվությունը վերաճում է էության.

Թշնամու դիմաց շիփ-շիտակ կանգնող,

Թխսամոր նման՝ իր որդիներին թեւի տակ առնող,

Փոքրիկ, բայց համառ հայ մանուկների սիրտը կա իմ մեջ,

Նրանց ցասումը, նրանց կորովը։

Սիլվա Կապուտիկյանի պոեզիայում ապրում-շնչում է («Իմ ակունքները») մեծ սիրտ, մեծ հոգի, անսահման հոգի, որը խիստ հայկական բնույթ ունի, որով առանձնանում են Թումանյանից մինչեւ Սահյան ու Սեւակ՝ բոլոր մեծերը։ Դա, անշուշտ, ամենատառապյալ, անասելի շատ զրկանքներ կրած ժողովրդին է հատուկ։ Մեր քնարերգության համար դա դարձել է ազգային հատկանիշ։ Խիղճը կորցրած աշխարհի ճանապարհները ներբաններով մաշող հայի մեջ է պատարագվում դարձյալ խիղճը. «Փողոցում մի կին լալիս էր անզոր» («Կանգնեցեք, մարդիկ»)։ Տարիներ շարունակ Արցախական աշխարհը մոռացված էր գրական ստեղծագործություններում։ Ընդվզում էր պետք ու սխրանք այդ «թեմային» դիմելու համար։ Եվ ահա ծնվում է Սիլվա Կապուտիկյանի բանաստեղծությունը՝ «Ղարաբաղի բարբառը»։ Ժայռի նման է այս հին բարբառը, Ժայռի պես կոշտ է, չհղկված, Ու ժայռի պես էլ կարծր է, համառ է, Չի պոկի նրան ոչ մի հարված, Շուրթերի վրա այնպես է բառը, Ինչպես որ ժայռն է հողում խրված… Այս տողերի մեջ նորից ու կրկին «հազար տարիների» մեջ անթեղված կապուտիկյանական հզոր շունչ-տագնապն է, որը շեշտվում է «Չի պոկի նրան ոչ մի հարված» հավատամքով։ Ազգի ցավով ապրող մտածողի ու գեղագետի արյան վերուվարումներից չէր կարող դուրս մնալ Արցախը։ Եվ հենց այստեղ էլ ու այս կերպով ուժգնանում է պոլեմիկան, գուշակությունները վերածվում են մարգարեությունների։ «Բոլոր մեծ բանաստեղծները մարգարեներ են նաեւ»։ Հետաքրքիր անցումներ ու խորքային ծալքեր ունի Սիլվա Կապուտիկյանի մայրերգությունը, որտեղ պարզ ընդգծվում է խոսքի զգացմունքայնության այն նախնականությունը, որը հատուկ է բանաստեղծուհու գրեթե բոլոր երգերին։ Ընթերցողն այստեղ եւս նոր խոսքի էր սպասում. մայր-հայրենիքի երգերը մարմնավորող բանաստեղծուհին ի՞նչ գույներով կներկայացնի մորը։ Իսկ Կապուտիկյանը ոչ թե ներկայացնում, այլ ներկայանում է. Նոր բողբոջած ուռին ջահել հասակիդ Օրորոցիս վրա թեքված՝ ծերացավ. Դու չուզեցիր ուրիշ մի սեր, ուրիշ խինդ Աղբյուր լինի քո ճյուղերին չորացած… Խոսելով Սիլվա Կապուտիկյանի ստեղծած գեղագիտական արժեքների եւ նրա քնարերգության մեջ հիմնավորված սկզբունքների մասին, Վահագն Դավթյանը նշել է. «Սրտով է ապրում բանաստեղծուհին, լեցուն սրտով, եւ այդ սրտից է «թել-թել ձգվում» տողը… Թել-թել ձգվել են տողերը, հյուսվել, դարձել բանաստեղծական մի ամբողջություն, մի գեղեցիկ հարստություն։ Բանաստեղծական բարձր կուլտուրան, սրտի ու մտքի ազնիվ աշխատանքն են տվել նրան այդ գեղեցկությունը, միտք, որ մարդկային երջանկությամբ, սիրով, տագնապով ու ցավով է բաբախում… Իսկ այդպիսի սրտի զարկերը մոտ ու հասկանալի են շատ ու շատ սրտերի։ Եվ դրանից էլ՝ այն մեծ արձագանքը, որ ունի Սիլվա Կապուտիկյանի պոեզիան»։ Սիլվա Կապուտիկյանի ստեղծագործական առանձնահատկությունները ներքնատար շարժումներով կապված են ոչ միայն քսաներորդ, այլեւ բազմադարյա մեր պոեզիայի ամենաոսկեղեն երազների հետ, նրանք տանում են դեպի ազգի գոյաբանական ու իմացաբանական, թերեւես, մինչեւ վերջ չբացահայտված ոլորտներ։ Եվ իր սերնդակիցների մեջ այդ ամենով խիստ առանձնանում է նա։ Իսկ ինչ վերաբերում է Կապուտիկյանի սերնդին, ապա պիտի խոստովանել, որ այն, իրոք, անկրկնելի է։

Հայ քնարերգության ամենահետաքրքիր էջերից մեկը ստեղծեց Սիլվա Կապուտիկյանը, որի ստեղծագործությունը, ցավոք, ամենից քիչ ուսումնասիրվածներից է մեզանում։ Ի՞նչ նոր թեմաներ, խնդիրներ ու հարցեր արծարծեց Կապուտիկյանը, ինչո՞վ նա հարստացրեց մեր քնարերգությունը։ Բանաստեղծուհու հայտնությունները պայմանավորվում են առաջին հերթին ոչ թե թեմատիկ նորույթներով (հայրենիք, սեր, բնություն երգում են բոլորը), այլ աշխարհի երեւույթների ինքնատիպ մեկնություններով. ամենամաշված թեման անգամ Կապուտիկյանի պոեզիայում

Read More


Ռոբերտ Եսայան / Հայրենասիրական քնարը

Սիլվա Կապուտիկյանի կյանքի ճանապարհը կարող ենք բնորոշել մեկ բառով՝ նվիրում: Անմնացորդ նվիրում է դա հողին, հայրենիքին, մայրենի լեզվին, հայ ոգու նվիրական ակունքներին՝ մագաղաթյա գրքերին, եկեղեցիներին, խաչքարերին, ոգու ասպետներին, ազատության զինվորներին: Նրա պոեզիան բարձր են գնահատել ժամանակի հզոր բանաստեղծները՝ Պարույր Սևակը, Վահագն Դավթյանը, Համո Սահյանը և Գևորգ Էմինը: Իսկ Վարդան Հակոբյանը իր սերն ու ակնածանքն է արտահայտել յուրօրինակ ձևով. «Կապուտիկյանի քնարերգության մեջ տիեզերական խոհն ու գույնը համադրվում են գեղարվեստական աննախադեպ որակով՝ սերը խորն է խռովքով, ճշմարտությունը՝ խիզախ ընդվզումով, անկեղծությունը՝ այրումի անմիջականությամբ ու մաքրությամբ»:

Կապուտիկյանի գլուխգործոցներից մեկը՝ «Ղարաբաղի բարբառը», որ գրվել էր 1960 թվականին, եռացող հրաբուխ է, որը կանխանշում է ներքին խռովքով ապագայի բախումները, «համառ», «կարծր», «չհղկված», «կոշտ» բառերով ընդգծելով ղարաբաղցու ամուր կամքն ու զորությունը: Հողում խրված ժայռի պես է և՛ ղարաբաղցին, և՛ իր բարբառը: Նա անկոտրում է, ինչպես ժայռը: «Չի՝ պոկի նրան ոչ մի հարված»,- այս տողով նա մղում է ղարաբաղցուն եռապատկելու իր սերն ու ուժը՝ ապագա հարվածներին դիմանալու համար: Բարբառի միջոցով կերպավորելով ղարաբաղցուն՝ բանաստեղծուհին խտացրել է իր ասելիքը ենթագրերում. «Շուրթերի վրա այնպե՛ս է բառը, Ինչպես որ ժա՛յռն է հողում խրված…»: Եռակետն ավելի է շիկացնում չասվածի պոեզիան:

Ինձ չի տվել հողը հայոց

Հնոց գեղերը հայուհու,

Ոչ սեգ հասակ, ոչ հուր հայացք,

Ոչ հյուսքերի բոցեր հլու.

Պարգևել է նա ինձ խորունկ

Զույգ մոխրագույն աչքեր միայն՝

Լցված մոխրով իր դարերի,

Խորքում՝ անթեղը ներշնչման…

27 տարեկանում կերտելով այս անկրկնելի ինքնադիմանկարը, բանաստեղծուհին պարզապես նկարել է իր ներաշխարհն ու ոգու կրակը: Եվ դարերի մոխրից հառնում են ներշնչանքի բոցերը ու համբուրում արարվող տողերը բանաստեղծուհու: Իսկ մոխրագույն աչքերում ապրող սե՜րը… ո՛ւժ է առնում քարերից, ջուր է խմում, ավա՜ղ ոչ թե Անիի աղբյուրներից, այլ՝… կարոտից:

Հայաստա՛ն աշխարհ,

Դու մե՛րը եղար ու մերը չեղա՛ր,

Դրա համար էլ մենք քեզ սիրեցինք սիրահարի պես…

Դու մե՛րը եղար,

Ինչպես որ մերն է մեր երակներում հոսող արյունը,

Եվ մերը չեղար,

Ինչպես մերը չէ Վարագա սարի արևածագը…

Արցախյան գոյապայքարը շոշափելի և իրական դարձրեց հայի երազանքը, հաղթանակի բերկրանքը վերացրեց սահմանները… Ազատագրվեց Արցախը և հաջորդը՝ Կա՛րսն է… Անշուշտ, մեր ազատագրական պայքարի առաջնորդներից էր և բանաստեղծուհի Կապուտիկյանը.

Ինչքան նրա դեմը փակում, խորն է ծածկում լեռը Մռավ,

Ինչքան կոծում, կողն են ծեծում շանթ ու անձրև, ամպ ու մռայլ,

Այնքան շանթին ճակատ տալիս, կանաչո՜ւմ է շատ ու շռայլ,

Այնքան համառ ձգվում է վեր, այնքան բա՜րձր է հայոց բարդին:

Սիլվա Կապուտիկյանի ստեղծագործությունները «բազմակողմանիորեն և լավագույնն են ներկայացնում մեր աննկուն ոգու շարժման ու մաքառման գեղարվեստական համապատկերը»: Նրա ստեղծագործությունները տարիներ շարունակ նախապատրաստել և հասունացրել են ազգային-ազատագրական պայքարը:

Սեղմի՛ր ատամդ, դու ամենքի մոտ

Բացեբաց լալու իրավունք չունես,

Թեկուզ վիրավոր, թեկուզ արնաքամ՝

Զենքերդ տալու իրավունք չունես,

Դու՝ հայ բանաստեղծ, ինչ էլ որ լինի,

Վերջին զինվո՛րն էլ ընկնի հուսահատ,

Քո ժողովրդի հավերժությանը

Չհավատալու իրավունք չունես…

Մաքառող հայի երդո՛ւմն է սա, որն իր խորքերում կրում է նաև զորավոր պատգա՛մը բանաստեղծուհու, մեր կորուստների բաբախող տագնապը, ցավը, ինչպես նաև կորովն ու ուժը պայքարող հայի:

Սիլվա Կապուտիկյանի կյանքի ճանապարհը կարող ենք բնորոշել մեկ բառով՝ նվիրում: Անմնացորդ նվիրում է դա հողին, հայրենիքին, մայրենի լեզվին, հայ ոգու նվիրական ակունքներին՝ մագաղաթյա գրքերին, եկեղեցիներին, խաչքարերին, ոգու ասպետներին, ազատության զինվորներին: Նրա պոեզիան բարձր են գնահատել ժամանակի հզոր բանաստեղծները՝ Պարույր Սևակը, Վահագն Դավթյանը, Համո Սահյանը և Գևորգ Էմինը: Իսկ Վարդան Հակոբյանը իր սերն ու ակնածանքն է

Read More


Սոֆյա Սարգսյան |  Սիլվա Կապուտիկյանն իմ կյանքում

Խոսել Սիլվա Կապուտիկյանի մասին և բավարարվել մի թեմայի շուրջ արտահայտվելով՝ ուղղակի անհնարին է: Դեռևս մանուկ, ինձ հայրենիքի ուրույն զինվորիկ և հայոց լեզվին անմնացորդ սիրահարված ֆանատ է դարձրել Սիլվա Կապուտիկյանի «Խոսք իմ որդուն» բանաստեղծությունը՝ իր անմահ պատգամով՝ առ այն, որ որպես ինձ սիրող մայր, բանաստեղծուհին ինձ է հանձնել «Հայոց լեզուն հազարագանձ»: Անշուշտ, ես այն երկյուղածությամբ պահպանում եմ և ձգտում՝ զորացնել: Ավելի ուշ, հոգուս վրա մեծ նստվածք տվեց Ամենայն հայոց բանաստեղծուհու «Քելե՛ լա՛ո, քելե՛ էրթանք մըր էրգիր» բանաստեղծությունը՝ իր հոգեցունց տողերով.

«Գիշեր-ցերեկ նույն երգն է իմ ունկերում,

Ձայնի տեղակ ծո՜ւխ է ելնում այդ երգից,

Ու ծխի մեջ կսկծում է մի ծերուկ

«Քելե՛ լա՛ո, քելե՛ էրթանք մըր էրգիր»:

…«Իմա՞լ կեղնի, իմա՞լ չերթանք մըր էրգիր»:

ՈՒ ծուխը բոլորի՛ս հոգիներից է կսկծալով ելնում, քանզի ցավը վաղեմության ժամկետ չունի, համազգային է և անամոք:

Հայրենիքի անմնացորդ սիրով լեցուն՝ այնուհետև, սիրահարվեցի «Հայո՛ց աշխարհ, հայո՛ց երկիր, հայո՛ց հող» բանաստեղծությանը՝

«ՈՒր էլ թռչեմ, ինչ աշխարհ էլ թափառեմ՝

Նորից ե՜տ գամ, քո տանիքում ծվարեմ» անբեկանելի անհրաժեշտությամբ:

Բացասման բացասմամբ, երիտասարդների համար անչափ հարազատ էր հոգու տաղ դարձած «Դու հեռացար…» բանաստեղծությունը, որում բանաստեղծուհին իրենից հեռացած սիրուն դիմում է համոզված՝

«Հազար աչքեր հուրհրան քո առաջին՚

Ե՛ս կնայեմ աչքից ամեն աղջկա»,

… «Լուսամուտդ փակես՝ մրրի՛կ կլինեմ,

Հո՛ղմ կլինեմ ու կփշրեմ ապակիդ,

Ու սենյա՛կդ ու աշխա՛րհդ կխուժեմ,

Ու կխառնեմ թղթերդ, կյա՛նքդ, հոգի՛դ…

Ո՜չ, չե՛ս կարող, ինձ չե՛ս կարող մոռանալ»:

Անդրադառնանք բանաստեղծուհու ուղեգրություններին: Կապուտիկյան-մեծ հայրենասերը խորապես մտահոգվել է հայապահպանության խնդիրներով, սփյուռքահայերի՝ հոգսերով ու փորձություններով լի ճակատագրերով: 1962-63 թթ.-ին այցելելով սփյուռքահայ գաղթավայրեր՝ հիմնականում՝ Լիբանան, Սիրիա, Եգիպտոս, Փարիզ, գրել է «Քարավանները դեռ քայլում են» ծավալուն փաստագրությունը (1964 թ.), ավելի ուշ՝ «Խճանկար հոգու և քարտեզի գույներից» (1976 թ.), «Քարավանները հեռանում են» (1999 թ.), «Իմ կածանը աշխարհի ճանապարհներին» (2002 թ.) ուղեգրությունները:

«Քարավանները դեռ քայլում են» ուղեգրության առաջաբանում բանաստեղծուհին գրել է. …«Այն համարում եմ ո՛չ թե սոսկ ուղեգրություն, այլ, այսպես կոչված, իմ կյանքի գիրքը, որը, երևի, պետք է գրվեր, եթե ես նույնիսկ չկատարեի այս ճամփորդությունը»:

Եվ այսպես, ներկայացնենք բանաստեղծուհու զրույցը՝ ինքն իր հետ՝ հատվածներով.

«Դրսում անձրև է, անցորդներ, ծառեր:

Դրսում Սեն-Ժերմեն բուլվարն է»:

…«Օ՜, այս սարսափելի ու հրաշալի 20-րդ դարը: …Հիմա շուրջս դժժում է ֆրանսերենը, մեղվափեթակի դժժոցի պես անհասկանալի, բայց ինչ-որ հասկանալի: Առանց քաշվելու դիտում եմ շրջապատս: Թորշոմած դեմքեր, բայց՝ աչքն ու ունքը ներկված, բայց՝ թավշյա ծաղիկներով գլխարկ, բայց՝ կոկլիկ-սոկլիկ հագուստներ: Հապա ի՞նչ եք կարծում, Փարի՜զ է: …Դիմացիս ակնոցը սկսեց ինչ-որ կիսաձայն մրմնջալ: Երևի, նրանց տերը բանաստեղծ է, գրում է ու հետո գրածը կարդում: … Եվ ահա, հենց այստեղ, Փարիզի Սեն-Ժերմեն բուլվարի անկյունում գտնվող սրճարանում, սկսում եմ իմ ճամփորդական առաջին նշումները. «1962թ. դեկտեմբերի 20. Նարդուհի Գաբրիելյան, Հալեպից եկած զբոսաշրջիկ: Հանդիպեցի Մոսկվա-Փարիզ ինքնաթիռի մեջ: …Օդակայանից գնացինք սովետական դեսպանատուն: Հանդիպեցի դեսպանության առաջին քարտուղար Լևոն Մանասերյանին: Քիչ հետո եկավ Աղասի Դարբինյանը…

…Հայաստան վերադառնալուցս ի վեր համարյա ամեն օր հանդիպումների մեջ էի: …Մարդիկ լսում էին ժամեր տևող իմ պատմությունը Սփյուռքի մասին ու դեռ բացականչում դահլիճից. «Է՛լի պատմեք»: Սեղանիս վրա ճամփորդությունից հետս բերած թղթերն են՝ լուսանկարներ, ձոներ, նամակներ… սփյուռքահայ թերթերի համարներ… այցետոմսեր, ծաղկեփնջերին փակցված մակագրություններ՝ վիթխարի հորձանքից ափին մնացած ոսկյա ավազահատիկներ»:

ՈՒ…ծավալվում են իրադարձությունները՝ Սփյուռքի մեր ազգակիցների կյանքի և ծառացած խնդիրների վերաբերյալ.

-Սփյուռքահայ պետք է ըլլալ, և այն ալ՝ ուսուցիչ՝ զգալու համար, թե ինչ կա այս վայրկյանին մեր կուրծքերուն տակ, -զգացված խոսք է ասում գրող, Բեյրութի Հովակիմյան-Մանուկյան վարժարանի ուսուցիչ Լևոն Վարդանը,-մեր սիրելի հայրենիքի՛ կենացը…

Անթիլիասի դպրեվանքի ուսուցիչ պարոն Էդվարդ Տասնապետյանը հարկ է համարում ավելացնել.

– Հայրենիքի կենա՛ցը՝ առանց տեսակի…,-նման հոգեբանությամբ՝ է շարադրված ողջ գիրքը:

Բանաստեղծուհին լիահու՛յս է՝ «…աշխարհի չորս ծագերից պիտի գա՛, իր մայր հողերի վրա պիտի հավաքվի՛ մեր ժողովուրդը և պիտի վառի՛ իր հանգած ճրագները»: Նա հայությանն ուծացումից փրկելու միակ երաշխիքը համարել է մայր երկրի ապահով գիրկ վերադառնալը: Կապուտիկյանի ուղեգրությունները մեծապես նպաստել են սփյուռքահայության միասնությանը, ներքին հոգևոր կապերի պահպանմանն ու զարգացմանը: Կապուտիկյանի և՛ պոեզիայում, և՛ հրապարակախոսական գործերում Հայաստանը հայ ժողովրդի հարատևող գոյության խորհրդանշանն է:

«Խճանկար հոգու և քարտեզի գույներից» գիրքը գրված է բանաստեղծուհու՝ 1973-74 թթ. դեպի Կանադա և ԱՄՆ կատարած չորսամսյա ուղևորության հիման վրա:

«Եվ այսպես, իմ այս խճանկարը՝ հոգու և քարտեզի գույներից, ավարտվեց: Կանադայում և Ամերիկայում անցկացրած չորս ամիսների դիմաց՝ ես վերցրել էի հայաստանյան իմ օրերի նույնաչափ մի հատված՝ չորս ամիս, և այնտեղ հետադարձ օրագրի ձևով տեղավորել իմ ճանապարհորդական տպավորությունները՝ ուղեկցված խորհրդածություններով, անցյալի հուշերով, հայաստանյան կյանքի դրվագներով»,-վերջաբանի փոխարեն գրել է բանաստեղծուհին՝ շարադրելով իր հսկայածավալ գիրքը:

Ահա հայի տեսակին բնորոշ մի տիպիկ պատկեր՝ վերցված նշյալ գրքից.

«Ինքնատիպ մի կենսագրություն է ձայնագրված Սուրեն Աքքիբրիտյանի կյանքի ժապավենին: Երզնկացի հայրը թողել է հայրենի քաղաքը և գնացել է Ամերիկա՝ պանդխտելու: Երբ հաջողվել է մի քանի դոլար կուտակել, մտադրվել է իր մոտ տանել նաև կնոջը: …Սկսվել է համաշխարհային առաջին պատերազմը, ջարդն ու գաղթը, և Սուրենի հայրը կնոջն ու յուրայիններին գտնում է Կրասնոդարում: Վերցնում է կնոջը ու Սև ծովով ճանապարհ ընկնում, նախ՝ դեպի Ստամբուլ ու հետո՝ Ամերիկա…»: Եվ այսպես, խաթարված կենսագրությունների մի ողջ շարան: Հայի ճակատագիր է, հայի բախտ:

Հայրենիքի նվիրյալ, ով առանձնացել է իր քաղաքացիական խիզախությամբ ու հայրենիքի, նրա զավակների նկատմամբ դրսևորվող հոգատար անհանգստությամբ. հենց այս ինքնատիպ կերպարն է մարմնավորել Սիլվա Կապուտիկյանը: Նա այն հեղինակավոր մտավորականներից էր, ում խոսքը հունդ էր մարդկանց հոգիներում, ում լսում, գնահատում և արժևորում էին ամենաբարձր ատյաններում:

Խոսել Սիլվա Կապուտիկյանի մասին և բավարարվել մի թեմայի շուրջ արտահայտվելով՝ ուղղակի անհնարին է: Դեռևս մանուկ, ինձ հայրենիքի ուրույն զինվորիկ և հայոց լեզվին անմնացորդ սիրահարված ֆանատ է դարձրել Սիլվա Կապուտիկյանի «Խոսք իմ որդուն» բանաստեղծությունը՝ իր անմահ պատգամով՝ առ այն, որ որպես ինձ սիրող մայր, բանաստեղծուհին ինձ է հանձնել «Հայոց լեզուն հազարագանձ»: Անշուշտ, ես այն երկյուղածությամբ պահպանում

Read More


Արտեմ Սարգսեան/ Յովսէփ Նալպանտեանի բացառիկ աշխատասիրութիւնը

Լոյս տեսաւ ընթերցող լայն զանգուածներուն քաջածանօթ գրագէտ, բանասէր, թարգմանիչ, ազգ.-հաս. գործիչ, վաստակաշատ դասախօս Յովսէփ Նալպանտեանի «Միջազգային պատմութիւն» փառաշուք հատորը (Երեւան, 2018, 720 էջ), որ համաշխարհային անցուդարձերու, նուաճումներու, ձեռքբերումներու եւ կորուստներու ժամանակագրութիւնն է, սկսեալ 1789-էն մինչեւ 2015 թուականները:

Սոյն գիրքը իւրայատուկ ձօն է Էրեբունի-Երեւան մայրաքաղաքի հիմնադրման 2800-ամեակին:

Ի՞նչն է, որ չափազանց բնորոշ է գրագէտ Յովսէփ Նալպանտեանին: Ան աշխարհի պատմութեան ծիրէն ներս ըստ արժանւոյն կը ներկայացնէ ինչպէս միջազգային անցուդարձը, այնպէս ալ հայ ազգի, մեր մեծերու ձեռքբերումները՝ առարկայական օրինակներով: Հեղինակը հսկայական գործ կատարած է, ի մի բերելով միջազգային իրադարձութիւններու, խորհրդանշական անցուդարձերը եւ այլն: Շնորհիւ այս աշխատութեան՝ ընթերցողը տեղեակ կ՛ըլլայ, թէ միջազգային Նոպէլեան մրցանակները ըստ տարիներու ո՞ր երկիրներու գրողները, եւ այլ մասնագիտութեան, ստացած են: Նաեւ տարբեր երկիրներու ղեկավար (նախագահներ, վարչապետներ) անձիք քանի տարի պաշտօնավարած են եւ այլն:

Այս հսկայածաւալ հատորի նախամուտքին բերած է Հենրի Միլըրի դիպուկ ասոյթներէն մէկը. «Աշխարհի պատմութիւնը, պատմութիւնն է առանձնաշնորհեալ քիչերու»: Յովսէփ Նալպանտեանը այդ առանձնաշնորհեալ քիչերու մէջ կ՛ուզէ աւելի շատ հայորդիներ ըլլան, հայ ընթերցողը քաջատեղեակ ըլլայ ոչ միայն այսօրուան իրականութեանը, այլեւ ոչ վաղ անցեալին եւ մանաւանդ ապագայ ակնկալիքներուն:

Կը թերթատես այս ծաւալուն հատորը եւ կը խորհիս, թէ ե՞րբ եւ ի՞նչպէս կը հասցնէ հեղինակը ի մի բերելու, հանրագիտարանային տեսքի բերելու հազարաւոր թիւեր ու փաստեր, դէմքեր եւ դէպքեր: Չմոռնանք, որ ան հեղինակ է մօտ 7000 էջ ծաւալի մենագրութիւններու: Ինչ կը վերաբերի «Միջազգային պատմութիւն» հատորին, ըսենք, որ միայն անձնանուններու ցանկը -68 էջ- կը պարունակէ շուրջ 5000 անուն-մականուն:

Հեղինակը բարեխղճօրէն կը ներկայացնէ, թէ ո՛ր թուականին եւ ո՛ւր բացուած է այս կամ այն հայկական ամէնօրեայ վարժարանը: Այդ կապակցութեամբ արժէ նշել, որ վերջին տարիներուն Յովսէփ Նալպանտեանը ստիպուած էր բազմիցս շեշտել, որ Սփիւռքի տարածքին բազում վարժարաններ գոցուած են եւ այլ կրթօճախներ այդ ճանապարհին են…:

Եւ այդպէս բազում թիւեր, փաստեր, տարիներ, տարբեր տուեալներ, արժանայիշատակ դէպքեր: Թերթատելով այս արժէքաւոր հատորը, ընթերցողը ոչ միայն կը ծանօթանայ համահաւաք տուեալներու, ապացոյցներու արտաքին կողմին, այլեւ կը խորանայ բազում երեւոյթներու խորքին մէջ, կ՛ըմբռնէ, թէ ինչպէս տեղի կ՛ունենայ մարդկային զարգացումն ու առաջընթացը: Ահա հենց այդ իրողութիւնը հաշուի առնելով, կը կարծենք, որ սոյն հրատարակութիւնը պէտք է իր մնայուն տեղն ունենայ կրթական հաստատութիւններու գրադարաններէն ներս, մշակութային կեդրոններուն եւ առհասարակ իւրաքանչիւր հայորդու տունին մէջ եղած թէկուզեւ քանի մը տասնեակ գիրքերու շարքին:

Արժէ նշել նաեւ, որ Յ. Նալպանտեանին գիրքին մէջ կան նաեւ բացառիկ փաստաթուղթերու պատճէններ, վաւերաթուղթեր (եւ քիչ չեն ատոնք), որ ոչ միայն հայ պատմաբանը, այլեւ իւրաքանչիւր հայորդի հարկ է ծանօթանայ, աւելի խորը ըմբռնելու համար անցեալի (եւ ոչ միայն) դէպքերու եւ դէմքերու իրական վիճակները (օր. էջ 275-276, 329-339, 340-341, 348-349 եւ այլն):

Այսպէս, աշխատասիրութեան 328-րդ էջը կը ներկայացնէ շատ կարեւոր փաստ մը: Պատրիարք Մատթէոս Իզմիրլեանի խորհուրդ-խրատը: «Զգոյշ եղէք եւ խոհեմ ձեր պահանջներու ատեն, ձեր ամէն մէկ քայլը կ՛արձանագրուի անոնց (իմա՝ թուրքերու, Ա.Ս.) ոճրածին գլուխներուն մէջ…»: Ինչպիսի՜ հեռատեսութիւն…

Մէկ այլ փաստ եւս: Բժիշկ Մահզար Օսմանի Կոմիտաս վարդապետի հիւանդութեան մասին տուած տեղեկագիրն իր թարգմանութեամբ (տե՛ս էջ 365):

Գիրքը տպագրուած է «Էտիթ Պրինտ» հրատարակչութեան տպարանում:

Այսպիսով շնորհիւ Յովսէփ Նալպանտեանի գիտական այս նոր հրատարակութեան հայ ընթերցողն իր ձեռքի տակ կ՛ունենայ համապարփակ համայնագիտարան մը, միջազգային պատմութեան ժամանակագրութիւնը, որ իր տեսակին մէջ առաջինն է:

Խորհրդանշական է գիրքի մէջ բերուած մէջբերումներէն մէկը, որ կը պատկանի Մխիթար Անեցիին. «Պատմութիւնը մեռած գիտութիւն չէ եւ անոր կարեւոր խնդիրներէն է՝ նաեւ կողմնորոշելը ու անցեալի լոյսով ապագան լուսաւորելը»: Հեղինակը՝ Յովսէփ Նալպանտեանը, հայ ընթերցողին կը տրամադրէ բացառիկ արժէքի լուսարձակ մը, որ վստահաբար կ՛օգնէ հայ ընթերցողին կողմնորոշուելու եւ «անցեալի լոյսով» ներկան եւ ապագան աւելի ընդգրկուն տեսնելու:

Վարձքդ կատար, վաստակդ արդար հայ մատենագիտութեան եւ միջազգային պատմութեան խորահմուտ գիտակ եւ անխոնջ մշակ Յովսէփ Նալպանտեան:

«Եղիցի լույս»

Թիվ 1 (191) 2019

Լոյս տեսաւ ընթերցող լայն զանգուածներուն քաջածանօթ գրագէտ, բանասէր, թարգմանիչ, ազգ.-հաս. գործիչ, վաստակաշատ դասախօս Յովսէփ Նալպանտեանի «Միջազգային պատմութիւն» փառաշուք հատորը (Երեւան, 2018, 720 էջ), որ համաշխարհային անցուդարձերու, նուաճումներու, ձեռքբերումներու եւ կորուստներու ժամանակագրութիւնն է, սկսեալ 1789-էն մինչեւ 2015 թուականները: Սոյն գիրքը իւրայատուկ ձօն է Էրեբունի-Երեւան մայրաքաղաքի հիմնադրման 2800-ամեակին: Ի՞նչն է, որ չափազանց բնորոշ է գրագէտ Յովսէփ Նալպանտեանին:

Read More


Վանո Եղիազարյան/ Սարինյանի հայտնության արցախյան խորհուրդը

Ստեփանակերտի Գրիգոր Նարեկացի համալսարանի «Դպրատուն» հրատարակչությունը 2018թ. լույս է ընծայել «Գեղագիտությունը և բանաստեղծությունը. Սարինյանի հետ» գիրքը, որը կազմել է բանասիրական գիտությունների թեկնածու Ամալյա Գրիգորյանը: Գրքի մասին առայժմ չի գրվել որևէ գրախոսություն:

Սույն գրախոսության արդիականությունը ակադեմիկոս Սերգեյ Սարինյանի մասին գրված ժողովածուի գրականագիտական արժևորումն է: Մեր նպատակն է բացահայտել ժողովածուի արժանիքները և թերությունները: Մեր խնդիրն է համակողմանիորեն ներկայացնել ժողովածուն` իր կառուցվածքային և բովանդակային առաձնահատկություններով: Գրախոսության մեջ առաջնորդվել ենք արժեբանական (աքսիոլոգիական), մեկնաբանական (հերմենևտիկա) մասնագիտական մեթոդներով:

Գրախոսության գիտական նորույթը խնդրո առարկա ժողովածուում Սերգեյ Սարինյանի և Վարդան Հակոբյանի գրական ու մարդկային կապի մեկնությունն է` Արցախյան հարցի ու ազգային գաղափարաբանության լույսի ներքո:

Գիրքը բացվում է Ա. Գրիգորյանի «Որպես առաջաբան» վերնագրված համառոտ խոսքով, որում հիմնական գծերով ներկայացվում է ժողովածուի կառուցվածքը:

Գիրքը բաժանված է վեց մասերի, որոնք կառուցվածքային առումով անհամաչափ են: Գրքի առաջին «Տիեզերական ընդգրկումների անսահմանությունը» մասում ներկայացված են Վարդան Հակոբյանի կողմից 2003 թ. գրված «Նամակ ակադեմիկոս Սերգեյ Սարինյանին», 2004 թ. գրված «Աշխարհն ամփոփում եմ իմ մեջ և ներանձնանում», 2005 թ. գրված «Հայոց գրականության երկու դար»-ի չորրորդ հատորյակը կարդալուց հետո» և «Շարունակվող լեգենդի» տիեզերական խորհուրդը» անթվակիր ենթագլուխներից: Ակնհայտ է, որ այս մասում համակարգային առումով կա անմիօրինակություն, ինչպես թվագրման, այնպես էլ ժանրային առումով` բաց նամակի կողքին դիմանկարի փորձ, ապա նաև գրախոսություն: Հիշյալ թերություններով հանդերձ` գրքի հաջողված հատվածներից է այս մասը, որում հետաքրքրական գծերով բացահայտվում է գրող-գրականագետ Վարդան Հակոբյանի սարինյանական ֆենոմենի ընկալումը` իբրև գիտնականի, մարդու, մտածողի, մտավորականի և արցախցու: Այս մասում հընթացս ուրվագծվում է նաև Վարդան Հակոբյանի կերպարը` որպես գնահատողի, բանաստեղծի ու գիտնականի:

Գրքում առանձնացվել է 10 էջանոց երկրորդ մասը` «Սերգեյ Սարինյանը ժամանակակիցների գնահատմամբ» վերնագրով, ուր գնահատանքի խոսք ասող անունների հերթականությունը, կարծում ենք, կամ պիտի ընտրվեր ժամանակագրական սկզբունքով, կամ, որ ավելի գերադասելի է նման դեպքերում, հեղինակների ազգանվան այբբենական հերթականությամբ: Ավելին` սույն մասում տեղ են գտել անուններ, որոնց պետք է նախորդեին Սերգեյ Սարինյանի անձը և գիտական վաստակը գնահատող այլ մարդկանց անուններ, ինչպես` օրինակ չէր կարելի անտեսել Սարինյանի 90-ամյակի առթիվ «Գրական թերթ»-ում տպագրված Էդվարդ Միլիտոնյանի «Ժամանակի բարձունքից դիտողը», Ավիկ Իսահակյանի «Գրականության երդվյալ նվիրյալը» և այլ բազմաթիվ հոբելյանական հոդվածներ, կամ Աելիտա Դոլուխանյանի «Դասական գրականագետը» և տողերիս հեղինակի` «Գրականագիտական մտքի ազնվականը» Սերգեյ Սարինյանի մասին մահախոսական հոդվածները և այլն, և այլն: Էլ չեմ խոսում գիտական ամսագրերում Սերգեյ Սարինյանի կյանքին ու գրականագիտական վաստակին նվիրված հոդվածների անտեսման մասին, ինչը պետք է տեղ գտներ նման վերնագիր ունեցող մասում: Կարծում ենք, գրքի վերահրատարակման ժամանակ, իսկ դա, որքան տեղյակ եմ, կլինի մոտ ապագայում, պետք է բաժինը համալրվի անհրաժեշտ ու հարուստ նյութերով:

Գրքի երրորդ` «Հայտնության խորհուրդը կամ բանաստեղծության փիլիսոփայությունը» մասում տեղ են գտել Սերգեյ Սարինյանի կողմից տարբեր տարիների գրված գրախոսական հոդվածները Վարդան Հակոբյանի պոեզիայի մասին (նաև բանավիճային մի հոդված), ինչպես նաև Վ. Հակոբյանի «Քսաներորդ դարի հայ քնարերգության զարգացման միտումները» գիտական գրքի մասին կարծիքը:

Այս մասին կցվել են ասույթներ Սարինյանի մտքերից, որոնք, ինչպես Ա. Գրիգորյանն է նշել առաջաբանում, ծաղկաքաղ արված իմաստասիրական խոսքեր են և «ունեն նաև թեմատիկ լայն ընդգրկումներ», սակայն պետք է նկատել, որ բացակայում են դրանց հղումները:

Գրքի ճանաչողական, գիտական ու գեղագիտական արժեքն առանձնապես բացահայտվում է չորրորդ մասում, որ վերնագրված է «Սարինյանի ֆենոմենը». այն թեև գիտական հարցադրումների շուրջ երկխոսություն է Վարդան Հակոբյանի և Ամալյա Գրիգորյանի միջև, սակայն հղացքի մեջ Վարդան Հակոբյանի հուշապատումն է, որն էլ գրքի ամենամեծ արժանիքն է` արցախյան բարբառով ու հումորով համեմված: Հուշապատումի մեջ ընթերցողի աչքի առաջ կերպարանք են առնում հուշագրող զրուցաբանի` Վարդան Հակոբյանի, նրա խոսքի միջոցով նաև Սերգեյ Սարինյանի, Պարույր Սևակի, Սևակ Արզումանյանի, Սերգեյ Աբրահամյանի, Զորի Բալայանի, Հրանտ Մաթևոսյանի, Լևոն Անանյանի, Լևոն Խեչոյանի կերպարները: Կան նաև բազմաթիվ էպիզոդիկ կերպարներ` Բագրատ Ուլուբաբյանը, Բոգդան Ջանյանը, Ազատ Եղիազարյանը, Կիմ Գաբրիելյանը և այլն: Հարցազրույցը հագեցած է գիտականությամբ, սակայն այն առավել գրավիչ է դառնում Սարինյանի մարդկային կերպարի կերտմամբ` իմաստուն ու խոհեմ, քմահաճ ու բարձրաճաշակ, անկանխատեսելի ու մանկան պես համոզվող: Անչափ հետաքրքիր են Սարինյանի կենցաղային ու մարդկային թուլությունները:

Գրախոսվող գիրքը նախ և առաջ Վարդան Հակոբյանի անկեղծ նվիրումի արտահայտությունն է, որ հուշի թևեր է առել` որպես իր խղճի հանգստություն: Սարինյանին անձամբ ճանաչողը չի կարող առանց հուզմունքի կարդալ Վարդան Հակոբյանի այս հուշերը, որոնցում տեսնում ես Սարինյանին այնպես, ինչպես կա: Ասեմ, որ կենդանի հումորը գրեթե բոլոր էջերում ուղեկցում է ընթերցողին՝ խոսքը դարձնելով ավելի գրավիչ: Կատարենք մի մեջբերում, ուր խոսվում է Պարույր Սևակի և Սերգեյ Սարինյանի մտերմության ու անմիջականության մասին:

Այսպես. «Երբ ՀԳՄ-ում քննարկում էին Սևակի գիրքը, դահլիճը լեփ-լեցուն էր, ներկաների մեծ մասը կանգնած էր, միջանցքներում ու դրսում ևս հավաքվել էին մարդիկ, «ասեղ գցելու» տեղ չկար, հանգամանք, որը ցույց էր տալիս, թե գրականության և, տվյալ դեպքում, Սևակի քնարերգության նկատմամբ որքան մեծ էր հասարակության, ժողովրդի սերը: Սարինյանի զեկուցումից հետո իրարամերժ ելույթներ եղան, տարբեր կարծիքներ հնչեցին: Վերջում խոսքը տրվեց Պարույր Սևակին, նա ելույթ ունեցավ, ապա պատասխանեց ներկաների հարցերին: Ունկնդիրներից մեկը, որը Սևակի պոեզիայի երկրպագուներից էր և բարձր էր գնահատում նաև Սարինյանի գրականագիտական հայացքները, հաղթածի ոգևորությամբ հարցնում է Սևակին.

– Սերգեյ Սարինյանը մինչև հիմա չէր հավանում քո գրածները, ընկեր Սևակ, բա ինչու հիմա միանգամից այդքան շատ բարձր գնահատական տվեց քո պոեզիային: Ինչո՞վ է բացատրվում դա:

Մի պահ անակնկալի եկավ Սևակը և մինչև կպատասխաներ, տեղից` Սևակի ականջի տակ, խոսեց Սարինյանը` ջերմ հումորով.

– Դա բացատրվում է նրանով, որ Սևակի «Մարդը ափի մեջ» գիրքը նոր է գրվել, պարզ չէ՞, բանաստեղծն աճել է:

Բայց հարց տվողը չլսեց Սարինյանի ձայնը: Եվ Սևակը` ժպիտն ուղղելով Սարինյանին, նույն հումորով բարձրաձայն «հակադարձեց» գրականագետի խոսքը.

– Դա բացատրվում է նրանով, որ գիտնականն աճել է:

Եվ դահլիճը երկու մեծերի այդ կատակներին արձագանքեց բուռն ծափահարություններով»:

Գնահատելի է նաև ակադեմիկոսի համագյուղացի, երիտասարդ գրականագետ Ամալյա Գրիգորյանի պատվախնդրությունն ու երախտագիտությունը, որ, ինչպես պարզվում է գրքից, Սարինյանի պատանեկան տարիների ամենամոտ ընկերոջ` Նարիմանի բարեկամուհին է:

Գրքի հինգերորդ մասը` «Հարցարան» վերնագրով, Սարինյանի և Հակոբյանի զրույցն է` բանաստեղծի ու մարդու ներքին էության մասին, որ հյուսվում է արվեստի, գրականության, իմաստասիրության տեսական հարցադրումներով: Զրույցում բացահայտվում են արցախցի երկու մտածողները, իսկ Վարդան Հակոբյանի խոսքում ընդհանրական գծերով գնահատվում է Արցախի գրական միջավայրը, ավագ սերնդից՝ Գուրգեն Գաբրիելյանը, Սոկրատ Խանյանը, Ն. Ավագյանը, Հրաչյա Բեգլարյանը, Զ. Հովհաննիսյանը, երիտասարդներից` Ռոբերտ Եսայանը, Անահիտ Քոչարյանը, Նորեկ Գասպարյանը, Լեռնիկ Հակոբյանը, Հովիկ Մուսայելյանը, Դավիթ Շիրինյանը, որոնք եկել են շարունակելու և նորովի ապրեցնելու Հայոց արևելից կողմանց գրականությունը` Դավթակ Քերթողի, Համամ Արևելցու, Եսայի Ապումուսեի Արցախի իշխանի սկզբնավորած գրական ավանդները:

Գրքի վեցերորդ մաս է համարվել Վարդան Հակոբյանի երեք բանաստեղծությունները` նվիրված Սերգեյ Սարինյանին, որոնցից մեկն՝ արցախի բարբառով, որից Սարինյանը հատուկ հրճվանք էր ապրում, ինչի մասին մի առիթով կիսվել է ինձ հետ: Մի հանգամանք ևս, որի մասին կուզեի նշել: Ես ևս վերջին տարիներին ջերմ հարաբերությունների մեջ էի Սարինյանի հետ, հետևապես տեսնում ու զգում էի, թե գիտական-ստեղծագործական ինչ համագործակցություն էր ծավալվել Ս. Սարինյանի և Վ. Հակոբյանի միջև, նրանց մտերմությունը, կարելի է ասել, բացառիկ էր:

Գրքի վերջում զետեղվել են բազմաթիվ նկարներ, որոնք կապված են Սարինյանի և Հակոբյանի գրական միջավայրի հետ:

Եզրակացություն` «Գեղագիտությունը և բանաստեղծությունը. Սարինյանի հետ» գիրքը, որը կազմել է բանասիրական գիտությունների թեկնածու Ամալյա Գրիգորյանը, իր արժանիքներով ու բացթողումներով հանդերձ, գնահատանքի ու հարգանքի տուրք է ակադեմիկոս Սերգեյ Սարինյանի հիշատակին: Գիրքը Սերգեյ Սարինյանի ու Վարդան Հակոբյանի գրական ու մարդկային շփումների արդյունքն է` յուրահատուկ հիշատակի խոսք, որ արցախցու անկեղծ նվիրումի արտահայտություն է` որպես Սարինյանի նորովի հայտնության արցախյան խորհուրդ:

«Եղիցի լույս»

Թիվ 1 (191) 2019

Ստեփանակերտի Գրիգոր Նարեկացի համալսարանի «Դպրատուն» հրատարակչությունը 2018թ. լույս է ընծայել «Գեղագիտությունը և բանաստեղծությունը. Սարինյանի հետ» գիրքը, որը կազմել է բանասիրական գիտությունների թեկնածու Ամալյա Գրիգորյանը: Գրքի մասին առայժմ չի գրվել որևէ գրախոսություն: Սույն գրախոսության արդիականությունը ակադեմիկոս Սերգեյ Սարինյանի մասին գրված ժողովածուի գրականագիտական արժևորումն է: Մեր նպատակն է բացահայտել ժողովածուի արժանիքները և թերությունները: Մեր խնդիրն է համակողմանիորեն

Read More


Մելանյա Մելոնյան/ «Սիրուց ու ցավից ծնված երգեր»՝ որպես հիշատակի խաչբուռ ու խոնարհում

ԱՀ գրողների միության անդամ, լրագրող, երգահան Դավիթ Միքայելյանի կյանքում անցած 2018 թվականն ամփոփվեց նշանակալից իրադարձությամբ. ԱՀ մշակույթի, երիտասարդության հարցերի և զբոսաշրջության նախարարության ու Ստեփանակերտի քաղաքապետարանի համատեղ նախաձեռնությամբ մայրաքաղաքի մշակույթի և երիտասարդության պալատում կազմակերպվել էր նրա «Սիրուց և ցավից ծնված երգեր» տաղարանի շնորհանդեսը: Նրանում ներառված երգերը ծնվել են Արցախյան պատերազմի ընթացքում և հետագա տարիներին՝ դառնալով մեր նորօրյա պատմության բարդ ու հերոսական ժամանակաշրջանի քնարական խտացումները: Դրանք, հիրավի, սիրուց ու ցավից ծնված երգեր են՝ նվիրված մեր ազատամարտի նվիրյալներին՝ Ավո, Բեկոր, Սամվել և ուրիշներ, որոնց չապրած կյանքը հայրենիքի ազատության փրկագինը դարձավ:

Տաղարանում տեղ են գտել Դ. Միքայելյանի տեքստերով գրված տարբեր կոմպոզիտորների ստեղծագործություններ, իհարկե, նաև նրա հեղինակային երգերը, որոնց և՛ տեքստը, և՛ երաժշտությունն իրեն են: Գիրքը տպագրվել է մշակույթի, երիտասարդության հարցերի և զբոսաշրջության նախարարության հովանավորությամբ և լավ նվեր է ոչ միայն երաժշտասերներին, այլև մշակութային կոլեկտիվներին ու գրադարաններին:

Բացելով հեղինակային երեկոն՝ հանդիսավար Ծովինար Բարխուդարյանը ներկաների ուշադրությունը հրավիրեց մանկագիր Դ. Միքայելյանի ստեղծագործությանը: Գաղտնիք չէ, որ մանուկների համար հաջողված գործեր ստեղծելիս պետք է մի քիչ մանկան հոգի ունենալ՝ նրանց հետ իրենց հասկանալի լեզվով խոսելու համար: Շուշիի «Վարանդա» մանկապատանեկան երգչախմբի /գեղարվեստական ղեկավար՝ Զաքար Քեշիշյան/ կատարմամբ հնչեցին «Լալիկ աղբյուր» և «Հավիկ» երգերը /երաժշտությունը՝ անվանի կոմպոզիտոր Էդուարդ Ղազարյանցի/, որոնք վաղուց հիմնավորապես մտել են երգչախմբի երգացանկ:

Հատկանշական է, որ կոմպոզիտոր Էդ. Ղազարյանցի և բանաստեղծ Դ. Միքայելյանի համագործակցության արդյունքում հրաշալի երգեր են ծնվել, որոնք ցանկացած համույթի երգացանկի զարդը կհամարվեին: Գրքում զետեղված են բանաստեղծի հետ համագործակցած կոմպոզիտորների գնահատանքի խոսքերը. Էդ. Ղազարյանցի խոսքով՝ ինքը միշտ հաճույքով է աշխատել բանաստեղծի հետ. «Նրա տեքստերով մեկ տասնյակ երգեր եմ գրել խանդավառված, իր ներկայությամբ, իր կատարումներով նա երբեմն այնպես է ինձ ոգևորում, որ պահի տակ նոր մտահղացումներ ու նոր ստեղծագործություններ են ծնվում: Իսկ դաշնամուրին եթե ես եմ նվագակցում, ապա Դավիթը միշտ ծնունդ առած նոր երգի առաջին կատարողն է»: Այդ երգերից շատերը Արցախի ՊԲ «Ասպետ» համույթի սեփականությունն են դարձել և հնչում են տարբեր միջոցառումների ու տոնական հանդիսությունների ժամանակ: Այդ երեկո ևս համույթը հանդես եկավ երգաշարով՝ կազմված վերջերս հրատարակված տաղարանի էջերից:

Կոմպոզիտորներ Էդ. Ղազարյանցի, Արմեն Նասիբյանի, Խաչատուր Ներսիսյանի, Արթուր Ալեքսանյանի հետ համատեղ աշխատանքը արգասաբեր է եղել, ինչի շնորհիվ հայ երգարվեստը հարստացել է սիրուց ու ցավից ծնված նոր երգերով: Տաղարանում զետեղված գնահատականներից մեջբերենք Խաչատուր Ներսիսյանի խոսքը. « …Ինձ հատկապես ձգեցին արցախյան ազատամարտում զոհված տղաներին ձոնած Դավիթ Միքայելյանի թախծոտ բանաստեղծությունները, որոնցից մի փունջ ընտրեցի և այդ տեքստերով մի քանի երգեր ծնվեցին: Հետագայում տարբեր առիթներով հաճախ էինք Երևանում հանդիպում: Դավթի կատարմամբ ունկնդրել էի նրա երգերն ու շատ էի հավանել, հատկապես «Ավոն», որն այնքան էր ինձ ոգևորել, որ ինքս էլ տեքստի հիման վրա երաժշտություն գրեցի: Համագործակցելով Դ. Միքայելյանի հետ` շուտով երգերի նոր շարան ծնունդ առավ: Ու ես առավել հոգեհարազատ այդ գործերից մի քանիսն ընդգրկեցի իմ երգարանի առաջին ու երկրորդ հատորներում՝ հավատացած լինելով, որ այսօր դրանք պահանջված են և սիրով են ընդունվելու երաժշտասեր հասարակության կողմից»:

Տաղարանի երգերի կատարմամբ հանդես եկան «Մենք ենք մեր սարերը» համույթի մենակատար Սեդա Ծատրյանը /«Իմ և քո երգը»/, միջազգային մրցույթների դափնեկիր, Երևանի Կոմիտասի անվան կոնսերվատորիայի ուսանող Լիլիթ Դավթյանը /«Ավո», «Վերջին մարտը»/, Մելինե Սարուխանյանը /«Խավարում ինձ մի որոնեք», «Երգիր, քույր իմ»/, Ստեփանակերտի Սայաթ-Նովայի անվան երաժշտական քոլեջի սաներ Արշակ Միրզաբեկյանը /«Դիզակի որդին»/ և Անուշ Համբարձումյանը /«Վիրավոր սեր»/, Կոմիտասի անվան երաժշտական դպրոցի աշակերտ Ռոման Բալայանը /«20 գարուն»/ և ուրիշներ: Երեկոյին գեղեցիկ անակնկալ մատուցեցին Արցախի «Տատիկների ակումբ»-ի անդամները՝ իրենց ելույթը համեմելով արցախյան բառուբանով, հումորով ու բարեմաղթանքներով:

Միջոցառմանը ներկա ԱՀ ԳՄ վարչության նախագահ, բանասիրական գիտությունների դոկտոր, պրոֆեսոր, բանաստեղծ Վարդան Հակոբյանը նախ՝ երախտագիտության խոսք ասաց երեկոյի կազմակերպիչների հասցեին, ապա անդրադարձավ իրենց գրական ընտանիքի անդամի երգային քնարերգությանը. «Իսկապես իմաստալից երեկո կազմակերպվեց և հենց այն հանգամանքը, որ մեր զոհված տղաների հարազատներն են դահլիճում, և զոհվածներին նվիրված երգեր են հնչում բեմից, դրվատելի երևույթ է»: Ապա հավելեց, որ Արցախյան պատերազմի առաջին տարիներին, կարդալով հեղինակի բանաստեղծությունները՝ նվիրված մեր ազատամարտի առաջին նահատակներին, ինքը հորդորեց շարունակել գրել այդ թեմայով. «Երգային քնարերգությունը նորություն չէ մեր իրականության մեջ. Գողթան երգերից մինչև ուշ շրջանի միջնադար մեր բոլոր շնորհաշատ գրողներն ու բանաստեղծները ստեղծել են երգային քնարերգություն: Եվ այսօր ես տեսնում եմ, որ այդ լավագույն ավանդույթները Դավիթը կարողացել է փնջել, իր ստեղծագործությունների մեջ ներկայացնել: Այս երգերի մեջ իսկապես մեր ժողովրդական ողբն է մեր զոհվածների համար, բայց այդ ողբի մեջ կա հպարտություն: Այդ զոհվածները միայն նրանք չեն, որոնց Դավիթը երգ է նվիրել, նրա երգերը յոթ հազարից ավելի մեր զոհերին են նվիրված: Եվ այսօր մենք գլուխ ենք խոնարհում մեր զոհերի հիշատակի առաջ, որովհետև այդ նրանց շնորհիվ է, որ այսօր կարողանում ենք և՛ երգել, և՛ ուրախանալ… Պիտի ասեմ, որ Դավիթը մեր գրական ընտանիքի ամենաարժանավոր անդամներից մեկն է, մշտապես նրա հանդեպ ունեցել եմ ներքին համակրանք, սեր եղբայրական»:

ԱՀ ՄԵՀԶ նախարար Լեռնիկ Հովհաննիսյանը կարևորեց երեկոն՝ բանաստեղծի քնարը հանրայնացնելու առումով. «Դավիթ Միքայելյանի տաղարանում ներառված երգերն այսօր հնչում են այս բեմից, մինչդեռ տարբեր գրադարաններում կամ ուսումնական հաստատություններում գտնվելով՝ կարող է դրանք հասանելի չլինեին շատ-շատերին: Այս միջոցառումը հնարավորություն տվեց հասանելի դարձնել դրանք ժողովրդին»:

ԱՀ Ազգային ժողովի նախագահ Աշոտ Ղուլյանի խոսքով՝ թեպետ ինքը շատ վաղուց է ճանաչում Դավիթ Միքայելյանին, բայց ամեն անգամ նրան նորովի է բացահայտում: Նրա կարծիքով հեղինակային երեկոն էլ այդ բացահայտումներից մեկն է. «Շատ լավ է, որ մեր հասարակության մեջ կան այդպիսի մարդիկ, որոնք իրենց ամբարած այդ համաժողովրդական հիշողությունը, կենսագրությունը կարողանում են հանձնել թղթին և փոխանցել սերունդներին: Ուզում եմ շնորհավորել մեր ընկերոջը և փաստել, որ հաճելի է, երբ մենք կարողանում ենք մեր լավ հեղինակների միջոցով բացահայտել մեր առօրյան, նաև շատ լավ է, որ նրանց շնորհիվ հիշում ենք մեր անցյալը, որը հերոսական է»:

Ի հավելումն ասվածի՝ գրքում զետեղված կարծիքներից մեջբերենք Երևանի Կոմիտասի անվան կոնսերվատորիայի պրոֆեսոր, ՀՀ արվեստի վաստակավոր գործիչ Ռուբեն Ալթունյանի` Դ. Միքայելյանին տրված գնահատականը. «Առաջին անգամ ես Դավթի երգերին ծանոթացա, երբ Արցախի մշակույթի և երիտասարդության հարցերի նախարարության հրավերով գործուղվել էի Ստեփանակերտ՝ պետական համույթներում երգեր ու պարեր բեմադրելու: «Մենք ենք մեր սարերը» կոլեկտիվի փորձերի ժամանակ ունկնդրեցի նրա կատարմամբ (իր իսկ հեղինակած) մի քանի երգ, որ նվիրվում են արցախյան հերոսամարտում նահատակված հայորդիներին: Հուզմունքից արցունքներս չկարողացա զսպել… ու համույթի տնօրենին և գեղարվեստական ղեկավարին հորդորեցի համերգային ծրագրում անպայման ընդգրկել նաև Դավիթ Միքայելյանի ստեղծագործությունները, որոնք ինձ շատ հոգեհարազատ են»:

Հեղինակին շնորհավորելու էին եկել Զոհված ազատամարտիկների հարազատների միության և Անհայտ կորած ազատամարտիկների հարազատների միության ներկայացուցիչները, իսկ Ստեփանակերտի քաղաքապետարանի կողմից Դ. Միքայելյանն ու երեկոյի մասնակից երգիչ-երգչուհիներն արժանացան նվերների:

Երեկոյի ավարտին Դ. Միքայելյանն իր երախտագիտությունն է հայտնել միջոցառման կազմակերպիչներին, երգերի կատարողներին ու հանդիսատեսին. «Պիտի խոստովանեմ, որ այսօր իրականացավ իմ վաղեմի ցանկություններից, իմ երազանքներից մեկը: Այսօր ես շատ հուզված եմ՝ դահլիճում տեսնելով որդեկորույս մեր մայրերին, ծնողներին, մեր այրիացած քույրերին: Խոնարհվում եմ բոլորիդ առաջ, հարազատներս: Ես փորձեցի այս երգաշարով մի փոքր թեթևացնել մեր որդեկորույս մայրերի վիշտը, սպեղանի լինել նրանց վերքերին, չգիտեմ, թե դա որքանով հաջողվեց: Դրանում ինձ օգնել, աջակցել են մեր համերգի բոլոր-բոլոր մասնակիցները, ինչի համար իմ երախտագիտությունն եմ հայտնում բոլորին»: Եվ քանի որ ողջ երեկոյի ընթացքում հնչել էին Դ. Միքայելյանի հեղինակած երգերը, երեկոն նա եզրափակեց իր սիրելի գուսանի՝ Աշոտի «Հով գիշեր, զով գիշեր» երգի սրտահույզ կատարմամբ:

Միանում ենք երեկոյի ընթացքում հնչած բոլոր շնորհավորանքներին և հեղինակին մաղթում նորանոր ստեղծագործական հաջողություններ ու նոր գրքեր:

«Եղիցի լույս»

Թիվ 1 (191) 2019

ԱՀ գրողների միության անդամ, լրագրող, երգահան Դավիթ Միքայելյանի կյանքում անցած 2018 թվականն ամփոփվեց նշանակալից իրադարձությամբ. ԱՀ մշակույթի, երիտասարդության հարցերի և զբոսաշրջության նախարարության ու Ստեփանակերտի քաղաքապետարանի համատեղ նախաձեռնությամբ մայրաքաղաքի մշակույթի և երիտասարդության պալատում կազմակերպվել էր նրա «Սիրուց և ցավից ծնված երգեր» տաղարանի շնորհանդեսը: Նրանում ներառված երգերը ծնվել են Արցախյան պատերազմի ընթացքում և հետագա տարիներին՝ դառնալով մեր

Read More


Ռոբերտ Եսայան / «Թուղթ և լռություն» շարքից

Խոսք բանաստեղծի մասին

Սիրելիդ իմ Ռոբերտ Եսայան

Ինչ-որ կարեւոր բան էի փնտրում եւ քրքրում էի խառնիխուռն գրքերս ու թղթերս եւ նրանց մեջ գտա քո բանաստեղծությունների գիրքը` «Նժարը»: Հիմա, երեւի մեծ ուշացումով, գիրքդ կարդացի անկեղծ հիացումով եւ պիտի ասեմ, որ քո «Նժարը» թերեւս ամենից ծանր է կշռում իմ ընթերցած շատ բանաստեղծական գրքերի համեմատ…

Դու իսկական բանաստեղծ ես.-ոչ միայն տաղանդավոր, այլեւ շատ ու շատ կողմերով ավելի ուժեղ, քան մեր բազմաթիվ «մոդեռն» համարվող բանաստեղծները, քանզի քոնը անգլերենից կամ ֆրանսերենից արտագրված մոդեռն չէ, այլ իսկական, միայն քեզ պատկանող մոդեռն… Եվ եթե այսօր մեկն ուզենա թվարկել մեր այսօրվա տաղանդավոր բանաստեղծներին, ապա դու անկասկած պիտի լինես նրանց շարքում:

Ի սրտե շնորհավորում եմ քեզ եւ սպասում քո նոր գրքերին:

Գեւորգ ԷՄԻՆ

1996թ. սեպտ. ք. Երեւան

Հետաքրքիր երեւույթ է Ռոբերտ Եսայանի պոեզիան: Եվ անկրկնելի՜ է ինքը` Ռոբերտը, որպես մարդ, անհատականություն: Հինավուրց հայկական հողն ազատեց` որպես հրետանու զինվոր, իսկ հոգեւոր աշխարհում «տարածքներ գրավեց» իր բանաստեղծությամբ: Ասել է թե` Աստծո դրած նշան ունի ճակատին:

Վարդան ՀԱԿՈԲՅԱՆ

2002թ. ք. Ստեփանակերտ

Ռոբերտ Եսայանը փոքր եզերքի հզոր ուժերի եւ նրա գոյի գաղտնիքների խորհուրդն է նկարագրում:

Սերգեյ ԱԹԱԲԵԿՅԱՆ

1988թ. ք. Երեւան

Ռոբերտ Եսայանի պոեզիան արժանի է սեւեռուն ուշադրության: Այն նրա հասակակիցների կողմից իսկույն թարգմանվեց ռուսերեն ու հրապարակվելու երաշխավորվեց մոսկովյան ամսագրերում: Հայ մշակույթը իրավունք ունի հպարտանալու իր զավակով. պոեզիայի երկնակամարում հայտնվել է եւս մի տաղանդ:

Պյոտր ԿՈՇԵԼ

1989թ. Պիցունդա

Բնածին տաղանդով օժտուած բանաստեղծն է Ռոպերթ Եսայեան: Կյանքի պարզուկ կարծուած երեւույթներուն ան կը դրոշմե խորք ու հզօր մտածողութեան կնիք:

ՇԱՀԱՆԴՈՒԽՏ

2002թ. ք. Բեյրութ

Ազգային մակարդակի վրայ Ռոպէրթ Եսայեան կը գծէ ընթացքը Հայ ժողովուրդի պատմութեան, անդրադառնալով Եղեռնին, ապա Արցախեան Պահանջատիրութեան, որոնք ներքին, անյայտ միջոցներով բանաստեղծական պատկեր ու զգացողութիւն կը փոխանցեն քերթողին եւ տարերային ուժով կը լեցնեն անոր էութիւնը, որ ե՛ւ մարդկային, ե՛ւ ազգային մակարդակներու վրայ կը մտորի ճակատագրի, Անհունի, յաւիտենութեան, արդարութեան ու այն բոլոր արժեքներուն մասին, որոնք կեանքին կու տան իմաստ ու հայ ազգին` յարատեւելու կամք:

Ս.Դ. ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ

«Ազդակ», 16 նոյեմբեր, 1995թ.

Բեյրութ

Ռոբերտ Եսայանի պոետիկան հագեցած է քնարական զեղումներով, փիլիսոփայական հայեցողությամբ, բնապաշտությամբ, անակնկալ հայտնագործում-հայտնություններով, գեղագիտական նրբին զգացողությամբ, աֆորիստիկ ձեւակերպումներով, միանգամայն ինքնատիպ տաղաչափությամբ:

Նարինե ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ

«Գրական թերթ», 18 ապրիլի 2003թ.

ք. Երեւան

Ավանդները մեռած չեն, կարող են քաղցր խեժի կպչուն համով երբեմն ծածկվել, բայց «առասպելն այրերի» անպայման կթակի մեր դուռը:

Հենվելով մեր հազարամյա ապրելաձեւի վրա, «մեր բրածո ընդերքից» անհրաժեշտ է պոկել շիկացած մի թել (հասկացեք թելեր) եւ ցնցել աշխարհը:

Համոզված եմ, որ Ռոբերտ Եսայան ստեղծագործողը, լծորդված ժամանակների մեջ, երեւույթ է արդի պոեզիայում, իսկ ապագան կմտցնի նաեւ իր պարտադիր ուղղումները:

Խաչիկ ԲԱՂԴԱՍԱՐՅԱՆ

Բերձոր 2007թ.

ՍԱՀԱՆՔՆԵՐՈՒՄ ԱՆՈՒՐՋԻ

Հուշերիս պարսը հիմա օրորում է երեկոն:

Քո գգվանքի վրանում ես ապրել եմ` որպես հյուր:

Դեմքս ծեփված է բոլոր վայրկյանների վրա քո,

Որ տալիս ես մեկ առ մեկ բախտագուշակ գնչուհուն:

Մի՛ վատնիր քեզ, սիրելի՜ս: Սահանքները անուրջի

Մեզ չեն օգնի: Նրանք քեզ կպարուրե՜ն խաբկանքով:

Դու քո վիհն ես: Ահավո՜ր մի լռություն է իջել

Բառերին, որ փարվել են, գգվել իրենց դրախտով:

Բառերը մեզ կողոպտել ու չեն տվել մեզ ոչինչ,

Տաքացել մեր կրակով ու հեռացել են փութով.-

Ու՞մ պահուստով են սնվում ավազակներն այդ չնչին:

Ինչպե՞ս շուրթս ազատեմ պատանքներից քո շնչի

Եվ ինքս ինձ սփոփեմ գարնանալուր պտույտով,

Երբ մեր բա՜խտն է սայթաքել սահանքներում անուրջի:

* * *

Կարեն Մնացականյանի

հիշատակին

Ոսոխն ետ քաշվեց: Ճանապարհն ասես

Օձի շապիկ է` գետափին ընկած:

Հողի արցունքն է մրգի՜ պես հասել:

Շուրթերիս Աստծո պատկերն է խոցված:

Խոցվա՛ծ է լույսը, մութը` խոշտանգվա՜ծ,

Կոպիս տակ հուշի կածանն է բարակ,

Իսկ իմ քրտինքի կաթիլը ընկած

Կայծքար է դառնում, բուրվառ ու կրակ:

Կայծքա՛ր է դառնում, բուրվա՜ռ ու կրա՛կ

Երթս, որ լեռան խորքից եմ հանել…

Հո՜ղ իմ հայրենի, քո աստղի համար

Իմ արյան միա՛կ երկինքն եմ քամել,

Բախտս քո բախտի խաչին եմ գամել,

Որ քո երա՜զը… հավերժ հուրհրա՛…

ԹՈՒՂԹ ԵՎ ԼՌՈՒԹՅՈՒՆ

Պարույր Սեւակին

Ով կարծում է, թե երազը առասպելյան

Կարոտ է մի աննպատակ այցելուի,

Որ կողպելով հազիվ դուռը պարապության`

Շտապում է զուգել նրան ծեսով տողի

Եվ այդ քայլը համարում է սուրբ ավետո՜ւմ,

Եվ այդ քայլը համարում է շնո՜րհ վերին-

Կխորտակվի իր քմայքի ծանծաղուտում`

Կուլ գնալով կրքապտույտ փրփուրներին:

Չէ-որ թուղթը իրականում պահում է միշտ

Այն կտրված ծառի ո՜ղբը օրհասական,

Որի կյանքից երազաբույր ու փառաշո՜ւք

Մնացել է ինքը` որպես համր վկա,

Որպես հողից շատրվանող ճերմակ բողոք

Ու հետմահու չակնկալվա՜ծ մի ծառացում:

ՄԵՆԱԽՈՍՈՒԹՅՈՒՆ

Օրը այս խուլ դռան համար`

Այրո՜ղ բռնակ…

Դռան ճեղքով լույսն է հոսում`

Խիղճը անմար:

Հոսում են ներս երկինքը եւ

Բախտը կուրաչ,

Իսկ դեպի դուրս (սո՛ւտ է երգն էլ)-

Ո՛չ մի հոսանք…

Ոչ մի երազ չի՜ բնակվում

Այս տան ներսում.

Մղձավանջի խավար անկում,

Վա՛խն է հոսում…

Արմատների լույսն է բակում

Մենախոսո՜ւմ…

ՀԱՎԱՏԱՄՔԻ ՇՈՒՐՋՊԱՐ

Պատրանքների ծվեններ կան օդում թեւող,

Որ իջնում են մահասարսուռ

ցանկապատին.-

Գուցե դրանք հոգիներ են` երկնի թեւով

Քսվում են մեր երազներին` մեղկ ու

պատիր:

Եվ թվում է` նրանք իրենց ուսերին պիրկ

Մի գմբեթ են պահում` Աստծո լու՜յսը վրան.-

Գուցե հենց այդ լու՜յսն է, որ մեզ

մաքրու՜մ է միշտ,

Որ հյուսել է հավատամքի շուրջպարը այս:

Ժամանակն է շարժվում դեպի եկեղեցին,

(Կազատվի՞ նա կեղծիքներից իր

շերտավոր),

Ժամանակը` որ իջնում էր, ինչպես կացին,

Շուրջը փռում երազների մոխիր ու ողբ:

Օ՜, զոհերի հոգինե՜րն են հողից զատվում,

Լուսաբացի փետուրներով ողջը պատում:

ՏԱՏԱՆՈՒՄ

Շուրթերիս վրա բաբախող լուսնի

Շողն է թափանցել մութ խորքերը իմ,

Ուր բորբոքվել է երկվության կռիվն,

Ու սրի շե՜ղբ է փրկության հույսն իմ:

Լույսը իջնում է, մութը` բարձրանում,

Քարավանների անցուդարձի տակ

Փոշի են դառնում նշխարներս թանկ,

Եվ իմ մանկության ձա՜յնն է խլանում:

Մերթ իմ ոտքի տակ փոխվում է վիհի,

Մերթ կանթեղի պես կախվում է հեռվում.

Վրե՜ժ է առնում պատկերս ինձնից,-

Եվ մոլուցքն այդ սեւ չի՛ հանգստանու՜մ.

Մութը իջնում է, լույսը` բարձրանու՜մ…

Ոգու մոխի՜ր է թափվում անհունից…

ԴԱՏԱՐԿ ՇՐՋԱՆԱԿ

Առօրյա կյանքի շրջապտույտում

Օրորվող քանի՜ դատարկ շրջանակ,

Քամված հոգիներ, որ չե՜ն խոցոտվում,

Քանզի այլեւս ո՛չ մի եղանակ

Չի՜ նվագելու նրանց լարերին.-

Քարացած շուրթ է, մեռա՜ծ աղաղակ,-

Չի՛ փոփոխելու ճակատագիրն էլ

Նրանց դիրքը այս – դատարկ շրջանակ:

Ինչ-որ չլցրեց հոգին Հիսուսի,

(Խաչվեց-չզորե՜ց դատարկը լցնել),

Չի՜ լցնի ոչ մի բիբլիական ցեղ:

Եվ խղճի միջից ու մեր երազի

Դեռ մեզ է նայում դարեր շարունակ

Անհունի աչքը – դատա՜րկ շրջանակ:

ԱՆՆՎԱՃ ՈԳԻՆ ԼԵՌՆԱՊԱՐԵՐԻ

Պապիս շուրթերին ծաղկած մի հյուլե

Լուսավորում է ճանապարհը իմ,

Որ այս աշխարհում չընդունվա՜ծ հյուր է,

Աննվա՛ճ ոգին լեռնապարերի:

Պա՛պ, քո հայացքը տանիքի նման

Փրկու՜մ է մթին զարկերից հողմի,

Նրանից ցայտող ճառագայթն անմար

Օրորոցվու՜մ է դեռ մորս կողմից:

Քո կնճիռները` կարոտների բույն:

Ծիածանի թեւ, որ մնացել է

Իմ հայացքի մեջ, որպես սրբություն:

Ոգեղեն գագաթ – երազանքի հուն,-

Քո պատարագող ձայնը դարձել է

Ինձ համար արյան շրջանառություն:

ՊԱՏԳԱՄ

Իմ հայրենիք, հավատավո՜ր իմ երկիր,

չո՛ր, պատրա՛ստ պահիր միշտ քո

վառոդը,

և մի՛ կասկածիր, կհասնես բարձունքին,

ուր Եռագո՜ւյնն է, փառքիդ վառ օդը։

Եվ հիշողության ոգին է զարթնում,

որպես տիրակալ,

երբ քո երազում երկինքն է ոգի,

իսկ կյանքն՝ ուղենի՜շ,

ոչ մի վերք ու ցավ չե՛ն ընկճելու

ընթացքը Ցեղիս,

և ոչ մի պատնեշ, կափարիչ ու դուռ

չեն դիմանալու քո արիական ոգուն

շառաչուն…

Ի՛մ հայրենիք, աստղանկա՜ր իմ եզերք,

քո արյան մեջ, ոգուդ հյուլեում

բաբախո՜ւմ է մի ողջ տիեզերք,

և քո ձայնի արձագանքն անգամ

հա՜սկ է դաշտերում,

և քո հայացքի ճառագայթը բարկ

Անսահմանության թրթի՜ռն է բեղուն:

Եվ ծաղկեփունջ են մատներդ լուսե,

որոնցից նեկտա՜ր են քաղում

ճանապարհներդ աստվածաբուրմունք…

Եվ Պատարագիդ ուխտավորն ինքը՝

Հռոմի Պա՜պն է…

Ի՛մ հայրենի՛ք, դավթաբազո՜ւկ իմ

Հայաստան,

քո գոյության սյուները,

որոնց վրա հենված է երկինքը,

հավա՛տն է, լեզու՛դ, հո՛ղդ և զո՛րքդ:

Ամե՛ն Աստծո օր

ծնվում-հառնում ես,

որպես Արարա՛տ,

Աղոթքի՜ երկինք:

Եվ քո լեզվի մեջ ապրում ես, որպես

Թագավո՛ր, Զինվո՛ր:

Եվ սնվում ես դու հողից, ուժ առնում՝

հասնելով Ոգուդ աստղակամարին:

Եվ բազմատրոփ ընթացքով հիմա

հրեշտակներիդ զորքերն են շարժվում

դեպի բիբլիական ու սուրբ հանգրվան:

Եռագույնո՜վ է դիմավորում մեզ Մասիսն

արևկա…

Եվ սաղմոսում է տիեզերքն համայն

ձայնով Նարեկա…

Երկի՛ր իմ, ներկադ

քո ապագա՜ն է,

իսկ քո ապագան՝

խարի՛սխն անցյալի,

և տիգրանաթա՜գ տերությունն է քո:

ԻՄ ՀԱՎԱՏԸ

Երբ քո կայծքարե ձայնից բացվում է

առագաստը իմ ոտնահետքերի,

աստղերն են ծնվում հերկերում լույսի,

բողբոջն է պայթում,

թռչունն է խմում ցողն հորիզոնի:

Ես վերստանո՜ւմ եմ կողմնացույցն Աստծո,

և իմ ապագան դառնում է հաստատ ու տեսանելի…

Իմ ոգու հողե տանիքն է թևածում՝

փնտրելո՜վ իր պատերն ու ճրագը…

Եվ իմ ձայնը ոգու պես Անհայտի

թավալվում է ավազների տակ,

որպես անապատի քամի:

Եվ արյան ճիչե՜ր են բարձրանում թևերից անապատների…

Ես հո՜ւյսն եմ անհայտ կորածների:

Ես լո՜ւյսն եմ կենդանի թաղվածների:

Լուսաբացը սկիզբ է առնում իմ խոսքերի՛ց…

Որտեղ էլ հասնեմ՝ ես Անսահմանի շնչառությո՜ւնն եմ…

Ես աշխարհ եմ եկել,

թե՞ ավելի շատ մնացել եմ

արգանդում հիշողության:

Ինձ թալանե՜լ են,

բայց ես չե՛մ զատվել ոգուց պատմության,

զարկե՛լ են,

իսկ ես վերածնվե՜լ եմ,

որպես Հայաստա՛ն:

Ես հա՛յ եմ, անսպա՜ռ մի աղբյուր

Արևելքի ոգու խորանում:

Հայտնությունս սա՛ է.

դղրդում են ցավի անդունդներն անհագ,

և Թուրքիան, որպես

կափարիչ Խավարի, գլորվո՜ւմ է

պատմության աստիճաններով…

Եվ Մասիսն Հիսուսի Նոր Գալուստի դո՜ւռն է…

* * *

Աստված իդեա՜լ է. ձգտո՜ւմ եմ հասնել,

ոգիս կամուրջ է այս ճանապարհին,

որով անցնում են բառերն իմ հասուն,

ես ի՞նձ եմ հասնում, թե… Մասիս սարին:

«Եղիցի լույս»

Թիվ 1 (191) 2019

Խոսք բանաստեղծի մասին Սիրելիդ իմ Ռոբերտ Եսայան Ինչ-որ կարեւոր բան էի փնտրում եւ քրքրում էի խառնիխուռն գրքերս ու թղթերս եւ նրանց մեջ գտա քո բանաստեղծությունների գիրքը` «Նժարը»: Հիմա, երեւի մեծ ուշացումով, գիրքդ կարդացի անկեղծ հիացումով եւ պիտի ասեմ, որ քո «Նժարը» թերեւս ամենից ծանր է կշռում իմ ընթերցած շատ բանաստեղծական գրքերի համեմատ… Դու իսկական բանաստեղծ

Read More


Նվարդ Սողոմոնյան / Իր ժամանակների բանաստեղծական վավերագիրը

Բանաստեղծ, «Հայրենյաց պաշտպան» և «Շուշի» թերթերի խմբագիր Ռոբերտ Եսայանը ճանաչված անուն է համահայկական գրական դաշտում: Նա ավելի քան երեք տասնյակ ժողովածուների հեղինակ է:

Նրա անդրանիկ ժողովածուն, որ հրատարակվել է Երևանում, գրավել է հայ անվանի գրողների, գրաքննադատների, ինչպես նաև ընթերցողների ուշադրությունը: Նա մասնակցել է նաև Արցախյան ազգային-ազատագրական պատերազմին` գրիչը փոխարինելով զենքով: Բանաստեղծի 60-ամյա հոբելյանը նշվեց «Գրիգոր Նարեկացի» համալսարանի դահլիճում, որին ներկա էր նաև ԱՀ մշակույթի, երիտասարդության հարցերի և զբոսաշրջության փոխնախարար, պատմական գիտությունների թեկնածու Մելանյա Բալայանը:

Միջոցառումը բացեց ԱՀ ԳՄ նախագահ, բանասիրական գիտությունների դոկտոր, պրոֆեսոր Վարդան Հակոբյանը` նշելով, որ առաջին իսկ բանաստեղծություններից հասկանալի դարձավ, որ ասպարեզ է իջել տաղանդավոր ստեղծագործող, ով մշտապես մնաց բանաստեղծության հետ: Ռ. Եսայանը առանձնահատուկ երևույթ է և՛ որպես պոետ, և՛ որպես քաղաքացի: Նա այն բանաստեղծներից է, որ բերեց իր ոճը, աշխարհընկալումը, իր բառը, քայլը, շարժումը, իր գեղագիտությունը: Նրա բանաստեղծության փիլիսոփայությունը հենվում է կյանքի վրա, որը նա վերարտադրում է բարձր արվեստով:

ԱրՊՀ դասախոս, բանասիրական գիտությունների դոկտոր, պրոֆեսոր Սոկրատ Խանյանը նշեց, որ անցյալ դարի 80-ականներին գրական ասպարեզ իջավ խոստումնալից մի սերունդ, որի մեջ առանձնանում է Ռոբերտ Եսայանն իր թարմ, պատկերավոր մտածողությամբ, բովանդակային, հոգեբանական խորքերով:

ԱրՊՀ դասախոս, մանկավարժական գիտությունների թեկնածու, բանաստեղծ Արկադի Թովմասյանը, «Գրիգոր Նարեկացի» համալսարանի հայ գրականության ամբիոնի վարիչ Ժաննա Բեգլարյանը, բանաստեղծ, երգիծաբան Դավիթ Միքայելյանը, բանասիրական գիտությունների թեկնածու Ամալյա Գրիգորյանը, բանաստեղծուհի Քանաքարա Քոչարյանը, ԱՀ ժողովրդական արտիստ Լեոնիդ Հարությունյանն իրենց ելույթներում ներկայացրին հոբելյարի անցած գրական-ստեղծագործական ճանապարհը: Բանաստեղծը բաց երակ է և զգում է ժամանակի բևեռացումները: Նրա առաջին իսկ տողերում ընդգծված են իրականության խորքերն ընկալելու ինքնատիպությունը: Բառը նրա գրչի տակ դրսևորվում է տարերքի ամբողջ ուժով: Հոգեբանական պատկերներով ոչ միայն բանաստեղծության ոգին է բացահայտվում, այլև ժամանակի դիմագիծը, և նա կամա-ակամա դառնում է ժամանակի գեղարվեստական վավերագիրը: Բանաստեղծի ճակատագիրը ոչ միայն մեկ անհատինն է, այլև կրում է մարդկային տառապանքների խտացած բեռը: Ռ. Եսայանի պոեզիայի ներկապնակը հարուստ ու գունեղ է, թեմաները՝ բազմազան. հայրենիք, սեր, հայրենի եզերք, ծննդավայր, հայոց բանակ և զինվորի գովք: Խաղաղության և ազատության համար պայքարող զինվորի մարդասիրությունը` որպես լույսի ու հավատի գաղափար, ամենատարբեր կիրառումներով է մարմնավորվում բանաստեղծի պոեզիայում, որը և նրա գեղարվեստական խոսքին հաղորդում է անմիջականություն, դարձնում ավելի հնչեղ ու համոզիչ: Ռ. Եսայանի պոեզիան, մանավանդ Ազատամարտի մասին գրված նրա գործերը, ունեն մի առանձնահատկություն. նրանք ոչ թե ազատագրական պայքարի մասին են, այլ պարզապես ստեղծվել են ռազմի դաշտում, այսինքն, Ռոբերտն ազատամարտիկ բանաստեղծ է, երկրի զինվոր, և նրա մարտաշունչ երգերի մեջ ներկայացվում է զինվորի հոգեբանությունը: Պատկերավորությունն ու մտքի ներքին դինամիզմը հատուկ են Եսայանի մտածողությանը: Բանաստեղծի բառն ապրված է, այն ցավի արտահայտություն է և հույսի ներշնչում: Եվ պատահական չէ, որ բանաստեղծի ստեղծագործություններում, անկախ թեմատիկ ընդգրկումներից ու արծարծվող խնդիրներից, միշտ առկա է լավատեսական մոտեցումը:

Ժամանակին Ռոբերտ Եսայանի տաղանդը բարձր է գնահատել անվանի բանաստեղծ Գևորգ Էմինը, իսկ բանաստեղծ Պ. Կոշելը գրել է. «Ռ. Եսայանի պոեզիան արժանի է սևեռուն ուշադրության: Հայ մշակույթն իրավունք ունի հպարտանալ իր զավակով, պոեզիայի երկնակամարում հայտնվել է մի նոր տաղանդ»: Բանաստեղծի պատկերավորությունն ու անմիջականությունը յուրովի է դիտարկել գրականագետ Սարգիս Կիրակոսյանը` նշելով, որ նրա «բանաստեղծությունները լույսի պես պարզ, միաժամանակ` գրավիչ անմիջականությամբ, պատկերավոր ուրույն լեզվամտածողությամբ և հայոց ազգային ոգին սեփական կենսափորձով հնչեցնելու վավերական զորությամբ կաճին` բանաստեղծական հասուն բերքով ծանրաբեռ»:

Ռոբերտ Եսայանը երկրի ճակատագրով ապրող բանաստեղծ է, հրաշալի մարդ, ընկեր, ընտանիքի լավ հայր:

Սփյուռքից հոբելյարին ջերմ ուղերձ էր հղել Շուշիի «Վարանդա» մանկապատանեկան, երիտասարդական երգչախմբի գեղարվեստական ղեկավար Զաքար Քեշիշյանը:

Հոբելյանական հանդիսությանը ԱՀ մշակույթի, երիտասարդության հարցերի և զբոսաշրջության փոխնախարար Մ. Բալայանն իր ելույթում ասաց, որ բանաստեղծն անհատականություն է, և նրա «գրիչը հայացք ունի»:

Շնորհավորանքի խոսքով հանդես եկավ և հոբելյարին վարչակազմի նվերը փոխանցեց Շուշիի շրջվարչակազմի ղեկավարի տեղակալ Սարգիս Գալստյանը։

Շուշիի Մ. Խանդամիրյանի անվան դրամատիկական թատրոնի դերասան Գայանե Առուշանյանն ասմունքեց հոբելյարի ստեղծագործություններից:

«Հայացք ձգելով իմ գրական ճանապարհի վրա, մտածում եմ, որ ամեն ինչ ի սկզբանե որոշված չէր,- իր ելույթում ասաց հոբելյարը,-ճշմարիտ է և այն, որ առանց բարի մարդկանց աջակցության, իմ ճանապարհը տեղ չէր հասնի: Նրանք մղեցին ինձ դեպի գրական հուն և պոետական որոնումների, նոր հորիզոնների»:

«Եղիցի լույս»

Թիվ 1 (191) 2019

Բանաստեղծ, «Հայրենյաց պաշտպան» և «Շուշի» թերթերի խմբագիր Ռոբերտ Եսայանը ճանաչված անուն է համահայկական գրական դաշտում: Նա ավելի քան երեք տասնյակ ժողովածուների հեղինակ է: Նրա անդրանիկ ժողովածուն, որ հրատարակվել է Երևանում, գրավել է հայ անվանի գրողների, գրաքննադատների, ինչպես նաև ընթերցողների ուշադրությունը: Նա մասնակցել է նաև Արցախյան ազգային-ազատագրական պատերազմին` գրիչը փոխարինելով զենքով: Բանաստեղծի 60-ամյա հոբելյանը նշվեց «Գրիգոր

Read More


Արտաշես Ղահրիյան / Չկորցնենք պահը

Հայոց դիվանագիտական միտքը ինչպես անցյալներում, այսօր էլ, կարծում եմ, պահի թերատ ընկալման մեջ է գործում: Երկու դեպքում էլ՝ ամբողջական շահը, թե դրա հնարավոր մասը ստանալու վեհերոտությունն է զգալ տալիս: Մի դեպքում կարծես մեզ՝ հայերիս տրված չէ ամբողջը, իբր՝ ո՞րն է մեր կշիռը, որ ձգտենք դրան, մյուսում՝ քիչը ստանալու հնարավորությունում ինչո՞ւ տարվել անհնարին շատի երազանքի մոլուցքով: Պատմական փորձն այնքան վկայող է:

Ծանր հոգեբանական այս բարդույթը արցախյան հարցի դիվանագիտությունում էլ է առկա, բայց այդ մասին՝ հետո: Խնդիրն այն է թե պղտոր ջրում կարո՞ղ ես չկորցնել ազգային շահը: Թե՞ վիճող երկու դիվանագետից մեկը մյուսին կանգնեցնելու է՝ ոտդ վերմակիդ չափով մեկնիր, ինչը մթագնելու է ապագան: Առաջին անկախ Հայաստանի հանրապետության ղեկավարությունը Սևրի դաշնագրի սպասման մեջ կորցրեց այդ ժամանակվա ամբողջական տարածքի մեծ մասը՝ Կարսը, Սուրմալուի գավառը և այլն. 1920-ի մայիսին մերժվեց բոլշևիկյան Ռուսաստանի հորդորը՝ միանալ իրեն մոտ 70 հազար կմ2 տարածքով: Ընթերցելով Մոսկվա մեկնած Լևոն Շանթի պատվիրակության անդամի՝ Համբարձում Տերտերյանի տարիներ անց՝ 1946-ին Բեյրութում հրատարակած «Երիտասարդությունը որպես քավության նոխազ» գիրքը մոսկովյան բանակցությունների մասին՝ գալիս ես համոզման, որ, այո, տանուլ է տրվել մեծ ՊԱՀը: Ո՞վ է մեղավոր՝ մե՞նք, թե նրանք, ովքեր թեկուզ անբարո իշխանապետությամբ պահպանելու էին երկիրը թուրքական անվիճելի նվաճումից: Ասել, թե Թուրքիան քայքայված էր, թույլ, Սարդարապատում և այլուր պարտվեց, բայց հետո, տարիներ ա՞նց, չէ՞ որ ուժեղանալու էր: Ինչպե՞ս Սիրիայից այդ թույլ վիճակում խլեց Ալեքսանդրետի սանջակը, 1974-ին էլ Կիպրոսի մասը, այսօր էլ… Բոլշևիկների գրաված 29 հազար կմ2 այսօրվա Հայաստանը անկախ մնալու դեպքում փրկվելո՞ւ էր թուրքական ախորժակից դեռ 1920-30-ականններին կամ հենց հաջորդած մեծ պատերազմի խառնակ ժամանակ… Ո՞վ էր մեզ պաշտպանելու, եկեք ճիշտը դատենք: Ո՞վ էր մեզ վերադարձնելու կորսվածը: Իսկ ի՞նչ եղավ Սևրի դաշնագիրը: ԱՄՆ-ի սենատն այն չվավերացրեց: Դե, արի հայհոյիր Լենինի կառավարությունը: Երբ դու երկիրդ հանեցիր նրա ենթակայությունից, նա ինչպե՞ս էր գործելու: Բաքվի 1920-ի այսպես կոչված արևելքի ճնշված ժողովուրդների ժողովում անկախ Հայաստանը չէ՞ր որակվելու իմպերալիստական՝ բոլշևիկ Զինովևի և այլոց կողմից: Դեռ հարց է, թե Ալեքսանդրապոլ-Երևան-Բաքու երկաթուղու չգոյության դեպքում մեզ կմնա՞ր այսօրվա Հայաստանը, որն այդ պահին ընդամենը 9 հազար կմ2 տարածք էր, հետո միայն կազմավորվեց 29 հազարի: Դիվանագիտական միտքը գործում է ոչ միայն տվյալ պահը, այլև տասնամյակներով հեռու ապագան նկատի առնելով. շատ հետո՝ 1991-ին անկախանալիս կունենայինք առաջին հանրապետության իրական տարածքը: Պատմաբան Աշոտ Մելքոնյանին հիշեցրի Տերտերյանի գիրքը, որը վկայում է բոլշևիկների գծած այսրկովկասյան երկրների քարտեզը. Այնտեղ ամենամեծը Հայաստանն է՝ առաջարկվող զգալի օժանդակությամբ: Անվանի գիտնականն ասաց. «բլեֆ էր»: Գուցե բլեֆ չէր, պարոն Մելքոնյան, բլե՞ֆ էր մեզնից առաջ Լեհաստանին ու Ֆինլանդիային 1918-ին անկախություն շնորհելը: Մերոնց հետ բանակցողն էլ մերազգի Լևոն Կարախանն էր, Ռուսաստանի արտաքին գործոց նախարար Չիչերինի տեղակալը: Եվ հիշյալ գրքի վկայմամբ էլ Լենինն ասել էր՝ «Չե՞ն ուզում, թող գնան իրենց գլխի ճարը տեսնեն»: Այդ քարտեզը 1960-ին անձամբ տեսել եմ Կարմիր հրապարակի Լենինի տուն-թանգարանում: Ադրբեջանը զբաղեցնում էր մերձծովյա փոքր տարածք:

Այսօր էլ մեր ճակատագրի կողմնորոշման պատմական պահի մեջ ենք, մեզ համար Արցախի հարցի լուծման երկու հնարավոր ձև գոյություն ունի՝ միջազգայնորեն ճանաչում և միացում մայր Հայաստանին: Անձամբ սխալ եմ համարում առաջինը, որի իրականացման դեպքում, թեկուզ ընդունելի, ասենք, նախքան միացումը, կարծում եմ, կորցնելու ենք երեք տասնամյակի ջանքն ու երազանքը: Եվ հետևելու է մեծ ժամանակահատվածի համաժողովրդական հուսալքությունը՝ «ինչպե՞ս չպատկերացրինք»: Այդքան դյուրին չի լինելու անկախ Արցախը Հայաստանին միացման գործընթացը, որովհետև այն միայն հայության ցանկությամբ չի, որ պիտի գլուխ գա: Անկախ Արցախը ոտի կոխան է դառնալու: Բիզնեսն անելու է իրենը, նաև սև գործը: Երկիրը վերածվելու է անկառավարելի շուկայի: Այնտեղ տերուտիրականը լինելու են նրանք, ովքեր պտտեցնելու են շահամոլության թափանիվը: Միջազգայնորեն գործող այս աղետի դեմ խաղ չկա: Նույնիսկ մեր թշնամին է օգտվելու հնարավորությունից՝ ներխուժելու «անկախ» երկիր՝ ոչ միայն առևտրական գործով: Ո՞ր կարգուկանոնով կարող ես դեմն առնել: Թուրքական բիզնեսն այսօր նվաճում է Վրաստանը, առկա դժգոհությունը ելք չունի: Անձամբ ուրախ եմ, որ հայ-թուրքական պայմանավորվածությունները մնացին թղթի վրա: Նոր իրավիճակը կաշկանդելու է նույնիսկ մայր Հայաստանի դերակատարությունն Արցախում: Ինքնակոչ «տերը»՝ Ռուսաստանը, մեր երկրի խնդրում շարունակելու է երկդիմի խաղը՝ երկու հանրապետություններին «հաշտեցնելով»՝ մնալ թելադրողը: Հիշում ենք՝ Երևանում Ռուսաստանի վարչապետ Մեդվեդևը Սերժ Սարգսյանին առերեսեց հարցի լուծման հեռանկարը՝ «պետք է սպասել էլի մի երեսնամյակ»: Սա անառարկելի թելադրանք է: Ուրեմն մնանք պահի մեջ՝ հետամուտ միացմանը Հայաստանին, եթե ուզում ենք, որ մենք լինենք մեր երկրի տերը: Նա, ով կբանավիճի սրա դեմ, թող սպասի իր ուզածին: Երեսունամյա մեր անկախությունը հնարավորություն ընձեռեց հայկական երկու հանրապետություններին ներհյուսվել բոլոր բնագավառներում՝ տնտեսական, ֆինանսական, իրավական, ռազմական, մշակույթային, կրթական և այլն, ինչն այսօր հրամայական է դարձնում կյանքի կոչել Արցախի 1991թ. հանրաքվեն՝ միանալ մայր երկրին: Գործընթացը միայն հայության ներքին խնդիրն է, դրսի իրավական միջամտության ոչ մի հիմք չունի: Մինսկի խումբն էլ, շահագրգիռ միջազգային բոլոր կառույցներն էլ քաջատեղյակ են՝ սա արցախահայության պատմական հայկական երկիրն է: Հասել ենք համայն հայության պատմական երազանքի իրագործմանը երկու ազգային ժողովների համատեղ վավերացմամբ, որը կողջունեն շատ ու շատ երկրներ ու միջազգային կազմակերպություններ: Մեր քայլը ոչ մի շանս չի տա Ադրբեջանին: Ժողովրդի տարագիր զավակները երեսները շրջելու են դեպի միացյալ Հայաստանը, ի նպաստ են բերելու իրենց գործունեությունը, տուն են դառնալու ոգեկոչման ալիքով: Արտագաղթն է նվազելու, համընդհանուր ազգային համախմբվածություն է տիրելու ամենքին: Գրվելու է հայոց պատմության լուսավոր էջը: Հայաստանն ունենալու է միջազգային գրավչություն: Գործն արվեց՝ նպատակը կարդարացվի, չարվեց՝ կմնանք Մեդվեդևի էլի մի երեսնամյակի սպասման մեջ: Երկու հանրապետությունների սրբազան պարտքն է նախաձեռնել: Մեր վիճակում մեր թշնամին վայրկյան իսկ չի վարանի: Ո՞ր քննադատությունն ու չկամությունն են, որոնք շրջելու են վճիռը: Ղրիմը մեզ համար որպես օրինակ:

Դիվանագիտությունում ամենավտանգավորը վեհերոտ լրջությունն է, թվացյալ կեղծ շրջահայացությունը:

Հայոց դիվանագիտական միտքը ինչպես անցյալներում, այսօր էլ, կարծում եմ, պահի թերատ ընկալման մեջ է գործում: Երկու դեպքում էլ՝ ամբողջական շահը, թե դրա հնարավոր մասը ստանալու վեհերոտությունն է զգալ տալիս: Մի դեպքում կարծես մեզ՝ հայերիս տրված չէ ամբողջը, իբր՝ ո՞րն է մեր կշիռը, որ ձգտենք դրան, մյուսում՝ քիչը ստանալու հնարավորությունում ինչո՞ւ տարվել անհնարին շատի երազանքի մոլուցքով:

Read More


Սվետլանա Խաչատրյան/Արցախում թումանյանական տարին մեկնարկեց գիտաժողովով

Փետրվարյան առավոտը թումանյանական շնչով բացվեց նաև Արցախում, մայրաքաղաք Ստեփանակերտում: Արդեն 11 տարի է` Հովհ. Թումանյանի ծննդյան օրը Հայաստանի և Արցախի գրողների միությունները հռչակել են որպես Գիրք նվիրելու օր: ԱՀ ժողովրդական արտիստ Քաջիկ Հարությունյանը եւ երիտասարդ բանաստեղծուհի, Գրիգոր Նարեկացի համալսարանի դասախոս Սոնա Համբարձումյանը, լույսը բացվելուն պես, «ֆայտոնով» շրջում էին Ստեփանակերտի փողոցներում` մեծ բանաստեղծի ստեղծագործություններն արտասանելով և գրքեր նվիրելով անցորդներին: Ապա նրանց միացան գրողներ Վարդան Հակոբյանը, Սոկրատ Խանյանը, Ռոբերտ Եսայանն ու Հովիկ Մուսայելյանը, այցելեցին քաղաքի Հովհ. Թումանյանի անվան հ. 9 հիմնական դպրոց, Ամենայն Հայոց բանաստեղծի հուշարձանին ծաղիկներ խոնարհեցին, աշակերտների և ուսուցիչների հետ զրուցեցին, գրքեր նվիրեցին:

Արժևորելով օրվա խորհուրդը, ԱԳՄ նախագահ Վ. Հակոբյանն իր խոսքում նշեց, որ Թումանյանը ազգային և համամարդկային երևույթ է, նրա 150-ամյակը կնշվի ամբողջ տարվա ընթացքում՝ որպես համաժողովրդական տոնախմբություն:

Միջոցառումների շարքը շարունակվեց Գանձասարում՝ Արցախի թեմի առաջնորդ Պարգեւ Արքեպիսկոպոս Սրբազանի օրհնության ներքո: Սուրբ Մկրտիչ եկեղեցում, մոմավառությունից հետո, Մեսրոպ Մաշտոցի անվան Մատենադարանի Գանձասարի մասնաճյուղում «Թումանյանի ստեղծագործության ազգային ու համամարդկային ընդգրկումները և արդիականությունը» թեմայով գիտաժողով կազմակերպվեց, որով եւ պաշտոնապես ազդարարվեց թումանյանական տարվա մեկնարկը:

Գիտաժողովը, որին ներկա էին ԱՀ նախագահ Բ. Սահակյանը, նախարարներ, պետական այրեր, գիտնականներ ու գրողներ, ուսանողներ, նախաձեռնել էին Ստեփանակերտի Գրիգոր Նարեկացի պետհավատարմագրված համալսարանը եւ Արցախի գրողների միությունը:

Գիտաժողովը բացեց Արցախի ԳՄ նախագահ, «Գրիգոր Նարեկացի» համալսարանի ռեկտոր, բանասիրական գիտությունների դոկտոր, պրոֆեսոր Վարդան Հակոբյանը:

-Թումանյանը հոբելյանների անցկացման խնդրին,- ասաց նա,- մոտենում էր բավականին ըմբռումով և առանձնահատուկ վերաբերմունքով, քանի որ ազգը ըստ նրա, դրանով իսկ հարգանքի տուրք է մատուցում իր հոգևորին, հարգում է ինքն իրեն: Այսօր, իրոք, մեր ժողովուրդը Թումանյանին մեծարելով՝ ինքն իր ճանապարհն է վերահաստատում: Մոլորակի բոլոր այն ծագերում. որտեղ թեկուզ մեկ հայ կա, այսօր նա եւս մեզ հետ տոնում է մեծ բանաստեղծի ծնունդը:

Վ. Հակոբյանը պատահական չհամարեց Ամենայն հայոց բանաստեղծի ծննդյան 150-ամյակը Գանձասարի սրբատանն անցկացնելը: Մանավանդ՝ խորհրդանշական է դա, այն առումով, որ Թումանյանի ընթերցած եւ սիրած առաջին գրքերից մեկը` Խ.Աբովյանի «Վերք Հայաստանի» վեպի հետ միասին, Գանձասարի Հասան Ջալալյանների տոհմից սերված Սարգիս Ջալալյանի «Ճանապարհորդությունի մեծն Հայաստան» երկհատորյակն էր, որը պատանի բանաստեղծին «պատմում» էր մեր ազգագրության, հայոց եկեղեցիների, վանքերի մասին:

Այնուհետեւ ողջույնի խոսքով հանդես եկավ ԱՀ ԿԳՍ նախարար Նարինե Աղաբալյանը: Թումանյան երեւույթի էությունը նրանում է, -ընդգծեց նա,-որ յուրաքանչյուր սերունդ, յուրաքանչյուր ոք նրան համարում է իրենը: Նա ապրեց մեծ` տիեզերական կյանքով, ստեղծեց հանճարեղ գործեր, թարգմանեց համաշխարհային մեծերին, ակտիվորեն զբաղվեց քաղաքացիական, հասարակական գործունեությամբ, գլխավորեց ընկերություններ և կարողացավ լինել այն բացառիկը, ում սիրում ու մեծարում է ամբողջ ազգը:

Իր խոսքում Արցախի մշակույթի, երիտասարդության հարցերի և զբոսաշրջության նախարար Լեռնիկ Հովհաննիսյանը գոհունակությամբ նշեց, որ դրվատելի է մեծ թվով ուսանողների մասնակցությունը գիտաժողովին: Ես ընդգծեցի այս հանգամանքը,- ասաց Լ.Հովհաննիսյանը,- նրա համար, որովհետեւ երիտասարդությունը միշտ եղել է Թումանյանի ուշադրության կենտրոնում: Այսպես, դեռեւս երիտասարդ Երվանդ Լալայանը Շուշիում իր հանրահայտ ազգագարական հանդեսը /1895թ./ հիմնադրելուց մեկ տարի հետո, երբ տեղափոխել էր Թիֆլիս, նրա առաջին խորհրդատուներից մեկը Թումանյանն էր: Նրա հորդորով է Լալայանը նախաձեռնել Արևելյան Հայաստանի գավառների ազգագրական ուսումնասիրությունը, որի առաջին գրախոսն ու խմբագիրը հենց ինքը՝ Թումանյանն էր:

Գիտաժողովին ներկայացված էին շուրջ երկու տասնյակ զեկուցումներ, որոնք ներկաները լսեցին ուշադրությամբ: Զեկուցումներով հանդես եկան բանասիրական գիտությունների դոկտոր, պրոֆեսոր Վարդան Հակոբյանը /«Պատկեր. առարկայականությունից դեպի էութենականը, ժամանակի եւ տարածության տարրալուծումը բառի մեջ»/, ԳՆՀ գրականության ամբիոնի վարիչ, բանասիրական գիտությունների թեկնածու Ժաննա Բեգլարյանը /«Ազգային ողբերգության արտացոլումը Թումանյանի ստեղծագործություններում»/, ԳՆՀ Միջազգային կապերի և հետազոտությունների կենտրոնի պատասխանատու, Արևմտահայերէնի, հայագիտութեան գիտահետազօտական Լուտովիկա և Յակոբ Այնթապլեան կեդրոնի տնօրեն, բանասիրական գիտությունների թեկնածու Ամալյա Գրիգորյանը /«Գրողի քննադատական հայացքները և նրա արծարծած խնդիրների արդիականությունը»/, գրող, հրապարակախոս Արտաշես Ղահրյանը /«Թումանյանը՝ ամենուրական»/, ՄՄՀ ռեկտոր, մանկավարժական գիտությունների թեկնածու, դոցենտ, ՄՄՀ պրոֆեսոր Դոնարա Գաբրիելյանը /«Ամենայն հայոց բանաստեղծի ստեղծագործությունները՝ ռուսերեն»/, ԳՆՀ մանկավարժության և հոգեբանության ամբիոնի վարիչ, մանկավարժական գիտությունների թեկնածու Արկադի Թովմասյանը /«Ժողովրդական կերպարներ. նրանց հոգեբանական դրսևորումները»/, բանասիրական գիտությունների թեկնածու Կիմ Գաբրիելյանը /«Նորի և ավանդականի գեղարվեստական համադրությունը Թումանյանի արձակում»/, ԳՆՀ լեզուների ամբիոնի վարիչ, բանասիրական գիտությունների թեկնածու Ռենա Մովսիսյանը /«Ժողովրդական լեզու, ոճ և մտածողություն»/, գրող հրապարակախոս Ռոբերտ Եսայանը /«Ժողովրդական տրամադրությունների արտահայտությունը բանաստեղծի քնարերգության մեջ»/, ԱրՊՀ գրականության և լրագրության ամբիոնի դասախոս, բանասիրական գիտությունների դոկտոր, պրոֆեսոր Սոկրատ Խանյանը /«Մեծ լոռեցին և Շեքսպիրը»/, ԱրՊՀ գրականության և լրագրության ամբիոնի դասախոս, բանասիրական գիտությունների թեկնածու, դոցենտ Զինաիդա Բալայանը /«Բալլադների փիլիսոփայական մեկնադաշտը»/, գրող, հրապարակախոս Դավիթ Միքայելյանը /«Գրողի իմաստասիրությունը և ժողովրդական երգիծանքի գեղարվեստական մարմնավորումը»/, ԳՆՀ ՈՒԳԸ նախագահ, բանասիրական գիտությունների թեկնածու Նանար Սիմոնյանը /«Մանկագրության զարգացման վերնընթացն անցյալ դարասկզբի հայ գրականության ընդհանուր համապատկերում»/, ԳՆՀ հասարակայնության հետ կապերի և գովազդի բաժնի պատասխանատու Սոնա Համբարձումյանը /«Գրականությունը մարդու իրավունքների պաշտպանության պայքարում»/, ԳՆՀ գրականության ամբիոնի դասախոս Աննա Բալայանը /«Գրականությունների բարեկամությունը ժողովուրդների բարեկամություն է»/, ԳՆՀ գրականության ամբիոնի դասախոս Տաթև Պողոսյանը /«Թումանյանը և Իսահակյանը»/, ԳՆՀ լեզուների ամբիոնի դասախոս Անի Շիրինյանը /«Բանաստեղծի ստեղծագործական ոգեշնչումները և նրա սուրբգրային խորհրդածությունները»/, ԳՆՀ ՀԼԳ բաժնի երկրորդ կուրսի ուսանողուհի Անգելինա Առստամյանը /«Իրականի և անիրականի համադրությունը հեքիաթում»/:

Գիտաժողովն ամփոփիչ խոսքով եզրափակեց Վ. Հակոբյանը. «Ինչքան շատ ենք մոտենում Թումանյանին, այնքան համոզվում ենք, որ գրեթե չգիտենք նրան, տեսնում ենք, որ կա նոր Թումանյան: Ու եթե մենք միշտ գնանք դեպի նոր Թումանյանը, շատ բաներ կհայտնագործենք, մենք մեր ժողովրդին մեր մեջ ու ինքներս մեզ կրկին ու կրկին կհայտնագործենք: Թումանյանի ամբողջ ծածկագրությունը հենց սրա մեջ է: Թումանյանը մեզ աչքեր է նվիրում` տեսնելու այն, ինչ մինչև հիմա չենք տեսել, նրա ցանկացած բառ իր վրա հազար դուռ ունի, քանի՞սն ենք բացել այդ դռներից. ամեն մեկս` հազիվ մեկ: Բայց փորձենք այդ դռների կոդը իմանալ և ներս մտնել…»:

Գիտաժողովի վերջին ակորդը տվեցին ժողովրդական դերասան Քաջիկ Հարությունյանը, որը հիանալի ասմունքեց «Մի կաթիլ մեղր» և Գրիգոր Նարեկացի համալսարանի ուսանողուհի Ռուզաննա Մելքումյանը, որը կատարեց մի հատված «Անուշ» օպերայից:

Թումանյանական միջոցառումները շարունակվում են:

«Եղիցի լույս»

Թիվ 2 (192) 2019

Փետրվարյան առավոտը թումանյանական շնչով բացվեց նաև Արցախում, մայրաքաղաք Ստեփանակերտում: Արդեն 11 տարի է` Հովհ. Թումանյանի ծննդյան օրը Հայաստանի և Արցախի գրողների միությունները հռչակել են որպես Գիրք նվիրելու օր: ԱՀ ժողովրդական արտիստ Քաջիկ Հարությունյանը եւ երիտասարդ բանաստեղծուհի, Գրիգոր Նարեկացի համալսարանի դասախոս Սոնա Համբարձումյանը, լույսը բացվելուն պես, «ֆայտոնով» շրջում էին Ստեփանակերտի փողոցներում` մեծ բանաստեղծի ստեղծագործություններն արտասանելով և

Read More


Կիմ Գաբրիելյան / Թումանյանի գեղարվեստական արձակի որոշ առանձնահատկություններ

Մի առիթով Թումանյանն ասել է, որ ինքն իրեն արձակագիր չի համարում և որ իրեն ավելի շատ դրամատուրգ է տեսնում, թեպետ այդ ժանրով ստեղծագործությոններ չունի: Ըստ էության` դրամատիկական գործ գրելը պարզապես եղել է նրա չիրականացած երազանքը: Գրողի արխիվներում չեն պահպանվել տվյալ ժանրի ձեռագրեր, ուստի դժվար է միանշանակ գնահատել Մեծ լոռեցու ինքնաորակումը:

Թումանյանի մշակութային ժառանգության մեջ, մանավանդ վաղ ստեղծագործական շրջանում, մենք հանդիպում ենք գրական երկի այնպիսի տեսակների, ինչպիսիք են հեքիաթը, ակնարկը, զրույցը, հուշագրությունը, ֆելիետոնը: Նա անգամ փորձ է արել վեպ գրել, որը չի ավարտել ամենատարբեր պատճառաբանություններով` բազմազբաղվածություն, առողջական վիճակ, ժանրային աննախընտրություն և այլն: Թումանյանն առհասարակ չի փայլել շատագրությամբ և իր կենդանության օրոք շուրջ երկու տասնյակ կազմող պատմվածքներն առանձին ժողովածուի տեսքով հանրայնացնելու ձգտում անգամ չի ունեցել:

Այնուամենայնիվ, ինչո՞ւ էր Թումանյանն ինքն իրեն դրամատուրգ կոչում, մանավանդ, որ «չի սահմանազանցել» այդ ժանրի սահմանները: Եթե այս պարագծով զննենք նրա պոեմներն ու պատմվածքները, կնկատենք, որ դրանք ունեն կառուցվածքային ներքին նմանություններ: Խոսքը, մասնավորապես, «բեմադրական գործողությունների» մասին է: Գրողն ասելիքը ներկայացնում է միզանսցենային դասդասումներով, որն ընթերցողը ոչ թե պարզապես գիտակցորեն կլանում է, այլ նույնիսկ ներկա է գտնվում այդ իրադարձություններին: Թե՝ «Անուշ»-ը և թե՝ «Գիքոր»-ը կազմված են իրավիճակային դեկորներից, որոնցից յուրաքանչյուրը տրամաբանական համատեքստի մի բաղադրիչն է: Փորձենք խորանալ Թումանյանի պատմվածքների սինկրետիզմի մեջ:

«Գիքոր»-ը բազմադրվագ ստեղծագործություն լինելով` անտեսանելի կապով միացված է տեքստի գաղափարական առանցքին: Համբոյի «տան կռիվը», թիֆլիսյան թանձր առօրյան, հիվանդանոցային սրտաճմլիկ դրաման ունեն հոգեբանական նույն բնութագրիչները և ստեղծագործական կառույցի էկլետիկ նշանակությամբ ամբողջացնում են միևնույն ողբերգությունը: Ամեն մի տեսարան առանձին արար է, որտեղ հեղինակի ներկայությունը խիստ աննկատ է: Հերոսները երկխոսությունների միջոցով ավելի շատ բան են պատմում, քան կա բուն հեղինակային խոսքում: Հեղինակի բառընտրությունը կայանում է ոչ թե զուտ քերականական մատուցմամբ, այլ բարբառի ճիշտ օգտագործմամբ, որը գրական նյութի համար անհրաժեշտ կոլորիտ է ապահովում, բնականաբար, բարձրացնելով նաև ստեղծագործության գեղագիտական արժեքը:

Թվում է` եթե Թումանյանը ժանրային վերափոխման ենթարկեր «Գիքորը», ապա հնարավոր կլիներ դրանից նույնչափ հաջողված դրամատիկական երկ ստանալ: Նկատենք, հետագայում սեփական երկի այսօրինակ վերաձևում է կատարել նոր սերնդի արձակագիրներից Լևոն Խեչոյանը: Նրա «Սպասում» պիեսը համանուն և «Հայրս» պատմվածքների դրամատուրգիական վերակերտումն է, որով հեղինակը հավելյալ մանրամասներով փորձել է ասելիքը ներկայացնել առավել հուզական-դիդակտիկ միջավայրում, ինչը նրան հաջողվել է:

«Գիքոր»-ն առաջին անգամ տպագրվել է «Հասկեր»-ում` 1907 թվականին, բայց այն գրվել էր շուրջ մեկ տասնամյակ առաջ և պետք է լույս տեսներ «Հորիզոն» հանդեսում, որը սակայն չի հրատարակվել: Տարիներ անց, տպագրելուց առաջ, Թումանյանը վերախմբագրել է «Գիքոր»-ը, բայց թե ինչ էական փոփոխությունների է ենթարկել, դժվար է ասել, քանի որ նրա ձեռագրերը չեն պահպանվել: Արդյո՞ք մեծ գրողն այն դրամատիկական գործի վերածելու նպատակ ունեցել է. մենք կարող ենք ընդամենը ենթադրություններ անել` չբացառելով դրա հավանականությունը:

Պատկերային համակարգը գեղարվեստական ստեղծագործության ատաղձն է, որով էլ գրվածքը տարբերվում է սովորական պատումից: Եթե Թումանյանի պատմվածքներն այս չափանիշով դիտարկենք, գուցե թե զերծ թվան գեղարվեստական արժանիքներից, որովհետև մակդիրները, համեմատությունները, այլաբանություններն ու խորհրդանիշները ակնհայտորեն սակավ են: Բայց հանճարեղ լոռեցին գրական երկի գեղագիտական համակարգն ապահովելու իր յուրակերպն ուներ. նա գեղարվ եստական պատկերի փոխարեն հաճախ օգտագործել է գործողությունների իմաստավորման մեթոդը: Ընթերցողը զգայական ինֆորմացիա ստանում է այդ գործողությունների միջոցով, այլ ոչ թե տեքստային հուշումներով:

Բնորոշ է այս առումով «Գելը» պատմվածքը: Գրվածքը կարելի համարել նաև նովելաշար. բոլոր 9 մասերն էլ առանձին պատմություններ են /արարներ/, որոնցից յուրաքանչյուրը տեղի է ունենում նույն հերոսների դերակատարությամբ: Դարձյալ գերակայում են երկխոսությունները՝ ի բացառյալ չորրորդ մասի, որտեղ առավելապես հեղինակային մեկնաբանություններ են գայլի կենդանական-գազանային վարքի մասին:

Եթե պատմվածքի դիտավայրը փոխարինենք բեմով, ապա բոլոր արարների մեջ կտեսնենք նույն գյուղական անպաճույճ կացարանը, թեժացրած հին բուխարին, արտաքնապես իրարից տարբեր, սակայն հոգեաշխարհով նույնական հովիվներին, որոնց կենսափիլիսոփայությունը խարսխված է մարդկային անմիջականության վրա: Գրվածքի պարզունակ լեզուն, բարբառի յուրահատկությամբ չի պայմանավորված: Թումանյանը այս և մյուս պատմվածքներում կարևորել է ոչ թե ժողովրդական խոսվածքը, այլ մտածողության կերպը: Անգամ գրական հայերենով վերաշարադրելու դեպքում, կարծում ենք, կերպարները դարձյալ կմնան նույն պարզամտության սանդղակին:

Մի տիպական մեջբերում հիշյալ պատմվածքից. «Այ տղա, դե էն ա, ոչխարը բերում էի, տուն անեմ: Բերի գեղին մոտեցրի, մին էլ տեսնեմ ոչխարը դեսուդեն խախալ-խախալ է անում. շունն էլ հա է անում, թե ոչխարի մեջն ընկնի: Հենց էս ժամանակը շները թփի տակիցը մի գիլի վեր կալան ու ետևիցը լարվեցին»: Այստեղ ոչ այնքան բարբառային ոճն է շեշտված, որքան մտածողության ուրույն կերպը: Թումանյանը, լավ ուսումնասիրած լինելով լոռեցու ավանդական բնավորությունը, կարողացել է ստեղծել նրա ճիշտ արքետիպը: Աշխարհից անգիտակ, սակայն հարուստ կենսափորձով Անդրիաս քեռին, Շորագյալցի Ավոն և մյուսները բարի ու կոպիտ են իրենց եդեմական լեռնաշխարհի նման: Գրողի մյուս պատմվածքները` «Գաբո բիձու շերամապահությունը», «Նեսոյի քարաբաղնիսը», «Քեռի Խեչանը», «Երկաթուղու շինությունը» և ուրիշներ, նույն այս առանձնահատկությունն ունեն: Դրանք ևս կառուցված են «բեմադրական» հենքի վրա: «Նեսոյի քարաբաղնիս»-ը թերևս կարելի է անվանել մեկ արարով դրամա, որտեղ հեղինակային խոսքն աննշան է, փոխարենը շատ են երկխոսությունները:

Այսպես ասած` բեմական միջավայրն օդան է, որտեղ հարևաններով հավաքված, չիբուխ են ծխում ու քննարկում Կիրակոսի առողջական վիճակը: Թումանյանը չիբուխ ծխելուն հատուկ փիլիսոփայական իմաստ է տալիս, ընդ որում` ծխելով ուղեկցվող գործողություններն առկա են ոչ միայն նրա պատմվածքներում: Զորօրինակ` «Ծանըր տընքալով թեք ընկավ ծերը,/Երկար կոթավոր չիբուխը լըցրեց…»: /«Հառաչանք»/:

Ուշագրավ է նաև իրոնիկ տոնը, որը կարմիր թելի պես անցնում է ամբողջ ստեղծագործության միջով: Թումանյանը հոգեբանական մեկնություն չի տալիս Նեսոյի պարզամիտ նախաձեռնության հետևանքներին, որպեսզի ընթերցողական ընկալումը չմնա հեղինակային ազդեցության շրջանակում, նա զերծ է մնում պարտադրական միջամտությունից ու իր դերակատարության համեստ նշանակությամբ դառնում է իրադարձությունների լուռ մասնակիցը: Ընթերցողի մի աչքը հեղինակի վրա է` սպասելով իրավաբարոյական բացատրության, մինչդեռ Թումանյանը նրբանկատորեն այս առաքելությունը վերապահում է Նեսոյին, որի սին ինքնավստահությունը պատճառ է դառնում համագյուղացու մահվան: Եզրահանգումն էլ դարձյալ ոչ հեղինակային է` «Տո՛, դե ճակատի գիր ա էլի, հո նրանց էլ Նեսոն չի խեղդել»: Իսկ պատմվածքի վերջում Նեսոյի` լուռ նստած չիբուխ ծխելը նման է բեմական վարագույրի: Ամեն ինչ դրանով ասված է, և ենթադրություններն ու գնահատականները թողնվում են հանդիսատես-ընթերցողին:

Բեմում /նաև՛ կինոյում/ տիպական կերպարներն ընդգծելու համար հաճախ է օգտագործվում բարբառային կամ ժարգոնային լեզուն: Թումանյանի արձակը միմիայն բարբառային բազմօգտագործումներով չի շեշտվում, գրողն իր հերոսներին կերպավորում է ստույգ միջավայրում, որի մեջ նաև ապրվող ժամանակն է ուրվագծվում:

Ամենայն հայոց բանաստեղծը դասական իմաստով թատերասեր էր ու թատերագետ, նույնիսկ մի անգամ անհաջող փորձ էր արել խաղալ բեմում: Իսկ Թիֆլիսի հայոց թատրոնի բացման առիթով գրել է. «Կցանկանայինք, որ հայ հասարակությունը գնահատեր ու պաշտպաներ իր մայրենի բեմը, իր դրամատուրգներին ու դերասաններին, այսպիսով նրանց հնարավորություն տալով ավելի ուժեղանալու և իրեն համար էլ իրավունք ձեռք բերեր ավելի խստապահանջ լինելու»: Այս խստապահանջությունն էր գուցե նաև պատճառը, որ չէր համարձակվում ձեռք զարկել դրամատուրգիային: Անհնար է, որ գրական անչափելի ձիրքով օժտված Թումանյանը ցանկանար ու չկարողանար գրել դրամատիկական գործեր: Չենք բացառում նաև այդ ժանրով գրված երկերը իր իսկ ձեռքով ոչնչացնելու պարագան, որովհետև նա այդպիսի սովորություն էլ ուներ: Նույնիսկ պատգամել էր զավակներին, որ եթե հետագայում իր արխիվում անավարտ ստեղծագործություններ գտնեն, ոչնչացնեն ձեռագրերը:

Մեծ բանաստեղծի, մանկագրի, հեքիաթագրի, հրապարակախոսի ու արձակագրի հանճարը, այդուհանդերձ, չի տուժել, որ նա այդպես էլ չի գրել դրամատուրգիական գործեր: Հովհաննես Թումանյանը դարձյալ ու միշտ մնալու է «անհաս Արարատը մեր նոր քերթության»:

«Եղիցի լույս»

Թիվ 2 (192) 2019

Մի առիթով Թումանյանն ասել է, որ ինքն իրեն արձակագիր չի համարում և որ իրեն ավելի շատ դրամատուրգ է տեսնում, թեպետ այդ ժանրով ստեղծագործությոններ չունի: Ըստ էության` դրամատիկական գործ գրելը պարզապես եղել է նրա չիրականացած երազանքը: Գրողի արխիվներում չեն պահպանվել տվյալ ժանրի ձեռագրեր, ուստի դժվար է միանշանակ գնահատել Մեծ լոռեցու ինքնաորակումը: Թումանյանի մշակութային ժառանգության մեջ, մանավանդ

Read More


Ամալյա Գրիգորյան / Հ. Թումանյանի քննադատական հայացքները և նրա արծարծած խնդիրների արդիականությունը

Թումանյան գեղագետի ու մտածողի մտահոգությունների շրջանակը բավականին լայն է ու ընդգրկուն: Գրողի հետաքրքրությունների տիրույթում առանցքային տեղ ունեն ժամանակի գրական-հասարական խնդիրները և… ոչ միայն: Իր տեսական-գրաքննադատական մոտեցումներում Թումանյանը մշտապես արծարծել է օրախնդիր հարցեր, որոնք ուղղակի և անուղղակի կերպով առնչվում են թե գրականությանը, թե ընդհանրապես, արվեստին, թե մամուլին… Ավելին, դրանք ներքնապես անխզելիորեն կապված են ազգային կյանքի հիմնախնդիրների հետ:

Սկսած 19-րդ դարի 90-ական թվականներից Թումանյանը հանդես է գալիս գրական-քննադատական հրապարակումներով, որոնց մեջ հստակորեն ներկայացնում է իր ըմբռնումները, շարադրում մոտեցումները, ցույց տալիս խոսքի զարգացման ճշմարիտ ուղիները: Այսօր արդեն, տարիների հեռվից դրանց ուսումնասիրությունն ու վերլուծությունը հնարավորություն են ընձեռում անսխալ ներկայացնել գեղագետի ամբողջական կերպարը, նորովի մեկնաբանել նրա գրական ու քննադատական գործունեությունը:

Թումանյանի քննահամակարգում առանձնահատուկ տեղ ունեն բանաստեղծի, քննադատի, գրականության, լեզվի դերի ըմբռնման հայեցակարգերը: Եվ այդ ամենը նա դիտարկում է մեկ ամբողջության մեջ: Բանաստեղծը գրականության զարգացման խնդիրները վերլուծում է ռուս և համաշխարհային գրականության ձեռքբերումների ընդհանուր համապատկերում: Նա մեծապես կարևորում է գեղարվեստական խոսքի դերակատարությունը հայ ինքնության, հոգևոր-ազգայինի պահպանման գործում. «Գրականությունը, տպագրական խոսքը մի անհատի, մի ժողովրդի, մի ազգի հոգեկան կարողությունն է, որ հանդես է հանում: Եթե այդ անհատը, կամ  ժողովուրդը ունի բարոյական մի կոչում, կյանքի մի վսեմ խորհուրդ, յուր մեջ կրում է աստվածային տարր, նրա խոսքն էլ, անշուշտ կլինի արտահայտություն մաքրության, վեհության, ճշմարտության, բանական, անկաշառ դատողությունների, անկեղծ ու վսեմ մտածմունքների և գեղեցիկ զգացմունքների»:

Կարևորելով հոգևոր մշակույթի դերը ժողովրդների մտավոր առաջընթացում՝ գրողը հաստատում է, որ ամեն մի ժողովրդի մեծության նշանն իր գրականությունն է:

Հովհաննես Թումանյանը երևույթների (գրական, հասարակական, քաղաքական) արժևորման իր սկզբունքներն ու չափորոշիչներն ուներ: Նա, լինելով զարգացած, բարձր իմացությունների և պատասխանատվության տեր անհատականություն, ով քաջ տիրապետում էր ոչ միայն հայրենի, այլև համաշխարհային գրականության ու արվեստի զարգացման միտումներին, ամենայն լրջությամբ ու խստությամբ է քննել ժամանակի գեղագիտական հարցերը, վերհանել ժամանակի գրական գործունեությունների առանձնահատկությունները: Քննադատ Թումանյանի գնահատմամբ, իրավամբ, մեծ գրողը նա է, ով կարողանում է դառնալ ժողովրդի սիրտը, իր ստեղծագործություններում արծարծում է նրա տենչերը, ձգտումներն ու տրամադրությունները՝ մատը ժամանակի զարկերակի վրա պահելով: Նրա հավատո հանգանակն էր՝ «մարդը որքան մոտ լինի երկրին ու ժողովրդին, որքան շատ խորանա ժողովրդական ստեղծագործության մեջ, նա էնքան ավելի մեծ է ու համամարդկային: էդ ճանապարհով միայն գրողը կարող է ընդհանուր գրականության մեջ տեղ ունենալ»:

Սովորաբար Թումանյանին համարում են ավանդապահ գրող, բայց դա ամենևին այդպես չէ, նա պարզապես համադրում էր ավանդականն ու նորարարականը յուրովի և հասնում էր իր ստեղծագործության գեղարվեստական աննախադեպ որակի: Եվ այդ երևույթը բնորոշ է բոլոր մեծ ու ճշմարիտ արվեստագետներին: Ավելին: Անցյալի ավանդները բարձր գնահատելով՝ Թումանյանը առանձնապես ընդգծում է նախորդների՝ Աբովյանի, Պեշիկթաշլյանի, Պատկանյանի, Սունդուկյանի, Պռոշյանի և Աղայանի ունեցած հսկայական վաստակը հայ ազգի ոգեղեն զարթոնքի, գրականության զարգացման ասպարեզում: Նկատենք, Ծերենցին քննադատ Թումանյանը համարում է մեր նոր պատմավիպագրության հիմնադիրը: Տերյանի պոեզիան բավականին բարձր է գնահատել: «Խոսք սկսնակ բանաստեղծներին» հոդվածում գեղագիտական իր սկզբունքները Թումանյանը շարադրում է քննադատի հիմնավորված ու փաստարկված դիտարկումներով, գրական գործընթացի հարցերը քննում ոչ միայն օրվա, այլև բոլոր ժամանակների ընդհանուր զարգացումների նկատառումներով, որը և նրա խոսքը դարձնում է ավելի համոզիչ և ուսուցողական: Ահա գրականագիտական մի դիտարկում, որին, իրենց խոսքն հաստատելու համար, դիմում են մեր գեղագիտական մտքի գրեթե բոլոր մեծերը. «Ռուսահայ բանաստեղծությունը երեք շրջան է ունեցել: 1857թ. ուսանող Ռ.Պատկանյանը-Գամառ Քաթիպան հրատարակել է իր «Ազգային երգարան» անունով բանաստեղծությունների տետրակն ու նրանով սկիզբն է դրել առաջին շրջանի բանաստեղծության:

Նրանից երեսուն տարի հետո, 1887 թվականին ուսանող Հ.Հովհաննիսյանը հրատարակեց իր բանաստեղծությունների առաջին գիրքը, ու սկիզբն առավ երկրորդ շրջանի բանաստեղծությունը:

Հովհաննիսյանից երեսուն տարի հետո էլ, 1908 թվականին դարձյալ ուսանող՝ Վ. Տերյանը հրատարակեց իր «Մթնշաղի անուրջները» ու առաջ եկավ երրորդ, նորագույն շրջանը, որի մասին հանդիսավոր ու հավաքական կերպով խոսում ենք էսօր Հայ Գրողների Ընկերության մեջ»:

Բացառիկ արժեքավոր այս դրույթի մեջ Թումանյանն անդրադառնում է նաև գրական քննադատի կոչմանը, դրվատելի համարում այն հանգամանքը, որ, վերջապես, մեր գրական կյանքում երևացել են նոր մոտեցումներ ու զարգացումներ, այնպես որ՝ «նոր ժողովուրդը» անգամ «իր ահավոր աղետի օրերում խոսք է ասում ու մտածում իր գրականությունը պաշտպանելու մասին»: Առաջ տանելով իր միտքը՝ Թումանյանը գրում է. «Նորություն է մեր գրականության մեջ նրանց հարգալից վերաբերմունքն ու կիրառած քննադատական մեթոդը»:

Տարիներ շարունակ տգետ «քննադատների» կողմից հալածված Թումանյանի մեջ խոսում է առողջ գրականության ոսկե հունդը, նա երիտասարդներին խորհուրդ է տալիս օգտվել քննադատների դիտողություններից, բայց միաժամանակ իմանալ և զգալ. «ամենից լավ բանաստեղծն ինքն է իրեն հասկանում և իր ներքին բնազդն ու ինտուիցիան է իր ամենաուժեղ առաջնորդը: Համոզված եղեք, որ քննադատը ոչ բանաստեղծ կարող է ստեղծել և ոչ բանաստեղծ կարող է սպանել: Նա միայն մեկնաբանում, պարզում ու բացատրում է»:

Սա, անշուշտ, խիստ սկզբունքային ելակետ է:

Մեր գրականության մեջ, հետթումանյանական շրջանում, չկա մի գրող, մի գեղագետ, որի ստեղծագործությունների վրա, շատ թե քիչ, չլինի Թումանյան գրողի և Թումանյան քննադատի թողած ազդեցությունը: Եվ բնական է, որ մեր գրական անդաստանի գրեթե բոլոր վարպետները Թումանյանի ստեղծագործությունը բարձր են գնահատել: Մանավանդ, պետք է շեշտել մի կարևոր հանգամանք, որով Թումանյան քննադատն առանձնանում է մեր գրական-քննադատական մտքի պատմության մեջ: Ո՞րն է դա: Ամենայն հայոց բանաստեղծը ոչ միայն իր տարբեր տարիների գրած քննադատական հոդվածներում ու ելույթներում շարադրում է քերթողական արվեստի և ընդհանրապես գրականության զարգացման իր դրույթները, ոչ միայն նշում է, թե ինչպես պետք է գրողը ներկայանա ընթերցողին, թե ինչպես պետք է նա դառնա իր ժողովրդի սիրտը, այլ նաև իր ամբողջ ստեղծագործության օրինակով դա ցույց է տալիս: Սա անառարկելի փաստ է:

Ահա թե ինչ է ասում Պարույր Սևակը Թումանյանի մասին. «Ու տեղն է հասել ասելու, որ Թումանյանը ոչ միայն մեծ գրող է, այլև քննադատ: Հիշենք թեկուզ Նարեկացուն, Սայաթ-Նովային, Քուչակին, Հովնաթանին, Ալիշանին, Աբովյանին, Պատկանյանին, Շահազիզին, Աղայանին, Ծերենցին, Րաֆֆուն… Տերյանին, ինչպես նաև Շեքսպիրին ու Սերվանտեսին, Գյոթեին ու Բայրոնին, Պուշկինին ու Լերմոնտովին տված այն գնահատականները, որոնք անկյունաքարի նշանակություն ունեն սրանց անունը շրջապատող գիտության շենքի համար:

Հիշենք և չծավալվենք: Ընդամենը հարցնենք ինքներս մեզ. պատմական ճշմարտությունից շատ հեռու կլինենք, եթե ասենք, որ Թումանյանն է արևելահայության լավագույն քննադատը…»:

Հիրավի, Թումանյան տեսանողը, երևույթների դիտարկման և գնահատման հարցերում էական է համարում գրականության մեջ կյանքը ճշմարտապես ներկայացնելու խնդիրը: Այս առումով հստակ է նրա դիրքորոշումը: Բանաստեղծությունը, ըստ Թումանյանի, «կյանքի արտահայտությունն է կամ ավելի լավ է ասել, ինքը կյանքն է: Այդ դեռ քիչ է. բանաստեղծության մեջ կյանքն ավելի կյանք է, քան թե իրականության մեջ»:

Թումանյանն, առավել քան որևէ մեկը, հստակորեն տեսել է ժամանակի հայ գրականության վիճակն ու զարգացման հեռանկարները: Իր հոդվածներից մեկում նա ցավով է ներկայացնում ժամանակաշրջանի պատկերը, տալիս հայ մարդու, գրողի, գրականության տխուր նկարագիրը, որը, կարծում եմ, այսօր էլ արդիական է: Նա գրում է. «Ասպետական զգացմունքը պակասում է մեր մեջ: Մեր մարդը սիրում է խեղճությունն ու լացը և զարդարվում է նրանցով: Եթե ուզում է մեկին էլ հարգանք ցույց տա, նրան էլ ճգնում է ցույց տալ խեղճ ու ողորմելի: Ապա լալկանության ու հառաչանքի ողորմուկ ձայնը, սովամահի ու մերկության ողբը տարածեցին ամբողջ գրականության վրա. էլ ապրողների «թշվառ վիճակը», էլ մեռածների «դողդողացող ուրվականները»… այնտեղից էլ մամուլի մեջ. «երկու կոպեկը» ձեռքին Րաֆֆին, անկոպեկ Արծրունին… Ո՛չ, սոված ու մերկ չեն հայ գրողները: Եթե այդպես եք կարծում, կարող եք հանգիստ լինել: Դժբախտությունն այդ չի, այլ այն, որ գրականությունը ապրուստ չի տալիս գրողին… և գրողը իր եռանդն ու ժամանակը կորցնում է ապրուստի վրա, ճիշտ այնպես, ինչպես հասարակ մարդիկ, ու չի կարողանում պարապել գրականությամբ, եթե պարապում էլ է՝ ի միջի այլոց:

Ընդհակառակը, մենք գնահատում ենք գրողի տաղանդը և չենք ուզում, որ տանի ծախի այդ տաղանդը ապրուստի վրա, այլ կարողանա տալ մեզ այն, ինչ որ բարձր է ու գեղեցիկ, և ինչ որ չունենք մենք… Չեք կարողանում գրականություն ու գրող պահել, այդ հերիք չի, այժմ էլ պետք է խնդրել, որ ճառեր չասեք նրանց վրա, երբ որ մեռնում են» («Վիրավորական հարգանք»):

Ակնհայտ է, որ Թումանյանը գեղագիտականը և բարոյականը տեսնում ու ներկացնում է սկզբունքային նույն զուգահեռների վրա՝ մեկը մյուսի հետ խիստ փոխկապակցված:

Այստեղից էլ նրա խորը մտահոգությունը՝ գրականությունը չգնահատել, նշանակում է կասեցնել ազգային-հոգևոր, բարոյական առաջընթացը: Մանավանդ այնպիսի մի ժամանակաշրջանում, երբ վտանգված էր հայ ինքնության գոյությունը:

Թումանյանի գեղագիտական ըմբռնումներում առանձնապես քննվում և մեծապես արժևորվում է ժողովրդական բանահյուսության սնուցող դերը գեղարվեստական խոսքի կայացման բնագավառում: Ժողովրդական բանահյուսության գրեթե բոլոր ժանրերով (հեքիաթ, բալլադ, ավանդություն, էպոս և այլն) ստեղծագործել է ամենայն հայոց բանաստեղծը: «Հեքիաթը ամենաբարձր ստեղծագործությունն է,- գրում է նա,- նույնիսկ հանճարները հեքիաթներ չեն կարողանում ստեղծել, բայց հեքիաթների են ձգտում»:

Կամ խոսելով ժողովրդական էպոսի մասին (Թումանյանը մշակել է էպոսի երրորդ ճյուղը՝ Սասունցի Դավիթը), Թումանյանն այն համարում է մեր ժողովրդի հոգևոր մեծագույն նվաճումներից:

Նման մոտեցումներն ու վերաբերմունքն, անշուշտ պայմանավորվում են Թումանյանի ստեղծագործական սկզբունքների, նրա փիլիսոփայական ու գեղարվեստական աշխարհայացքով, աշխարհընկալման յուրահատկությունների ու ազգային բարձր ոգու նկարագրով: Եվ, անկասկած, Թումանյանի յուրաքանչյուր ստեղծագործություն (ներառյալ՝ նրա քննադատական հոդվածները) իր մեջ ամփոփում են «ժողովրդի դարավոր մաքառումներն» ու սուրբ իդեալների ներքին քարտեզագրությունը:

Այս առումով ուզում եմ մեջբերել գրականագետ Ազատ Եղիազարյանի գնահատանքի խոսքը Թումանյանի ստեղծագործության ժողովրդանյության վերաբերյալ. «Մեր ոչ մի գրողի ստեղծագործության մեջ ժողովրդական տարերքն այնքան խորը չի դրսևորվում, ինչքան Թումանյանի գործերում: Թումանյանի մեջ մի զարմանալի բան կա. կարգին կրթություն չստացած, Եվրոպան չտեսած այդ լոռեցին ինչպե՞ս իր մեջ կենտրոնացրեց մի ամբողջ ժողովրդի հոգեբանությունը, իդեալները` չմոռանալով երբեք այդ ժողովրդի թերություններն ու դժբախտությունները: Ես շատ կուզենայի իմ հոգում Թումանյանի հզոր, իսկապես ժողովրդական և իսկապես տիեզերական կենսազգացողության մի մասնիկը ունենալ: Մեր խառը ժամանակներում այդ կենսազգացողությունը մեզ շատ է պետք»:

«Եղիցի լույս»

Թիվ 2 (192) 2019

Թումանյան գեղագետի ու մտածողի մտահոգությունների շրջանակը բավականին լայն է ու ընդգրկուն: Գրողի հետաքրքրությունների տիրույթում առանցքային տեղ ունեն ժամանակի գրական-հասարական խնդիրները և… ոչ միայն: Իր տեսական-գրաքննադատական մոտեցումներում Թումանյանը մշտապես արծարծել է օրախնդիր հարցեր, որոնք ուղղակի և անուղղակի կերպով առնչվում են թե գրականությանը, թե ընդհանրապես, արվեստին, թե մամուլին… Ավելին, դրանք ներքնապես անխզելիորեն կապված են ազգային կյանքի հիմնախնդիրների

Read More


Դավիթ Միքայելյան / Իր «ժամանակի ու տարածության տիրակալը»…

Հայաստանի եւ Արցախի ազգային հերոս, «Հայրենիք» եւ «Ոսկե արծիվ» շքանշանների ասպետ Վազգեն Սարգսյանի ծննդյան 60-ամյակը հանդիսավոր շուքով օրերս նշվեց Ստեփանակերտի մշակույթի եւ երիտասարդության պալատի մեծ դահլիճում, որին ներկա են գտնվել ԱՀ նախագահ Բակո Սահակյանը, ՀՀ երրորդ նախագահ Սերժ Սարգսյանը, Արցախի երկրորդ նախագահ Արկադի Ղուկասյանը, Արցախի թեմի առաջնորդ Պարգեւ արքեպիսկոպոս Մարտիրոսյանը, պետնախարար Գրիգորի Մարտիրոսյանը, Վազգեն Սարգսյանի հարազատներն ու զինակիցները, ՊԲ հրամկազմը, Հայաստանից եւ արտերկրից ժամանած բազմաթիվ հյուրեր:

«Արդեն քսան տարի է, ինչ ավարտվել է Վազգեն Սարգսյանի երկրային ճանապարհը: Հայաստանի եւ Արցախի հանրապետությունների հերոսի 60-ամյա հոբելյանն այսօր, ցավոք, նշում ենք առանց Վազգենի,- այսպես սկսեց իր ելույթը պաշտպանության նախարար, ՊԲ հրամանատար, գեներալ-մայոր Կարեն Աբրահամյանը.- Մեծ անհատների մասին խոսելը բավականին բարդ գործ է, քանի որ նրանց կատարածը սովորաբար այնքան տարողունակ եւ հսկայածավալ է լինում, որ ժամանակակիցների հայացքները հաճախ չեն կարողանում ընդգրկել այն: Միայն որոշակի ժամանակահատվածից հետո է հնարավոր լինում ամբողջությամբ իմաստավորել մեծ անհատի պատմական դերը: Նման բացառիկ անհատներից է Վազգեն Սարգսյանը, ով 1988թ. համազգային շարժման կազմակերպիչներից եւ նրա ռազմական ղեկավարներից մեկն էր»:

Վաղամեռիկ իր տաղանդավոր գրչընկերոջ մասին սրտառուչ խոսք ասաց Արցախի ԳՄ նախագահ, բանաստեղծ Վարդան Հակոբյանը:

Հանդիսավոր միջոցառմանը սերնդակիցների անունից ներկաներին ողջունեց ՊԲ զինծառայող, «Մարտական խաչ» երկրորդ աստիճանի շքանշանի ասպետ Նորայր Քամալյանը:

Հարազատների անունից շնորհակալություն հայտնելով հոբելյանի կազմակերպիչներին ու ելույթ ունեցողներին ջերմ, սրտառուչ խոսքերի համար, սպարապետի եղբայրը՝ Արամ Սարգսյանը, նշեց, թե ինքն էլ շատ կերազեր, որ դահլիճում նստած լինեին ինչպես հոբելյարը՝ Վազգենը, այնպես էլ իրենց մայրը. «Ու եթե կենդանության տարիներին նա չէր սիրում ծնունդներ նշել եւ իր մասին գովեստի խոսքեր լսել, այսօր գոնե հնարավորություն կընձեռներ, որպեսզի իր համար շատ հոգեհարազատ ու սիրելի Արցախում միասին նշեինք 60-ամյա հոբելյանը: Առիթից օգտվելով, շնորհավորում եմ թե Վազգենի եւ թե մարտի 5-ին լույս աշխարհ եկած նրա բոլոր ընկերների ծնունդը: Թող Աստված պահի ու պաշտպանի ազատ եւ անկախ Արցախը»:

Հոբելյանի առիթով օրհնանքի խոսք ասաց Պարգեւ արքեպիսկոպոս Մարտիրոսյանը:

Հուշ-երեկոն ուղեկցվում էր Սպարապետին, Հայաստանին և Արցախին նվիրված հայրենասիրական երգերով:

Հայաստանի եւ Արցախի ազգային հերոս, «Հայրենիք» եւ «Ոսկե արծիվ» շքանշանների ասպետ Վազգեն Սարգսյանի ծննդյան 60-ամյակը հանդիսավոր շուքով օրերս նշվեց Ստեփանակերտի մշակույթի եւ երիտասարդության պալատի մեծ դահլիճում, որին ներկա են գտնվել ԱՀ նախագահ Բակո Սահակյանը, ՀՀ երրորդ նախագահ Սերժ Սարգսյանը, Արցախի երկրորդ նախագահ Արկադի Ղուկասյանը, Արցախի թեմի առաջնորդ Պարգեւ արքեպիսկոպոս Մարտիրոսյանը, պետնախարար Գրիգորի Մարտիրոսյանը, Վազգեն Սարգսյանի

Read More