Վարդան  Հակոբյան / Պատկեր. առարկայականությունից դեպի տրամաբանականը, կամ՝ ժամանակի և տարածության տարրալուծումը բառի մեջ

– 1 –

Գեղարվեստական գրականության եւ գեղագիտության բնագավառներում /թե հայրենի եւ թե համաշխարհային իրականության մեջ/ կատարածս երկարամյա ուսումնասիրություններն ու գիտահետազոտական որոնումները, իհարկե՝ հնարավորության սահմաններում, իմ սկզբունքային մոտեցումներում, ընդհանրապես՝ արվեստի ու արվեստագետի մասին, ամրագրել են անհերքելի մի ճշմարտություն, որն ունի պարզ, բանաձեւային շարադրանք, այն է՝ լավ գրողը չի կարող վատ մարդ լինել, ինչպես որ վատ մարդը չի կարող լավ գրող լինել։ Ինչո՞ւ խոսքս սկսեցի նման դիտարկումով։ Բանն այն է, որ բոլոր ժամանակներում էլ հասարակության մեջ հաճախ այդ երկու հասկացությունների միջեւ, մեղմ ասած, ջրբաժան է դրվել, դրանք երբեմն ներկայացվել են տարանջատ ու իրարամերժ ըմբռնումներով։ Թումանյանի մարդկային բացառիկ գեղեցիկ ու վեհ նկարագիրն ու նրա գործը /նաեւ՝ ոչ գեղարվեստական/ մեկ անգամ եւս հաստատում են, որ մեծ միտքն ու մեծ հոգին առանց մեկը մյուսի լինել չեն կարող, ավելին՝ պայմանավորված են իրարով։ Եվ միանգամայն բնական է, որ հայ մարդուն բնորոշ բոլոր լավագույն հատ-կանիշներն ու գծերը Թումանյանի մեջ խտացված ձեւով ներկայանում են իբրեւ ընդգծված ազգային արժեք, այլ ձեւակերպմամբ՝ հայկական ժողովրդական։ Հետեւապես՝ մենք որքան գնում ենք դեպի Թումանյան, այնքան ավելի ենք մոտենում ինքներս մեզ, որքան հեռանում ենք Թումանյանից, այնքան ինքներս մեզանից ենք հեռանում։ Թումանյանը ժողովուրդն է այլևս, և եթե առաջնորդվենք Պ. Սևակի տրամաբանությամբ՝ «լավագույն թումանյանագետը Թումանյանն է», ստացվում է, որ Թումանյանը նաև մեր լավագույն… ժողովրդագետն է։

Հանրահայտ իմաստությունն ասում է՝ մարդ «կազմված» է լինում այն գրքերից, որոնք նա ընթերցում է։ Եթե այդպես է, իսկ դա կասկածի տեղ չի թողնում, ուրեմն, մեզանից յուրաքանչյուրի բաղադրության մեջ ամենից շատը Թումանյանն է։

Ինչո՞վ է բացատրվում Թումանյանի բացառիկությունը։

Նախ՝ գրողի յուրաքանչյուր բառ նրան ոչ միայն մոտեցնում է մեզ, այլև դարձնում է մեզանից մեկը՝ սկսած «Հոգուս հատոր» բանաստեղծությունից, մինչև վերջին տողն ու, հազար ափսոս, կիսատ մնացած հանճարեղ «Հազարան բլբուլը»։ Եվ մեր վեհացում-վսեմացումն է դա։

Ապա՝ Թումանյանը չի ասում՝ «Ի սկզբանե էր բանը», այլ այն դարձնում է ի սկզբանե։ Թումանյանի բերած նորույթը այն չէ, որ ասում է՝ «Բառը աշխարհ է», մանավանդ, որ իրենից առաջ էլ դա հանրահայտ «Ուլիսես»-ում Ջեյմս Ջոյսն ասել էր, այլ այն, որ բառը դարձնում է անկրկնելի ու բոլորովին նոր, նմանը չունեցող աշխարհ։

Բանաստեղծի «հզոր հոգին» բարձրից, այսինքն՝ անարատ ու անբիծ զգացումների վեհարանից, կամենում է նայել «աստծո աշխարհքին» /«Բարձրից»/: Եվ ի՞նչ է տեսնում այնտեղ՝ «հայրենիքներն անձուկ»,«ուտում են ամենքն ամենքին, Ամեն հայրենիք՝ իրեն զավակին, Եվ իր պաշտողին՝ ամեն մի աստված, Եվ կյանքը տանջանք, ցավ համատարած»: Խորը դրամա է ապրում պոետը, հայտնվում վշտի ու ողբերգության մեջ, ուր և ծնվում է բաղձալի երկրի գաղափարը, տեսլականն այն «աշխարհքի», որ ինքը պիտի ստեղծի՝ այնտեղ «շնչելու շունչն աստվածային»: Ու տիեզերքում «հաշտ ու խաղաղ մարդկություն» փնտրող հոգին փրկության խարիսխ է ձգում բանաստեղծի մեջ.

Անպատում վշտով վերստին նայեց

Իմ էս մեծ սրտին՝ աշխարհքից էլ մեծ—

Անսահման աշխարհք, և սեր ընդհանուր,

Եվ մարդը ուրախ, և երգ ամենուր…

Իրական աշխարհը տեղի է տալիս հոգևորի առաջ, և բանաստեղծի կերտած պատկերը առարկայականությունից անցնում է էութենականին, նյութականից՝ աննյութա-կանին ու ոգեղենին, որոնց և մշտապես հետամուտ է գրողի միտքը: Իրը վերաճում է իրավիճակի, նյութը հաղթահարվում է, խորքում՝ անլուր ողբերգություն, ցավ ու, այդ ամենի հետ միասին՝ հեգնախառն, անսահման տխուր լույս.

Ահա շիրիմն…իմ ընկերն էր…մի սովորութք ուներ նա,

Գիշերն արթնում, լույսն էր վառում, նստում՝ ժամը իմանա…

Հե՜յ, ի՞նչ անմիտ խոսք է էսօր ժամը կողքին էս շիրմի…

Հե՜յ, անուշ ջան, ի՞նչ ես հարցնում՝ ժամը քանիսն է հիմի…

Նովելային մի փոքրիկ պատումի մեջ բառերն անգամ իրենց իմաստային ճառագումներում չեն երեւում, մնում են ասելիքի «ետեւում»՝ ժամի մեջ ներառելով կյանքի եւ մահվան մութուլուսի «անհեթեթությունը»։ Պատկեր-գործողությունները փոքրիկ քերթվածում հաջորդում են մեկը մյուսին։ Ծանր ապրումների ու հուզմունքի գերլարված իրադրություն, տվայտանք։ Ընդհանրապես պիտի նշել, որ Թումանյանի ստեղծագործություններում, իսկ դա բացատրվում է նրա ժողովրդական մտածողությամբ, գերիշխում են պատկեր-գործողությունները, որոնք եւ դրամատիզմ են հաղորդում նրա մտածողական-գեղարվեստական ամբողջ համակարգին։

Ինչպես շնաճանճի մի բուն

Քանդես, թողնես,

Էն ճանճի պես

Ամբողջ գյուղով օրդու կապում,

«Բուհ» են անում, դուրս են թափում

Ամեն մինը առած մի բան․

Որը ձեռին մի հրացան,

Որը եղան, ցաքատ կամ սուր,

Որը թի, բահ, որը շամփուր,

Որը կացնով, որը փետով,

Որը ձիով, որը ոտով,

Որը անգիտակ, որը բոբիկ—

Դեպի դուշման գյուղը մոտիկ։

(«Մի կաթիլ մեղրը»)

Բառը երևույթ է. դավանանքային այս մոտեցումը Թումանյանի գեղագիտական սկզբունքների առանցքում է: «Բանաստեղծի համար,-ընթերցում ենք Պուշկինի մասին ասված նրա գնահատանքի խոսքում,-մի բառը մի աշխարհ է, և մեծ նշանակություն պիտի տա բանաստեղծը բառին»:

Ավելին, Թումանյանի բառը որքան բաց է աշխարհի առաջ, նույնքան էլ փակ է, ինչպես հեքիաթային այն աղբյուրը, որն իսկույն ցամաքում է, երբ անարժան մեկն ուզում է խոնարհվել նրա ակին: Բանաստեղծի բառը ոչ միայն աշխարհ է, այլ նաև հավերժալույս դուռ, որ բացվում է անսահմանի վրա։ Մենք մեր ուսումնասիրության մեջ կփորձենք «գաղտնազերծել» թումանյանական բառի պարզության առեղծվածները՝ այդ համապատկերում ներկայացնելով գեղարվեստական պատկերի գլխավոր հատկականությունները, առարկայականից դեպի տրամաբանական-էութենականը տանող նրա մտակառույցների ներքին շարժումներն ու զարգացումները, ապա՝ տարածության ու ժամանակի մեջ բառը տարրալուծելու, ժամանակը բանահյուսելու գրողի «ալքիմիան»։

– 2 –

Թումանյանի փիլիսոփայությունն աչքի է ընկնում իր արտակարգ բարձր կենսականությամբ։ Այս առումով խիստ բնութագրական են բանաստեղծի «Ահա շիրիմն» վերոնշյալ քառյակի երրորդ և չորրոդ տողերը. հերոսը, որ գիշերն անգամ արթնանում ու ժամացույցին էր նայում՝ ժամը քանի՞սն է, արդեն հողի տակ է, և «ի՜նչ անմիտ խոսք է էսօր ժամը կողքին էս շիրմի»: Ժամանակի բավականին դաժան, սակայն իրական, չգունազարդված «ընթերցանություն», ուր, մանավանդ, վաղանցիկ են ու անհասկանալի «կան և չկան» աշխարհի: Եվ բանաստեղծի բառը միտում ունի անանցողիկ պահաստեղծման, որը և նրա բանաստեղծությունը դարձնում է ոգեղեն:

Կյանքն ու մահը «անցվոր, ունայն, Մեծ հավերժի ձեւերն են միայն» Թումանյանի համար, եւ բանաստեղծի «զարկած հավքն» անգամ մշտապես թռչում է նրա մտքում, որը տվյալ պատկերում դառնում է եւ տարածական, եւ ժամանակային միավոր։ Բառի ընդերքներում Թումանյանն ընդարձակում է հոգեւորի անընդգրկելի սահմանները՝ անմահությունը փնտրելով իր ներսում. «Եվ թե հաստատուն մի բան կա անմահ Արդյոք իմաստուն հոգի՞ն չէ…»… Այդպես եղել է և էն գլխից, «երբ չկան էլ դեռ չկար» աշխարհում, այդպես է եւ այսօր…

Ինչպես գիտենք, կյանքի ունայնության փիլիսոփայությունը միանգամայն հարազատ է և Ավ. Իսահակյանի աշխարհազգացողությանը, իհարկե, սկզբունքային միան-գամայն այլ դրսեւորումներում ու գեղարվեստական ուրույն պատկերի մեջ.

Ամեն ինչ ունայն, երազ անցավոր,

Աստղ էլ որ լինիս՝ պիտ հանգչես մի օր,

Ոչինչ է մարդը՝ փոշի փոշու մեջ,

Իր ցավը սակայն տիեզերքից մեծ։

Թումանյանի միտքը, սակայն, ի վերջո, իր հենման կետը գտնում է հոգու մեջ, քանի որ «Անցվոր է ողջը-բախտ, վայելք ու փառք», եւ ինչքան էլ «էսօրն ու երեկը փոփոխվեն», «միշտ մնում է» միայն մի «մեծ ժամանակ-էդպես էլ հոգին»։

Հոգի եւ անմահություն եզրույթները բանաստեղծի գեղագիտության մեջ նույնացվում են անհունի հետ /«Դեպի անհունը»/,«ուր չկա մահ, անջատում», ուր «սերն անհատնում» է։ Ի դեպ, Չարենցի գեղարվեստական կերպավորման մեջ ժամանակի եւ տարածության անեզրությունը մարմնավորվում է «դեպի երկինքը պիտի գնամ, դեպի եզերքն Ամենտի» պատկերային կառույցի մեջ։

Արծարծվող այս խնդրի լուսաբանման առումով բավականին խորհրդանշական է Հովհաննես Թումանյանի «Սիրիուսի հրաժեշտը» իմաստասիրական քերթվածը, ուր բանաստեղծը միանգամայն ինքնատիպ ու ամփոփ լուծում է գտնում՝ վերջին տողերի հարցման մեջ տալով նաեւ բոլոր ժամանակներում գոյի եւ անգոյի հարաբերակցության թեմա դարձած առեղծվածի պատասխանը.

Մարդու քանի՞

Սերունդ կանի

Մի հրաժեշտն աստեղային։

Դառնանք «Հառաչանք» պոեմին։ Այստեղ ևս բոլոր գծերի, բոլոր երանգների մեջ Թումանյանն ամբողջականության է տանում Մարդու կերպարը։ Եվ պահի հոգեբանական պատկերն առավել համոզիչ է դարձնում նա հեղինակային մի դիտարկմամբ։ Ահավասիկ. «Ահա տարածվեց հեռու ծըմակից Եվ ձիգ ոռնոցը սովատանջ գիլի»։

Ընդհանրապես Թումանյանին հատուկ է երկերում նախապես նշել իր «գյուլլի պես» սլացող խոսքի ուղղությունը, որն, իհարկե, գալիս է ազգային-ժողովրդական պատումների էպիկական ոճից, ավելին, նա ընթերցողին ձգում-տրամադրում է «հազար ականջ» դարձած լսել։ «Հառաչանքի» ծերունին «մի քանի կոճղեր» դնելով կրակին, փաստորեն իր ներսում ծխացող հուրն է բորբոքում։

Ծերունուն Թումանյանը «կերտում է» հենց նրա ներսից եկող ցավով, նրա տառապանքի ամեն մի արտահայտությամբ, գնահատանքով, աշխարհն ու մարդուն քննող-զննող-դատող մտքերով՝ գեղագետի իր նուրբ արվեստով կառուցելով հնի հակադիր բեւեռում բարձրացող երազ-աշխարհի մանրակերտը։ Այսպես, ծերունու աշխարհայեցողությունը ներկայանում է ամենատարբեր իրավիճակների մեջ, սակայն նրա վերաբերմունքն ու փիլիսոփայական ընդհանրացումները ելակետային նույն հիմքի վրա են։ Ու, որքան էլ զարմանալի թվա, ծերունու մտահոգությունը տիեզերական սուբստանցի արդար կայունությունն է։ Երեւույթը դիտարկենք «Հառաչանքում» ներկայացվող տարբեր իրադրություններում։ Այսպես.

•

Բա մեռած հո չենք, ապրում ենք, էլի,

Ամեն մեռնողի երանի տալով։

•

Մեր ապրուստն ի՞նչ է,- մի կտոր չոր հաց,

Էն էլ հրեն հա-երկընքից կախված։

•

Աչքդ թեքեցիր-բանիդ տերը չես։

•

Դարձել է աշխարքն, ախպեր, առ ու փախ,

Սերը դարձել սուր ու ջուրը-արին,

Ոչ ամոթ ունի ուժեղը, ոչ վախ,

Վայը եկել է, տարել տըկարին։

•

Մինը իր կամքին՝ ինչ ասես՝ անի,

Մյուսը խոսելու իրավունք չունի…

Գեղարվեստական մարմնավորումների մեջ ներկայացվող բանահյուսական /բանաձեւային/ մարգարիտների այս շարքը կարելի է երկար շարունակել, սակայն դրանցից, թերեւս, մեկն էլ բավական է՝ շնորհիվ թումանյանական խոսքի բացառիկ ուժգնության ու համոզչականության, որ ընթերցողը հստակորեն տեսնի ծերունու միջոցով ներկայացվող Թումանյանի տեսիլ-հիմնագաղափարը, մի աշխարհ, որը կա միայն հեղինակի ու նրա հերոսների, երազանքների մեջ՝ որպես բնորդ։

Թումանյանի խոսքը միաձույլ է բանահյուսական բանավորի հետ, եւ դրանով է նա գրական գործը հասցնում գեղարվեստական կատարելության։ Այստեղ է դրսեւորվում բանաստեղծի անօրինակ վարպետությունը։ Նրա տողերի մեջ բառերը գրեթե չեն երեւում, անտեսանելիորեն աներևութանում են՝ «ասպարեզը» թողնելով բովանդակային իմաստին, ուր առաջին գծի վրա հոգեբանական իրավիճակն է։ Հաճախ ընդհանուր ասելիքն է հուշում գույնի ընտրությունը, եւ ոչ մի պարագայում գրողը հայրենի բնությունից, այսինքն՝ ինքն իրենից, չի բացակայում, միշտ իր աշխարհի հետ է. «Ձորեր, այ ձորեր….Ձեզ մոտ եմ գալիս, ուզում եմ երգել»… Գունային խտացումները խոսքն ավելի պահանջված ու լսելի են դարձնում, իսկ «Աստծու հարվածի հետքերն եք դուք էլ» խոստովանական արտահայտությունը նկատելիորեն խտացնում է հոգու «թախիծն ահավոր»։

Թումանյանի բնապաշտությունը վերածվում է մարդապաշտության։ Եվ ժամանակն ամրագրվում է գրողի ամենատես հայացքի մեջ հառնող իրադարձային հայտնություններով, որոնք փոխում են տիեզերքը՝ ճարտարապետական ճշգրտության մեջ նեկայացնելով երեւույթները, իհարկե՝ դեմիուրգյան «նախագծերի» ու վարպետության թումանյանական խմբագրումներով.

Գիշերվան անքուն հավքերն են տըխուր

Ծըվում, ծըկլթում խավարի միջում,

«Որբն» է եղբորը կանչում ցավալուր,

Բուն է իր դաժան վայը կռընչում։

Դժբախտաբար, խորհրդային գրականագիտությունը Թումանյանին մշտապես ներկայացրել է որպես նահապետական գյուղն ու նրա չարքաշ մարդկանց տխուր առօրյան իր երկերում արտացոլող մի գրողի՝ այդ իսկ համատեքստում ընդգծելով կոմունիստական գաղափարախոսության «գերակայությունները»։ Ընթերցողի տեսադաշտից, այդպիսով, միշտ «դուրս են մղվել» Թումանյանին բնորոշող նրա արվեստի էական կողմերը, «խորհրդայնացված» Թումանյանից օտարվել են իրական Թումանյանը, տառապյալ գեղջուկի աչքերում արթնացող արևային հեռուն։ Եվ որքան կյանքը դաժան է, երազները նույնքան գեղեցիկ են՝ միջնադարյան մանրանկարչությանը բնորոշ նրբություններով ու ծածկանշաններով, հենց այս տեսիլների գեղանըկարչության մեջ են բանաստեղծի մեծությունն ու բացառիկությունը, այստեղ է, որ նա հավասարի իրավունքով նույն սեղանի շուրջ նստում ու բաժակ է զարկում աշխարհի մեծերի հետ։ Չարենցը քանդակում է.

Ես կարդում եմ նրան ու ասում.- Այս հմո՛ւտ, հանճարեղ Լոռեցին

Հոմերի, Գյոթեի հետ մի օր՝ հավասար՝ նստել է քեֆի,

Եվ թաս է բռնել նրանց հետ, մեծարանք տվել ու առել,

Ինչպես իր պապերն են արել՝ իրար հետ խնջույքի նստելիս։

Թումանյանի ռեալիզմը համադրական է և իր մեջ պարունակում է նաև մոգականության տարրեր, թեև մոգա¬կան ռեալիզմը գրականության մեջ, ինչպես գիտենք, դրսևորվեց հիմնականում անցյալ դարի երկրորդ կեսին։ Արտասովոր են Թումանյանի պայծառատեսությունը, ոգեշնչման թափը, ինչը և Ավետիք Իսահակյանին մղել է գրելու նման տողեր.«Նրա կախարդական գրիչն ուր դիպավ, կատար¬վեց իսկական արվեստի հրաշք, լինի առակ, թե քառյակ, հեքիաթ, թե պատմվածք, հովվերգություն, թե վիպերգություն… Նա մեզ համար եղավ այն, ինչ որ եղավ Պուշկինը ռուսների համար, Միցկևիչը՝լեհերի համար»: Պակաս հետաքրքրություն չի ներկայացնում Դեմիրճյանի դիտարկումը, նա նշում է, որ երբ Թումանյանը տանն է լինում, տունը լցնում է իրենով: Անշուշտ, այս անսովոր ու ճշգրիտ գնահատումները բացատրվում են թումանյանական բառի աստվածային լույսով, նրա ներսում բոցկլտացող անմահական հրով: Եթե Նարեկացին, Թումանյանի բառերով, խոսում-զրուցում է Ամենակարողի հետ՝ երես առ երես, ապա ինքը՝ Թումանյանն աստվածային պատկերն իր մեջ կրող ժողովրդի հետ է անմիջնորդ «խոսք խոսում»: Նրան մշտապես կեղեքում է «հայոց վիշտը», որը «անհուն մի ծով» է, ուր «տառապելով լող է տալիս» պոետի հոգին:

Թումանյանը մեր ամենաանանձնական երգիչն է, նա ոչ միայն ժողովրդի հետ ու ժողովրդի մեջ է, այլև ժողովրդին կրում է իր ներսում, նրա համար ստեղծագործելը նույնն է, ինչ ժողովրդի բերանով բանահյուսելը: Պոետին տրված գնահատումների մեջ թերևս առանձնանում է Չարենցի խոսքը․«Թումանյանն է անհաս Արարատը մեր նոր քերթության»։ Այդուամենայնիվ, Թումանյանն իրեն դրամատուրգ է համարում, ոչ թե բանաստեղծ։ Ասենք, որ նրա յուրաքանչյուր գործ՝ «Շունն ու կատուն» բալլադից մինչև ցանկացած քառյակ, կարելի է բեմականացնել: Թումանյանը չափազանց խստապահանջ էր իր ստեղծագործությունների հանդեպ: Բանաստեղծը մեր գեղագիտական մտքի պատմության մեջ առանձնանում է մի էական հատկանիշով ևս, նա իր մեջ կրում է ոչ միայն գրող-քննադատին, այլ նաև գրող-ինքնաքննադատին, արժանիք, որ մեծերին ի վերուստ է տրվում:

Գրողի փիլիսոփայությունը խիստ ժողովրդական է․ազգային ցավն ու խորը դրաման նրան երբեք հանգիստ չեն տալիս: Ազգայինով հանդերձ՝ Թումանյանի գրականությունը համամարդկային է։ Բնության երևույթները, կյանքը նա տեսնում է արյան բջիջներով: Թումանյանի ստեղծագործության տիեզերական ընդգրկումների անտեսանելի ոլորտները թափանցելու համար կարող է բանալի լինել նրա «Տպավորություններ» բանաստեղծության հետևյալ քառատողը.

Հա, կյանքում ես միշտ այսպես եմ եղել-

Խնդացող տխուր, սրտաբեկ ուրախ.

Հազիվ ուզել եմ անհոգ ծիծաղել

Եվ սրտիս խորքից հառաչել եմ «ախ»:

Բանաստեղծի «Խնդացող տխուր, սրտաբեկ ուրախ» էութենական պատկերը հակասական գունախոսու¬թյան մեջ ներդաշնակություն է հաղորդում Թումանյանի գեղարվեստական մտածողությանը, և նրա հառաչանքն այնքան խորքային չէր լինի, եթե պոետի սրտի ամենահեռու ընդերքներում այնքան թշվառ չլիներ Հայրենիքը: Ասենք, որ Լևոն Հախվերդյանը Թումանյանի պատկերային համակարգում գլխավոր ու առաջնային տեղ է հատկացնում հառաչանքին, տեսակետ, որն Ազատ Եղիազարյանն ընդունում է, բայց՝ ոչ առանց վերապահումների, իհարկե՝ բերելով իր գիտական փաստարկները, որոնց հետ չի կարելի չհամաձայնել։

Անվանի թումանյանագետ Լևոն Հախվերդյանի հառաչանք հասկացության մեկնությունը յուրովի է շարունակել մեր ժամանակների մեծագույն բանաստեղծ Պարույր Սևակը /այս պարագայում արդեն՝ գրականագետ/ իր «Թումանյանի հետ» բազմաթիվ հարցադրումներով հարուստ հոդվածում, որը, չնայած այնտեղ առաջ քաշված վիճելի, իմ կարծիքով, դրույթներին /խոսքն «աչքի պես պարզ և աչքի պես բարդ» իմաստուն եզրույթի մեկնության, «Նրանք չգիտեն ու չեն կարող իմանալ, որ «հասարակն» ու «արվեստն» իրար հակոտնյա են այնպես, ինչպես ավազն… ու պարանը», մանավանդ՝ «Թումանյանի լեզուն ունի որոշ երկկենցաղություն, որից պիտի սովորենք՝ դրանից խուսափելու իմաստով» դիտարկումների մասին է/, կարելի է համարել թումանյանագիտության ձեռքբերումներից մեկը։

Եվ այսպես, Սևակը գրում է. «Լ.Հախվերդյանը ճիշտ է գտել այդ բառերից մեկը, որ հառաչանքն է՝ մի բառ, որից Թումանյանը չի կարողանում խուսափել իր ամբողջ կյանքում, որովհետև անկարելի է խուսափել ինքն իրենից։ Բայց հառաչանքը,ինչպես գիտենք, Թումանյանի համար միայն բառ չէ, այլ վերնագիր, որ անտարակույս ավելին արժի,քան սոսկական բառը»։

Այնուհետեւ Սևակը «Հառաչանքին» զուգադրում է «Դեպի անհունը» եւ «Հայրենիքիս հետ» վերնագրերը և «երկու անկյուն» ևս ավելացնելով՝ ստեղծում եռանկյուն, «դարձյալ այն երրորդությունը, եռանկյունությունը, որ տեսանք «Նախերգանք»-ում»։

Հետաքրքիր դիտարկում է, անշուշտ, սակայն եթե այս տրամաբանությամբ առաջնորդվելու լինենք, կտեսնենք,որ եռանկյունին դառնում է քառանկյուն, հնգանկյուն ու այդպես շարունակ, քանի որ նման վերնագրերն ու եզրույթները քիչ չեն Թումանյանի ստեղծագործության մեջ, օրինակ, ինչո՞ւ չի կարելի այդ շարքի մեջ տեսնել, ասենք, «Հայոց վիշտը», «Հայոց լեռներում» և այլն։ Ավելին, Սևակը հաջորդ տողերում ամրագրում է այսպիսի միտք. «Թումանյանը, որ ամենևին էլ սովորական հավատացյալ չէր, շատ ու շատ է գործածել այս «աստված» բառը, թերևս ոչ պակաս, քան «հառաչանք»-ը, և դա նույնքան բնորոշ է իր էության և այդ էությունը հասկանալու համար»։ Ինչպես տեսնում ենք, «եռանկյունին» տեղի է տալիս։ Դիմենք հենց Սևակի կողմից հոդվածում մեջբերված մի եռատողի «Դժոխքի հանդեպ» բանաստեղծությունից.

Սարսափի պիտի աշխարքը համակ…

Եվ մարդն ամաչի գելից ու շնից,

Որ մարդ է ծնվել՝մարդու նմանից։

Միայն այս երեք տողի մեջ Թումանյանը երեք անգամ գործածում է «մարդ» բառը, որը լավագույնս է իր մեջ ներառում Թումանյանի ամբողջ գեղագիտությունն ու կենսափիլիսոփայությունը։ Հետևապես, երբ խնդրին մոտենում ենք թումանյանական պոետիկային հատուկ միջոցների բազմազանության, նրա հզոր մտքի ամբողջական ներուժի կիրառելիության, մեծ տեսանողի գեղագիտական սկզբունքների ու էական գծերի նկատառումներով, ծնվում է հարցը՝ ո՞րն է, ի վերջո, հառաչանքի, որը նույն «թառանչն» է, ակունքը։ Չէ՞ որ Թումանյանի գերնպատակը ոչ թե մարդու մեջ ապրող հառաչանքը ցույց տալն է, այլ «ժողովրդի հառաչանքը հաջող հառաչելն է», ասել է թե՝ հառաչանքի խորքից լույսին ձեռք մեկնող մարդուն ներկայացնելը։ Այսինքն, տրամաբանությունն ուղիղ գծով տանում է դեպի նահապետական իրականությունն ու սոցիալական անարդարությունները։ Եվ դա կլիներ ժամանակավրեպ, եթե հառաչանքի մեջ հստակորեն չուրվագծվեր Թումանյանի Տեսլականը՝ մարդու «էն վեհ ու վսեմ, էն մաքուր ու անարատ պատկերը, որ տվել է նրան աստված, կազմված ու հյուսված բնության ամենամաքուր տարրերից»։ Եվ դա նշանակում է, որ Թումանյանի հիմնական մետաֆորը բնությունն իրենով իմաստավորող, իր մեջ այն կրող մարդն է: Իսկ պոեզիայի բոլոր գեղեցկություններից, ըստ Արիստոտելի, միայն մետաֆորն է, «որ սովորել չի կարելի, այն իսկական տաղանդի նշան է, քանի որ գտնել բնական մետաֆորներ, նշանակում է կարողանալ բնության մեջ նկատել առարկաների նմանությունը»։

Հովհաննես Թումանյանի արարած մարդն իր մեջ ամփոփում է անընդգրկելին: «Թումանյանինը մարդն է,- գրում է գրականագետ Ազատ Եղիազարյանը,- որ ոչ մի ժամանակի ու տարածության մեջ չի սահմանափակվում, թեև իբրև հերոս միանգամայն կենդանի է ու համոզիչ: Թումանյանն ինքը ճեղքում է մարդու ընկալման բոլոր սահմանները, հասնում մարդու բուն էությանը, դրա համար էլ երբեմն մարդը գրում է մեծատառով»:

Կատարենք մի դիտարկում ևս․ Թումանյանը ոչ միայն չընդունեց այն իրականությունը, որի զոհն էին դառնում նրա հերոսները, այլև, բնականաբար, իմաստնորեն հրաժարվեց իրեն «պարտադրված» ժամանակի ու տարածության կցորդը լինելուց,«Թումանյանը վեր է ժամանակից»… Եվ դա միայն մեկ պատճառով՝ ինքը պիտի բառ առ բառ ստեղծեր, բանահյուսեր իր տարածքը, իր ժամանակը, իր հայրենիքը՝ հոգում անվերջ հասունացնելով երազային այն տեսլականը, որ տեսնում է սովորական գեղջուկ մարդկանց աչքերում: Այս առումով, կարծում եմ, սխալված չենք լինի, եթե արժևորենք նրա կերպարները Շեքսպիրի, Պուշկինի, Շիլլերի և համաշխարհային մյուս մեծերի ստեղծած հերոսների գեղանկարչական պատկերասրահի մեջ՝ համեմատական զուգահեռներում:

Ինչ վերաբերում է ժամանակի և տարածության գաղափարին, այն գրողին հուզել է վաղ պատանեկության տարիներից ի վեր, թեև այդ հասկացությունների ճշգրիտ ձևակերպումներն ու բանաձևումները դեռևս չի կարողացել տալ գիտությունը: Իսկ ահա բանարվեստը փորձում է յուրովի «մեկնել» այդ երևույթները։ Ասված ճշմարտություն է, երբ ֆիզիկան դժվարանում է այս կամ այն խնդրի լուծման գործում, վրա է հասնում մետաֆիզիկան: Թումանյանն այդ հարցին անդրադարձել է իր առաջին հրապարակախոսական արձակի մեջ՝ «Բորչալվում»: Ի դեպ, ստեղծագործական բավականին հետաքրքիր աղերսներ կան այդ գործի և Հրանտ Մաթևոսյանի «Ահնիձորի» միջև` բառի ազնվության, անմիջականության ու մորեմաքուր անարատության տեսակետից: Մանավանդ երկու ստեղծագործությունների թեման էլ Լոռին ու սոցիալական անարդարությունների դեմ պայքարող մարդիկ են։ Թումանյանը Լոռվա եզերքի մասին գրում է․«Ամենալավ, ամենաբերրի հողերը պատկանում են զանազան իշխանների, թավադների ու աղալարների»։ Եվ ահա մի դար հետո նրան արձագանքում է Հրանտ Մաթևոսյանը․«Իսկ Լոռին լիքը իշխանիկ էր»։ Այնպես որ, տարածաժամանակը սոցիալական անհավասարությունների առումով էլ քիչ է փոխվել։

Իհարկե, ժամանակի և տարածության մասին վարկածներն ու դրույթները բազմաթիվ են, իրարամերժ տեսակետները հասնում են ընդհուպ մինչև այնտեղ, որ գիտական հիմնավորումներ կան ենթադրելու, թե «աշխարհի մասին մարդկանց վաղ դիցաբանական պատկերացումն անժամանակային էր»: Այնշտեյնը գտնում էր («Հարաբերակցության տեսություն»), որ տարածությունը և ժամանակը պետք է սինթեզվեն, միաձուլվեն ու ներառվեն մեկ միասնական հասկացության մեջ՝ տարածաժամանակ:

Մոտեցումները որքան տարբեր, հաճախ այնքան էլ հակասական են: Ինչպես տեսնում ենք, գիտական հանրահայտ հրապարակումներում ժամանակը և տարածությունը տեսակավորվում են բովանդակային բազմազան ձևերի մեջ՝ հոգեբանական, սոցիալական, կենսաբանական և այլն, և այլն: Ավելին, «տարբեր մշակույթների հետ կապի շնորհիվ ժամանակը ձեռք է բերում տարբեր կոնտեքստներ»:

Տարածության և ժամանակի մասին խոսքս ուզում եմ եզրափակել Սերգեյ Սարինյանի և Հրանտ Մաթևոսյանի դիտարկումներով. «Ժամանակը բարդ կատեգորիա է,- ասում է Սարինյանը։- Կա օրացուցային էմպիրիկ ժամանակ և փիլիսոփայական ժամանակ: Բոլոր գրողները ստեղծագործում են ժամանակի մեջ, բայց բոլոր գրողները չէ, որ ունեն իրենց ժամանակը, կամ իրենց ստեղծագործության այն համադրումը, ինչ Բախտինն անվանում է խրոնոտոպ»: Հրանտ Մաթևոսյանի ձևակերպմամբ, «ժամանակը նույնքան առարկայական է, ինչքան առարկայական է ողջ աշխարհը»: Եվ ահա հենց այդ «առարկայական ժամանակը» կամ տարածությունը Թումանյանն իր ստեղծագործություններում դարձնում է ոգեղեն: Բայց դրանց անդրադառնալուց առաջ ավելորդ չեմ համարում կանգ առնել Թումանյանի մի զվարճախոսության վրա, որը լավագույնս ներկայացնում է բանաստեղծի պատկերացումը ժամանակի մասին: Ահա այն.

«Ասում է՝ գնացին տեսան Մոլլա Նասրեդինը մի վարար ջրի ափի նստած՝ սպասում է:

Ասին՝ ընչի՞ ես սպասում:

Թե՝ սպասում եմ գետն անց կենա, որ հետո ես անց կենամ:

Ճիշտ էսպես. Մենք էլ սպասում ենք էս ժամանակն անց կենա, որ մեր ուզած կյանքով ապրենք, պարապենք… ու շարունակ սպասում ենք»:

Ընդգծենք, որ անգամ այս «ուրախ» պատմության մեջ կա մեծ ցավ: Թումանյանը երբեք չսպասեց «ժամանակն անց կենա», նա արարեց իր դարը։

Ակնհայտ է, որ ժամանակ և տարածություն հասկացությունները յուրօրինակ մարմնավորում ու մեկնաբանություն ունեն Թումանյանի երկերում, բայց, ցավոք, թումանյանագիտությունը դրանց չի անդրադարձել, կամ լուսաբանել է մասնակիորեն: Դրանք բանաստեղծը յուրովի տարրալուծել է իր բառի մեջ՝ նոր չափումների ենթարկելով:

Հե՜յ ագահ մարդ, հե՜յ անգոհ մարդ, միտքդ երկար, կյանքդ կարճ,

Քանի՜ քանիսն անցան քեզ պես, քեզնից առաջ, քո առաջ,

Ի՜նչ են տարել նրանք կյանքից, թե ինչ տանես դու քեզ հետ,

Խաղաղ անցիր, ուրախ անցիր երկու օրվան էս ճամփեդ։

Ինչպես տեսնում ենք, Թումանյանը տարածության չափման միավոր է դարձրել ժամանակը՝ «երկու օրվան էս ճամփեդ»: «Բերանն արնոտ» քառյակի մեջ որակափոխութ¬յունը բերում է բոլորովին այլ պատկեր. «Ձեռքերն արնոտ գնում է նա դեռ կամկար, Ու հեռու է մինչև Մարդը իր ճամփան»: Կամ «Հոգեհանգիստ» բանաստեղծության մեջ. «Մարդակեր գազան՝ մարդը՝ դեռ երկար էսպես կը մնա»:«Երկար»-ի մեջ տարածքը ժամանակային է, իսկ մարդը գազանի ու մարդու միջև դեռ տարուբերվում է: «Ու հեռու է մինչև Մարդը» պատկերում տեսնում ենք ժամանակայինի ու տարածականի յուրօրինակ համադրություն: «Հայ մեծագույն բանաստեղծը,- գրում է Ա․ Սողոյանը,- չի ենթարկվում ժամանակատարածական և ոչ մի օրենքի, նա գալիս է ժամանակի խորքից, բերում է իր հետ անցյալի շունչը, բայց և մնում մերօրյա ու արդիական»։

Մեկ ուրիշ գործի մեջ «Երկու դարի արանքում» պատկերային կառույցին Թումանյանը իմաստաբանորեն համահունչ է դարձնում «Երկու քարի արանքում» տողային զուգադրումը, որը և ավելի է սրում հակադրությունը հաջորդ տողերի «ընկերի» (առարկայական) և ցավի (ապրումային) պատկերների միջև՝ կատարելով փիլիսոփայական ինքնատիպ ընդհանրացում:

Կամ մի այլ քառյակ․

Ինչքան ցավ եմ տեսել ես,

Նենգ ու դավ եմ տեսել ես,

Տարել, ներել ու սիրել,

Վատը՝ լավ եմ տեսել ես:

Թումանյանի պատկերները կառուցված են երևույթների ներքին հատկանիշների, այլ ոչ թե առարկայական նմանությունների վրա, գրողի բառն այն կախարդական «շինանյութն» է, որով բարձրացել են նրա հոյակերտ կառույցները՝ Տարածություն, Ժամանակ, Հայրենիք, ավելին՝ Թումանյանն իր ապրած կյանքի տարածական չափումներում ընդարձակել է ժամանակը, ժամանակի մեջ՝ տարածությունը, իսկ այդ երկուսում միասին՝ Հայրենիքը։ Մեր գրականության մեջ, այս առումով, Թումանյանի հետ զուգահեռ է կազմում Հրանտ Մաթևոսյանը։ Անզուգական զուգահեռ, որը հետաքրքիր անակնկալներ և իմաստուն հուշումներ ունի։ Հրանտ Մաթևոսյանին անվանի գրականագետ Լևոն Մկրտչյանը մի օր հարցնում է, թե նա ինչ կգրեր քարին /հասկանալի է, որ հայերս քարին գրում ենք ամենակարևոր, ինչպես ասում են՝ մատընտիր բառերը/, եթե նման հնարավորություն տրվեր, և Մաթևոսյանը ձեռագրել է իր խոսքը. «Էս ի՜նչ սիրուն աշխարհ էր»։ Սա, իհարկե, սոսկ սովորական լավատեսություն չէ, ինչպես և Թումանյանի բանաձևային տողը՝ «Անգամ վատը՝ լավ եմ տեսել ես», այլ աշխարհի հանդեպ՝ մեծահոգություն, աշխարհ, որին Հրանտ Մաթևոսյանը՝ մեր նորագույն «ժամանակներն ու տարածությունները հպատակեցնող» եզակի տիրակալը /Հրանտ Մաթևոսյանն այսպես բնորոշել է Չարենցին/, հույս ունի տեսքի բերելու։ Մեծ Գեղագետի, Մարդու, Մտածողի մեծահոգություն։

Հովհաննես Թումանյանն իր գրեթե բոլոր գործերում ներկայանում է որպես անզուգական ողբերգակ: Այստեղ արդեն նա կանգնում է Գրիգոր Նարեկացու կողքին։ Ասվածի ամենաիրական իմաստով:Ամրագրենք, սակայն, որ նրա ոգին տիեզերական է, որը և խոսում է Թումանյանի աստվածային տարերքի, բառուբանի անմարում ներշնչումի մասին.

Բազմած լուսնի նուրբ շողերին,

Հովի թևին թռչելով

Փերիները սարի գլխին

Հավաքվեցին գիշերով:

Իսկապես՝ մարդակերտություն։ Ամենեցու հավիտենական գոյությունը Թումանյանը հակադրում է անցավորին ու ժամանակավորին՝ ձուլվելով բնությանը: Այսպես նա վերապրում է իր անեզրական «տանջանքներով ու տենչանքներով», աստվածաշնչյան Հոբի տառապանքով՝ փոփոխական ձևերի մեջ /«ձևը խաղ է անցավոր»/ փնտրելով իր և տիեզերքի ներդաշնակությունը. «Տիեզերքում աստվա ծային մի ճամփորդ է իմ հոգին», «Ես միշտ հոգի, տիեզերքի մեծ հոգու հետ, ինչ կա որ», «Տիեզերքի խոր մեղեդին ու մրմունջը ամենուր», «Աստեղային երազների աշխարհքներում լուսնկաթ»… «Իմ գիշերը լիքն է աստղերով»:

Թումանյանի, այսպես ասած, «տիեզերագիտությունը», որ, անշուշտ, սկսվում է սոցիալական ախտերից, անարդարություններից, երկնքի ու հոգու անհուններից, աստղերից, հետևապես և՝ երազից ու նորից ու կրկին նրան տանում-հասցնում է իր բանահյուսական ակունքներին, ուր նա ապրում է ոչ միայն անախտ, հաղթած /իր բառերն են/, այլ նաև «նյութից զատված»։ Ժողովրդական բառուբանի մեջ աստղ ու լուսին հասկացությունները «թարգմանվում» են երազով։ Իսկ գրականագիտության մեջ, ընդունված է առանձնացնել հիմնականում ժողովրդական ստեղծագործությունների երեք խումբ՝ արձակ, չափածո և բանաձևային: Թումանյանը դրանք իր ստեղծագործություններում միավորել է բանաձևայինի մեջ՝ նոր շունչ ու բովանդակություն տալով իրողություններին: Եվ դա նրա մտածողության ու ոճի առանձնահատուկ հատկանիշն է, որը և նրան դարձնում է մեծ նորարար՝ բառի ամենախորը իմաստով:

Քանի որ խոսք եղավ բանաստեղծի բանահյուսական ակունքների մասին, նշենք, որ նրա յուրօրինակ գլուխգործոցների մեջ ուրույն տեղ ունի «Սասունցի Դավիթը» էպոսի մշակումը, որին, անշուշտ, մեծ ակնածանքով է մոտեցել Թումանյանը, քանի որ «Ժողովուրդները ոչ մի բանի մեջ էնքան պարզ ու պայծառ չեն երևում, ինչքան իրենց ազգային էպոսի մեջ»։ «Սասնա ծռերը» ունեցել է ոչ քիչ մշակումներ մեր գրչի երևելիների կողմից, սակայն, խոստովանենք, որ Թումանյանի մշակումն անգերազանցելի է։ Թումանյանով մեզանում հիմնավորվեց փաստորեն նյութի մշակման նոր արվեստ, ավելի կոնկրետ՝ մշակելու մշակույթ: Եվ այստեղ մեծ է բանաստեղծի ժողովրդական ոճի ու լեզվի առկայության գործոնը, բնականաբար։ Միանգամայն տեղին է նկատված, որ պոեմի «ոճը, պատկերները, համեմատություններն ու էպիտետներն այնքան հարազատ են ժողովրդին ու էպոսի ոգուն, որ չես իմանում՝ որտեղ է սկսվում էպոսի տեքստը, որտեղ է վերջանում Թումանյանի մշակումը» /Ստեփան Զորյան/։

– Ով քընած եք՝ արթուն կացե՜ք,

Ով արթուն եք՝ ելե՜ք, կեցե՜ք,

Ով կեցել եք՝ զենք կապեցե՜ք,

Զե՛նք եք կապել՝ ձի թամբեցե՜ք,

Ձի եք թամբել՝ ելե՜ք, հեծե՜ք․

Հետո չասեք՝ թե մենք քընած-

Դավիթ գող-գող եկավ, գընա՜ց․․․

Մեր ժամանակի ճշմարիտ գեղագետները՝ անդրադառնալով Թումանյանի երկերին, գտնում են, որ բանաստեղծի ստեղծագործության խորքային ու ամբողջական մեկնությունը, ըստ էության, դեռևս չի տրվել։ Մոտեցումները, բնականաբար, տարբեր են։ Այսպես, Վահագն Դավթյանը շեշտում է, որ Թումանյանի երկու աշխարհներից մեկը՝ ոգեղենը, առայսօր «մնում է անհայտ»։ Հետևությունը մեկն է՝ այն Թումանյանին, որ իրականում կա, մենք բոլորովին չգիտենք, նա «մնացել է և՛ չմեկնաբանված, և ստորադասված․․․» /Պ․ Սևակ/։ Իսկ առանց ոգեղենի ի՞նչ Թումանյան։

Ամենայն հայոց բանաստեղծի երկերի կենսափիլիսոփայությունը թեև մշտապես ուղեկցում է մեզ՝ «տխրության, թե քեֆի ժամին», մանավանդ՝ ճշմարիտ մարգարեությունների կիրառելիության բարձր աստիճանով, բացառիկությամբ ու գործառնական բարձր նշանակությամբ /Թումանյանն այստեղ նույնպես անմրցակից է/, այնուամենայնիվ, գրողի իսկական նկարագիրը հեռու է գրականագիտական վերլուծությունների ու մեկնությունների ամբողջականությունից։ Թումանյանական պայծառատեսությունը՝ նրա գործերն անսխալ ընթերցելու, առավել ևս՝ ընթեռնելու առումով պետք է մեր նոր օրերի թումանյանագիտությանն առաջնորդի կրկին դեպի նոր հայտնություններ, մանավանդ, որ արդեն, բարեբախտաբար, ձերբազատված է գաղափարական կապանքներից ու կաշկանդումներից։

Գրողի երկերից հանեք նրա տեսլականը, տակը կմնա անփառունակ, ոչինչ չասող, օրացուցային ժամանակի լուսանկար։ Սա անվիճելի է։ Թումանյանի ցանկացած ստեղծագործության մեջ, ինչպես մի կաթիլ ջրում, հստակ ցոլանում են նրա ազգային ոգին, իմաստասիրական դավանանքը և, բնականաբար, աշխարհայացքն ու գեղագիտությունը։ Այս տեսակետից ամենաբնութագրականը /անգամ «Անուշից», «Գիքորը» պատմվածքից ու մյուս հանրահայտ պոեմներից, հեքիաթներից, քառյակներից, ժողովրդական էպոսի մշակումներից առավել/, իր իսկ՝ գրողի խոստովանությամբ, «Հազարան բըլբուլ» հեքիաթ-պոեմն է։ Ինչո՞ւ։ Մեր հետազոտական վերլուծությունում մենք փորձեցինք հասու լինել խնդրի էությանն ու հեղինակային լուծման նրբություններին, թեև ամեն մի հաջողված երկ, կարծում եմ, ունի իր ներքին ծածկագիրը, որը ենթակա չէ վերջնական ընթերցման։ Այսպես թե այնպես, որոշ փակագծեր փորձենք բացել։

Ուշադրություն դարձնենք մի հանգամանքի վրա․պոեմի սկզբնամասում Թումանյանը, իրեն ոչ հատուկ ձևով, խիստ բարի գույներով է նկարագրում Ալան թագավորին՝ էպիկական շնչով պատկերելով երկիրն այն, որտեղ «իշխում ու տիրում» է նա։ Դա, իհարկե, մանրուք չէ և ոչ էլ պատահականություն։ Հիշենք, թե «Հառաչանքի» ծերունին ինչպես է խոսում թագավորի մասին․«Էլ ինչ թագավոր կամ էլ ինչ իշխան, Որ կռիվ չանի, ուրիշին չըտիրի, Մարդ չըկոտորի, երկիր չավերի․․․»։ Ուրեմն, նոր ելակետի վրա է խոսք կառուցում Թումանյանը։ Դա ունի հիմնավոր պատճառ։ «Հազարան բըլբուլ» պոեմում աշխարհը նախնական անաղարտության մեջ է․

Երբ դեռ շունչը արարչական ծավալվում էր օդի մեջ,

/Երբ դեռ նոր էր կույս աշխարհքում մարդը խաղում պարզ ու պերճ/,

Երբ տիրում էր ամենուրեք սերն ու հանգիստն անվրդով,

Եվ գառն ու գել դեռ միամիտ խաղում էին իրար քով…

Ու հանկարծ միանգամից ամեն-ամեն ինչ փոխվում է աշխարհում։ Մենք, իհարկե գիտենք, որ այն, ինչ ազգային-ժողովրդական է, Թումանյանի համար բացարձակ արժեք է ներկայացնում, բնականաբար, բացառություն չեն կարող լինել օրհնանքներն ու անեծքները։ Եվ ահա «Հազարան բլբուլը» նույնպես զերծ չէ նման «հավա-տալիքներից»․ պոեմի սյուժեի հիմքում որդեկորույս մոր անեծքն է՝ ուղղված Ալան թագավորին.

Ինչպես որդիս իր մոր գրկին

Մեռավ՝ կարոտ աչքն աշխարհքին,

Նրանք էլ թող մնան էնպես

Կարոտ իրենց սուրբ փափագին,

Եդեմ այգին կտրի թող փուշ,

Իրենք գազան չար ու ապուշ։

Անեծքը, ինչպես ժողովուրդն է ասում՝ տեղ է հասնում, Ալան թագավորի երկիր-դրախտավայրը մի վայրկյանում վերածվում է դժոխքի, մարդիկ գազան են դառնում, վարդերը՝ փուշ։ Ինչ ասես, որ չի անում բարի ու ոսկեգահ Ալան թագավորը, միայն թե վերականգնի իր տերության նախկին փառքն ու գեղեցկությունը։ Բազում իմաստունների, մարգարեների հետ խորհուրդ է անում արքան, բայց ելքը չկա ու չկա։ Եվ հանկարծ ամպերի միջից երևում է մի սպիտակամորուս ծերունի և ասում՝ մինչև չբերեք Հազարան բլբուլ, որ երգի՝ այգին չի դալարելու, փուշը վարդ չի դառնալու, մարդիկ գազան էլ մնալու են։

Ինչո՞ւ ես կանգ առա սյուժետային այս մանրամասների վրա։ Պատճառը պարզ է։ Իր անավարտ երկի մեջ Թումանյանը մաքրագրությունն էր փորձում կատարել իր ամփոփ կենսափիլիսոփայության՝ «գործի դնելով» գեղարվեստական հարուստ փորձն ու հնարանքները։ Ակնհայտ է, «Հազարան բլբուլը» թումանյանական աշխարհի փոքրիկ «մոդուլն» է կրում իր մեջ։ Գրողն իր կրտսեր որդու՝ Արեգի անունով կնքված ասպետական երգիչ-աշուղի մեջ մարմնավորել է կյանքի, արդարության, դավանանքի և հավերժական սիրո սխրանքը։

Այս երկի գլխավոր կերպարը Թումանյանի Երազն է։

Այո, հզոր երևակայություն ունի Թումանյանը, ես միան¬գամայն ընդունելի ու ճշգրիտ եմ համարում այն տեսակետը, որ Թումանյանն է մեր երևակայական /ֆանտաստիկ/ գրականության հիմնադիրը։

Հեքիաթ-պոեմում գործում են ոչ թե մարդիկ, այլ նրանց իսկ կերպարով մարմնավորված Տեսլականներ։ Եվ հենց դրանում է կայանում պոեմի գեղագիտական ու գաղափարական նորույթը։ Ահա, կարծում եմ, նաև այս մասին է նշել և ինքը՝ Թումանյանը. «Ես գիտեմ՝ մի օր, իհարկե, ոչ շուտ, իմ կյանքը մեծ հետաքրքրություն ու աղմուկ է հանելու։ Շատ բան է պարզվելու, տեսնելու են բոլորովին ուրիշ բան։ Գրվածքներս դեռ լավ չեն կարդացել, տեսել»։

Գրողի նշած «ոչ շուտ» օրն արդեն եկել է։

Թումանյանը «գրականություն չի անում», նա ցանկացած իր տողում ներկայանում է բնական անկողմնակալությամբ, բառի զտարյուն ազնվությամբ ու հստակ մտքի անսեթևեթ խիզախությամբ. «Գյուղացի Համբոյի տունը կռիվ էր ընկել…» («Գիքորը»), «Մի սեպտեմբերի մեր գյուղացի որսկան Օսեփը ինձ գիշերակաց որսի տարավ Եղնուտի կիրճը» («Եղջերուն»), «Խորն աշունքին Լոռու սարերով անցկենալիս մի գյուղում մութը վրա հասավ» («Գելը»):

Աղայանն առաջինն էր նկատել դեռևս երիտասարդ Թումանյանի հանճարը՝ խորապես ընդունելով և ողջունելով ժողովրդականի մշակման նրա գեղագիտական սկզբունքները: Իսկ Մանուկ Աբեղյանը հենց Թումանյանի առաջին գրքում է տեսել նրա եզակիությունը։

Հիրավի, «Լուսավորչի կանթեղը» Թումանյանը կրում է իր ներսում: Անզուգական Լուսարար է նա, ու նրա լուսաբուժությունն էլ պիտի լինի մեր ներսից, որովհետև, ինչպես բանաստեղծն է ասում, «մենք ներսից ենք փչացած»։ Ապավինենք լավատեսությանը։ «Մեծությունը,- գրել է մեծ լոռեցին,- օրենքներ ու կանոններ չի ճանաչում, իրեն ցանկապատով չի փակում, եղած ցանկապատն էլ քանդում է»:

Թումանյանը հենց այդպիսին է: Նրան միշտ հուզել են երևույթի էությունը, ներքին խորհուրդը, քարի մեջ՝ նրանից ծնվող կայծը: Ազգայինը Թումանյանի հոգևոր հատկանիշն է, որով և պայմանավորվում է արժեքների այն համակարգը, որը նա ստեղծել է: Թումանյանն ինքն իր բառն է, և նրանում տարրալուծված տիեզերք-հոգի կամ ժամանակ-տարածություն եզրույթները մեկնելի են դառնում միայն ցավի քուրայում։

– 3 –

Թումանյանի հավատարմությունը ավանդականին ու նորին միանգամայն ինքնատիպ արտահայտություն ունի նրա գեղագիտական դավանանքի մեջ։ Եվ այդ սկզբունքի վրա է բարձրանում ոչ միայն նրա ստեղծագործությունը՝ ազգային հարուստ ճարտարապետությամբ ու բովանդակությամբ, այլ նաև ապրած ամեն մի պահը, ամբողջ կյանքը: Դիտարկենք այս հարթության վրա ժողովրդական մի ասացվածք, որը շատ մոտ է Թումանյանի մտածողությանը. «Ասողին լսող է պետք»: Կապակցության մեջ ասողը միայն ասող չէ, այլև ասացող, առավել ևս՝ լսող չէ լսողը, այլև ականջալուր լինող: Այսինքն՝ բառը Թումանյանի համար նախ և առաջ գործառույթ է:

Մենք ամենքս հյուր ենք կյանքում

Մեր ծննդյան փուչ օրից,

Հերթով գալիս, անց ենք կենում

Էս անցավոր աշխարհից:

Երևի թե մեր գրականության մեջ ամենից շատ մարդկանց շուրթերից հնչող քառատողերից մեկն է սա («Թմկաբերդի առումը» պոեմի նախերգանքից), սակայն ցավով պիտի արձանագրեմ, որ շատ անգամ այս և նման այլ մարգարեություններ (ներառյալ ժողովրդական մարգարիտների մեր հարուստ գանձարանը), ասում են ասվելու-լսվելու համար, և նրանց կիրառելիության,օգտակար գործողության գործակիցը բավականին ցածր է: Այս մտահոգությունն ունեցել է և ինքը՝ բանաստեղծը․«Մեր դժբախտությունն էն է, որ մեր ժողովրդի մի մասն անգրագետ է, կարդալ չգիտի, իսկ ով գրել-կարդալ է սովորում, դառնում է գրող ու կարդալը մոռանում է։ Դրա համար էլ մենք շատ գրողներ ունենք, բայց ընթերցող չունենք։ Իսկ գրողին ամենից առաջ ընթերցող է հարկավոր»։ Այսինքն՝ ոչ թե գիրք կարդացող, ոչ թե անգամ, ինչպես մեծն Սևակը կասեր, կարդացածը հասկացող, այլ, ավելացնենք՝ հասկացածը կատարող: Սա թումանյանական գեղագիտության առանցքային սկզբունքներից է, նրա համար ազգային արժեք են ոչ միայն հոգևոր կոթողները, այլև, առաջին հերթին, այն հատկանիշները, որոնք մարդուն մարդ են դարձնում, որոնք ներքին հարստություն են և փոխանցվում են գրականությանը՝ կոնկրետ այս կամ այն գեղարվեստական երկում։

Ճշմարիտ խոսքի գործառնական դերի ու նշանակության բարձրացման գործում մեծ են, անշուշտ, մեր դպրոցների և բուհերի անելիքները: Շատ դեպքերում աշակերտը ժպիտով ու ուրախությունից փայլփլող աչքերով է արտասանում Թումանյանի «Հայոց վիշտը», Մարոյի մոր ողբի տեսարանը ներկայացնող հատվածը («Մարո» պոե-մից) և այլն, և այլն, իհարկե՝ գոհ մնալով միայն իր «դասը լավ սերտած» լինելու հանգամանքով: Մինչդեռ ստեղծագործության բերած ապրումն ու «կյանքի դասը», դուրս են մնում դասապրոցեսից: Գրականության և արվեստի գեղագիտությունը պիտի դառնա կյանքի գեղագիտություն, կենսակերպի արտահայտություն: Այս մասին, սակայն, մի այլ անգամ։

Ես իմ հոդվածն ուզում եմ ավարտել Ստեփան Զորյանի խոսքով. «Եթե մի օր աշխարհի բոլոր ժողովուրդների բանաստեղծությունների ցուցահանդես լինի, հայ ժողովուրդը ուրիշ ոչ ոքի չի կարող ուղարկել, բացի Թումանյանից՝ իբրև օրինակ զտարյուն հայ բանաստեղծի»։

– 1 – Գեղարվեստական գրականության եւ գեղագիտության բնագավառներում /թե հայրենի եւ թե համաշխարհային իրականության մեջ/ կատարածս երկարամյա ուսումնասիրություններն ու գիտահետազոտական որոնումները, իհարկե՝ հնարավորության սահմաններում, իմ սկզբունքային մոտեցումներում, ընդհանրապես՝ արվեստի ու արվեստագետի մասին, ամրագրել են անհերքելի մի ճշմարտություն, որն ունի պարզ, բանաձեւային շարադրանք, այն է՝ լավ գրողը չի կարող վատ մարդ լինել, ինչպես որ վատ մարդը

Read More


Վարդան Հակոբյան  / Երկաթյա վարագույրները ետ քաշելու ժամանակը

Հայ եւ համաշխարհային պատմագրության մեջ վաղուց ի վեր ամրագրված ճշմարտությունը՝ հայերն աշխարհի ամենահնագույն քաղաքակրթություն ունեցող ազգերից են, այսօր ոչ մի կասկած չի հարուցում, բնականաբար, առավել եւս՝ ապացուցման կարիք չունի։ Բացարձակ իրողություն է եւ այն, որ յուրաքնչյուր քաղաքակրթության հիմքում ազգային լեզուն է։ Ինչ լեզվով է խոսել Նոյ Նահապետը։ Անշուշտ, նա խոսում էր հայերեն։ Եվ սա բանաստեղծական զեղում չէ, բազմաթիվ բանահյուսական բանավոր գործեր, մանավանդ՝ ասացվածքներ կան, որոնք անմիջական կապ ունեն Նոյի ու ջրհեղեղի հետ, հաստատում են այս իրողությունը։ Ժողովրդի մեջ վաղընջական ժամանակներից մինչև հիմա շրջանառվում են «Գինին նոյի ձեռքով է քաշված», «Նոյեն վըխտան խոսե», «Նոյի աղավնին», «Մեր ախպերությունը Նոյի ծերքավնա կնքվալ» և այլն։ Եվ անվիճելի է, որ ազգերի ձեւավորման խնդրում, որոշիչ դեր է խաղացել լեզուն, անգամ սկսած այն պահից, երբ դեռ հնչյունը գիր չէր դառել։

Իմ դիտարկումներն, իհարկե, լեզվագիտական չեն, բայց ով է ասել, որ ես, ընդհանրապես հայ մարդը, ամեն անգամ մի տառ գրելիս Մաշտոցի հետ չի մասնակցում այբուբենի ստեղծմանը։ Հիրավի, որպես ազգ ու ժողովուրդ, դեռեւս մեր թվարկությունից շատ առաջ մեր մշակույթը ստեղծեցինք՝ քարերն ու մագաղաթները վերածելով գրքերի, առաջինն աշխարհում քրիստոնեությունն ընդունեցինք որպես պետական կրոն, արարեցինք հայերեն մեր գիրը, ասորական Պեշիթոյից թարգմանեցինք Աստվածաշունչը (ի դեպ, մեր լեզուն, ինչպես գրում են հավաստի աղբյուրները, միակն է նաեւ այն առումով, որ Աստվածաշնչի անվանման մեջ պահպանվում է Աստված բառը), ստեղծեցիք մեր Սասնա Ծռեր դյուցազներգությունը, մեր Հայաստանն ու Հոգեւոր Հայաստանը, մեր ազգայինը։ Եվ արարչությունը շարունակվում է։ Մեր լեզուն էն գլխից հաղորդակցություն էր Աստծո հետ, եւ միայն շատ հետո պիտի աշխարհահռչակ բանաստեղծ Բայրոնը խոստովաներ, որ հայերենը Աստծո հետ խոսելու լեզու է։ Այո, հպարտանում ենք մեր ազգային հարստությամբ, նրանով, որ մեր ոսկեղենիկ լեզվով կերտվել են մեծարժեք ու մնայուն արժեքներ, որ մենք եզակի Մատենադարան ունենք, որ… Կարելի է երկար ու երկար թվել։ Բայց… Թող ներվի, հայ ժամանակակից երիտասարդը լիարժեք տե՞րն է այս ամենի։ Մեկ բառով ասենք՝ ոչ։ Ինչու։ Պարզեմ միտքս։ Վերջին հարյուրամյակից բացի, մեր դպրությունը հազարամյակներ շարունակ ստեղծվել է դասական ուղղագրությամբ։ Մենք այսօր այն մերը դարձնելու համար թարգմանության ենք դիմում, ինչպես, ասենք, Շեքսպիրի, Ուիթմենի կամ Ջոյսի հետ հաղորդակցվելիս։

Հոգևոր պաշարը, որ կուտակվել է դարերի ընթացքում, մեզ համար հիմնականում մնում է անհասանելի, կամ՝ եթե մեզ հասնում է, ապա միայն ու միայն միջնորդավորված։ Կարդում ենք Նարեկացի, գրաբարով ուրիշ Նարեկացի է, աշխարհաբարով՝ ուրիշ․ այստեղ արդեն թարգմանության լավի ու վատի հարցը չէ, այլ Նարեկացու Նարեկացի լինելու խնդիրը։ Իմ սերունդը և, ընդհանրապես՝ Հայաստանում ծնվող-մեծացող սերունդները, ամբողջապես զրկված են այն վիթխարի գրական-գեղարվեստական, գիտական ու մշակութային շտեմարանից, որն ունի դասական ուղղագրություն։ Ասենք, ինչո՞ւ բոլորը չկարողանան բնագրով կարդալ Պարոնյան, Զոհրապ, Օտյան, Վարուժան, Սիամանթո, Պեշիկթեշյան, Դուրյան, Մեծարենց․․․։ Նրանց գրականության պակասը մեր այրան մեջ անպայման ինչ-որ կարևոր բաղադրատարրի կարիք է առաջացնում, որոշակիորեն խաթարում հայ լինելու մեր ընդհանրական կերպարը։

Տարիներ առաջ բարեբախտություն եմ ունեցել ջերմ մտերմություն ունենալու տաղանդավոր բանաստեղծ Վահե Օշականի հետ։ Մի օր նա, երբ մեր տանն էինք, ասաց․ «Հորս՝ Հակոբ Օշականի գրական ժառանգությունը հսկայական տպաքանակով լույս ենք ընծայել, բայց սփյուռքում բոլոր հայերը չէ, որ հայերեն կկարդան․․․ Ուզում եմ այդ տպաքանակի որոշ մասը բերել Արցախ»․․․ Եվ ուրախացա, և անակնկալի եկա։ Հիշեցինք Պարույր Սևակի բարձր գնահատականը Օշականի ստեղծագործության մասին, կարևորեցինք նրա երկերի հրատարակությունը, բայց ավելին չկարողացա խոստանալ, որովհետև Արցախում դասական ուղղագրությամբ երկերը չեն ընթերցում, քանի որ դպրոցում չեն սովորում արևմտահայերեն։ Իսկ հայերենը, իմ խորին համոզմամբ հայերեն չէ, եթե նրանից առանձնացվում է արևմտահայերենը, մեր լեզվի երկու ճյուղը միասին են հայերեն։ Ճշմարիտ հայերեն։ Իհարկե, Վահեն, նրբորեն խուսափեց խնդիրը երկրորդ անգամ արծարծելուց։ Մենք լուռ իրար հասկացանք։ Եվ մինչև հիմա զգում եմ այն պարապն Արցախում, որ Հակոբ Օշականի ստեղծագործության բացակայությամբ է բացատրվում։ Ոչ միայն։

Ես ընդամենը մեկ փաստ հիշեցի, որն, ուղիղ գծով, կապված է արևմտահայերեն լեզվի «անհաղթահարելիության» հետ։ Բայց չէ՞ որ Մաշտոցը հայոց առաջին դպրոցներից մեկը բացել է հենց Արցախում։ Բայց չէ՞ որ շուշեցի ածխագործ-ուսուցիչ Ավետիք Բահատրյանն է, որ իր «Հին հայոց տաղաչափական արուեստըե գրքում, առաջիններից մեկը, անդրադարձել է Նարեկացու «Մատյան ողբերգության» պոեմի տաղաչափությանը, նրա լեզվին ու արժանացել Եղիշե Չարենցի բացառիկ բարձր գնահատականին․ «Գիրք հանճարեղ և զարմանալի»։ Իսկ Էդ․ Ջրբաշյանը՝ խոսելով այդ գրքի մասին, գրել է․ «Տաղաչափական ձևերը Բահատրյանն աշխատում է մեկնաբանել սեփական ազգային հիմքով՝ հայոց լեզվի արտասանական և շեշտադրական առանձնահատկություններով։ Դա նրա գիտական մտածողության ուժեղ կողմերից մեկն է»։ Հենց այդ աշխատության մեջ է, որ Ա․ Բահատրյանը բարձր գնահատանքով է անդրադառնում հայ գրչությանը․ «Հայոց քերթողական արուեստը դեռ Վահագնի ժամանակին հասած ենք նկատում իւր բարձր կատարելութեանը»։

Այստեղ՝ Գանձասարի վանքում, ուր գտնվում ենք հիմա, ստեղծվել են ոչ քիչ արժեքավոր երկեր, որոնց նմուշներն արդեն քանի-քանի սերունդների անհասանելի են մնում՝ դարձյալ լեզվական պատճառներով։ Ինքնաօտարվում ենք, հետո սկսում «հերոսաբար» մեր լեզվով թարգմանվել՝ հաղթահարելով մեր հեղինակած արհեստական խոչընդոտները։ Այս երևույթը որքան ծիծաղելի, այնքան էլ, գուցե և բազմապատիկ ավելի, ցավալի է, դառնում է «հայկական» բնավորության ոչ ընդունելի գիծ, թեև նման վայրիվերումները, ինչ խոսք հաճախ բացատրվում են սոցիալ-քաղաքական պայմաններով, մեզ պարտադրված այս կամ այն ողբերգական իրադրության առկայությամբ։

Գրաբարից հրաժարվելը մեր լեզվի զարգացման ճանապարհին մեր մեծագույն վրիպումներից էր։ Երկրորդ Մեծագույն աղետն էին խորհրդային շրջանի ուղղագրական «բարեփոխումները», ինչպես ասում են։ Սակայն այստեղ ես կուզեի մի փոքր կանգ առնել «աբեղյանական ուղղագրության» հետ առնչվող խնդիրների վրա։ Իմ ուսումնասիրությունների արդյունքում ես հանգել եմ այն եզրակացության, որ Աբեղյանը՝ քննության առարկա խնդրում «քավության նոխազ» է։ Հիշենք լենինյան հայտնի ասույթը․ «Հայաստանը մենք զոհեցինք հանուն համաշխարհային հեղափոխության»։ Զոհ եզրույթի մեջ չեն մտնում միայն եղեռնված ժողովուրդը, աշխարհագրական տարածքները, այստեղ ասվածին հետևում է նաև բոլշևիկյան նոր շեշտադրումը լեզվի հարցում՝ խորհրդային երկրի մեջ մտնող բոլոր փոքր ազգերի լեզուները պիտի դարձնել լատինատառ։ Այնպես որ, իբրև արևելահայերիս և արևմտահայերիս բաժանող երկաթյա վարագույր, լեզվական «նոր ուղղագրությունը» ընտրվեց։ Մանուկ Աբեղյանն իր գիտական դրույթները ուղղագրության վերաբերյալ՝ սկսած 1890, ապա՝ 1913 թվականներից, շարադրել է տարբեր պարբերականներում և միշտ էլ ընդգծել է․ «Եթե որևէ փոփոխություն պիտի վերացնի մեր ուղղագրության միությունը և մեր երկու գրական լեզուները իրարից ավելի հեռացնի, ավելի լավ է, որ չլինի»։ Աբեղյանը մշտապես շեշտել է ,ընդհանուր ուղղագրություն ունենալու անհրաժեշտությունը արևելյան և արևմտյան հայերի մեջե։ Ավելին, նա իր եզրահանգումներում հեռուն է գնացել․ «Եթե չլիներ գրաբարի ուղղագրությունը, մենք դժվար թե ունենայինք մեր արդի գրական լեզուն»։ Խոստովանենք, որ սա խիստ սկզբունքային ու նաև ելակետային դիտարկում է։ Այս մասին քիչ չի գրվել և դեռ էլի կգրվի։

Մեզ համար պարզ է մի իրողություն՝ գիտականորեն, թե գեղարվեստորեն մեր գրաբարյան լեզուն հազար անգամ ավելի ամբողջական է վերարտադրում իր մեջ ազգային մեր նկարագիրը։ Տեղն է հիշելու Ֆ․ Գ․ Յունգերի խոսքը․ «Լեզուն առանց գիտության կարելի է պատկերացնել, գիտությունը հնարավոր չէ պատկերացնել առանց լեզվի։ Իսկ քանի որ լեզուն ինչ-որ որոշակի լեզու է, ուրեմն գիտությունն անհնար է պատկերացնել առանց որևէ որոշակի լեզվի։ Եթե լեզուների բազմազանությունից դժգոհ՝ մեր մեջ ծնվում է լեզուները մեկ-միակ՝ ինչ-որ lingua universalis-ով կամ համաշխարհային լեզվով փոխարինելու պլան, նման դեպքում նույնպես այդ լեզուն ինչ-որ որոշակի լեզու է, այնպիսի կառուցվածքի լեզու, որը հենվում է բնական լեզուների վրա»:

Ես այստեղ կարևոր եմ համարում մի հիշեցում, որն անմիջապես կապ ունի «աբեղյանական ուղղագրության» հետ։ Ուրեմն՝ չպիտի մոռանանք, որ գիտնականը ուղղագրության դյուրացման և լեզվական մի շարք (հատկապես՝ ձայնավորների հարցում, ինչպես «Մի հնչյուն՝ մի գիր» սկզբունքի կիրառման դեպքում), գիտական դրույթների դիմել է դեռևս այն ժամանակ, երբ օդում անգամ, ինչպես ասում են, աննշմարելի էր «կոմունիզմի ուրվականը», այսինքն՝ լեզվական բարենորոգումը, ըստ գիտնականի, ընդունվելու պարագայում պետք է վերաբերեր մեր լեզվի թե արևելյան, թե արևմտյան ճյուղերին, ավելին, այն ժամանակ լեզվական ճյուղերի նման տարբերակում գրեթե չկար։ Երբ «բարեփոխություն» կատարվեց արևելյանում՝ կուսակցական գաղափարախոսների ճնշման ներքո, զոհասեղանին դրվեց և Էրգրի լեզուն, պառակտվեց երկիրը։ Բոլշեւիզմի բերած մեծագույն ողբերգություններից մեկը մարդու մեջ մարդուն պառակտելն էր, նրա եսի երկատելը՝ ոչնչացնելու նպատակով։ Այն մեզ հանեց մեր դեմ, Աբեղյանին հանեց Աբեղյանի դեմ։ Սա ժամանակի դրաման էր։ Խորհրդայնացումը մեր անհեռատես գործիչների ձեռքով միանգամից հօդս ցնդեցրեց նաեւ վիլսոնյան ծրագիրը, մեր շատ երազանքներներ ու նպատակներ։

Ապա ազգայնացման խորհրդային այդ արշավի դեմ պայքարում ազգային շատ ու շատ գործիչներ հայտնվեցին 37-ական թվականների ճիրաններում։ Որքան էլ լեզվական բարեփոխումների նման կիրառմանը դեմ լինեին ժամանակի հայ լեզվաբանները, իսկ դա այդպես էլ կար (այդ թվում՝ Աբեղյանը), այնուամենայնիվ, Մոսկվայից Երևան «իջած» հրամանը՝ լեզվական փոփոխության վերաբերյալ, կատարվեց Պողոս Մակինցյանի և, ինչպես Չարենցը կասեր՝ «լենինյան չստեր հագած ֆիլիստերների» կողմից։ Հայ լեզվաբանների ձեռքբերումը, եթե կարելի է այսպես ասել, մնաց այն, որ, այդուհանդերձ, լատինատառ այբուբենին անցնելու գաղափարը մերժվեց մեզանում։

Ավելորդ չեմ համարում հիշեցնել Ամենայն հայոց բանաստեղծի նամակի հանրահայտ տողերը՝ Թիֆլիսից հղված նույն Պ․ Մակինցյանին․ «Ոչ թե պետք է հին հնչյունները վերականգնել, այլ մաշվածները դեն գցել, ինչպես ռուսներն արեցին։ Ոչ թե պետք է դժվարացնել, այլ պետք է հեշտացնել։ Եվ չպետք է էդ խնդրին էդ կերպարանքը տալ-պատմախնդրություն չեմ իմանում ինչ բան կապել հետը»։

Փաստերն ու փաստարկումները հանրահայտ են։ Այժմ «բաժանումը» երկու ճյուղերի միջև խորացնելով՝ ոչնչի չենք հասնի, ոչ էլ, իհարկե՝ սոսկ դատապարտելով կատարվածը։ Ծայրահեղությունների չպիտի գնալ, քանի որ հենց այդ մոտեցումներն են մեզ կանգնեցրել լեզվական աղետի, ես կասեի՝ երկրաշարժի առաջ, որից մեր տունը («Հայոց լեզուն տունն է հայուն», Մ․ Իշխան) անընդհատ ցնցումներ է ապրում։ Ինչ էլ որ կատարվի, լեզուն երկրի, ազգի գոյության առաջին, անփոխարինելի պայմանն է, մեր արյան վարքագրությունը, հետևապես պարտավոր ենք ազգովի լծվել նրա բնականոն զարգացմանն ու աճին։ Ինչպե՞ս կարող են մի լեզվի բարբառային ճյուղերը, դրանք կրող քաղաքներն ու գյուղերը վերանալ, ու լեզվի վրա վերքեր չառաջացնել։ Ես նկատի ունեմ (Ակնի, Սեբաստիայի, Վանի, Գարահիսարի, Երզնկայի, Տիգրանակերտի) բարբառները։

Այսօր Արցախում, մանավանդ՝ քաղաքային պայմաններում աճող սերունդները, լիարժեք չեն տիրապետում արցախյան բարբառին։ Օտարամոլությունը մեզ ոչնչացնում է։ Ներեցեք ինձ։ Բայց մտնենք Ստեփանակերտի գերեզմանոցները և կտեսնենք, որ անգամ քարերի վրա տոհմիկ հայ մարդկանց՝ մեծ ու փոքր, անունները մեծամասամբ գրված են ռուսերեն տառերով։ Բայց չէ՞ որ այդ գրերը մեր պատմությունն են վաղը ներկայացնելու։ Չէ՞ որ հայը քարի վրա միշտ գրել է հայերեն։ Դեռ չեմ խոսում շատ երիտասարդների թևերին կամ կրծքներին դաջված գրությունների մասին, որոնք նույնպես հիմնականում օտարալեզու են։ Սա նշանակում է, մեր լեզվական խնդիրը լուրջ դիմադրության առաջ է։

Օտարամոլության ծայրահեղությունը, մի կողմից էլ՝ մաքրամոլության չարդարացվող ճիգերը մեզ կանգնեցնում են մեծ մարտահրավերների առաջ։ Մենք չէ, որ այս մասին բարձրաձայնում ենք։ Մեզանից առաջ էլ մեր նախնիներն ունեցել են նման խնդիրներ և տվել են իրենց բացատրությունները։ Կրկին պիտի Թումանյանին դիմեմ։ Նա լեզվի հարստացման հիմնական աղբյուր էր համարում ժողովրդական բանահյուսությունը, բարբառները, բայց միաժամանակ չէր բացառում նաև լեզվի զարգացման գործընթացներում փոխառությունների դերը։ Փոխառությունների, ոչ թե կրկնակման։ Մեծ բանաստեղծը գրում է․ «Խնդրեմ, ասեք, եթե մեր լեզվից հանեք ձեր հալածած «շանը», որ չինական է, թե մոնղոլական-թաթարական, ինչո՞վ կփոխարինեք։ ․․․Դրա նման նաև շատ ուրիշ բառեր, որ մաքուր հայերեն չեն»։ Խոսելով ծայրահեղ մոտեցումների վնասակարությունների մասին, գեղագետը եզրահանգում է․ «Ոչ․ թե ժողովրդական, թե գրական խոսքի մեջ լեզվական փոփոխությունները եղել են միշտ, կլինեն միշտ, և շատ է գեղեցիկ, որ էդպես է․ միայն թե պետք է իմանալ շնորհքով, խելացի առնել ու տեղը գործածել, ահա խնդիրը։ Իսկ ինչ վերաբերում է ժողովրդական բարբառներից օգտվելուն, դա ոչ թե դատապարտելի է, այլ հենց դա է բնական ճանապարհը կայտառ, կենդանի լեզու ստեղծելու։ Բավական է․ մեր երեխաներն այլևս չպետք է սարսափեն «հա» ասելիս, և մայրերն այլևս չպետք է մատներն սպառնալի թափ տան նրանց վրա․ «հա» ասացի՞ր, ինչպե՞ս կարելի է, ասա «այո»։ Բավական է, նզովքը պետք է վեր կենա «հա»-ի վրից, իբրև թե նա գռեհիկ է, դրա մեջ ոչ առողջ միտք կա և ոչ էլ ճաշակ»։

Սակայն վայ այն լեզուներին, որոնք իրենց հույսը դնում են հիմնականում փոխառությունների վրա։ Պարզվում է՝ շատ ու շատ բառեր, որ մենք օգտագործում ենք մեր զրույցներում կամ գիտական հոդվածներում ու այլուր, արևմտահայերենում հստակ պահպանել են իրենց հայկական անխաթար ձևը, մենք գրում ենք՝ օբյեկտիվ, մինչդեռ ունենք առարկայական համարժեքը, սուբյեկտիվ, այն դեպքում, երբ ենթակայականն առավել խորն է արտահայտում հասկացության էությունը։ Օրինակները շատ ու շատ են։

Լեզվի զարգացման այն ուղին, որ Թումանյանը բնական է համարում, արդի պահանջների ենթապատկերում ևս պահանջում է իր թարմացումը։ Մեր բնավորությունը մեր բանահյուսությունից, ազգայինից է ակունքվում։ Արցախցին ասում է՝ սովից կմեռնեմ, ուրիշի պատառին աչք չեմ քցի։ Սա ելակետ է։ Հակադրության համար չեմ մեջբերում, բայց ուզում եմ հիշեցնել նաև ազերական ասացվածքը․ «Հարյուր տարի է՝ գողություն եմ անում, բայց դեռ հարամ թիքա չեմ կերել» («Յուզ իլ օղուռռուղ էլամիշամ, ամմա հարամ թիքյա յեմամիշամ»)։

Ինչպես տեսնում ենք, լեզուն ավելին է, քան բնավորությունը։ Լեզուն մարդն է՝ իր տեսակի ու թրծվածքի մեջ։ Մյուս դրույթը, որ Թումանյանը շեշտում է, դա «հմիտքն ու ճաշակն» են, որ ունենում է ճշմարիտ բառը։ Մենք դրան գումարենք աշխարհագրություն, պատմություն, բնավորություն, իմաստասիրություն․․․, այսինքն, կարողանանք լեզվի մեջ տեսնել ազգային ճակատագիր, ոգի, նկարագիր, արցախյան բարբառով ասած, երբ խոսում ենք մայրենի լեզվով, «բառը չոփով չբարձրացնենք», առավել նրբորեն մոտենանք մեր լեզվի զարգացմանը, պահպանենք այն և առաջնորդվենք արմատների կանչով։

Մեր ամենօրյա օգտագործական բառերից է և «ազգ»-ը, բայց երբ դիմում ենք նրա ծագումնաբանության գիտական աղբյուրներին, տեսնում ենք, որ այն «փոխառություն է պահլավերեն «azg» ճյուղ բառից, որը ծագում է հնդեվրոպական նախալեզվի azgho «ճյուղ» ձևից»։ Փաստը շրջանցել չենք կարող, և այդ բառը (նման հարյուրավորների) այնպես է սերտաճել մեր մեջ, ձուլվել մեր մտածողությանը, որ դարձել է անփոխարինելի։ Իմ ասելիքն ամբողջացնեմ այսպիսի մի բանաձևի մեջ՝ լեզուն զարգանում է նախ լեզվով։ Ամենևին էլ, ինչպես բխում է ասվածից, երկրորդական չէ լեզվի կիրառելիության աստիճանը․ աշխարհում քանի՞ հայ կա, քանի՞ հայ են խոսում հայերեն։ Սա բոլոր հարցերի հարցն է լեզվի զարգացման խնդրում, որովհետև ինչպես վկայում են և իրենք՝ լեզվաբանները, լեզուն ժողովուրդն է ստեղծում, ոչ թե գիտնականները։ Այո, լեզուն ժողովուրդն է ստեղծում, բայց չմոռանանք, որ ժողովրդին էլ, ինչպես ասում են, ստեղծում է լեզուն՝ նրան պահողը՝ հոգեկերտվածքի բոլոր առանձնահատկություններով։

Մի քանի տարի առաջ մտավորականների հեղինակավոր մի պատվիրակության կազմում եղա Վարշավայում և իմ գործընկերներն ինձ տարան Ադամ Միցկևիչի անվան համալսարան։ Ցավոք, ինչ տեսա այնտեղ, շատ տխուր էր․ այդ նշանավոր ու մեծ ուսումնական հաստատության հայագիտության բաժինը դրանից մեկ տարի առաջ փակվել էր։ Հարցն ինձ ստիպեց, կատարել որոշակի ուսումնասիրություններ՝ կապված հայերենի կարգավիճակի հետ։ Եվ ի՞նչ պարզվեց, այնտեղ, ուր վերանում են հայագիտական կենտրոնները՝ հիմնականում կապված նյութական անբավարարվածության հետ, բացվում են ազերական լեզվի բաժիններ։ Ես կարծում եմ, նման իրավիճակը բացատրվում է հայերիս Ազգային զարգացման ընդհանուր ծրագրի բացակայությամբ։ Ծրագիր, որով միշտ առաջնորդվել և այժմ էլ առաջնորդվում են հրեաները։ Իսկ մե՞նք։ Ցորենը պիտի աճեցնել և խնամել, մոլախոտն ինքն իրեն էլ աճում ու անընդհատ տարածքներ է վերցնում։ Ի դեպ, վերջերս մի նյութ կարդացի, ուր նշվում է, որ Իսրայելում հայերենի ուսումնասիրության բաժին կա, որը նյութական աջակցություն է ստանում հենց այդ պետության կողմից։

Շարունակեմ։ Թեթև է ասելը, թե՝ կորցնելով մայր լեզուն, մենք մեզ ենք կորցնում։ Խնդրի ամբողջ ծանրությունը ձեռնարկումների դժվարության մեջ է, որին պիտի գնալ ամեն գնով։ Չէ՞ որ համառությունը ևս մեր ազգային գծերից է և պիտի այն արդյունավորվի։

Իմ շարադրած մտքերն ու մեջբերումները մի նպատակի են հղված՝ չպետք է ճեղք լինի արևելահայերենի և արևմտահայերենի միջև, առանց մեկի մյուսը չկա, չպիտի անջրպետ ստեղծենք ու մենք կանգնենք մեր ու մեր միջև։ Լեզուն եթե խաթարվում է, ուրեմն՝ խաթարված է մտածողությունը, եթե մտածողությունն է խաթարվում, ուրեմն մարդն է ոչնչանում մարդու մեջ։

Ամենևին էլ պատահական չէ Վահան Տերյանի սքանչացումը․ «Գրաբարը․․․ ոսկի է, դա լեզու չէ, այլ երկնային երաժշտություն, պերճություն, ուժ, ճկունություն, այդ ամենը նոր եմ սկսում զգալ։ Եվ ինչպիսի ձախորդությունների էլ հանդիպեմ, և որքան էլ ինձ համար դժվար լինի, ես պատրաստ եմ ամեն ինչի, միայն թե իրագործեմ երազանքս՝ կատարելապես ուսումնասիրեմ այդ արքայական լեզուն»։ Իսկ մենք, տարիներ առաջ որքան հեշտ ենք հրաժարվել գրաբարից։

Տերյանի յուրաքանչյուր բառն իր մեջ պարունակում է հոգևոր մի քարտեզ, որտեղ, ինչպես տեսնում ենք, նրա լեզվի վրա չկա էրգրի բացակայություն․․․ Ավելի պարզ լինելու համար ուզում եմ տերյանական ձևակերպմանը՝ «արքայական լեզու», որոշակի մեկնություն տալ, մի քանի խոսքով անդրադառնալ լեզու-բանաստեղծություն և բանաստեղծություն-լեզու հարաբերակցությանը։ «Արքայական լեզու» (ո՛չ գրական-գեղարվեստական) պատկերն ինձ ուղեկցում է դեպի բանաստեղծի ,Երկիր Նաիրիե շարքը։ Եվ իմ մեջ կրկին արձագանք է գտնում «Միթե վերջին պոետն եմ ես» քերթվածքը, ողբերգության մի նոր մատյան՝ իր հակիրճության ու եղեռնականության մեջ․

Վտարանդի երկրում աղոտ

Լուսեղ, քեզ եմ երազում,

Եվ հնչում է որպես աղոթք,

Արքայական քո լեզուն։

Սակայն և անմիջապես հաջորդող տողերում «խոր ու պայծառ» հնչող լեզուն «և՛ խոցում է, և՛ այրում»։ Տերյանը միանգամից բացում է հոգու տագնապն ու կսկիծը․ «Արդյոք, բոցե վարդե՞րդ են վառ, Թե վերքերն իմ հրահրուն»։ Կորսված երկիրը՝ Նաիրին, ամբողջական է, դեռևս չբզկտված ու ծվեն-ծվեն չարված։ Հայրենիքի, նրա «արքայական լեզվի» կորստյան ցավն ու մրմուռն են տանջում բանաստեղծին։ Եվ նա ահով (ուշադրություն դարձնենք ահով-ին) է կանչում․ «Ցոլա, ցնորք Նաիրի»։

Ահի մեջ սարսուռ կա․ «Մի՞թե ես պիտի երգեմ քեզ օրոր Եվ արքայական դնեմ գերեզման»։ Տառապանքի իմաստությունը բանաստեղծին դարձնում է աննկուն․ «․․․խաչվածին մահ չկա»։

Թող գուժկան գիշերն անհաստատ դավե-

Որքան մութը սև՝ այնքան ես համառ,

Երկնիր, իմ երկիր, հավատով անմար,

Սուրբ է քո ուղին և պսակդ՝ վեհ։

«Երկնիր», «ցոլա», «արքայական», «մոխիր ու ավեր»․․․ Իրարամերժ ապրումներն ու տրամադրությունները բառավորվում են, և բանաստեղծը երբեք չի կորցնում հավատն ու հոգու կորովը։ Բնութագրական է, որ պոետի լեզվի վրա բառերը հնչում են նաիրյան ոգու անընդգրկելի նկարագրով՝ իրենց հետ բերելով ազգային ճակատագիր, պատմություն և, իհարկե, ապագայի տեսլականը։ Այս առումով հատկանշական է Տերյանի «Մեզ մի խառնեք» բանաստեղծությունը՝ մշտապես մերժված կոմունիզմի գաղափարակիրների կողմից․

Բարբարոսներ շատ կգան ու կանցնեն անհետ,

Արքայական խոսքը մեր կմնա հավետ։

Դարձյալ, ինչպես տեսնում ենք, գրողը դիմում է՝ արքայական եզրույթին։ Սա բոլորովին կրկնություն չէ, այլ լեզվի, խոսքի ու երկրի նոր մեկնություն։ Տերյանը արքայական է համարում և լեզուն՝ գրաբարը, և՝ խոսքը, և՝ երկիրը․․․ Այդ ամբողջը նա անխաթար է ներկայացնում հոգևոր հայրենիքի ենթապատկերում։

Լեզուն ինքնության հասցե է, որ մարդուն ի ծնե տրվում է Աստծո կողմից՝ որպես նրա երակներում շրջանառվող խորհուրդ։ Գրավոր աղբյուրներում պահպանվել է մի փոքրիկ զրույց, որը տեղի է ունեցել Տերյանի և Մաքսիմ Գորկու միջև, այն անթերի ձևով է ներկայացնում պոետի լեզվական էությունը։ Այսպես․ «Երեկոյան, երբ բոլորը հավաքվել էին հյուրասենյակում և Վահանի բանաստեղծություններից մեկի թարգմանության մասին էին խոսում, Գորկին անսպասելիորեն հարցրեց.

-Վահա՜ն Սուքիասովիչ, ինչո՞ւ ռուսերեն չեք գրում, անթերի տիրապետում եք լեզվին, հրաշալի զգում ռուսերենի նրբերանգները:

Վահանն անակնկալի եկավ և մի պահ չհասկացավ` Գորկին կատակո՞ւմ է, թե` լուրջ է ասում. նա երբեմն սիրում էր դիմացինի հոգու հետ խաղալ:

-Լեզուն լավ իմանալը դեռ քիչ է, պետք է նաև այդ լեզվով մտածել կարողանաս,- ասաց Վահանը:

-Դուք ռուսերեն չե՞ք մտածում,- հարցրեց Գորկին:

– Երբեմն, բայց ոչ բանաստեղծություն գրելիս: Ես կարող եմ քերականորեն ճիշտ խոսք կառուցել, բայց ռուսերեն բանաստեղծական խոսք ստեղծել չեմ կարող:

-Ես Ձեզ հասկացա… ուզում էի ասել, որ եթե ռուսերեն գրեիք, Ձեր լսարանը հարյուրապատիկ կմեծանար, Ռուսաստանը մեծ երկիր է,- ասաց Գորկին»։

Տերյանի մասին խոսքս եզրափակեմ մի դիտարկմամբ։ Եթե լեզուն ուրվագծում է (իսկ դա անվիճելի իրողություն է), հայրենիքի քարտեզը և հավաքական կերպարը՝ ներքին ու արտաքին նկարագրով, ապա դժվար չէ, տեսնել, թե Տերյանի լեզուն ոնց է իր մեջ ներկայացնում երկիր Նաիրին։ Մի հանգամանք ևս, որ ասվածի կրկնակի հավաստումը կարող է լինել։ Գրաբարյան լեզվի պերճությունը, գեղեցկությունն ու բովանդակային ընդգրկումները՝ Տերյանի ընկալումներով, միանգամայն հստակորեն դրսևորվել են պոետի բանաստեղծություններում։ Առաջին հերթին՝ «Մթնշաղի անուրջներ» ու «Երկիր Նաիրի» շարքերում։

Մոխիրներից Փյունիկի նման հառնող երկրի լեզուն են բերում Վարուժանը, Սիամանթոն, Ռուբեն Սևակը, ազգային ցավն իրենց մեջ կրող մեր նվիրական երգի մյուս վարպետները։ Եվ դա բացատրվում է հայ ժողովրդի եղեռնական ցավով․ «Լաց է այնտեղ ամեն երգ և ողբ ամեն գիրք» (Տերյան)։

Մեր դասական լեզվի անուրանալի հմայքն ու նկարագիրը լավագույն ձևով է ներկայանում Դանիել Վարուժանի «Ձոն» բանաստեղծության մեջ, որը մի յուրօրինակ գլուխգործոց է ոչ միայն հայ, այլև համաշխարհային գրականության մեջ՝ թե բովանդակությամբ, թե պատկերներով, կառուցվածքի ճարտարապետական նորությամբ ու առավել ևս՝ լեզվական մշակույթով։ Ես կանգ կառնեմ այս վերջին կողմի վրա, որովհետև մյուս բոլոր առանձնահատկությունները պայմանավորվում են լեզվականով։

Քերթվածքը բաղկացած է հինգ վեցյակից։ Գրողի լեզվական ճկունությունը վերածվում է ինքնատիպ պատկերավորության։ Նրա բառը՝ մտածողության և ասելիքի արտահայտման առումով, թող զարմանալի չթվա, շատ մոտ է աշխարհահռչակ գեղանկարիչ Խուան Միրոյի գծին․ վերջինս կարող է ամբողջական կտավի վրա, իհարկե, համապատասխան ենթապատկերում, տեղադրել ընդամենը մի գիծ ու կետ և ստեղծել հաղորդակցություն, կերպար, հասնել նպատակին (,Կատալոնացի կինըե):

«Ձոն» քերթվածքում գրողը մի քանի բառերի ճկուն «խաղարկումներով» գեղարվեստական պատկեր է ստեղծում, որտեղ յուրաքանչյուր բառ ամեն մի նոր «պտույտի» մեջ միանգամայն այլ միտք է արտահայտում, ավելի հստակ՝ Վարուժանի բառերը ներկայանում են որպես ծածկագրություն։ Բանաստեղծի գրիչը եղեգնյա է, բառ, որ հայոց դարերի մեջ խորը արմատներ ունի և մեզ հարազատ է «Վահագնի ծնունդը» երգից։ Մեջբերեմ գրաբարյան օրինակը․

Երկնէր երկին, երկնէր երկիր,

Երկնէր և ծով ծիրանի,

Երկն ի ծովուն ունէր և զկարմրիկն եղեգնիկ․

Ընդ եղեգան փող ծուխ ելանէր,

Ընդ եղեգան փող բոց ելանէր,

Եւ ի բոցոյն վազէր խարտեաշ պատանեկիկ․

Նա հուր հեր ունէր,

Բոց ունէր մօրուս,

Եւ աչքունքն էին արեգակունք։

Երբ Վարուժանը իր եղեգնյա գրչով երգում է փառքեր՝ հայրենիքին ընծայելու համար, նրա գրիչը սոսյաց անտառի շշուկներն է բերում, երբ եղեգնյա գրչով երգում է ցավը պանդուխտների, նրա գրիչը «տարաշխարհիկ բույսի մէր ծղոտ», երբ եղեգնյա գրիչը երգում է «սուրի զոհերին», գրիչը ծլում է ,մոխրի մեջ իբրև կնյունե, երբ եղեգնյա գրչով որբ տուն է երգում՝ որպես ընծա հորն ալեհեր, ցույց է տալիս այլ վիճակ․ «ցամքած աղբյուրեն մեր զայն հոտեցի»։ Վերջին վեցյակի առաջին տողերում արդեն շեշտադրությունը փոխում է Վարուժանը, երգում է պայքար՝ հայ մարտիկներին որպես ընծա, և գրիչն այստեղ արդեն դառնում է «անթըրոց սրտերու հնոցի»․․․

Լեզվաոճական նույն հնարանքն է կիրառում բանաստեղծը նաև յուրաքանչյուր վեցյակի երկրորդ եռատողերի «ճարտարապետական» կառույցի մեջ՝ առավել ընդգծվածության և ասելիքի շեշտադրության առումով, ընդհանրական դարձնելով իր խոսքը։ Սկսենք առաջին վեցյակի երկրորդ եռատողից։ Վարուժանի ընծան՝ հին-հայրենիքին․ եղեգնյա գրչով նա երգում է քուրմեր․ «Ընդ եղեգան փող լույս ելանել»։ Երբ գրողը ընծա է բերում հեգ պանդուխտներին ու եղեգնյա գրչով երգում հարսեր, «Ընդ եղեգան փող ողբ ելաներ», «կրակի զոհերին ընծա է բերում» ու եղեգնյա գրչով երգում վերքեր, արդեն «Ընդ եղեգան փող սիրտս ելաներ»։ Չի մոռանում պոետը ընծա տանել և մորը՝ եղեգնյա գրչով երգելով «օճախ»․ «Ընդ եղեգան փող ծուխ ելաներ»։ Իսկ ահա վերջին եռյակում ասելիքն ամփոփվում է մտքի ու զգացումի կիզակետին հասցված բացառիկ ուժգնությամբ՝ դասական մայրենիի անզուգական վայելչանքով․

– Ձեզի ընծա՝ քաջ մարտիկներ-

Եղեգնյա գրչով վըրեժ երգեցի․

Ընդ եղեգան փող բոց ելաներ։

Եվ Տերյանի, և Վարուժանի ստեղծագործություններին դիմելով՝ նպատակ ունեմ մի անգամ ևս շեշտելու, թե որքան «ճկուն է ու բարբարոս» մեր լեզուն, ինչպես Չարենցն է ասել։ Այդ լեզվինն են և Տերյանը, և Վարուժանը, և մեր մյուս երևելի գրիչները։ Նախընտրություն տալ որևէ մեկին, նշանակում է մեկով ոչմչացնել մյուսը, այսինքն՝ բոլորիս։ Ազգը։

Երբ խոսք է բացվում այն մասին, որ մեր գրական լեզուն «թորած» է, բնականաբար, մենք օրինակ ենք բերում հայ գրականության մեծերի անունները, նրանց ստեղծած գրականությունը, նրանց մեջ՝ առաջիններից մեկը՝ Տերյանին։ Սակայն որպես Տերյանի ժառանգներ, պիտի արձանագրենք՝ իսկ որքա՞ն ավելի հզոր կլինեինք, եթե չհեռանայինք լեզվի գրաբարյան ակունքներից, որքան բեղուն կլիներ մեր «ոսկե հունձքը»։

Մեր բարբառները հարուստ են։ Անսպառ շերտեր ունեն նաև արցախյան բառերը, որոնց կարելի է հանդիպել անգամ ոչ հայերեն գրականում։ Այսպես, մեր արցախյան ռոք, կարպետ, բոթուլ, դոնգի եզրույթները համարյա նույն կիրառությունն են գտել նաև գրական անգլերենում։ Առանց փոփոխություն։ Անշուշտ, այստեղ «Ով՝ ումից» հարցը չէ կարևորը, մանավանդ, մենք գիտենք, որ մեր արմատները «ջուր են առել» նաև Նոյան ջրհեղեղից։ Հետևությունը մեկն է՝ բարբառները կենդանի սնունդ են ցանկացած լեզվի համար։

Ժողովրդական մտածողության ու լեզվական պարզության մեր «մերանը» եղել են և կրկին ու կրկին մնում են բարբառները, որտեղ ամեն բառ ունի իր ժամանակի նկարագիրը, շունչը և ոգին։ Նկատելի է, որ գրչի մեր գրեթե բոլոր վարպետները զգալիորեն գրական լեզուն տարել են դեպի բարբառայինը, ոչ թե այն բարբառային դարձնելու, այլ բարբառը գրականացնելու ու հարստացնելու, ինչպես, ասենք Հովհաննես Թումանյանը, Վարուժանը, Մեծարենցը, Բակունցը, Մնձուրին, Համո Սահյանը, Հրանտ Մաթևոսյանը, Զահրատը։ Ամեն մեկը ստեղծել է իր լեզուն։ Իր հայերենը։ Իր ազգայինը։ «Ժողովրդի մեջ սխալ պատկերացում է նկատվում նաև բարբառների նկատմամբ: Կարծում են,- գրում է լեզվաբան Վիկտոր Կատվալյանը,- թե խոսքի այս ձևերը գռեհիկ երևույթներ են, անգրագիտության հետևանք են, և որ մարդիկ պետք է ձգտեն խոսել միայն ու միայն գրական լեզվով: Մեր մտավորականներից շատերը խորշում են բարբառներից, մինչդեռ այն մեր լեզվի բնական, կենդանի վիճակն է, գրական լեզուն մշակված է: Բարբառը «կաթն» է, գրական լեզուն «սերը», առանց կաթի սեր չի լինում»։

Ժողովրդական լեզվի բաղադրույթներն իր մեջ պարունակող գրական հայերենը մեծապես շահում է թե ազգայինի արտահայտման, թե համամարդկային խնդիրների արծարծման առումով, որովհետև նշածս եզրույթները չափազանց հարաբերական են, կարևորը քո արյան, հող ու ջրի կանչին հոգեունկնդիր լինելն է, սակայն ոչ մտացածին, այլ բնականոն ձև ու բովանդակության մեջ: Եվ հենց լեզվական այս բազմազանությունից մեր մտածողությունն ու գիրը մեծապես շահում են։ Իսկ մենք բոլորս մեր գրի (ընդգծենք՝ գրի, ոչ թե ուղղագրության) որդիներն ենք, կամ, ինչպես Համո Սահյանն է ասում, «հայոց լեզվի զավակները»։

Ժամանակակից հայոց լեզվի ամենաինքնատիպ մոգպետներից է Թումանյանի, Տերյանի և Վարուժանի ժառանգ Համո Սահյանը, որի գրչի տակ կենդանություն են առնում հայրենի գրեթե բոլոր բարբառները։ Ես նկատի ունեմ այն ժողովրդականությունը, որը հատուկ է Սահյանի քնարերգությանը։ Ո՞րն է դրա գաղտնիքը։ Իմ խորին համոզմամբ՝ բառն արմատներով ու մազարմատներով, տիեզերական ընդգրկումներով, նախնականության մեջ գրականություն բերելը։

Սահյանը ստեղծում է բառի իր կենսադաշտը։

Օրը մթնեց, ժամն է արդեն իրիկնահացի,

Տխրությունս կամաց-կամաց փոխվում է լացի:

Առաջին հայացքից պարզ ու սովորական տողեր են, բայց երբ խորանում ես բառերի պատմական աշխարհագրության, նրանց հոգեբանական պատկերների ու բերած տրամադրությունների մեջ, զգում ես, որ գործ ունես մի գրողի հետ, որի ամեն բառը մայրենի լեզվի գաղտնարանները բացող կախարդական մի բանալի ունի:

Լինելով Տերյանի ու Վարուժանի գործի իսկական շարունակողն ու նաև մեր ժամանակի մեծ նորարարը, Համո Սահյանն ընդարձակում է ոչ միայն բառի, այլև ոսկեղենիկ լեզվի սահմաններն ու ներքին տարածքները: Այս մասին կարող է հավաստի վկայություն լինել նրա ցանկացած ստեղծագործություն, սակայն, պիտի կանգ առնեմ «Հայաստան» բանաստեղծության վրա, որը զգացմունքների ու լեզվական հարստության դրսևորման աղերսներ ունի Տերյանի «Մի՞թե վերջին պոետն եմ ես» և Վարուժանի «Ձոն» քերթվածքների հետ: Ահավասիկ.

Հիշում եմ լքված մի թոնիր,

Բերանին մամռոտած մի խուփ,

Մամռոտած որմի խոռոչում

Մասրենու վարսաթափ մի թուփ,

Աշխարհի քարերին մաշված,

Աշխարհից խռոված մի ցուպ,-

Եվ հեռվում ինչ-որ ուշացած

Ձիերի դոփյուն եմ հիշում:

Ոսկեբերան Սահյանի բառերը քանդակում են հայոց տունը՝ մայրենի լեզուն ու նրա մտքի վայելչագեղությունը: Եթե Տերյանի հարցականված («Մի՞թե վերջին») տագնապը հորդորներ ունի ներսում, եթե Վարուժանի ցավը դառնում է եղեգան փողից դուրս թռչող բոց ու վրեժի ցասում, ապա Սահյանը, իր երգում միավորելով այդ ամենի խորհուրդը, զինված սթափության ու զգոնության է կոչում, որպեսզի փրկության ձիերի դոփյուններն այլևս չուշանան, իսկ հողն ու հիշողությունը շեն ներկայի գեղեցիկ ու շքեղ պատկերներո՛ւմ միայն ամրագրվեն: Այլ խոսքով, յուրաքանչյուր միտք ու զգացում դառնում են հայկյան լեզվի մաքառում՝ հարստացնելով բառի կենսադաշտը: Ի վերջո, բառը մարդն է։ Բառի մեկնությունը պահանջում է վերլուծել մարդուն, նրա հատկանիշներն ու ամբողջական արժեհամակարգը, հոգեկերտվածքի առանձնահատկությունները՝ արյան ներքնատար շարժմանն ու ընթացքին համընթաց։

Այստեղ հարկ կա անդրադառնալ մի կարեւոր խնդրի, որը, կարծում եմ, ըստ էության չի լուսաբանվել /կամ՝ գրեթե չի լուսաբանվել/ մեր բանարվեստի մեջ, եւ որը, անշուշտ, ուղիղ կապ ունի լեզվի հետ։ Խոսքը ծածկագրության /բառի կոդավորման/ մասին է, այն պետք է դիտարկել գեղարվեստական պատկերավորության միջոցների շրջանակներում։ Բառարանային սովորական բառն արդեն ճշմարիտ գրողի գրչի տակ անհատականացվում է, ձեռք բերում ազգային բնավորություն ու նկարագիր։

Ծածկագրությունը բաժանվում է երկու հիմնական մասերի՝ փակ եւ բաց։ Տերյանի «Եվ հնչում է որպես աղոթք Արքայական քո լեզուն», Վարուժանի «Հայր, ես կէրթամ այն ճամբայեն՝որ ճերմակ Մազերուդ զիս կը տանի», կամ Սեւակի «Ես ատում եմ քո անունը։ Եթե աղջիկ ես ունենամ, Նա կկոչվի քո անունով» պատկերները փակ ծածկագրություններ են, իսկ ահա Պեշիկթաշլյանի «Թուրքաց մայրեր թող լան, ու դուն Ուրախ լուրեր տար ի Զեյթուն», Մեծարենցի «Գիշերն անույշ է, գիշերն հեշտագին» տողերը բաց ծածկագրություններ են, մեծարենցյան տողը շարունակության մեջ դառնում է փակ. «Հաշիշով օծուն ու բալասանով»։ Բաց է նաեւ սահյանական այս ծածկագրոթյունը. «Հայաստան ասելիս պռոշս ճաքում է»։

Ինչպես նկատում ենք, գեղարվեստական ծածկագրությունը լեզվամտածողություն է եւ իր մեջ, մեր պարագայում, կրոււմ է գրաբարյան, այսինքն՝ հոգեկերտվածքային մեր աստվածատուր հայերենի մտածողությանը հատուկ տարրեր ու բարեմասնություններ, որոնք շատ այլ ոճական ու մտածողական առանձնահատկությունների հետ, բարեբախտաբար, պահպանվում են հայոց հին ու նոր գեղարվեստում։

Բառը, առանձին վերցրած՝ լեզու չէ, որպեսզի լեզու լինի, անհրաժեշտ է մի շարք էական տարրերի՝ մտածողական ներքին համակարգ, ոճ, բնավորություն, ենթատեքստ, լույս, ստվեր եւ այլն, հնարավոր ամբողջականություն։ Երբեմն ընթերցում ենք մեսրոպյան լեզվով անսխալ շարադրված այս կամ այն միտքը, բայց տեսնում ենք, որ ճիշտ չէ, խոսքն աշխարհն ու երեւույթներն ընկալելու-մեկնաբանելու սոցիալ-հոգեբանական, պատմափիլիսոփայական վերարտադրության մասին է, որն անմիջական կապ ունի հայրենի բնության, արյան բջիջների ու հոգեկերտվածքի հետ։ Գրում են անսխալ հայերնով՝ բառը հայերեն, օտարաբանություն չկա, բայց մտածողությունը և լեզուն հայկական չեն, ինչպես, օրինակ, «Շնորհակալ եմ թեյի համար» արտահայտությունը… Դա ռուսական «Սպասիբօ զա չայ» արտահայտության ոչ ճիշտ «հայերենացված» ձևն է… Հայերս սիրում ենք ընդհանրացնել երևույթը՝ մաղթելով. «Ձեռքդ միշտ բաց լինի» կամ «Տունդ լիքը հաց լինի» և այլն…Այս առումով անփոխարինելի են ժողովրդական ասացվածքները, որոնք ազգային իմսատասիրության և բնավորության լավագույն նմուշներ են:

Վերցնում եմ մորս բառերից մի քանիսը… Օրինակ, «Ա երե կյապուտ, տու աշխարքը խաղաղ պահիս»… Սովորաբար ցանկացած բառ, երբ թարգմանվում է, այլ հարթության մեջ է հայտնվում, թեկուզ՝ ոչ այնքան հեռու, բայց մեկ է, կենսադաշտը փոխվում է։ Բառերն ընդամենն ինքներս մեզ ներկայացնելու փորձեր են, ահա թե ինչու ոչ մի բառ ոչ մեկին չի բավարարում, որքան էլ նա մի լեզվից մյուսին անցնի, կամ, թեկուզ, բոլոր լեզուները միավորի։ Եվ այստեղ է, որ առաջնության դափնին իր վրա է վերցնում (այն ոչ ազգային լինել չի կարող, անգամ եթե փորձում է ներկայանալ այդպիսին) մտածողությունը, որը մայրացող լույսի տպավորություն է թողնում՝ աշխարհ բերելով մտքեր ու բառեր՝ մեկ երաժշտության, մեկ քանդակի, մեկ բանաստեղծության, մեկ պատերազմի, մեկ սիրո եւ խաղաղության, մի խոսքով՝ ամենատարբեր ու ամենաանսպասելի, ամենաանգուշակելի դրսեւորոմների ու ձեւերի մեջ։

Բառը՝ որպես մտածողություն, իհարկե, կարող է արտահայտություն գտնել և քանդակի մեջ, և կտավի վրա, և երաժշտական գործերում։ Բոլոր դեպքերում՝ ակունքը ազգային է։ Հրանտ Մաթևոսյանը ասում է՝ հայոց լեզուն է ինձ թելադրում։ Իսկ Նարեկացին իր ողբերգությանը այսպիսի լեզու է տալիս․ «Մոռացուած տուն եմ աստուածակերտ»։ Երբ մարդ խոսելիս սկսում են նրա լեզվի վրա «տեղ գտնել» ոչ մայրենի բառեր, ուրեմն՝ նրա մտածողությունը այլասերվել է և սկսվել են խաթարման գործընթացներ։

Լեզվական խնդիրները, իհարկե անսպառ են: Փորձելով որոշակիորեն պարզություն մտցնել մեր առաջ ծառացած հարցերում, անդրադառնալով զանգվածային լրատվական միջոցներում ու պարբերականներում, գրքերում բարձրացված բազմաթիվ արծարծումների, ուզում եմ խոսքս ավարտին տանել այսպիսի մի հետևությամբ. ի վերջո, չկա աշխարհում լեզու, որ տարիների ընթացքում զարգացման որոշակի ճանապարհ չանցնի, ընդունելի կամ անընդունելի հաջողված կամ ոչ հաջողված փոփոխությունների չենթարկվի, կարևորը լեզվի ինքնամաքառումն է, ինքնակերտումը՝ ժողովրդի շուրթերին, ուղղագրական այս կամ միջամտությունը չէ, որ էական դեր կարող է խաղալ: Թեև դա նույնպես առաջնային է։ Մենք, որ տեսել ենք գրաբարի, աշխարհաբարի՝ արևելյան և արևմտյան, զարգացումները, այսօր միայն մի խնդիր ունենք այդ ասպարեզում. մայրենին անաղարտ պահել, խուսափել օտարամոլությունից՝ լինի «համակարգվածության պահանջ» ունեցող թարգմանական աշխատանքներում, թերթերում, գիտական հրապարակումներում, թե բանավոր խոսքի մեջ:

Այսօր արդեն նահանջելու տեղ չկա: Դերենիկ Դեմիրճյանն այսպիսի մի դիտարկում ունի հայի մասին. «…Երբ վրա է հասնում գերագույն վտանգը, հերոսանում է»: Լեզուն մեր հոգեկերտվածքի ամենաբնորոշ արտահայտությունն է, մեր գլխավոր դիմադրությունն ու խրթին ժամանակների վրա հակազդելու գերագույն միջոցը, միասնության տանող այն կամուրջը, որի կարիքը խիստ զգացվում է մեզանում: Լեզուն ազգային պետականության հիմքերի հիմքն է:

Ժամանակն է ոչ միայն ունենալ արևմտահայերենի թեքումով դպրոց, այլ օրենսդրական դաշտ ստեղծել և արևմտահայերենը մտցնել դպրոցական և բուհական ծրագրերի մեջ, ինչպես Այնթապլեանն է իրավացիորեն նշում․ «Լեզուական միասնականութիւնը հիմքն է՝ վէմը ազգային միասնականութեան, հարազատութեան ամրապնդման և բոլոր Հայերուն Հայաստանին խարսխելու մաքնիսական ուժը»: Այսինքն, իրար ներսում սերտաճած մեր լեզվի երկու ճյուղերին անհրաժեշտ է տալ ազատ զարգանալու, հարստանալու և հարստացնելու հնարավորություն, որի արդյունքում կունենանք մեկ միասնական և հզոր լեզու, կիրականանա մեր մեծերի պատգամը. «Հայերենի միասնական ուղղագրությունը պիտի պարտադիր լինի աշխարհում ապրող ամեն մի հայի համար»:

Ես՝ որպես արցախյան շարժման ակունքում կանգնածներից մեկը, կարող եմ ասել, որ մեր պայքարի առանցքային խնդիրներից մեկը և ամենահիմնականը մեր ազգային ինքնության, այսինքն՝ մեր լեզվի պահպանումն էր: Եվ դա ամրագրված է նաև Արցախի մտավորականության կողմից Կրեմլին հղված (1988թ․ հունվար) պատմական նամակում… Եկավ անկախությունը, բայց այսօր ի՞նչ ենք տեսնում… Հսկայական, աններելի անտարբերություն՝ մեր մշակույթի և լեզվի խնդիրներում…

Խորհրդային քաղաքականության ձգած երկաթյա վարագույրը՝ մեր և մեր միջև, դեռ մնում է։ Այն, ճիշտ է, իրագործվեց խորհրդային գրեթե բոլոր հանրապետություններում, բայց ամենից շատ տուժեցինք եղեռնված հայերս, որովհետև մենք կտրվեցինք ոչ միայն մեր հայրենիքի զգալի մասից՝ ֆիզիկապես ու աշխարագրականորեն, այլ նաև Էրգրի լեզուն… Եվ մինչև այսօր այդ աղետը շարունակվում է:

Արցախյան համահայկական շարժումն էր, որ առաջինը խորհրդային բռնապետության դեմ ելավ և փլուզման տարավ այն։ Պիտի խոստովանեմ, որ, հիրավի, մեր պայքարը մենք սկսել ենք հանուն մեր ոգու, մեր ինքնության, մեր մշակույթի, մեծ երկրի, մեր լեզվի: Սակայն տարիներ անց էլ տեսնում ենք, որ կուսակցական-գաղափարական անցյալի տխուր ու անպատվաբեր «բեռն ու պաշարը» դեռ չենք թոթափել, դեռ ամբողջովին չկան մեր խոսքն ու լեզուն մաքրագործության տանող բարենորոգչական արմատական մոտեցումներ, բառարաններ։ Կամ՝ կան, բայց դեռ շատ քիչ: Լավագույն օրինակներից են Արտեմ Սարգսյանի և Յակոբ Այնթապլեանի կողմից կազմված բառարանը, Դավիթ Գյուրջինյանի հաճախակի հրապարակվող «Հորդորակները», մի քանի այլ գործեր: Թող ներվի, գուցե և կան գործեր, որոնց մասին ես չգիտեմ։ Սակայն պետք է այս ուղղությամբ ավելի լայն և ընդգրկուն գործունեություն ծավալենք ազգովի:

Խուսափենք լեզվական խաթարումներից, ոչ մի պարագայում չհեռանանք մեր ազգային ակունքներից, բարբառային նախաշերտերից, միաժամանակ չթորենք մայրենին, այլապես բառը կզրկվի իր պատմական, աշխարհագրական, հոգեբանական, փիլիսոփայական, ծագումնաբանական և բազմաթիվ այլ արժեքներից։

Ժամանակն է, որ, վերջապես մեր և մեր միջև ձգված երկաթյա վարագույրը ետ քաշենք․․․

Հայ եւ համաշխարհային պատմագրության մեջ վաղուց ի վեր ամրագրված ճշմարտությունը՝ հայերն աշխարհի ամենահնագույն քաղաքակրթություն ունեցող ազգերից են, այսօր ոչ մի կասկած չի հարուցում, բնականաբար, առավել եւս՝ ապացուցման կարիք չունի։ Բացարձակ իրողություն է եւ այն, որ յուրաքնչյուր քաղաքակրթության հիմքում ազգային լեզուն է։ Ինչ լեզվով է խոսել Նոյ Նահապետը։ Անշուշտ, նա խոսում էր հայերեն։ Եվ սա բանաստեղծական

Read More


Անգելինա Առստամյան / Ակնթարթները չեն կրկնվում

Անգելինա Առստամյանը սովորում է «Գրիգոր Նարեկացի» համալսարանի բանասիրության բաժնի II կուրսում: Նրա ստեղծագործական կարողությունները դրսևորվել են դպրոցական տարիներից:

Անգելինան առաջնային տեղեր է գրավել հանրապետական մի շարք ստեղծագործական մրցույթներում: Նա բանաստեղծությամբ հանդես է եկել համալսարանի «Նարեկ» գիտակրթական հանդեսում:

***

Ես ապրում եմ:

Ապրում եմ ամեն ակնթարթ,

Բռնում եմ պահը

ինչպես թիթեռի.

նրա գույնը մնում է

իմ ափերին:

***

Քայլենք իմ ճանապարհով

ես դիմավորեմ քեզ:

Լույսով դիմավորեմ:

Հետո մթության մեջ պիտի քայլենք:

Ուրախությամբ դիմավորեմ.

հետո տխրությամբ պիտի բաժանվենք:

Արի՛, քանի իմ աշխարհը

քո ձեռքում է:

***

Երբեմն ես կարոտում եմ այն,

ինչը եղել է վաղուց

ու այլևս չի կրկնվում:

Իմ մանկությունը,

պատանությունը:

Ակնթարթները

չեն կրկնվում:

նրանք կամ նման են

իրար, կամ տարբեր:

Մենք չենք փոխվում:

Մենք մեծանում ենք:

***

Կյանքում ամեն ինչ

փոփոխական է:

Փոխվում է տարիքը,

շրջապատը,

աշխարհը:

Փոխվում է

ամեն-ամեն ինչ:

Փոփոխությունը

կրկնակոխ

քայլում է մեզ հետ:

Կյանքը, ինչպես շեշտը,

կայուն շարժական է:

«Եղիցի լույս»

Թիվ 3 (193) 2019

Անգելինա Առստամյանը սովորում է «Գրիգոր Նարեկացի» համալսարանի բանասիրության բաժնի II կուրսում: Նրա ստեղծագործական կարողությունները դրսևորվել են դպրոցական տարիներից: Անգելինան առաջնային տեղեր է գրավել հանրապետական մի շարք ստեղծագործական մրցույթներում: Նա բանաստեղծությամբ հանդես է եկել համալսարանի «Նարեկ» գիտակրթական հանդեսում: *** Ես ապրում եմ: Ապրում եմ ամեն ակնթարթ, Բռնում եմ պահը ինչպես թիթեռի. նրա գույնը մնում է իմ

Read More


Վովա Արզումանյան / Դու ինձ մի փնտրիր…

Վովա Արզումանյանը սովորում է Ճարտարի Ազատամարտիկների անվան թիվ 1 միջնակարգ դպրոցի հումանիտար խոսքի 11ա դասարանում: Վովան տարբեր նախասիրություններ ունի. պոեզիա, երաժշտություն, նկարչություն, կրոնի պատմություն: Բանաստեղծություններով հանդես է եկել պարբերական մամուլում: Տպագրել է բանաստեղծությունների առաջին գիրքը՝ «Ճերմակ կարոտ» վերնագրով (2019): Ավարտել է Ճարտարի արվեստի դպրոցի դաշնամուրի բաժինը: Ճարտարի սուրբ Վարդան եկեղեցու «Վարդանի սերունդ» երիտասարդաց միության ատենապետն է:

***

Նկարներն են խոսում,

Պայծառ ժպտում կրկին,

Ու գույների մեջ հոծ

Կյանքն է նորից հոսում:

Նկարներն են խոսում,

Ու վրձինը ձեռքին

Նկարիչն անխոս

Ժամանակ է հյուսում:

Նկարներն են ժպտում

Մթնալույս գիշերում,

Եվ դեմքերին թախծոտ

Երանգն է դրոշմվում:

Նկարներն են լալիս,

Երբ հույսն է հատում,

Նկարներն են լոկ

Կյանքիս գույն տալիս:

***

Դու ինձ մի փնտրիր, իմ լուսե երազ,

Թող որ ես մենակ, առանց քեզ ապրեմ:

Իսկ դու փնտրում ես, անվերջ ու անհաս

Կանգ չես առնում, որ կարոտից խամրեմ:

Արցունքախառն խոսքդ նրբաձայն

Սիրտս է խոցում սուր տեգի նման,

Եվ կենսաժպիտ հայացքով անձայն

Ցավիս դառնում ես ամոքող դարման…

Նորից եմ փորձում կարոտս թաքցնել

Սպասումի գերի դարձած օրերում,

Բայց երազներից միտքս արթնանում

Ու չի հասկանում՝ ուր է դեգերում…

***

…Ձեռքերս տաքացավ արևի շողից,

Ո՞ւր է ինձ տանում նրա նուրբ բույրը,

Ինձ ուղեկցում է սպիտակ աղավնին

Անվերջ… դեպի վեր…

Ճամփորդի նման շրջում ամենուր,

Գնում եմ անհոգ` դեպի հեռուներ,

Գնում եմ դեպի հեռու արևը,

Գնում եմ գրկեմ ես իմ արևին:

«Եղիցի լույս»

Թիվ 3 (193) 2019

Վովա Արզումանյանը սովորում է Ճարտարի Ազատամարտիկների անվան թիվ 1 միջնակարգ դպրոցի հումանիտար խոսքի 11ա դասարանում: Վովան տարբեր նախասիրություններ ունի. պոեզիա, երաժշտություն, նկարչություն, կրոնի պատմություն: Բանաստեղծություններով հանդես է եկել պարբերական մամուլում: Տպագրել է բանաստեղծությունների առաջին գիրքը՝ «Ճերմակ կարոտ» վերնագրով (2019): Ավարտել է Ճարտարի արվեստի դպրոցի դաշնամուրի բաժինը: Ճարտարի սուրբ Վարդան եկեղեցու «Վարդանի սերունդ» երիտասարդաց միության ատենապետն

Read More


Մելինե Թովմասյան / Ասում ես՝ ծաղիկ եմ

Մելինե Թովմասյանը սովորում է ԱրՊՀ բանասիրության ֆակուլտետի հայոց լեզվի և գրականության բաժնի IV կուրսում: «Միջավայրը,- գրում է Մելինեն,- որտեղ մեծացել եմ, անսահման քնքշանք ու ջերմություն է տվել ինձ»: Նրա մանկությունն անցել է Մարտակերտի շրջանի Ներքին Հոռաթաղում: Բանաստեղծություններ գրում է III դասարանից: Նա մասնակցել է մի շարք ստեղծագործական մրցույթների և արժանացել պատվոգրերի: Մելինեն պարբերական մամուլում բանաստեղծությամբ հանդես է գալիս 2008 թվականից:

***

Ասում ես՝ ծաղիկ եմ,

Ու չես ասում՝ ինչպիսի.

Թերթերս ինչ գույն ունեն,

Եվ արդյոք թերթեր ունե՞մ, թե՝ ոչ…

Այսօր ես ինձ իմ ցողի, իմ կաթիլի մեջ տեսա.

Մեկ թերթիկ ունեի լոկ

Ու այն էլ՝ անունովդ ապրող,

Բայց ես մի թերթիկով

Ավելի երջանիկ եմ,

Քան կողքիս բազմաթերթ ծաղիկները,

Որոնց թերթերին հազար անուններ կան:

***

Գիշեր է, իսկ ինձ ցերեկ է թվում,

Լուսինն արծաթել մթությունն ամբողջ,

Լռության մեջ ինձ է գորովով գրկում,

Որ ես մի չնչին գորշություն չզգամ:

Ու ես պոկում եմ լուսնի երեսից

Մի նո՜ւրբ-նուրբ ցոլանք,

Որ առանց նրան իմ լույս երեսին

Նրա մեղմանուշ քնքշանքը զգամ:

«Եղիցի լույս»

Թիվ 3 (193) 2019

Մելինե Թովմասյանը սովորում է ԱրՊՀ բանասիրության ֆակուլտետի հայոց լեզվի և գրականության բաժնի IV կուրսում: «Միջավայրը,- գրում է Մելինեն,- որտեղ մեծացել եմ, անսահման քնքշանք ու ջերմություն է տվել ինձ»: Նրա մանկությունն անցել է Մարտակերտի շրջանի Ներքին Հոռաթաղում: Բանաստեղծություններ գրում է III դասարանից: Նա մասնակցել է մի շարք ստեղծագործական մրցույթների և արժանացել պատվոգրերի: Մելինեն պարբերական մամուլում բանաստեղծությամբ

Read More


Անի Սավադյան /«Նույն արճիճից են ձուլո՜ւմ, իմացի՛ր, գնդա՛կն ու տա՛ռը…» (Գևորգ Էմինի ծննդյան 100-ամյակը)

Ստեփանակերտի «Գրիգոր Նարեկացի» պետհավատարմագրված համալսարանի Արեւմտահայերէնի, հայագիտութեան գիտահետազօտական Լուտովիկա եւ Յակոբ Այնթապլեան կեդրոնը կրկին մարդաշատ է: Այս անգամ՝ նարեկցիների հարկի տակ հավաքվել էին նշելու ականավոր բանաստեղծ Գևորգ Էմինի ծննդյան 100-ամյա հոբելյանը: Ցերեկույթը կազմակերպվել է ԱՀ գրողների միության և ԳՆՀ Հայոց լեզվի և գրականության ամբիոնի նախաձեռնությամբ:

Գևորգ Էմին անհատին և գրողին իր խոսքում յուրովի բացահայտեց համալսարանի ռեկտոր, բանասիրական գիտությունների դոկտոր, պրոֆեսոր, ԱԳՄ նախագահ Վարդան Հակոբյանը. «Ես կարծում եմ` սա Գ. Էմինի հավերժական ճամփորդության առաջին հարյուրամյակն է և մենք այդ 100-ամյակի նշման վկան ենք: Էմինի ստեղծագործությունը մեր ազգային հարստություններից մեկն է: Նա այն բանաստեղծն է, որ իր ստեղծագործության մեջ մարդկային նոր նկարագիր բերեց: Ընդհանրապես բանաստեղծ, նշանակում է նոր մարդ: Եթե բանաստեղծը գնում է այն ճանապարհով, որով գնացել են իրենից առաջ ստեղծագործողները, և չի բերում ներքին` այն մի հատիկ բջիջի ամբողջական կազմը, որով Աստված նրան ստեղծել է, նա բանաստեղծ լինել չի կարող: Գ. Էմինը ստեղծագործության առաջին իսկ տարիներից սկսած, ինքն իր բջջից եկավ, եկավ իրենից: Էմինն արժանացավ փառքի, բայց երբեք փառքի ետևից չվազեց»:

Իր խոսքում բ.գ.թ., դոցենտ, ԳՆՀ Հայոց լեզվի և գրականության ամբիոնի վարիչ Ժաննա Բեգլարյանը ներկայացրեց Էմինի ստեղծագործական ուղին. «Իր ժամանակակիցների մեջ Էմինը, թերևս, միութենական ճանաչման հասած առաջին հայ բանաստեղծն է: Նա խոր ազգային բանաստեղծ է: Հայականությամբ է շնչում նրա ամբողջ պոեզիան, բայց միևնույն ժամանակ նա ապրում է իր դարի խնդիրներով. մի դարի, երբ գիտական փայլուն հայտնագործությունները սպառնում են մարդկային կյանքի գոյությանը: Բանաստեղծը ուղղակի այրվում է իր ժամանակի հարցերով, և համոզված էր, որ իրական բանաստեղծը չի կարող չլինել մեծ մարդ ու քաղաքացի»:

Սրտի խոսքերով հանդես եկան բանաստեղծ, «Հայրենյաց պաշտպան» և «Շուշի» թերթերի խմբագիր Ռոբերտ Եսայանը և բ.գ.թ., ԳՆՀ դասախոս Նանար Սիմոնյանը:

Ցերեկույթը ուղեկցվեց Էմինի մասին պատմող տեսաֆիլմով, Էմինի բանաստեղծությունների հիման վրա գրված երգերով և դասախոսների ու ուսանողների անզուգական արտասանություններով:

ԳՆՀ հասարակայնության հետ կապերի և լրատվության բաժին

«Եղիցի լույս»

Թիվ 4 (193) 2019

Ստեփանակերտի «Գրիգոր Նարեկացի» պետհավատարմագրված համալսարանի Արեւմտահայերէնի, հայագիտութեան գիտահետազօտական Լուտովիկա եւ Յակոբ Այնթապլեան կեդրոնը կրկին մարդաշատ է: Այս անգամ՝ նարեկցիների հարկի տակ հավաքվել էին նշելու ականավոր բանաստեղծ Գևորգ Էմինի ծննդյան 100-ամյա հոբելյանը: Ցերեկույթը կազմակերպվել է ԱՀ գրողների միության և ԳՆՀ Հայոց լեզվի և գրականության ամբիոնի նախաձեռնությամբ: Գևորգ Էմին անհատին և գրողին իր խոսքում յուրովի բացահայտեց համալսարանի

Read More


Արտաշես Ղահրիյան / Տաշտաքերանքը  (Պատմվածք)

Արցախյան ավանդական փայտե տաշտում խմորը հունցվելուց և քացախվելուց հետո թոնրի համար պուլ-պուլ էր արվում: Ամենավերջին պուլը` սովորականից մեծ կամ փոքր, ստացվում էր ձեռքի ծհանով տաշտի տակը մաքուր քերվելուց ստացվածը՝ տաշտաքերանքը: Բազմազավակ ընտանիքի վերջին ծնունդ երեխան պատկերավոր ու արտահայտիչ համեմատվել է տաշտաքերանքի հետ: Նա ամենասիրվածն է եղել ընտանիքում, գուցե նաև ամենաունակն ու նվիրյալը օջախին, որովհետև առաջնեկները իրեն են թողած լինում պապենական տունը: Այս է պատմվածքի ասելիքը: Թումանյանի, Բակունցի, Մաթևոսյանի բառ ուտողից մեր դասառնելիքը:

Հազար խոնարհում առաջին արցախուհուն, ով գնդել է տաշտաքերանք պուլը` հանապազօրյա հացն ու բառը` մեր արքայական լեզվում ամենաշքեղը:

Դերձակ հորեղբայրն է՝ լեզուն բերանում հավաք պահել չկարեցող, խելքը աջուձախ ցրիվ անող Արշամը, որ իր ախպոր՝ մեր թաղերցի Արմավիրի բազմազավակ տան վերջին ծնունդին Տաշտաքերանք է կնքել, թողել ժողովրդի բերանում՝ էսօրվա կուշտուկուռ Արեգ տղային: Տրակտորիստ Արմավիրը իրար վրա ութին շարած չլիներ, էդ փոթ անունը Արեգ կոչվածին էդպես պինդ կպած կմնա՞ր… չէ, որ չէ, որովհետև էն մնացածների՝ դեսուդեն ցրիվ գնացածների անունները շա՞տ հիշվողն են, ինչ մնաց Տաշտաքերանքինը: Տարիներ են եկել անցել, գյուղի նոր պտկվածները էդ անունով էլ նրա հետ ընկերություն են անում, էդ է: Մնացել է Արմավիրի էսօրվա մի դատարկ տուն, մեջը մի անկնիկ, մեն-մի ծիտ թռչուն, անզրուցակից Տաշտաքերանքը: Տափեր մարդու գնացած Անուշ քուվեր աչքը հանեմ, հա՜, որ հրեդ էդ սարի հետևի մոտիկ շենից ամիսը մեկ գոնե չի գալիս միայնակ ախպոր լվացք-բան անի, թողնի, տուն-տեղ հավաքի, անելու էլ գործ չկա՞: Հազար-մի ջհանդամ անվերադարձ գնացածներին հիշես-չհիշես՝ ի՞նչ օգուտ: Արմավիր տնաշենն էլ մեռնելով՝ էնպիսի մի ծանր բեռ է թողել Արեգին, որ սա քանի՞-մի կես դառնա էդքան գործի տակ: Մեղվանոցը ճանճի բվվոցից տրաքում է, լավ ծաղկի տարի է, մեղրը լինելու է, էն էլ ո՞նց: Վաթսունից էլ շատ փեթակներին նայելիս Արեգի թուքը ցամաքում է բկում, էդքան բերքը ի՞նչ է անելու, ո՞նց է ծախծխելու, մի առնող էլ լինի՝ էս քանդված շենում: Քամիչի բռնակը պտտի՜ր-պտտիր, կռներդ թող էնքան թմրեն, որ հետո իրենք-իրենք մնան ուսերիցդ կախ ընկած: Հավես էլ չի լինում մի պահ դադար տաս, անտերից մի մատ լպստես, իբր թե շունչդ տեղը բերելու: Հինգ կովերից Եղնիկը ծնելու վրա է, ծանրելուց ալարում է հանդից տուն դառնա, մնում է գելի ճամփաներից մեկում նստած՝ ողջ գիշերը հևալով ննջելիս, արի դե դու էլ տեղումդ աչքդ կպցրու: Բա խո՞զը, էդքան հավ ու ճիվը, ոչխարը… Ախպերանցից էն աշխարհի ծերինը՝ Բրատսկի շուկայում մանր առևտուր անող Վահեն նամակ է գրել, խելք է սովորեցնում. «Արա, լավ է՜, ծախծխիր ինչ ունես-չունես, առաջինը հենց էդ կովերը, քեզ մի սմետանը բոլ չի՞: Կուզես ինձ մոտ արի, կուզես չէ, Ռուսաստան շատ մեծ տեղ ա, աշխատանքը՝ ծով: Այսինքս դու գիտես, որպես քեզնից առաջնեկն եմ ասում: Ինչի՞դ ա պետք էդքան չարչարանքը, ուտողդ ո՞վ ա»: Արեգը նամակը շպրտել էր սեղանին. «Եղավ, ինձնից մեծ ախպեր… Մեր հորումոր թաղումներին, հոգեհացին, հետո քեֆներդ տեղը կոփե խմելիս էդ «ծախծխիր, արին» էնքան եք ասել, որ մինչև բուկս կուշտ եմ: Դուք էստեղից գնալու վրա ձեր բաժին մեղր-բան կապկպեք, ես իմը յոլա կտանեմ»: Աչքը նամակից կտրելով՝ Տաշտաքերանքը ինչ էր մտմտացել՝ պատշգամբից բակ էր իջել՝ տեսնելու ինչ ունի անելու էնտեղ. «Ձեր խելոք հորեղբոր կնքածը ժամանակ չունի»: Խելոքը ծանրած Եղնիկն է, որ էս մի երեկոյան հանդից եկել, պոզահարել բացել էր դարպասը ու դեպի վեր՝ պատշգամբ մզզալով կանչում էր տիրոջը՝ թե գուցե էս երեկո-գիշեր… Ախպոր նամակից սիրտը կախ, բակ իջնելիս էլ դեռ չիմանալով ինչ մի պետքական գործ պիտի եղած լինի, որ արած չլինի ու որ անելիս նեղված միտքը տեղը բերի, Արեգի ներսը ցնծաց. «Եկել ե՞ս…» ու վրա վազեց ամռան տաք բույրը շնչելու արևահար Եղնիկից, որովհետև նա ողջ գիշերը նստած էր անցկացրած լինելու Վարարակնի խոր անտառի բացատում և հիմա նրանից բուրելիս է լինելու պտերատերևը` համով ու քիչ էլ խոնավ-կծու: Արեգը քորիչը բերեց ու մեջքով, փորատակով մի-երկու անցկացնելով` էնպես մի քաղցր ընդարմության մղեց Եղնիկին, որ սա երկար վիզը ձգելով իջեցրեց Արեգի ուսին` թե վիզս էլ, վիզս էլ, քորը սպանում է: Թե` մաքրիր, տզահան արա, վայ թե էս երեկոյան կամ գիշերը… Տաշտաքերանքը ունկնդիր անում էր Եղնիկի պարտադրանքը: Հանգստանալով` պատճառավորը գլուխը հետ տարավ ու շնորհակալ կարծես ասելիս լիներ` էն երես առածներին ինչքան ուզեցի հետս բերեմ` չէ ու չէ, չեկան, իբր` գանք ու դե առավոտ կանուխ քարքարոտ դիքերով կճղակներ ցավացնելով Վարարակն հասիր… դու գնա, մենք դրա պատճառն ունե՞նք: Մենք դեռ է՝ էս անտառափոսում երկար ենք մնալու, մինչև խոր աշնան անձրևները, էստեղ լավ է ննջել, որ վաղորդայնին կուշտ արածենք պտերաբուրմունքում ու բարձրանանք Վարարակնի սառն աղբյուրի նովին… Եղնիկը դժվար-դժվար չոքեց, թնչալով նստեց ու որոճալով մտավ ճակատագրի մեջ: Ծնյալը էս է կմտնի նստել-ելնելուն:

Որ ասում եմ Արմավիրը, դեռ Սոնա կնիկն էլ իրենցից հետո մեծ ցավ թողեցին Տաշտաքերանքին՝ էդ հո միայն տնտեսության լիքը անելիք հոգսերը չեն: Երեսուն տարեկան Արեգը էսօր անկնիկ է հենց մոր մեղքով: Նա շեք էր արել տղայի վրա, իբր ինքը նրան մի էնպիսի կնացու է ուզում, ով կառավարելու է էս հարուստ տունուտեղը, ում տեղը իսկի չի էլ մտածում՝ կա՞-չկա էս մեր շենում: Կան՝ կարգ Արեգը, ինչպես թիթեռը լույսին, սիրահարված էր իր մեղվապահ վարպետ Դանելանց Սելիմի կարմիր վարդի նման բացված-բուրող Աստղիկին հենց նրանց բակ-մեղվանոցում ու քուն չուներ, մտքից հանել չուներ: Խոսքուզրույցը շենով մեկ էր եղել, էս է, էս է՝ գործը ոնց որ գլուխ գալու վրա էր, Արմավիրը լեզուն կարճ՝ հա, բայց կնիկը՝ Սոնան… չէ՞: Չէ ու չէ, Դանելանց Սելիմը ռեխը ամեն ինչի վրա գեշ շաղ տվող, Սելիմը ավարա հարբեցող, շատ էլ մեղվում ոսկե ձեռքեր ունի: Է՞լ ինչս ա պակաս խնամիանամ խայտառակի հետ, նա ոտք դնի իմ լիքը տու՞ն, չէ՜: «Աղջի՜, քարը գյոլը մի գցիր, պղտորիր, տղիդ բախտի հետ ես խաղում»,- Արմավիր-կնիկ կռիվն էլ շենով մեկ եղավ, և էդ ժամանակ դե արի Դանելանցի ռեխը փակիր: Եկավ ու նրանց դարպասը Եղնիկի նման պոզահարելով բացեց, սրանց շան կատաղի հաչոցում՝ «Գնացեք ձեր ուզած թագավորի աղջկան բերեք, լիացեք, տեսնեմ նա ձեր շեքում պահածին կհանի, կբախտավորեցնի»: Սրանից հինգ տարի անց Տաշտաքերանքը՝ ոչ դես, ոչ դեն, մի խոսք-բան էլ չի դուրս գալիս փակ բերանից, լուռ անում է իր գործը այգի-բոստանի երկար օրը մթնեցնելով, երեկոյան էլ կովերի տեղվորելը գոմում: Հետո մի բերան հաց և խավար մտածմունքը վերմակի տակ մինչև առավոտ: Արմավիրը նրան ասելիք չունի, տունը լռել էր, կուշտուկուռ տնտեսությունը: Կինը փնթփնթոցում մնաց ինքնուինքը, իսկ էն կարմիր վարդ Աստղիկին տարան, թե ով, ուր, էդ չիմացան: Հոր, մոր թաղումներին, որ իրար վրա չուշացան, Արեգի ախպերանցից Ռոստովի Գարուշը գալիս էր՝ ջեբը խորոմ-խորոմ լիքը: Գալիս, փողերը դոլարով, ռուբլով թափում էր սեղանին՝ Տաշտաքերանքին, այսինքն՝ ինչը ոնց ես անելու, արա, ես չկամ ու իջնում նստում էր թթենու գետնահար պառկած մեջքին, հանում սիգարի տուփը, ապա՝ խռպոտ ձայնով կնոջը. «Ռայկա, կոփե»: Սրա՝ Գարուշի արյան մեջ Արմավիրից բան կա՝ գործիմացի խելք, բայց լուռ քաշվածություն, այսինքն որ՞ էս ինչ եկամուտ-բան անում եմ, ձեզ լինի, արեք ինչ ուզում եք, մենակ մի խոսցրեք՝ ինչքա՞ն ա, ո՞նց ա գալիս՝ մորն էր ասում: Մալադեց Ռայկա, սա է դոլարի տերը, թե չէ գործի իմաստով Ռոստով դժվար քաղաքում հե՞շտ կլիներ էդպես սեփական ունեցվածք, մեքենա փոխել, Դոնին մերձ դաչա, ինչ սիրտները կուզի: «Ի ծեբե՞, Արեգ»,- դայլայլեց Ռայան ու տեսավ կրակի բոցերին բահի կոթ խանձող Արեգը լուռ է՝ հազիվ գլուխը բարձրացրեց, բացասական օրորեց, ինքը գնաց կոփեին: «Ա՛, էս տնաշենի ծնունդ Տաշտաքերանքն էլ… չգիտես հետը ինչ խոսես, ոնց խոսես, մի կոփեն ինչ ա, ասա հա ու կուլ տուր, էլի: Մեզ մոտ լիներ, մի օրում կպսակեի, մթնած ռամուզը տեղը կբերեի,- Գարուշը թնչոցով խմում էր սուրճն ու,- էս ի՞նչ տուն դուրս եկավ մերը»: Սրանց երեք տղաներից մեծը հրեա աղջիկ բերեց տուն, հավաքեցին ինչ ունեին ու՝ Իսրայել: Էն երկուսը ուսանող են, էլ իսկի տանն էլ հայերեն չեն խոսում, ինչներին ա պետք: Ռոստով դարձին Գարուշ-Ռայա Արեգին մի կես բերան վախեցան ասեն՝ բա էդպես մեն-միայնակ ո՞նց կլինի, բա էս Թաղեր, մոտիկ շեներ չկա՝ մեկը, բերես, թեկուզ գնացած-հետ եկած… Տեղյակ են Արեգի պատմությանը, ո՞նց նրա ծանր լռվածությանը ձեռք տային: Յոթնօրյայի, քառասնօրյայի ծախսերն էլի հանեցին թափեցին, թողին գնացին: Արմավիրը, հետո Տաշտաքերանքը մի անգամ նրանց հարցրած չկան, թե ինչ գործի-բանի են, որ էդպես ձեռքները տաք են: Մայրը՝ Սոնան չէր կարողանում իրեն պահեր, հա բզբզում էր: Սոնայի թաղմանը նրանց գալ-գնալուց հետո էր, որ Արեգը հասցրեց գետափի այգի-բոստան շտապել՝ տեսնելու ինչ հալի են դրանք հուլիսի էս այրող շոգերում մեկ շաբաթից էլ ավել անջրել մնալով: Ի՞նչ հալի պիտի լինեին… կանգնեց քողտիքի բարձրում, նայում-ճմլում էր, իսկ դեմը՝ շոգից տամկած դռիգը՝ պոմիդոր, թե լոբի, տաքդեղ, թե սոխ, կաղամբ ու էլի ինչ կա, ողջը ճապաղած ու խռով, ասես չէին ուզում աչք բարձրացնել իր երեսին՝ թե ո՞ւր ես: Կլորված տերևները, ծռմռված ցողունները անշունչ հևքի մեջ էին արևվառքում: Շոգը նրա կոկորդում էլ թանձրեց: Գնաց քողտիքից կնդելին բերելու, որ մեկիկ-մեկիկ փխրեցնի ողջը, որ ջուրը կապի տակները: Անխոս-անչարը դեռ կարգին գլխի չէր՝ շո՞գն էր բռնել բուկը, թե ուրիշ մի ի՞նչ… Ինչպես երազում՝ եկավ գլուխը մթնեցրեց մեռած Արմավիրի տանջահար, արևախանձ ու չորչորուկ տեսլանքը՝ այլևս անզորությունը, որը նրան էլ չոքեցրեց իր այսքան ստեղծածի տակ: «Արել ես, որ ո՞վ ուտի, ո՞ւր են ծնածներդ… Եղնիկ կովդ ո՞նց վիզը մեկնի հասցնի Բրատսկ կամ էդ մոտիկ Ռոստով՝ Վահեի, թե Գարուշի ուսին՝ քորվելու, հը՞, հայր իմ Արմավիր»: Չէ՞, ինքը դեռ շատ հեռու է ութսունն անց Արմավիրից, ինքը ուժեղ Արոն է, ինչպես Տաշտաքերանքը մեկ-մեկ մոռանալով՝ նրան կոչում են ընկերները: Կնդելին բերեց: Արմավիրը էս կնդելիով բույսերը փխրեցնելիս, բերքը ջորուն բարձած տուն բերելիս, մեղրը քամելիս, կացինը ձմեռվա փայտին վար բերելիս իր Արեգ փոքրին դեռ փոքրուց գլուխը հա՝ լցրել է, թե մենք մի հայր ու պապ ենք ունեցել՝ իմ ու քո, անունը Այվազ, նա է էս կյանքը ստեղծել, թողել ինձ, որ ես էլ քեզ պահ տամ, բայց դե ոչ նա ու ես ենք մեղավորը, այլ վերին Աստված, նա է կարգը դրել, մենք էլ հնազանդ՝ ես ու դու: Արմավիրը էդ վերջինը պիտի ասած չլիներ, այսինքն՝ որ ութ ծնվածից մեկընդմեջ կամ երկընդմեջ մեկը չպիտի՝ մնա, որ պահակի նման էս տան դռանը կուշտ, թե սոված մշտական կանգնած լինի, որ լինի էդ գետնահար պառկած, բայց ճյուղերը՝ բարձրում, ամեն տարի բերքատու թթենին, լինի Եղնիկի բառաչը, որ հանդից իրիկունը տունդարձին խեղճը վիզը մեկնի նրա ուսին՝ քորվելու, բա հո է՝ Բրատսկ շուկայում մանր առևտուր անողին չէր մեկնելու: Եղնիկը կմեկնի է, բայց Վահեն էնտեղ տենչալից քորը կանի՞, վիզը տզահան կանի՞, չի՞ ասի՝ էս ինչ բան է, փախանք-չպրծա՞նք… Արմավիրը չպիտի ասեր, Արեգ-Տաշտաքերանքի նեղված մտքում էդ պապենական թե ինչ թթխմորը էդ օրվանից էլ ավելի էր թթվում, պինդ խմորվում՝ ահա քո ճակատագիրը, մտքովդ չանցկացնես Բրատսկի, թե Ռոստով, էտենց բաներ: Շան որդի Այվազը չէ, իրենից էլ մի-երկու, թե քանի պապ առաջ կոչվածը երևում է շատ պինդ է թթված-խմորված եղել, որ մեկընդմեջ մեկը նրանցից միշտ տանը մնացել է, ձագ է տվել, որ մերի տանիքը մի օր իր հոգնության չդիմանալով՝ ծռվի, կախ ընկնի, մնա ձյան-անձրևի տակ, փտի ինչպես է՝ շատերինը շենում: Հիմա դուք ասեք, ժողովուրդ, էս Արեգ-Տաշտաքերանքի հալը ինչ է լինելու, նրանից ձա՞գ է մնալու… նրա սառած միտքը էդպես էլ չի կտրվում ու կտրվում Դանելանց Սելիմի էն կարմիր վարդ Աստղիկից` նրա պսակվելուց էսքան տարի անց: Կնդելին ձեռքում Արեգը ինքնիրեն կանգ առավ, մտածեց, որ Արշամ հորեղբայրը ո՞նց է, որ ինքն էլ Այվազից պտկվածը՝ իսկի մի քիչ տանջահար, արևախանձ, չորչորուկ Արմավիր չէ, հենց էս ժամին գործի գցած է լինելու «Զինգերը», հետն էլ գերմանական անխաթարի զնգոցում ձայնակցելիս. «Սովետական բա՜ղի միջին, Էն իմ յարը, ջան իմ յարը՜»… լեզուն բերանում պահել չկարեցողը դեռ արանքում էլ կանգ է առնում ու. «Ապրես դու, հա՜, քոռ աշուղ Գրիգոր, որ էն տարի եկար ու կլուբում էս աննման երգը բաշխեցիր: Էնքա՜ն լավ է բռնում «Զինգերի» տզզոցին, ասես մեկը մեկին արժանի…»:

– Ը՜մ,- ձեռքերը լվացքում՝ Հեղուշ կնիկը չի կարողանում իրեն պահել,- ափսոս էդ նեմեցի ձեռքաջուր, որ քոռ աշուղի էն տնքտնքոցի մեջ պիտի դնես:

– Խի՜, ա կնիկ, վատ ե՞մ աշխատում, խի՜, իմ ձեռքաջուրը ի՞նչ ա:

– Իմ յա՜րը… մի յուբկա ես շումբել, ամեն քայլիս հետևիցս տրաք-տրաք քանդվումա:

– Քամակդ ա գնալով մեծանում,- Արշամը, լավ է, թեև միտն ընկավ, բայց, ինչպես միշտ վախեցավ ասել. «Էսքան տարի որ մի երեխա բերած լինեիր…» ու մտածածը թաքուն կուլ տվեց:

– Կտրվես դու, հա՜, քո բաց բերնից ինչ խելք-խոսք պիտի դուրս գա:

«Ձեր անխելք-անդարդ ապրուստը հալալ, որ «Զինգերի» նման անխաթար բանում է»,- Արեգը կնդելին ուղղեց ծանր հենվածությունից, տեսավ արևը հանգչում է Հարոս լեռան արձակ ուսերում: Արևի բարի գիշերը, էն բարձրերից գետի գալը, լիքը ջրտուքը ողջ երկար գիշերը ծղրիդի հևոցում մի կարոտանք-կենդանություն են բերելու թառամած բոստանին, որ երբ վաղ ծեգին գա, տեսնելու է՝ էս ի՞նչ բան է, էս ո՞նց եղավ… «Ո՞նց Արմավիր չմնաս»:

Հիմա հոգնած-խաղաղ տուն է գնում, դանդաղ է գնում դիքնիվեր, և մութը թիկունքից հրում է: Եղնիկը եկած է լինելու, եկած կանգնած է լինելու գոմի փակ դռան հետևում, «մա՜» կանչելիս են լինելու մայր ու հորթուկ՝ «բիժիկը». սա պապ ու պապ չեն բերել հասցրել իրեն, իր բառն է, ինքն է մի բան ավելացրել իրենց տանը: Տաշտաքերանքը նոր միտը բերեց, որ էս մի քանի օրը Եղնիկը շուտ է դառնում տուն, որովհետև կուշտ արածած է լինում. ամռան անտանելի երաշտից հետո անձրևները որ տեղացին՝ հանդ ու ձոր միանգամից կանաչ խոտակալեցին, և հիմա կովը կուրծը կաթնածուփ եղած է գալիս, կուրծը ցավում է, հորթուկի «մա՜ն» առնելիս մոր հուզվելուց կաթը պտուկներից ցած է հոսում… «Մա՜ մա». բիժիկի կանչը չէր մորը, չէ: Տաշտաքերանքի ցաված բկից ելած աղեկտուր էր, մութ դիքնիվեր եռանդ ընկած շտապելուց հորթուկի կերակրելու հոգը չէր, որ բուռն չմփոցների պահին փափկացնում էր սիրտը: Սոնա մորն էր կանչում… շեքը, Աստղիկը… խառնափնթոր եղածը աջուձախ արեց, մարդ հո չտեսավ, չլսեց… Է՜, Արեգ տղա, մայր էր, չէր ուզում, որ Դանելանց Սելիմի անպատկառ մռութը երևար իր դռներին, դու հո լավ գիտես՝ նրա երեք խոսքից երկուսը կեղտոտ հայհոյանք է ում երեսին ասես շպրտած: Բա ինքը՞: Ափսոս էն մեղրը, որ իր ձեռքով է լինում: Դրա մնացած օրը պատերի տակ թայերի հետ կարտ խաղալով է անցնում: Ի՞նչ աներ մամա ջանահեռը, հո ի՛ր էքսվա օրվա համար չէր քեզ շեքն առել:

Բայց մի բանում Տաշտաքերանքը մորը չի ների: Հին եղած բան է, չի ների, մեկ է: Իրենց ութից առաջնեկը՝ Շողակն աղջիկը դեռ տասնութ տարեկան եղած ժամանակ գորգագործարանում գորգ գործելիս է խաբվել վարիչ Վաղինակից, ու երբ տարի անց ունեցել է էսօրվա Վարդգես չափած-ձևած տղային, Սոնան խայտառակությանը չդիմանալով՝ տնից քշել է վարկաբեկվածին: Շատ մեծ սխալ է արել՝ էսքան ժամանակ անց էլ ասում է Արեգը: Ճիշտը հարևան պառավ Աշխենն է եղել, որ ծնկներին հենվելով մտել է սրանց տուն, մեծ կռիվ գցել. «Իմ վաղամեռ մարդը հոգին տալիս ինձ ապսպրեց՝ տանս հարամ բան չպիտի լինի: Ես էլ իմ Վաղինակ շանն եմ իր վաղվա ճամփան ցույց տվել այ էս մահակի ծերով: Գնաց ուր պիտի գնար: Արի, մատաղ ինիմ քեզ, առ սրտապատառիդ, եկ ինձե,- բռնել էր Շողակնի ձեռքը, տարել իրեն: Էսօր ոչ պառավ ոչ բան, Շողակնն է իր չափած-ձևած Վարդգես տղայով, մեկ էլ նրանց հենարան փոքր ախպեր Տաշտաքերանքը: Ութից առաջնեկն ու վերջինը՝ ասես մայր ու տղա: Իսկ Սոնան մինչև մահ ինքն իրեն սևերես պահած՝ չկարողացավ երևալ ժողովրդի բաց երեսին: Չէ, Արեգն էլ չկարողացավ ներել մորը, թեկուզ նրա մահվան գնով:

Բոստանի ջրտուքից տուն կարճ ճանապարհի երկար մտածմունքից տանջահար եղած Տաշտաքերանքը մտավ խավար բակը և մոռացած` որ Եղնիկն ու բիժիկը իրենց երկար կանչելուց են երևի հույսները կտրած լուռ-լռած, մայրը գոմի դռանը, հորթուկը ներսում ու կարծես էլ չեն սպասում իրեն, գնաց նրանց: Հորթն արձակեց մոր տակը, կաթը չկթած հետ եկավ: Թող դա էդպես լինի, թող դրանից եկած վնասը Սոնա մոր թաղումից բոստանի չորացումից չլիներ: Մեկը մեկին դուրս: Եկավ, խեղճը ու էլ պատշգամբ չբարձրացավ լույսը վառելու, մեկնվելու անկողնում, հանգչելու: Չէ, Տաշտաքերանքը հենց էս գիշերվանից մնում է ծիտ-մենակ-մենավոր տանը, գոհացեք, հեռավոր Այվազ պապ, աչքառաջս ձեր մահվան քառասնօրյան ու յոթնօրյան նոր անցած Արմավիր ու Սոնա ծնողներ: Ողորմի ձեզ: Տունը դատարկ չի մնա, կա Տաշտաքերանքը: Կա տկողենու հաստ բնից տաշված-տաշտշված տաշտը, որում վերջին խմորի քերանքը եղա ես` Արեգ թոռն ու տղան` ձեզ պահապան: Խավար մթությունում գնաց շոշափեց գտավ գետնահար եղած թթենին, նստեց վրան, բունը շատ հաստ է, տեսնես էս մեր որ պապն է տնկել, քանի տարեկան կլինի` երկու-երեք հարյու՞ր, ճյուղերն ավադ, դեռ հովանի տան դռներին, չնայած հոգնած, ծերացած, կռացած-հենված հողին, որ դեռ բերք տա: Ամեն տարի տասը, տասնհինգ լիտր փրփուրը վրան անանց արաղ, մեղրահամ բաքմազ, չամիչ վերջին ամենաքաղցր թթերից, որ չորանում են գոմի կտուրին, բայց դե ուտովն ո՞վ է, է՛հ: Ուրիշ ի՞նչ պիտի անի Արեգը, հո չի թողնելու բերքը թափվի, փչանա: Արեգը մեկնվեց թթենու լայն բնին, կռներն առավ գլխատակ, տեսավ աստղավառ երկինքը ոնց որ ճյուղերի արանքով դանդաղ հոսում է սարերից անդին, հենց Հարոսի արձակ ուսերով, որտեղով մայրամուտի էր գնացել արևը… տեսավ արևի գնացած ճամփով կայծելով մի աստղիկ է սլացքի մեջ- Աստղիկը՞… չէ՜, ուղեկցեց մինչև սարի գագաթն անցնելը… ո՞վ կարող է ուղղել կնկա ծռածը, այ Տաշտաքերանք:

Բախտից մոլորված մի ծղրիդ է ապրում հենց գլխատակը` խոր փչակում, ամեն կեսգիշերվա էս ժամին ցաված մտածմունքը կապում է աշխարհի քառականջին` թե ո՞րն է էս մեր լինել-չլինելու սկիզբն ու վերջը, բերում հասցնում արևածագին, ինքը խոր լռությունում անէանում: Նրան թվում է՝ անբացատրելի չէ աշխարհը, բայց ո՞րն է սկիզբը, որը՝ վերջը: Ինքը ստեղծված է, որ մշտապես հիշեցնի անբացատրելիությունը, կարծես որ հակառակում այս անիմաստ աշխարհը կսպառվի և հետո ի՞նչ կլինի: Վաղորդյան առաջին ճառագայթը մեղուներից մեկը բերեց խոր քնում հպեց հևացող Տաշտաքերանքի կոպերին, բզզաց ու անհետացավ ու՞ր, և Արեգը աչքը բացեց, ելավ իր օրվան: Եղնիկն էլ իր ելքի համար բառաչեց տիրոջը, որովհետև բիժիկը գիշերը մեկ-երկու անգամ էլ էր քամել պտուկները և հիմա կուշտ մրափի մեջ էր: Եվ կթի գործ չկար: Արևն այնքան շտապելով էր ելնում հորիզոնից երկինք, որ կարծես թե անպակաս ոչինչ չմնա իր աշխարհում, թե չէ այն անբացատրելի է, այն հոգնած է ձեզնից, ով մարդ ու շնչավոր ամեն ինչ, և դուք էլ հավիտյան անհաշտ եք նրա ելումուտին: Ինչ կա՝ այս է, ինչ գրված է մեր ճակատին` տանելու, բերելու ենք առավոտից իրիկուն, իսկ փչակի ծղրիդը խաղաղ քուն է բերելու ամենքիդ: Դու էլ, իմ մեղք Տաշտաքերանք, հաշտվիր, այն աստղիկը ամեն մայրամուտի իմ հետքով գալիս, աղաչում է, որ տեսնեմ մեծ տիեզերքի որ անկյունում մնաց քո Աստղիկը…

«Եղիցի լույս»

Թիվ 4 (193) 2019

Արցախյան ավանդական փայտե տաշտում խմորը հունցվելուց և քացախվելուց հետո թոնրի համար պուլ-պուլ էր արվում: Ամենավերջին պուլը` սովորականից մեծ կամ փոքր, ստացվում էր ձեռքի ծհանով տաշտի տակը մաքուր քերվելուց ստացվածը՝ տաշտաքերանքը: Բազմազավակ ընտանիքի վերջին ծնունդ երեխան պատկերավոր ու արտահայտիչ համեմատվել է տաշտաքերանքի հետ: Նա ամենասիրվածն է եղել ընտանիքում, գուցե նաև ամենաունակն ու նվիրյալը օջախին, որովհետև առաջնեկները

Read More