ՀԱՄԼԵՏ  ՄԱՐՏԻՐՈՍՅԱՆ | ՀԱՅՈՑ ՀԱՎԼՈՒՆԻ ԹՈՒՐԸ` ԽԱՆՔԵՆԴՑԻ ՆՈՎՐՈՒԶԻ ՁԵՌՔԻ՞Ն

«Ազատ Արցախ» նոյեմբերի 13-ի համարում կարդացի «Իսկ Ամերիկան վաղուց է հայտնագործվել, կամ Արցախում նոր կեղծարար է հայտնվել» քո լեղապատառ հա՜յ-հարա՜յը: Մնացի ափ ի բերան. տես ո՜վ ում է կեղծարար կոչում:

Երկար մտածեցի, թե քեզ հետ, այնուամենայնիվ, ինչ լեզվով խոսեմ, որ հասկանաս: Անկեղծ խոսք էի գրել` իմ` ընթերցողիս կարծիքը («Հայրենիք», թիվ 26), և ուզում էի հավատալ (քեզ ճանաչելով հանդերձ), որ, այնուամենայնիվ, կկարողանաս բարձր գտնվել ու բերածս փաստերը, որոնք, ինչ կա որ, կարող էին և, ըստ քեզ, սխալ լինել, հերքել փաստարկներով: Բայց դու ոչ միայն դրանք չհերքեցիր, այլև քեզ պահեցիր ամբարտավան տղեկի նման, որը պատի հետևից ցեխ է շպրտում իրեն կոնֆետ չտված անցորդի վրա: Ի՜նչ արած, փորձեմ նորից խոսք ասել` չօգտվելով այն բառապաշարից, որով սկսվում ու վերջանում է քո հոդված-կեղտաջուրը: Եվ դա` ոչ միայն քո մակարդակին չիջնելու համար, այլև` նրա, որ, ի տարբերություն քեզ, ես ընթերցողին հարգել գիտեմ: Կամ բացատրե՞մ իմաստը, թե՞ ինքդ բառարանում կնայես: Ես հորդ մասին 35 րոպե տևողությամբ հեռուստաակնարկ պատրաստեցի չորս օր նկարահանումների վազվզուքից հետո, և դու նույնիսկ հեռախոսով շնորհակալություն չհայտնեցիր: Ասա` այն ժամանակ ո՞ւմ պատվերն էի կատարում: Քո՞: Եթե քո, ի լուր աշխարհի հայտնիր նաև, թե ինչ գումարով եմ վարձատրվել… Ավելի քան համոզված եմ, որ հարցիս պապանձ լռություն է հետևելու: Ուրեմն այդ լռությունն էլ թող լինի իմ ապտակը քեզ` զրպարտանքիդ համար, որպեսզի էլ նման բաներ չմոգոնես: Ոգևորված հայտարարում ես. «…Նազիմ Հիքմեթը (որին նվիրած բանաստեղծություն ունի Վ.Օվյանը, այդ մասին ակնարկել էի իմ խոսքում – Հ.Մ.) ոչ թե զկեռ ծախող ադրբեջանցի է, այլ ժամանակի թուրք առաջադեմ գրող, հայ ժողովրդի բարեկամներից մեկը, որն իր համոզմունքների և Թուրքիայի իշխանություններին քննադատելու համար 28 տարի ազատազրկման է դատապարտվել, որից 17 տարին թուրքական բանտերում էր անցկացրել»: Այդ դեպքում ինչքանո՞վ է բարոյական քո արարքը հայ ժողովրդի այդ «տառապած բարեկամի» հանդեպ, ինչո՞ւ նույն` «Նազիմ Հիքմեթին» բանաստեղծությունն էլ չզետեղեցիր «Լեռների լեգենդը» գրքում: Չբացատրես: Նույնիսկ քո ասած` էն զկեռ ծախող ադրբեջանցին էլ (որ նույն թուրքն է) կհասկանա, թե ինչու չզետեղեցիր: Ուրեմն այնպե՜ս դոշդ թակիր, որ չդրնգա. դատարկ տակառն է դրնգում:

Քեզ նորից կասեմ, որ բնավ նպատակ չունեի մանրամասների մեջ խրվելու, ուստի իմ նախորդ խոսքում վազ անցա շատ ու շատ բաներից: Բայց դու ինձ հարկադրեցիր, որ հիմա ասեմ ավելին, քան գուցե անհրաժեշտ է: Ինչ արած, ստիպված եմ ձեռքիցդ բռնած ման ածել` նախապես պնդելով, որ դու «գրիչ ես բանեցրել» Վ.Օվյանի գրվածքներում, և դա ոչ միայն անբարո է. դա հենց… այն բոլոր ածականներն են` միասին վերցրած, որոնք օգտագործել ես իմ հասցեին:

Գրողի գրական ժառանգությունը միայն իր ժառանգի սեփականությունը չէ: Հիշիր դա: «Լեռնակերտի» առաջաբանում գրված է. «…Եթե Լեռնակերտը չլիներ նշանավոր քաղաք, ես ինչպե՞ս կհանդգնեի սույն վեպն ավարտելուց հետո նորից գրիչ վերցնել ու գրել Առաջաբան»: Եվ թվագրված է` 1980թ. օգոստոս: Իսկ վեպի վերջում գրված է «1972-1982թթ.»: Ինչպե՞ս հասկանալ: Մարդը (Վ.Օվյան գրողը) պարզ ասում է` վեպը ավարտել է 1980թ., իսկ գրքի վերջում 1980-ը դարձել է 82 քո կողմից` թիվը (1972-82) կլոր դարձնելու համար և` ոչ միայն. որքան հնարավոր է մեր օրերին մոտեցնելու նպատակով, քանի որ գրիչդ իր «գործն» արել է գրվածքի մեջ: Ահավասիկ. «… 1918 թվականի սեպտեմբերին այդ աղմուկն ավելի սաստկացավ: Բաքվում տապալվել էր Կոմունան, իշխանությունը անցել մուսավաթների ձեռքը (ընթերցող, այնուհետև ուշադրություն դարձրու – Հ.Մ.): Անգլիական հրանոթների փողերն ուղղվել են Բաքվի կրծքին` կամ հանձնվիր, կամ քարուքանդ կանենք» («Խանքենդի», 1973թ., էջ 34):

Հիմա կարդանք նոր տարբերակը («Լեռների լեգենդը», 2003թ., էջ 408). «… 1918 թվականի սեպտեմբերին այդ աղմուկն ավելի սաստկացավ: Բաքվում տապալվել էր Կոմունան, իշխանությունը անցել մուսավաթների ձեռքը»:

Տեսնո՞ւմ ես, առաջին տարբերակում, «բացի պատմական փաստի արձանագրությունից», կա նաև գրող Վ.Օվյանի դիրքորոշումը, վերաբերմունքը փաստի նկատմամբ. «Անգլիական հրանոթների սև փողը… կամ քարուքանդ կանենք»: Երկրորդ տարբերակում կա միայն պատմական փաստը, իսկ տեքստի շարունակությունը (գրողի մտահոգությունը) չկա, որովհետև այսօր (կրկնում եմ` այսօր) «Բաքուն և իր կուրծքը» մեզ ոչ հետաքրքիր են, ոչ հարկավոր: Ուստի 1980թ., լավ, թող լինի 1982թ., երբ ծաղկունքի մեջ էր Խորհրդային Միությունը, և Բաքուն էլ կար ու էն էլ շա՜տ «փառահեղ էր» նստել մեր կյանքում, Վ.Օվյանը չէր կարող այսպես մշակել վեպը: Քանի որ ապրում է իր ժամանակի մեջ: Իսկ ժամանակը խորհրդային մտածողության ժամանակն էր: Մինչդեռ դու փորձում ես ընթերցողին համոզել` գրելով. «Բնական է, որ 1982թ. Վազգեն Օվյանը նույնպես պետք է որ տարբերվեր 1972թ., առավել ևս 1962թ. երիտասարդ Վ.Օվյանից»: Դա միայն քո ցանկությունն է, ոչ ավելին, քանի որ չի դիմանում իսկությանը: 1961թ. «Լուսաբաց» ժողովածուի մեջ զետեղված «Թևան-դհոլ» պոեմը, որտեղ ծաղրուծանակի է ենթարկվել (ընդգծում եմ` այնուամենայնիվ` տաղանդավոր գրչով) դաշնակցական կուսակցությունը, Դրոն, Թևան Ստեփանյանը (ի դեպ, որին քանի տարի առաջ գնդակահարել էին Բաքվում) և այլոք, իր գաղափարական մոտեցմամբ ամենևին էլ չի տարբերվում 1973թ. հրատարակված «Խանքենդի» վիպակի, «Լուսաբացը լեռներում» պիեսի (հիմքում «Թևան-դհոլ» պոեմն է) մտածողությունից, գեղարվեստական կողմը չհաշված (կարծում եմ` ընթերցողը կհիշի, որ հենց 1973թ. տեղի ունեցավ հայ ազգի նվիրյալների դեմ Կևորկովի «հայտնի» պլենումը): Սա մեկ անգամ ևս վկայում է, որ Վ.Օվյանն իսկապես ապրել է իր ժամանակի մեջ` չփոխելով իր համոզմունքը: Ես չեմ խոսում գրողի ճիշտ կամ սխալ գաղափարական դիրքորոշման մասին, սա մի կողմ եմ թողնում: Ես պարզապես ուզում եմ քեզ ապացուցել, որ Վ.Օվյանը չէր կարող 1973թ. հետո այնպես փոխել իր համոզմունքները, որ հարմար ու հաճո լինեին այսօր` 2003թ.: Բերեմ նույն գրքից ևս մի օրինակ. «Թե որ աստված պահող լինի, իր որդի Քրիստոսին կպահեր, դռնեդուռ չէր գցի գորոդովոյ Անտոնի նման («Խենքենդի», էջ 33): (Մի կողմ թողնենք, որ սա քրիստոնյային անպատշաճ մտածողություն և Աստծուն ուղղված պասկվիլ է և այլն) և կարդանք 1982թ., տարբերակը (էջ 407): Այստեղ տեքստը մնացել է անփոփոխ: Այսինքն` 1982թ. գրողը իր հավատքի մեջ մնացել է նույնը: Ուստի հավատքի մեջ չփոխված մարդը ինչպե՞ս կարող էր փոխել հավատամքը: Կոմունիստական իր մտածողության մեջ, եթե նա նույնիսկ (մի րոպե ընդունենք, որ` իրոք) տեղ է տվել Նժդեհի գաղափարներին, այն Նժդեհի, որին երեկ` իր նախորդ գրքերում, ավազակ էր անվանում, Դրոյին` շուն-շան որդի, իսկ Թևան Ստեփանյանին` շների արքա, ու հիմա` 1982թ. գիտակցելով իր մեղավոր արարքը ազգանվեր գործիչների հանդեպ, փոխում է իր համոզմունքը, պիտի որ համոզմունքի փոփոխությունը նկատվեր նաև նրա մտածողության մեջ: Այս դեպքում գրողը վերոհիշյալ տեքստը եթե ամբողջովին չկրճատեր, գոնե պիտի որ մեղմեր… Ինչը չի արվել: Քեզ ապացուցելու համար, որ ոչ միայն գրքին ծանոթ եմ, այլև կարդացել եմ, ինչը դու ժխտում էիր քո «կեղտաջրից» վիզդ երկարած: «Խանքենդի» գրքում կարդում ենք (էջ 48). «… Դա խմբապետ Խորենի առաջին և վերջին քաջագործությունն էր: Այդ օրը ուստա Ծատուրի դարբնոցի վրա ծածանվեց մի կարմիր դրոշ, Մատվեյը կոչ արեց խանքենդցիներին համախմբվել, դառնալ մի սիրտ, մի բռունցք, Կարմիր բանակը գալիս է…»:

Այնուհետև հեղինակը մի ամբողջ էջ պատմում է քաղաքական իրադարձությունների զարգացման մասին, որտեղից մեջբերեմ միայն մի երկխոսություն.

«- Խմբապետ Թևանը գալիս է, ո՛նց է գալիս:

– Գայլերից հույսներս կտրվել է, հիմա էլ չախկալներին պիտի հավատա՞նք:

– Պարոն Դրոն արդեն երկու հեծյալ բանակ է ուղարկել:

– Գլուխը քարովն են եկել, քո պարոն Դրոն էլ, Նժդեհն էլ…»:

Իսկ նոր տարբերակում` (էջ 443). «… Դա խմբապետ Խորենի առաջին և վերջին քաջագործությունն էր»:

Եվ վերջ: Շարունակությունը չկա: Չկա, որովհետև այսօր արդիական չեն ոչ կարմիր դրոշը, ոչ կարմիր բանակը, իսկ ազգի նվիրյալների մասին եղկելի խոսքեր ասելը առնվազն մեղք գործել է: Ուստի, կրկնում եմ, 1982թ. Վ.Օվյանը նման կրճատումներ անել չէր կարող: Առավել ևս, որ ինքը` Վ.Օվյանն էլ իր «ութնյակներից» մեկում խոստովանում է. «Բայց ի՜նչ կարող էի անել, Ախր տարին խիստ նահանջ էր («Լեռների լեգենդը, էջ 34)»:

Տեսնո՞ւմ ես, ոտքդ էլի որերորդ անգամ քարին խփեց: Հայտարարում ես, որ «… 1970-ական թվականներից հետո ստեղծած «Հուդային», «Սև վեզիրը», «Բասարական», «Բ.Կ.-ին», «Այս Ղարաբաղն է» բանաստեղծություններում, բազմաթիվ ութնյակներում, պամֆլետներում ու էպիգրամներում նա սպանիչ ծաղրի է ենթարկել կոմունիստական երկրի գերագույն և փոքրագույն տիրակալներին` Բրեժնևին, Սուսլովին, Ալիևին, Կևորկովին և այլոց…»: Այդ ստեղծագործությունների արժանիքների գնահատականը թողնենք ընթերցողներին: Դրանով էլ պիտի վերջանա ամեն ինչ: Մինչդեռ դու ջանք ու եռանդ չես խնայում դրոշակ դարձնելու համար` պատրանք ստեղծելով, թե գրողից առաջ Արցախում ոչ ոք, ոչ մի մտավորական չի հանդգնել նման բան: (Անուններ չթվարկենք, հենց Վ.Օվյանի գրական շրջապատից դեռևս նույն 60-ականներին, երբ Վ.Օվյանը «Թևան-դհոլ» էր տպագրում, մարդիկ, կյանքը վտանգելով, ըմբոստացել են իշխանությունների դեմ` Ղարաբաղը Հայաստանին միացնելու համար): Թե չէ մեկ էլ տեսար քեզ հարց տվեցին. «Թվարկածդ ստեղծագործություններն առաջներում երբևէ տպագրվե՞լ են: Իհարկե` ոչ: Ինքդ էլ ես հաստատում գրքի ծանոթագրության մեջ (էջ 499)»: Ուրեմն հիշիր` ինչ-որ մեկին, թեկուզև արար աշխարհին, մտքումդ հայհոյելու համար քաջություն պետք չէ: Խիզախությունն այն է, երբ թագավորին ասում ես` մերկ է` նրա թագավոր եղա՜ծ ժամանակ:

Հիմա նորից դառնամ քեզ, թեպետ մինչև հիմա էլ իմ բանը քեզ հետ էր: Փոխանակ առաջադրված փաստերս փաստերով հերքելու, մի գլուխ Թումանյանից մեջբերումներ ես անում` մատնանշելով. «Եվ սա ասել է Անհաս բարձունքը մեր նոր քերթության` Հ.Թումանյանը»: Ես էլ քեզնով «հիացած» լսում եմ (չէ՞ որ գրականության դասերին քնած եմ եղել, դու ես ասում), բայց «քնած» վիճակում էլ քեզ ուզում եմ ուղղել. գուցե քեզ համար Թումանյանը ընդամենը բարձունք է, իրականում` անհաս Արարատը մեր նոր քերթության, էդպես է ասել Եղիշե Չարենցը: Էդ անունն էլ մի տեղ գրիր` չմոռանաս. այն, ինչ կարելի է Թումանյանին, չի կարելի մահկանացուներին: Հետևաբար, Թումանյանի հետ համեմատություններ անցկացնելը առնվազն… (էդ բառն էլ դու ասա քո «ճոխ» բառապաշարից), ինչպես որ շատ ավելի լավ է բանաստեղծություն նվիրել թեկուզ զկեռ ծախող ադրբեջանցուն, քան ծանակել քո ազգի մեծերին: Ուրեմն նաև սովորիր արժեքները զանազանել:

Անընդհատ ինքդ քեզ ուտում ես, ինչ-որ բա՞ն ես ուզում ասել, է՞ն, որ արդեն ասել ես. «Ինչպես Արցախի վաղվա մասին մտածող յուրաքանչյուր ղարաբաղցի, ես ևս լրջորեն մտահոգված եմ, որ մեր լեռնաշխարհ մտնող ամեն բան` մարդ թե ապրանք, լինի որակյալ…»: Ակնարկում ես իմ զանգեզուրցի լինե՞լը: Այստեղ էլ քեզ պիտի հիշեցնեմ. այդպես կարող էր խոսել միայն հայոց Հավլունի թուրը ձեռքն առած խանքենդցի Նովրուզը (ի դեպ, «մշակված» տարբերակում այդ. «զկեռ ծախող» ազարբայջանցուն նույնպես չհանդիպեցի): Այն Նովրուզը, որից իմ ծննդավայր Զանգեզուրը փրկվեց Գարեգին Նժդեհի շնորհիվ:

Ճիշտն ասած, զարմացա, որ քո հոդված-կեղտաջրի վերջին պղպջակը այսքան մաքուր էր. «Ընդհանրապես, ցանկալի է (էլի ստպված եմ քեզ ուղղել. ոչ թե ցանկալի է, այլ` անհրաժեշտ է -Հ.Մ.), որ յուրաքանչյուրն իր գործով զբաղվի, գրողը` գրականությամբ, պատմաբանը` պատմությամբ, միմոսը` միմոսությամբ և այլն»: Թվարկածներիդ մեջ, անկեղծ եմ ասում, որքան քեզ փնտրեցի, ոչ մի տեղ չգտա: Ես` հեչ. ուրիշ բան որ չլինի, Իշխան Փառավոնիչը, որպես հեռուստադիտողի կողմից ընդունված մի կերպար, որին դու միմոս ես անվանում, կա ու կա: Դո՞ւ ինչ ես անելու. գրո՞ղ ես` չէ, պատմաբա՞ն ես` էլի չէ, միմո՜ս էլ չես: Խե՜ղճ դու: Օհանջանյան Վարդգես էիր, քեզ վրա վերցրիր Վազգեն Օվյանի գրական ազգանունը` հույս ունենալով, թե հորդ շնորհքից գոնե շորշոփ քեզնով կտաս, բայց` չէ, բան դուրս չեկավ: Թարսի պես քո էն ադրբեջանցուն էլ շտապեցիր զկեռ ծախող դարձնել, գոնե էդ փեշակը չպահեցիր քեզ համար… Տեսա՞՜ր` ինչ եղավ (քո չսիրած երգից): Ուրեմն, երբ հարա՜յ էիր կանչում. «Արցախում հայտնվել է նոր կեղծարար», դու քեզ էիր «գովազդում», իսկ ես, բանից անտեղյակ, մեջ ընկա: Գիտե՞ս` եթե ես չանեի դա, միևնույն է, վաղ թե ուշ, մեկ ուրիշն էր «պոչդ խուզելու»:

Ամփոփելով` ասեմ, որ ոչ ոք, դու էլ հետը, ժխտել չի կարող, որ Վ.Օվյանը գրել է «Թևան-դհոլ», «Խանքենդի», «Լուսաբացը լեռներում» ստեղծագործությունները, որոնցում ծանակված են մեր ազգի մեծերը: Այդպես է նա կերտել իր ապրած ժամանակաշրջանի դիմանկարը: Ուստի, գրողին պետք է թողնել այնպես, ինչպես եղել է և ընդունել այնպիսին, ինչպես որ կա` լավ թե վատ: Ուրեմն` որևէ մեկը, այդ թվում` նաև դու, իրավունք չունի մի շտրիխ անգամ փոխել այդ դիմանկարում, ինչը այնպես եռանդագին փորձել ես անել:

Միշտ անկեղծ`

ՀԱՄԼԵՏ ՄԱՐՏԻՐՈՍՅԱՆ

Հ.Գ. – Այսուհետ ինչ որ գրես, աշխատիր գրագետ գրել, որ երևա` որքան ես «աճել»: Թե հայհոյելու լինես, գոնե այնպես կհայհոյես, որ հետագայում որևէ ժառանգորդ ստիպված չլինի դրանք փոփոխել:

«Ազատ Արցախ», 25 նոյեմբերի, 2003թ.

«Ազատ Արցախ» նոյեմբերի 13-ի համարում կարդացի «Իսկ Ամերիկան վաղուց է հայտնագործվել, կամ Արցախում նոր կեղծարար է հայտնվել» քո լեղապատառ հա՜յ-հարա՜յը: Մնացի ափ ի բերան. տես ո՜վ ում է կեղծարար կոչում: Երկար մտածեցի, թե քեզ հետ, այնուամենայնիվ, ինչ լեզվով խոսեմ, որ հասկանաս: Անկեղծ խոսք էի գրել` իմ` ընթերցողիս կարծիքը («Հայրենիք», թիվ 26), և ուզում էի հավատալ

Read More


ՌՈՒԲԵՆ ՍՏԵՓԱՆՅԱՆ | ԽՈՍՔ ԵՐԱԽՏԻՔԻ

ԽՈՍՔ ԵՐԱԽՏԻՔԻ

Եթե հայտնի է, որ խելոք լռելը խելոք խոսելուց ավելի դժվար է, նշանակում է` «Եղիցի լույս» թերթում մեր ազգային նվիրյալների մասին լույս տեսած «Երբ սահմաններ չի ճանաչում ցինիզմը…» հոդվածը հրապարակվելուց հետո անտեղի վիրավորված ոմանք (Վարդգես Օվյանը, Եղիշե Սարգսյանը մանավանդ) պիտի պահպանեն ոսկի լռություն և խուսափեն կրքեր բորբոքելուց:

Դավիթ Միքայելյանի հոդվածը ստիպված էի կրկնակի կարդալ, մանավանդ, որ նրանում մեր ազգային հերոսների շարքում արժանին ու պատշաճն է ասված նաև իմ արյունակից հարազատի` Թևան Ստեփանյանի մասին, որի ծառայությունը Արցախ աշխարհին` անուրանալի է ու հավերժահիշատակ:

Դրանով ես անչափ հպարտ եմ, միաժամանակ երախտապարտ, որ, ի վերջո, մեր այսօրվա ազատ Արցախի հայրենասեր մտավորականություն արժանին է հատուցում մեր ազգային հերոսներին, որոնց արածն ու թողածը արժանանում է պարզ ուշադրության և բարձր գնահատանքի:

Երախտագիտությամբ` ՌՈՒԲԵՆ ՍՏԵՓԱՆՅԱՆ

Հադրութի շրջան, գ. Տումի,

16. 09.2008թ.

ԽՈՍՔ ԵՐԱԽՏԻՔԻ Եթե հայտնի է, որ խելոք լռելը խելոք խոսելուց ավելի դժվար է, նշանակում է` «Եղիցի լույս» թերթում մեր ազգային նվիրյալների մասին լույս տեսած «Երբ սահմաններ չի ճանաչում ցինիզմը…» հոդվածը հրապարակվելուց հետո անտեղի վիրավորված ոմանք (Վարդգես Օվյանը, Եղիշե Սարգսյանը մանավանդ) պիտի պահպանեն ոսկի լռություն և խուսափեն կրքեր բորբոքելուց: Դավիթ Միքայելյանի հոդվածը ստիպված էի կրկնակի կարդալ,

Read More


Վարդան Հակոբյան | Գրական նոր աղանդ կամ եհօվյանականություն

ՊԱՏԱՍԽԱՆԻ ՓՈԽԱՐԵՆ

1. Թուրքամետությամբ ռեֆլեքսավորված գրչի արկածները

Արցախի գրական օջախը միշտ էլ աչքի է ընկել իր ազգանվեր ու շնորհաշատ գործիչներով: Սակայն, պիտի ցավով խոստովանենք, որ համատարած լավի մեջ, ինչպես ասում են, եղել են նաև սև որոմներ (մեկ-երկու հոգի), գրիչներ, որոնք դարձել են ազերիների խորհրդային խոսափողը` հակահայկական քաղաքականության մեջ: Վազգեն Օվյանը «սերունդներին է թողել» «Խանքենդի», (1973թ., Բաքու) «Թևան Դհոլ» («Լուսաբաց», 1961թ.), «Եվ Պըլը-Պուղին մի առակ պատմեց», «Լուսաբացը լեռներում» (1973թ.) և այլ գործեր (դրանց մի մասի կազմանկարները կից ներկայացվում են), որոնց մեջ ազերական գաղափարաբանության դիրքերից ծաղրում, սարկազմի է ենթարկում մեր ժողովրդի ազատության ու անկախության պայքարի գաղափարը:

Կյանքի վերջին տարիներին Վազգեն Օվյանն իր ստեղծագործությունները (այդ թվում` «Խանքենդին») ներկայացրել էր ԼՂ ԳՄ` որպես ընտրանի հրատարակելու նպատակով: Հասկանալի պատճառով դրանք տպվել չէին կարող: Գրողի որդին` Վարդգես Օվյանը, շտապեց այդ գործերը ետ վերցնել ԳՄ-ից ու սկսել դրանց ապամոնտաժումները, «վերամշակումները»` նոր ժամանակների հետ «համահունչ դարձնելու» նպատակով: Իհարկե, նա ով հասկանում է գոնե մի քիչ, թե ինչ է գրականությունը, նման կեղծիքի երբեք չի դիմի: Արվեստը մաքրություն է սիրում և, ինչպես Լ. Տոլստոյն է ասել, ոչինչ այնքան կործանարար չէ գրականության համար, որքան կեղծիքը: Մենք Վ. Օ.-ին խորհուրդ տվինք, որ ձեռք քաշի գրող հոր գործերին միջամտելուց, որ գրականության համար խորթ և անընդունելի են նման երևույթները: Եվ դա սկիզբը դառավ Վարդգեսի «անզիջում արշավանքների», որոնք ավարտ չունեն, չեն էլ ունենա:

Վերջերս պատահմամբ իմացա, որ տարիներ առաջ ծագած «բանավեճը» (մեր գրական կազմակերպությունը և ես այն ավարտված ենք համարել վաղուց) շարունակում է, այսպես ասած, միակողմանիորեն ձգվել-ձգձգվել, այս անգամ` նաև համացանցում` իմ և ԳՄ դեմ «բլոգներ սարքելով»: Ասել է թե` Վարդգես Օվյանը փնտրում է նոր «ընթերցողներ», ովքեր կարող են հարցի բուն պատմությանն ու երևույթների ընթացքին անտեղյակ լինել, մոլորեցնել, նրանց աչքին թոզ փչել… Վազգեն Օվյանի խորհրդային տարիներին գրած ապազգային թխվածքները նա «ռեկոնստրուկցիայի ենթարկելով», վերաձևելով, կրճատելով, հակահայկական հատվածները գլխիվայր շուռ տալով` գաղափարափոխում, հորը ներկայացնում է որպես ազգային հերոս… Ափարո՜ւմ… կասեր Վ. Օվյանի «Խանքենդի» վիպակի գլխավոր հերոս, ազերի բոլշևիկ ուստա Նովրուզը` Վարդգեսի «հավլունի թուրը» կրողը… Բայց, ինչպես ասում են, աշխարհը հո մի «մեզարով» ծածկած չէ, որ Վարդգես Օվյանը նրա տակ ինչ ուզի` անի…

Վազգեն Օվյանի «ընտրանին» մերժելու և նրա որդի Վարդգեսին խորհուրդ տալու համար (որ չմիջամտի գրողի գործերին, չվերափոխի), ես ևս հայտնվում եմ օվյանական «բացասական հերոսների» շարքում: Վարդգես Օ-ն հոր արխիվից մի հայհոյագրություն էլ իմ մասին է «հայտնաբերում» ու տպում` հոր մահից հետո. «Դեհ, որ ԼՂ ԳՄ-ն չի հրատարակում հորս ընտրանին, էդ էլ քո բաժինը»: Բայց այս մասին` մի քիչ հետո… Հիմա պարզապես ամրագրենք դարի լավագույն մանկավարժ, գրող, ժողովրդական հերոս Թևան Ստեփանյանի համագյուղացի Խորեն Բաղդասարյանի խոսքը: Նա իր «Բաց նամակ «Գրական թերթին» հոդվածում անդրադառնալով Վազգեն Օվյանի ազգադավ «գլուխգործոցներին» ու խստագույնս դատապարտելով դրանց հեղինակին, գրում է. «Այսօր ժամանակն է «լենինիզմի չստեր հագած ֆիլիստերի» (Չարենցի արտահայտությամբ) մասին խոսելու»:

Ասենք, որ ոչ միայն ժամանակն է, այլև այս գործում աններելի ուշացումներ կան: Չարժե Վարդգես Օ-ի «արարքներին» ուշադրություն կամ ժամանակ նվիրել` պատասխանելով նրա հերյուրանքներին, բայց խնդիրն այս պարագայում անձը չէ, այլ, ընդհանրապես ֆիսկալության (իր բոլոր տարատեսակներով) երևույթը, որն էլ ինձ մղեց այս տողերը գրելուն:

2. Ղարաբաղի անկախության գաղափարը` ազերական դիրքերից

Վազգեն Օվյանի համար «բաշի-բզուկներ» են (իր բառերն են` «Թևան-դհոլ»-ից) հայոց ազգի նվիրյալները և բոլոր նրանք, ովքեր պայքարել են Արցախի անկախության ու ազատագրության համար: Ադրբեջանական ընկալումներին համահունչ նա քննադատել-ծաղրել է 1918-1921թթ. մեր ազգային-ազատագրական շարժումը: Ահավասիկ. «Ղարաբաղը դարձնել ազատ, անկախ պետություն. այսինքն այնպիսի պետություն, ինչպես, օրինակ Իտալիան, Ֆրանսիան, Հունաստանը… Ղարաբաղը պիտի ունենա իր արտաքին ու ներքին գործերի մինիստրները, իր բանակը, գերբը, դրոշը: Մեկը մյուսի ետևից սնկերի պես բուսան նոր մինիստրներ, և ապա «ազատ, անկախ պետության» մինիստրները որոշեցին Ասկերանը դարձնել «Համայն Արցախաց երկիր» մայրաքաղաք, նախկին հայտնի ձիագող Ապետնակ Մելիք Տեր-Աթաջանբեկնազարյանին` ապագա անկախ պետության արքա» («Խանքենդի», էջ` 19):

Մարդկության պատմության մեջ սա թերևս եզակի դեպք է, երբ գրողը հանդես է գալիս իր ժողովրդի անկախության ու ազատության գաղափարի դեմ` մեկ այլ «ազգի», տվյալ դեպքում` ազերիներին հաճոյանալու համար: Այս մասին առաջինը ժամանակին բարձրաձայնել է արցախագետ Շահեն Մկրտչյանը. «Ժողովրդի ընդերքում պահվող զրույցը, ասում է, որ Թևանի կնոջն ու դստերը աքսորելու ժամանակ Բաղիրովն անձամբ ընդունել է նրանց ու նախանձով նշել` Թևանը բա մերը չլիներ… Խելք չունեն այդ հայերը» («Արցախ», N11, 1989, էջ 42): Այո, թե հայերը խելք ունենային, ապա 60-ականների սկզբներին Ստեփանակերտում հայ բանաստեղծը (նկատի ունի Վ.Օվյանին- Վ.Հ.) իր տխրահռչակ «Թևան-դհոլ» պոեմ-զազրախոսությամբ ջուր չէր լցնի Բաքվի հակահայկական ոռնացող քարոզչության ջրաղացին»:

Վազգեն Օվյանն անկեղծ էր իր ստեղծագործական որոնումներում, թե՞ կատարել է Ադրկոմկոսից իջեցված պատվերը: Ես համոզված եմ, որ այստեղ դերակատարություն է ունեցել և «երեսուն արծաթի» պարագան, և Վազգեն Օվյանի ազերամետ գաղափարական համոզմունքը:

3. Անդրանիկ Զորավարից մինչև Բագրատ Ուլուբաբյան… մինչև «ծովից ծով Հայաստանի» ծանակումը

Վազգեն Օվյանը թիրախ է դարձրել բոլոր նրանց, ովքեր ազգային գաղափարի կրողներ են` Անդրանիկից, Գարեգին Նժդեհից, Դրոյից, Թևան Ստեփանյանից մինչև Բագրատ Ուլուբաբյան, Բոգդան Ջանյան, մինչև «13»-ի պատմական նամակի հեղինակները: Ահավասիկ, նրա բազմաթիվ հերյուրանքներից մեջբերենք ընդամենը մի քանիսը` «Թևան-դհոլ» պոեմից. 1.Իսկ Ղարաբաղը նրա կարծիքով Ողջ Հայաստանն է` Երևան ու Վան, Եվ այն կարող է բռնել մի ձեռքով` Հանուն Թևանի, «Դաշնակ տերության» (էջ` 50): 2.Դե, նա սազում է Թևանի կողքին, Ոնց մսագործին քավթառ շան դունչը (էջ` 50): 3.Դրոն եկել է հենց ուղիղ Տումի, Ճամփա է անցել մարդը, «ծովից-ծով»: 4. Զոռը չի պատում, որ կռվի թրով: Դրոյի զոռը… այդ է տանջում հենց, Բա Երևա՞նը, Կյորե՞սը, Վա՞նը, Եվ այս բոլորը ինչպե՞ս պատահեց, Ո՞ւր գնաց, «ծովից-ծով Հայաստանը» (էջ` 68): 5. Իսկ ո՞վ է ինքը, ավազակ է, գող, Գողերի ընկեր, շների արքա, Կասեն այդ մարդը ծնվել է Տումի, Նրա անունը եղել է Թևան (էջ` 71): 6. Թևանիստ… Իսկ այդ նշանակում է Նոր ավանտյուրիստ, նոր իզմ, նոր զուռնա, Այդ մասին գիտե անգամ Բաքուն էլ… (էջ` 49): 7. Թևան Ստեփանյանին. «Իսկ ինքն ով է, գողերի ընկեր, շների արքա…»:

Այժմ Վ.Օվյանի արձակ պայծառափայլություններից մեջբերենք («Խանքենդի»). 1. Եվ որովհետև հայերը եկեղեցի չունեին, աղոթում էին ռուսական եկեղեցում: 2. Անհավատ ժողովուրդ են խանքենդցիք: 3. Թատրոնը Խանքենդում նորություն էր (էջ` 61): 4. Ուստա Ծատուրին ասում են` «աստված պահի երեխաներիդ», ուստան ձեռքը թափ է տալիս.

-Թե որ աստված պահող լինի, իր որդի Քրիստոսին կպահեր, դռնեդուռ չէր գցի գորոդովոյ Անտոնի նման (էջ 33, «Խանքենդի»): 5. Դրոն շուն-շան որդի է, Նժդեհը ավազակ է, Խմբապետ Խորենը խոզի խելք ունի… (էջ` 41):

Եվ այլն, և այլն: Շողոքորթելը Վազգենի մեծագույն տարերքն էր: Նա գրչով քծնում էր անգամ ինքն իր գրած բառերին: Նման բնավորությամբ մարդն, ուրեմն, «դրության տեր» ազերիների առաջ ոնց «Մաշտիգյուբաթ» չպարեր ու Նժդեհին, Դրոյին, Թևան Ստեփանյանին «շուն» չանվաներ: Արցախում այսպիսի խոսք կա` ուրիշին շուն անվանողի խոսքը «շնըհաչոց ա»: Ազգի հերոսներին անխնա ծաղրողն ինչպիսի հավեսով է իր գործերում փառաբանում կուսակցական գործիչներին, պաշտոնյաներին: Վազգեն Օ.-ն դիֆերամբներ էր գրում ոչ միայն «կուսակցության կուռքերի», այլ անգամ նրանց… սիգարների («Խրուշչևի սիգարը») մասին: Իհարկե, խորհրդային տարիներին գրված երկերում կուսակցությունը երգել են ոչ քչերը, սա չէ հարցը: Դատապարտելին այն է, որ այդ տարիներին հայ ժողովրդի սրտում ապրող, բայց կուսակցության կողմից արգելված նվիրական երազանքները ծանակվում են, այն էլ` հայ գրողի կողմից: Իր գլխավոր հերոս ազերի Նովրուզի գլխավորությամբ «Խանքենդում» հեղափոխություն կատարած գրողը չի զլացել ազերական կեռ յաթաղանը վերցնել ու «ոչնչացնել» մեր ժողովրդի ազատատենչ զավակներին:

Վազգենը, հանուն «ինտերնացիոնալիզմի», պատրաստ էր փաստերի ամեն տեսակ խեղաթյուրման: Այսպես, օրինակ, Դերենիկ Դեմիրճյանին նվիրված հոդվածում («Դասականի դասերը», «Սովետական Ղարաբաղ») ադրբեջանցիներին տանում-դարձնում է Վարդանանց պատերազմի մասնակից: Ահավասիկ. «Այստեղ ընդհանուր թշնամու դեմ պայքարում են եղբայրակից ու բախտակից երեք ազգերի զավակները` հայերը, ադրբեջանցիները և վրացիները»:

Հետևությունները թողնենք ընթերցողին:

4. Թե ոնց «հայտնվեցի» Անդրանիկի, Գարեգին Նժդեհի, Դրոյի, Թևան Ստեփանյանի շարքում…

Ժամանակին իր հայհոյագրություններում տողերիս հեղինակին ևս «տեղ է տվել» Վազգեն Օվյանը: Ինձ ուղղված զրպարտագիրը հրատարակվել է հեղինակի մահից հետո, որդու կողմից: Անկեղծ ասած, դա ինձ առանձնապես չի էլ հուզել, Անդրանիկի, Գարեգին Նժդեհի, Դրոյի, Թևան Ստեփանյանի, մեր ազգի մյուս երևելիների «շարքում լինելը» պատիվ է ցանկացած հայ մարդու համար… Մանավանդ, որ արժանի պատասխանը, թեպետ ուշացած, բայց ստացել է բոլորին շուն, խոզ, ավազակ հայհոյանքներով պիտակած Վազգեն Օվյանը: Ես տվյալ պարագայում ստիպված եմ եղել (իսկ և իսկ` Վազգենի բառապաշարին դիմելով), իմ և մեր երևելիների անունից պատասխան հղել նրան: Ահա այն.

ՊԱՏԱՍԽԱՆ

Դրոն շուն-շան որդի է, Նժդեհը ավազակ է…

Վազգեն Օվյան

Իսկ քե՞զ ինչ ասենք… Ասենք` վարակ էր,

Խեղճ, ողորմելի ու անճարակ էր,

Երկու գրոշի համար ոռ պաչող,

Եվ «հոնորարով» գիշեր-տիվ հաչող:

Դու` թշվառ թազի, ծախու, թուրքահաճ,

Կևորկովյան շուն ու մահակահաչ,

Որդ ու երիզորդ, ոչիլ-ոչլացեղ,

Ազերու թերմացք` պատրական ու զեխ:

Իմացա՞ք արդեն: Նա է, հիրավի,

Նժդեհին ծաղրեց, ծաղրեց Թևանին,

Մատնագիր գրեց ամենքից թաքուն,

Գոչեց` «այդ մասին գիտե և Բաքուն»,

Սև ու մուր նետեց իր ընկերներին:

Հաճոյանալու համար թուրքերին`

Ստեփանակերտը կոչեց «Խանքենդի»,

Բայց չհասցրեց դեռ «շատ բան քանդի»,

Աշխարհից գնաց որպես մի տականք,

Բայց «բացիլները» դեռ ապրում են, կան:

Եվ ո՞նց չներել, երբ… հեռացած է,

Երբ Աստված նրան արդեն չի ներել,

Երբ տողը վաղուց, վաղուց նեխած է,

Երբ տողն իրենից առաջ է մեռել:

Հայկական ժողովրդական իմաստությունն ասում է. «Ուրիշին մի ասա այն, ինչ չես ուզում լսել քո մասին»:

5. Ազերի բոլշևիկ ուստա Նովրուզը զլում է զուռնան…

Երբ Կևորկովը որևէ մեկին քննադատում էր` լինի դա կուսակցության պլենումում, թե այլ մի առիթով, Վազգեն Օվյանն էլ իր երգիծանքի սուրն էր ուղղում նրա դեմ: Այդպես եղավ և «Նորք» ամսագրում տպագրված «Իմ երգը» բանաստեղծության հետ: Ես դեռ չէի իմացել շարքի տպագրության մասին (այն խմբագրություն էր հանձնել այդ ժամանակ ԼՂ անվտանգության մարմինների կողմից խիստ հետապնդվող գրող Լեոնիդ Հուրունցը, որը կուսակցության ԼՂ մարզկոմի առաջին քարտուղարի թիրախն էր դարձել որպես նացիոնալիստ), երբ «ղեկավարության» շրջանակներում սկսեցին աղմկել, թե… Բայց ամեն ինչ` հերթով…

Մայր Հայաստանի գրական աշխարհի կողմից ամբողջ կյանքում մերժված, ազերական տրամադրություններով տոգորված «ինտերնացիոնալիստ գրողի» համար դժվար էր մարսել փաստը` հայոց ամենահեղինակավոր գեղարվեստական պարբերականներից մեկում տպագրվել էր երիտասարդ գրողիս բանաստեղծությունների շարքը, որը բացվում էր ազգային-ազատագրական տրամադրություններ արծարծող «Իմ երգը» ստեղծագործությամբ (ի դեպ, այն արցախյան շարժման առաջին օրերից մինչև հիմա արտասանվում է բեմերից): Եվ ահա Վազգեն Օվյանը միանգամից հարձակվում է այդ շարքի վրա, նախ նամակ է հղում Բաքու` Հեյդար Ալիևին, թե ինչու ես, լինելով ԼՂ գրական կազմակերպության ղեկավար, տպագրվում եմ Երևանում, այն էլ նացիոնալիստական բանաստեղծությամբ, ապա զլում «խանդքենդցի» ազերի բոլշևիկ, Վարդգեսի հորեղբայր ուստա Նովրուզի զուռնան… Վազգեն Օվյանի հիշոցների պաշարը, որ նա կուտակել էր Անդրանիկ Զորավարի, Գարեգին Նժդեհի, Թևան Ստեփանյանի, Դրոյի և մյուս մեր հայրենանվեր գործիչների մասին հորինած պարսավագրերում, միանգամից ուղղվեց իմ և իմ բանաստեղծության դեմ: Բանաստեղծություն, ուր ես գրել եմ Ղարաբաղի հայկականության, հայկական հող լինելու մասին: Այդ շրջանում ազերի գրող, սոցաշխատանքի հերոս Ս. Ռուստամը տպել էր մի հնգատող տներով ոտանավոր, ուր գրում է, որ «Ղարաբաղը օտարի ձեռքը չի տա» (նա «օտար» ասելով նկատի ունի հայերիս): Ես տեսնելով, որ Ադրբեջանը պետական մակարդակով ամեն ինչ Լեռնային Ղարաբաղում փորձում է ազերացնել, արցախցիներիս հորդորում էի. «Ղարաբաղը երգ է, բառեր չունի սակայն, Իմ պապերի ձայնով միայն երգեցեք այն», «Ղարաբաղը տուն է` սերված Ամարասից»… Բայց ավելի լավ է բանաստեղծությունը մեջբերեմ ամբողջությամբ.

Ես երգ չունեմ Ղարաբաղի մասին։

Ղարաբաղը ծառ է իմ արմատի վրա,

Ղարաբաղը սեր է իմ հավատի վրա,

Ղարաբաղը տեր է իմ կարոտի վրա,

Ես երգ չունեմ Ղարաբաղի մասին։

Ես երգ չունեմ Ղարաբաղի մասին…

Ղարաբաղը հեւք է բացվող արշալույսի,

Ղարաբաղը ձեռք է Քիրսից ձգված լուսին,

Ղարաբաղը հերկ է մաքուր, անբիծ լույսի,

Ես երգ չունեմ Ղարաբաղի մասին։

Ես երգ չունեմ Ղարաբաղի մասին,

Ղարաբաղը ջուր է՝ ես եմ քամել քարից,

Ղարաբաղը թուր է՝ ես եմ կոփել դարից,

Ղարաբաղը հուր է՝ ճառագած մեր սրտերից,

Ես երգ չունեմ Ղարաբաղի մասին։

Ես երգ չունեմ Ղարաբաղի մասին,

Ղարաբաղը հուն է հոսող լուսաբացի,

Ղարաբաղը բույն է արծվի, ձեռք չի հասնի,

Ղարաբաղը տուն է՝ սերված Ամարասից,

Ես երգ չունեմ Ղարաբաղի մասին։

Ես երգ չունեմ Ղարաբաղի մասին,

Ղարաբաղը ելք է՝ բացված սրտի նման,

Ղարաբաղը երգ է, բառեր չունի սակայն,

Իմ պապերի ձայնով միայն երգեցեք այն,

Ես երգ չունեմ Ղարաբաղի մասին։

Ու ահա մեծ բռնապետի արթուն գործակալ Վազգեն Օվյանը` մախաթն ու լեղին ձեռքին, ազերիների դիրքերից հարձակվում է այդ «նացիոնալիստական» բանաստեղծության վրա, որ Կևորկովի աչքում հաստատի իր «ինտերնացիոնալիստ» լինելը. «Հա, Ղարաբաղի մասին դու երգ չունես»: Այսինքն, իմ երգած Ղարաբաղը, ըստ Վազգենի, Ղարաբաղ չէ, իսկական Ղարաբաղը, նրա կարծիքով, ազերի Նովրուզի Ղարաբաղն է, և այն պիտի երգել միայն ազերիների «ինտերնացիոնալ» լեզվով: Քանի որ իմ բանաստեղծությամբ ես պատասխանել էի Ս. Ռուստամին, այն գրել եմ նույն հնգատող տներով: Փաստորեն ազերի գրող Սուլեյման Ռուստամի փոխարեն իմ գրածը «կրակի տակ առավ» Վազգեն Օվյանը` իր պարոդիայով: Հարցը քննարկման նյութ էր դարձել Կևորկովի մոտ, միայն Գուրգեն Գաբրիելյանի և Հրաչյա Բեգլարյանի ճարտար լեզուն ինձ փրկեց «նացիոնալիստ» կոչվելուց ու պատժվելուց:

Ահա ամբողջությամբ սա էր Վազգեն Օվյանը, նրա սկզբունքն ու գաղափարաբանությունը սա էր: Եվ պատահական չէր, որ նրա «պոռթկումը» հենց խորհրդային տարիներին արգելված ու ազերիներին «խոցող» այս բանաստեղծության դեմ էր (այդ տարիներին «Իմ երգը» Ղարաբաղում տպագրել բացարձակապես անհնար էր): Ու այսօր նրա որդի Վարդգեսը, որքան էլ դես ցատկի, դեն ցատկի, մեկ է, իր հայր Վազգենի «Խանքենդ»-ուց, «Թևան-դհոլ»-ից դեն գնալ չի կարող…

Ժամանակի արձանագրությունը ոչ ոք չի կարող փոխել:

6. «Թևան-դհոլ» պոեմի «դրույթները»` Կևորկովի մարտյան պլենումում

Կևորկովը Ղարաբաղում, այստեղ գալու առաջին օրից, «յուրայիններ» էր փնտրում` առաջին հերթին մտավորականների մեջ: Մշակույթի Ասկերանի շրջանային բաժնի վարիչն աչքառաջ էր հանել Վ. Օվյանի «Թևան-Դհոլ» ծաղրագրությունը: Շատ դուր եկավ դա բռնապետին: Այնտեղ ծաղր ու ծանակի են ենթարկվում Գարեգին Նժդեհը, Դրոն, Թևան Ստեփանյանը, հայ ազգային-ազատագրական պայքարի ռահվիրաները, «ծովից-ծով Հայաստանը», մեր ժողովրդի անկախության ու ազատության գաղափարը, ինչը, ի դեպ, հետո պիտի կետ առ կետ (կասկածողները կարող են ստուգել) կուսակցության ԼՂ մարզկոմի պլենումի նյութ դարձներ Բորիս Կևորկովը: Նա խորհուրդ տվեց բեմականացնել «Թևան-դհոլը» և տանել, ցուցադրել գյուղերում, անգամ` Թևան Ստեփանյանի ծննդավայր Տումիում… Հետո պատասխանը դառը եկավ. «Տումեցիներն ասում են` եթե նման «այցով» դերասանները մեր գյուղ գան, բոլորի գլուխը կջարդենք… Թևան ապու կողքով անցնող չլինի»: Բայց կարևորը բռնապետի համար «արժանի խոսափող» գտնելն էր: Մանավանդ, Վազգեն Օվյանը Կևորկովին «տեղյակ էր» պահել, որ «13-ի» պատմական նամակի տակ ստորագրողներին ոչ միայն տանել չի կարողանում, այլև նրանց ժամանակին դատապարտել, քննադատել է:

Բանաստեղծ Բոգդան Ջանյանը «Եղիցի լույս» թերթում դիպուկ է բնութագրել Վազգեն Օվյանին. «Ճշմարիտն այն է, որ Վազգեն Օվյանն ինքն է աղարտել իր կենսագրությունը և հիշատակն` իր թրքահոտ հորինվածքներով»:

7. Վազգեն Օվյանը` Ալիևի «մենք»-ի մեջ

Չուշացավ Կևորկովին մատուցված երկրորդ ծառայությունը Վազգեն Օվյանի կողմից: Երբ բռնապետը կուսակցության մարտյան պլենումում (1975թ.) Ղարաբաղը «նացիոնալիստների երկիր» հռչակեց` նետն ուղղելով արցախյան շարժման գործիչներ Բագրատ Ուլուբաբյանի, Բոգդան Ջանյանի, Գուրգեն Գաբրիելյանի, Մաքսիմ Հովհաննիսյանի, Լազր Գասպարյանի և այլ հայրենասերների դեմ, հանձնարարեց, որ պլենումի նյութերում «ջարդի ենթարկվածների» դեմ, մարզային ռադիոյի «Մախաթ և Լեղունց» հաղորդման մեջ, այդ ամենին «սուր գրչով» անդրադառնա Վազգեն Օվյանը: Վերջինս յոթերորդ երկնքում էր: Ինչ լուտանքներ ասես, որ չթափեց մեր ազգային նվիրյալների գլխին, այնքան, որ տեքստն ընթերցող դերասաններից մեկը հրաժարվեց մասնակցել հաղորդմանը` պատճառ բերելով, թե հիվանդ է…

Վազգեն Օվյանը «փայլում էր» իր գրչով: Նա կարճ ժամանակում ոչ միայն հինգ սենյականոց բնակարան ստացավ, այլ ազերի լրագրողների առաջարկությամբ ու Կևորկովի աջակցությամբ «ընտրվեց» մարզային ռադիոխմբագրության ինտերնացիոնալ կուսկազմակերպության քարտուղար: Եվ այսպես, Վազգեն Օվյանի գրիչը, որը խարազանում էր աջ ու ձախ մեր ազգի նվիրյալներին, բոլոր արժանապատիվ մարդկանց, սկսում է «տեր» լինել մտավորականների գաղափարական դաշտում… Իսկ երբ արդեն Վազգեն Օվյանի «Լուսաբացը լեռներում» վերնագրով պիեսը ասպարեզ եկավ` 1973թ. նոյեմբերի 9-ի «պրեմիերայով» ավարտվեց նրա կյանքը (գրող Մ. Հովհաննիսյանը և ես որպես թատրոնի գեղխորհրդի անդամներ, ներկա էինք): Մեր ժողովրդի դեմ մաղձը, թույնն ու սարկազմն այնքան շատ էին, որ, ինչպես հետո տեղեկացանք, Կևորկովը պիեսի մասին հարկ համարեց հայտնել Հեյդար Ալիևին, վերջինս էլ «կուսակցական աչալրջությամբ ու մեծահոգությամբ» արգելեց գործի ցուցադրումը. «Մենք հարևան հայկական հանրապետության ժողովրդի ազգային զգացումները չենք կարող վիրավորել, երկու ժողովուրդների միջև հակասություն կծնվի…»:

Հասկանալի է, Ալիևի «մենք»-ի մեջ կենտրոնական տեղ ուներ Վազգեն Օվյանը:

Այսօր էլ Ստեփանակերտի Վ. Փափազյանի անվան դրամատիկական թատրոնի արխիվում (N241) պահվում է Վազգեն Օվյանի «Լուսաբացը լեռներում» (1973թ.) հակահայկական պիեսը, որտեղ Գարեգին Նժդեհին հեղինակը «ներկայացնում է» Նագան անվան տակ: Մտքի ինչպիսի թռիչք… Գրողի կերպարներից անպակաս ազերի Նովրուզին «ինտերնացիոնալիստ» մի «հայ», երևի` հեղինակի կրկնակը, զեկուցում է. «Տեղեկություններ ունենք հավաստի, որ Զանգեզուրից այստեղ է գալիս Պարոն Նագանի հատուկ լիազոր Կառնավալսկին »… (էջ` 4):

Եվ այդպես, այս անգամ քար գցվեց մեր ազգային անկախության ու ազատության գաղափարը ծաղրող, հայհոյաբերան այդ գործի վրա: Թեև նրա նմանատիպ մի ուրիշ պիես («Եվ Պըլը Պուղին մի առակ պատմեց») արշավում էր Արցախի բեմերում` «բարձր ինտեռնացիոնալիզմով»…

Արցախյան շարժման առաջնորդ Բագրատ Ուլուբաբյանը, որը Ադրկոմկուսի ԼՂ մարզկոմի բյուրոյի որոշմամբ արտաքսվել էր հայրենի Արցախից, Վազգեն Օվյանի մասին արտահայտվում էր ճշգրիտ գնահատականներով, Ղարաբաղի բարբառով. «Վազգենին դե հու չի ճինանչըմ, թորքու ծիրքըկոլա ա»:

8. Եղբայրական սիրո տխուր տեսարան` անպատեհ վայրում

Վազգենը շարունակում էր «ազերիների ջրաղացին ջուր լցնել» անընդհատ` մեր պատմական Շուշին իր գործերումՂալա կոչելով, Վարարակն-Ստեփանակերտը` Խանքենդի: Նա իրեն համարում էր Կևորկովի լենինյան զինակիցն ու ամենամտերիմը Ղարաբաղի «նացիոնալիստների դեմ պայքարում»: Այնքան, որ մի օր, երբ Իսահակի աղբյուրի մոտ (ուստա Նովրուզի կողմից անվանափոխված Իսաբուլաղում) հավաքվել էին «Սովետական գրականության օրերի» մասնակիցները` «մի կտոր հացի», Վ.Օվյանը փորձեց ընկերների նկատմամբ իր «առավելությունները» մեկ անգամ ևս ընդգծել յուրովի: Այնտեղ էին Գուրգեն Գաբրիելյանը, Հրաչյա Բեգլարյանը, Մաքսիմ Հովհաննիսյանը, Նվարդ Ավագյանը և տողերիս հեղինակը: Թուրք գրողները, մի երկու բաժակ թթի օղի կոնծելուց հետո, չափն անցնում են, Ղարաբաղի մասին ասում են այնպիսի բաներ, որ խիստ վիրավորական են հայերիս ինքնասիրության, արժանապատվության համար: Նվարդ Ավագյանը, որի մի կողմում ես էի նստած, մյուս կողմում Մաքսիմ Հովհաննիսյանը, անընդհատ մեզ զսպում էր, որ հրապարակավ` ցուցադրական ձևով, չլքենք սեղանը: Քեֆի թեժ ժամն էր, օղին «թեժացրել էր» մարդկանց զգացումները: Այդ պահին Կևորկովը դուրս եկավ` «մաքուր օդ շնչելու»: Վազգենը, որոշեց «ընկերանալ» բռնապետին: Շողոքորթելու մի հրաշալի ու նոր առիթ: Եվ այն ժամանակ, երբ բռնապետը պետքարանից ետ էր գալիս, ձորալանջի թեք կածանով, ճանապարհին նրա դեմ կանգնում է Վազգեն Օվյանը և, ձեռքերը տարածած, փորձում գրկախառնվել նրա հետ: Կևորկովը մի կողմ է քաշվում և, չտիրապետելով իրեն, Վազգեն Օվյանը բերանքսիվայր ընկնում է ոչ հեռու գտնվող կեղտի խանդակը: Մենք փորձում ենք օգնության վազել, Կևորկովի օգնականները փակում են մեր ճամփան. «Ոչինչ, ոչինչ, ամեն ինչ նորմալ է»:

Մինչև հիմա էլ ականջներիս մեջ է թուրքերի ծաղրական հռհռոցի ձայնը: Այս դեպքի մասին, ի դեպ, գրառումներ ունեն նաև Գ.Գաբրիելյանը, Հր.Բեգլարյանը…

9. Օվյանի «գլուխգործոցները» և դրանց ապամոնտաժումների մասին

Վարդգես Օվյանը, լինելով ԼՂՀ կառավարության «պատասխանատու» աշխատող, «օլիգարխիկ» տղա (թեև թերթերում ընդգծվածորեն ներկայանում է ոչ իշխանամետ կեցվածքով), կարողանում է պետական հովանավորությամբ իր կողմից 180 աստիճանով շուռումուռ տված, գաղափարափոխած հոր միջակ «երկերը» տպագրել, այն էլ` հատորներով: Որ ի՞նչ: Ժամանակին և այսօր գրական դաշտին քաջատեղյակ մարդիկ, «գրողի» ժամանակակիցները (Գուրգեն Գաբրիելյան, Հրաչյա Բեգլարյան, Սերգեյ Սարինյան, Բագրատ Ուլուբաբյան, Բոգդան Ջանյան, Լևոն Անանյան, Ավիկ Իսահակյան, Շահեն Մկրտչյան, Սասուն Գրիգորյան, Ռոբերտ Եսայան, Արցախ Բունիաթյան, Նորայր Ավետիսյան, Խորեն Բաղդասարյան, Համլետ Մարտիրոսյան, Դավիթ Միքայելյան, ժողովրդական հերոս Թևան Ստեփանյանի հարազատ-ազգակից Ռուբեն Ստեփանյանը և շատ ուրիշներ) դատապարտել են այդ երևույթը: «Գրական Թերթի» 2008թ. դեկտեմբերի 19-ի համարում,անվանի գրողների ու գիտնականների ստորագրությամբ (Լևոն Անանյան, Ավիկ Իսահակյան, Սերգեյ Սարինյան, Բոգդան Ջանյան, Հրաչյա Բեգլարյան) տպագրվել է մի հոդված, ուր ասվում է. «Ընդհանուր իրողությունն, ըստ փաստերի տրամաբանության, այսպիսին է.

ա. Երբ 40-ականների վերջին ազերիները (երկար փնտրումներից հետո) հայտնաբերեցին ու Բաքու բերեցին հայոց ազգային հերոս Թևան Ստեփանյանին և գնդակահարեցին, Վազգեն Օվյանն ազերիներին ձայնակցեց իր «Թևան-Դհոլ» պոեմով, ուր ծաղրաքով է ներկայացնում նաև Դրոյին:

բ. Երբ մոսկովյան բանտում հայոց ազգային հերոս Գարեգին Նժդեհին (ցմահ բանտարկության ենթարկված) սպանեցին, Վազգեն Օվյանը արձագանքեց (60-70թթ.) իր «Խանքենդի» վիպակով, որի բացասական հերոսները դարձյալ մեր ազգային նույն գործիչներն են: Ծանակված է այնտեղ քրիստոնեությունը և հայոց եկեղեցին:

գ. Երբ Բ. Կևորկովն իր անփառունակ պլենումն անցկացրեց Ղարաբաղում` «նացիոնալիզմ» արմատախիլ անելու նպատակով, Վազգեն Օվյանն ասպարեզ հանեց իր «Լուսաբացը լեռներում» պիեսը, որի մեջ բացարձակապես սև գույնով են պատկերված դաշնակցությունն ու մեր ազգի նվիրյալները, ներառյալ` Անդրանիկ Զորավարը:

Ինչպես ցույց են տալիս փաստերը, այն տարիներին, երբ Բ. Ուլուբաբյանը, Բ. Ջանյանը, Գ. Գաբրիելյանը, Մ. Հովհաննիսյանը, Հր. Բեգլարյանը և ուրիշ այլ երևելի անհատականություններ պայքարի մեջ էին Ադրբեջանի իշխանությունների հետ և մարտնչում էին Արցախը մայր Հայաստանին միացնելու համար, Վազգեն Օվյանը ոչ միայն նրանց կողքին չէր, այլև մեր ազգային նվիրյալների դեմ հորինվող իր վերոհիշյալ գործերով էր զբաղված»:

Ի դեպ «Գրական թերթի» նույն թվականի երկու համարներում (12-ին և 19-ին սեպտեմբերի 2008թ.), շարունակաբար, տպագրվել է նաև գրող, հրապարակախոս Դավիթ Միքայելյանի «Երբ ցինիզմը սահմաններ չի ճանաչում» (բացված փակագծեր. Վազգեն Օվյանը և նրա հետևորդները հայ ժողովրդական հերոսներ Անդրանիկի, Նժդեհի, Դրոյի, Թևան Ստեփանյանի և մյուսների դեմ) հոդվածը, որտեղ հեղինակը հանգամանորեն վերլուծելով Վազգեն Օվյանի «գրական գործերը», գրում է. «Ավելորդ չհամարենք նշել, որ Վազգեն Օվյանի «Խանքենդին» շատ արագ տպագրվեց Բաքվում` առաջ բերելով Ադրբեջանի ղեկավարների գոհունակությունը, թարգմանվեց և ադրբեջաներեն, փաստացի ապահովելով նրանց նվաճումը` «հայկական նացիոնալիզմի դեմ» գաղափարական պայքարում»:

Հրաչյա Բեգլարյանը, մի այլ առիթով, օրինակ, գրել է, որ Վարդգես Օվյանը «… հետևողականորեն վարում է գրողների միությունը պառակտելու, նրա շատ անդամներին վարկաբեկելու գիծ»… Գուրգեն Գաբրիելյանը երևույթին այսպես է արձագանքել իր տողերում. «… վրդովվեցուցիչ է, որ Վարդգես Օվյանը, գրական գործունեությամբ զբաղվելու փոխարեն, մեր ժամանակներում խարդախություն է դրսևորում, փորձում պառակտել Արցախի գրական ընտանիքի անդամների միասնությունը»:

Բանաստեղծ, Արցախյան պատերազմի վետերան Ռոբերտ Եսայանը «Չորրորդ իշխանություն» թերթի 2008թ. սեպտեմբերի 12-ի համարում անդրադառնալով Վարդգես Օ.-ի ուսանողական տարիներին ընկերուհիներից կատարած գողություններին և այլ աճպարարություններին, գրել է. «Այնուհետև նա սկսեց ընդդիմություն-իշխանություն նժարների վրա փահլևանություն կատարել` ընդդիմության մոտ դավաճանելով իշխանություններին, վերջիններիս մոտ` ընդդիմությանը: Թեև խանքենդցի Ուստա Նովրուզը բարեկամաբար նրան խորհուրդ էր տալիս` գրիչը քո բանը չէ, արի ինձ մոտ «փոքս» փչիր, չլսեց Վարդգես Օ.-ն, մամուլը չթողեց: Այսօր նա հաջողակ չինովնիկ է ԼՂՀ կառավարությունում»:

«Մարտիկ» թերթի նախկին խմբագիրներից մեկը պատմում է, թե ինքն ինչպես է, տպելուց առաջ, Վազգեն Օվյանի «Լեռների արծիվը» ոչ միայն խմբագրել, այլ համարյա տող առ տող նորից գրել: Իսկ դա ասում է այն մասին, որ «խմբագրվել» է ոչ թե Վազգենի, այլ որդի Վարդգեսի կողմից գրվածը (Վազգենը գոնե «գրելու» շնորհքից զուրկ չէր): Նման փաստերը բազմաթիվ են:

Արցախի գրողների միությունը, շատ ու շատ ընթերցողներ ու ճանաչված գրողներ, գրականագետներ խորհուրդ են տվել Վարդգես Օվյանին, որ իր արածը, մեղմ ասած, հանցագործություն է` թե հոր հիշատակի, թե, մանավանդ, նրա ստեղծածի նկատմամբ: Անկախ նրանից, որդին է այդ «գործն» անում (իսկ դա հաստատ այդպես է), թե ուրիշ մեկը, միևնույն է, անթույլատրելի ու անընդունելի է ժամանակի հետ կաշի փոխելը:

Տարիներ առաջ «Ազատ Արցախ» թերթում (25-ին նոյեմբերի, 2003թ.), իր «Հայոց հավլունի թուրը` խանդքենդցի Նովրուզի ձեռքին» հոդվածում, արձակագիր Համլետ Մարտիրոսյանը` դիմելով Վազգեն Օվյանի որդի Վարդգեսին, իրավացիորեն նկատել է. «…գրողին պետք է թողնել այնպես, ինչպես եղել է և ընդունել այնպիսին, ինչպես որ կա` լավ թե վատ: Ուրեմն, որևէ մեկը, այդ թվում` նաև դու, իրավունք չունի մի շտրիխ անգամ փոխել այդ դիմանկարում, ինչը այնպես եռանդագին փորձել ես անել»: Բայց ո՞ւմ ես ասում…

10. «Լենության մեջ` առյուծ, նեղության մեջ` կատու»…

Բանական մարդը, եթե որևէ մեկին չի ընդունում, պետք է որ իրեն հեռու պահի նրա հետ հարաբերությունների մեջ մտնելուց: Բայց Վ. Օ.-ն այստեղ էլ իր գաղջ բնույթով տարբերվում է: Երբ Դաշուշենում ուսուցիչ էր ձևակերպված և Ստեփանակերտից գնում-գալիս էր, մորն ուղարկեց ինձ մոտ, որ իրեն աշխատանքի ընդունեմ ԳՄ-ում: Մայրը թախանձում էր. «Ձեր մահացած ընկերոջ տղան է, մեր տան միակ տղամարդը, մի բան արեք»: Իմ և մեր մյուս աշխատողների ամսական աշխատավարձի հաշվին նոր հաստիք ստեղծեցի ու սկսնակ «գրող» Վ. Օ.-ին աշխատանքի վերցրի (հրամանաթվերը պահպանվում են): Սկսեցինք նրան ընդառաջել նաև տպագրական-հրատարակչական գործերում: Երկու-երեք ամիս չանցած, արցախցիներիս ասած, Վ. Օ.-ն «պոզերը» հանեց. «Եթե Կիմ Գաբրիելյանին «Արցախ» հանդեսի խմբագիր նշանակեք, ես հեռանալու եմ աշխատանքից»: Ես մնացի իմ սկզբունքին, իսկ Վ. Օ.-ն տեղափոխվեց այլ ասպարեզ ու իմ դեմ սկսեց «փորել» իր առաջին «խրամատները»: Օրեր հետո եկավ ու ներողություն խնդրեց. «Բոլորն ինձ եղբայր են ձևանում, հրահրում, որ քո դեմ գրեմ, բայց նեղն ընկած տեղս մեկը մի մազաչափ չի օգնում: Անհետաձգելի գործ կա` բուժման հետ կապված, պիտի Երևան գնանք, վիրահատության հարց է: Պարտքով դրամ կտա՞ս»: Ես ընդառաջեցի` իմ հնարավորությունների սահմաններում, անվերադարձ մի համեստ գումար տվի: Մեկ-երկու ամիս լռեց: Հետո նորից նիզակներն ուղղեց իմ դեմ: Բայց եղավ այնպես, որ կրկին նեղության մեջ հայտնվեց, այս անգամ պետք է միջամտեի ծանր վիճակում հայտնված, դատարանի առաջ կանգնած նրա քեռու «գործերին», որը, ըստ Վ. Օ.-ի, նրանց տունը սնող-պահողն է… Ջանքեր գործադրեցի, ստացվեց, որ օգնեմ, նրա քեռուն չկալանավորեցին (երեք տարվա բանտարկություն էր նրան սպասում): Մի քանի օր Վ. Օ.-ն, ընտանյոք հանդերձ, հեռախոսային շնորհակալություններ էր հեղում ու գովում «անխնա»…

Այսպես, շարունակ…

Ժողովուրդը լավ է բնութագրել նմաններին. «Լենության մեջ` առյուծ, նեղության մեջ` կատու»…

11. Ի՞նչ է եհօվյանականությունը

Անցյալ դարի 60-ական թվականներին, երբ Բ.Ուլուբաբյանի գլխավորությամբ Արցախի անվանի մտավորականները նամակ էին հղում Մոսկվա` Արցախը մայր Հայաստանին միացնելու պահանջով, Վազգեն Օվյանը զբաղված էր ապազգային «գրքեր» աշխարհ հանելով: Իսկ եթե դրան գումարում ենք նաև որդի Օվյանի քրեականացված միջամտությունները հոր «գլուխգործոցներին», ապա մեր առաջ կանգնում է հայ գրականությանը քաջածանոթ դրամբյանիզմի այլ մի տարատեսակ ու դրսևորում, գրական աղանդավորություն, որը կարելի է կոչել նոր, համարժեք տերմինով` եհօվյանականություն:

Բնականաբար, ես` չէի կարող` թե որպես ընթերցող, թե որպես ստեղծագործող ու, մանավանդ, Արցախի գրական կազմակերպության պատասխանատու, «ռեստավրացիոն» այս քայլերի վերաբերյալ դիտողություն չանել Վ.Օ-ին, բայց ի՞նչ հետևեց դրան. մինչև այսօր, տարիներ շարունակ, ամենպահյա, ամենօրյա, զրպարտական «թղթակցություններ» է թխում Վարդգեսն իմ դեմ, ուղղարկում գրեթե բոլոր հայկական պարբերականներին ու կայքէջերին: Նրանք, ովքեր «գործին» տեղյակ չեն լինում, տպագրում են: Ավելին, երդվյալ պետական ծառայող Վ. Օ-ն պահում է նաև նմանակ, ով «ձեռք է հասցնում ընկերոջը»: Այսինքն, եթե որևէ մեկը համարձակվում է իմ ստեղծագործության մասին դրական խոսք ասել, դրան անմիջապես հետևում է Նմանակի եհօվյանական դիտողությունը` դրական խոսքի հեղինակին, անգամ հեռախոսով է զանգում` կեղծելով իր անունը…

Վազգեն Առաջինից, Հովհաննես Շիրազից, Պարույր Սևակից, Հրանտ Մաթևոսյանից, Սիլվա Կապուտիկյանից, Սերգեյ Սարինյանից, Համո Սահյանից մինչև Հովհաննես Գրիգորյան ու Արքմենիկ Նիկողոսյան, մինչև Գուրգեն Գաբրիելյան, Հրաչյա Բեգլարյան, Սոկրատ Խանյան ու Վահրամ Աթանեսյան, ովքեր իմ ստեղծագործության վերաբերյալ գնահատանքի խոսք են ասել, բոլորին Վարդգեսը համարում է կաշառվածներ… Տհաճությամբ հիշեմ, որ Վարդգեսի հայրը` Վազգեն Օվյանը, նույնպես ժամանակին իմ գրեթե բոլոր գրքերի մասին գնահատանքի հոդվածներ է գրել, հաղորդել ռադիոյով, տպել թերթերում (օրինակները պահվում են): Նա էլ էր, ուրեմն, կաշառակեր` ըստ որդու… Թեև, անկեղծ ասած, ես միշտ էլ գիտեի, որ Վազգեն Օվյանը ներքին դիմակներ է կրում, «երեսանց» ուրիշ կերպ էր ներկայանում շրջապատին, հասարակությանը, «տակովը» միանգամայն ուրիշ էր… Հոդված էր գրում ոչ թե այս կամ այն հեղինակի գաղափարները կամ գրիչը հավանելու համար, չէ, պարզապես գիրքը նրան հետաքրքրում էր որպես «նյութ», որ հաղորդում պարաստի ու հոնորար ստանա…

Շարունակեմ խոսքս: Եթե ես որևէ պարբերականում մի գործ եմ տպագրում, հետևում է Վ.Օ-ի կամ նրա «արբանյակների» հարձակումը խմբագրի վրա… Այդպես եղավ, երբ persons.am կայքէջում հայտնվեց իմ մասին մի նյութ, կայքէջի կազմողների վրա հարձակվեց Վարդգեսը` իր զրպարտականների հեղեղով: Անգամ ճանաչված մեր տաղանդավոր գրականագետներից մեկի անունը դրեց իր զրպարտության տակ: Դա, իհարկե, հերքվեց շատ արագ` հենց նույն այդ գրականագետի կողմից, որը հանդես եկավ և զրպարտչի «պորտը տեղը դրեց», ինչպես արցախցիներս ենք ասում: Իսկ ահա վերոնշյալ կայքէջում` Ս.Սարինյանին ներկայացնող հոդվածի տակ, կարծիքների բաժնում, իսկույն գրանցվեց Վ.Օ-ի այս անգամ մի քանի այլ կեղծ ստորագրություններով զրպարտանքը` ուղղված թե Սարինյանին, թե ինձ (խոսքը ակադեմիկոս Ս.Սարինյանի մասին է, ով ժամանակին «Գրական թերթ»-ում (2008, N44) Լ. Անանյանի, Ավ. Իսահակյանի, Բ. Ջանյանի, Հր. Բեգլարյանի հետ միասին քննադատել է հայր և որդի Օվյաններին): Դեհ, ընթերցողներին արդեն հայտնի է, թե ինչ լեզվով, ինչ բառամթերքով է «ասպարեզ մտնում» Վ.Օ-ն: Անշփոթելի են նրա էքստենսիվ ու որակազուրկ տողերը` անգամ եթե ինքը փորձի հրաժարվել դրանցից… Վերջերս նա իր «ծանրակշիռ» կարծիքներով` դարձյալ այլ կեղծ անունների տակ (հիմնականում` աղջկական) հանդես եկավ «Գրական թերթ»-ում տպագրված իմ պոեմի («Բառը` հասարակածի վրա») դեմ` թերթի էլեկտրոնային կայքեջը «ծաղկեցնելով» գրականագիտական ունիկալ թեզերով… Իսկ ահա երկու օր առաջ նրա «թիրախն է» դարձել ԵՊՀ-ի մի բանասեր ուսանողուհի, ով իմ բանաստեղծությունները հաճախ է տեղադրում համացանցում` իր ճաշակով ու կամքով…

Ավելին: Տարիներ առաջ, չեմ հիշում` կոնկրետ որ թվականին, Վարդգես Օվյանը մի նամակով դիմեց ԼՂ գլխավոր դատախազություն, թե ԼՂ Գրողների միության նախագահը փողեր է յուրացնում (մինչև այսօր էլ իր այդ «հին երգը» երգում է): Գործին ընթացք տրվեց, ստուգման արդյունքները մեկ անգամ ևս հաստատեցին Օվյանի զրպարտչական դեմքը: Դատախազության համապատասխան բաժնի վարիչ Ադիսոն Դանելյանն ինձ հայտնեց այդ մասին և, Վ. Օ.-ի ներկայությամբ, ինձ ասաց. «Ձեր իրավունքն է, զրպարտման համար կարող եք պատիժ պահանջել Վարդգես Օվյանի համար»: Ես, նայելով Վ. Օվյանի վախից սփրթնաց դեմքին, ուղղակի առաջարկեցի. «Եթե խիղճ ունի, թող խիղճն իրեն տանջի»: Շատ ուշ իմացա, որ Վարդգես Օվյանը խիղճ էլ չունի… Թեև մի քանի անգամ մեղայականով ներկայացել է ԳՄ և ասել, որ «ձեռք է քաշել» իր այդ կարգի «մրոցներից»: Բայց, ի՞նչ արած, չի կարողանում հին «փեշակից» հրաժարվել: Հոր հետմահու հրատարակված «Լեռների լեգենդը» գրքում հոր ժամանակակիցներին «ոչնչացնում է»` ամեն տեսակի հայհոյանք ու լուտանք թափելով նրանց վրա:

Գրական չարչիությունը դարձել է Վ.Օ-ի տարիների մասնագիտությունը, որը զուգակցվելով նրա զրպարտչական «բնատուր կարողությունների» հետ, նոր որակ է ստեղծում` ապագրական անշեղ ու անկասելի մի ընթացք… Երբ մարդիկ փորձում են ընդդիմանալ, Վ.Օ-ն շտապում է վայնասուն բարձրացնել` տանը, հարևանի մոտ, շրջապատում, կայքէջերում. «Փրկեցեք, մահացած իմ հոր հիշատակը չեն հարգում»: Մինչդեռ իրականությունը այլ է: Հոր հիշատակը չի հարգում հենց ինքը` Վարդգեսը: Եվ դառնանք, հարցնենք` մի՞թե իրենց կյանքը մեր ազգի ազատության ու փրկության համար զոհած նվիրյալները` Անդրանիկ Զորավար, Գարեգին Նժդեհ, Դրո, Թևան Ստեփանյան, որոնց ամենաանընդունելի ձևերով և անխնա վիրավորել է Վազգեն Օվյանը, հիշատակ չունեն…

Նախ` մենք գործ ունենք ոչ թե Վարդգես Օ-ի հոր, այլ գրողի ու նրա գրական ժառանգության հետ, որի մասին ցանկացած ընթերցող կարող է և իրավունք ունի իր վերաբերմունքն արտահայտել: Ճիշտ է նկատված. «Գրողի գրական ժառանգությունը միայն իր ժառանգի սեփականությունը չէ» (Հ. Մարտիրոսյան): Ապա, ամենակարևորը` չէ՞ որ, անկախ նրանից, թե ով է ճիշտ, ով` սխալ, այդ «վեճը» սկսել է (1993թ.) որդի Վարդգես Օ-ն` հորը «բարձրացնելով», նրա ժամանակակիցներին` ցեխ ու լուտանքներ շպրտելով: Հիշենք «Լեռների լեգենդը» գրքի վերջաբանում Վարդգես Օ-ի գրած խոսքը, որ նա իր հորը հերոսացնում է` իբրև կևորկովյան ռեժիմի դեմ պայքարողի, իսկ գրչակիցներին անվանում է «կոնֆոմիստներ», «ծախու», «ամիոբաներ» և այլն…

Երբ անվանի բանաստեղծ Բոգդան Ջանյանը (նա Վ.Օվյանի նմանների կողմից մատնվել է ժամանակին ու նացիոնալիստի պիտակի տակ ութ տարի անցկացրել Սիբիրում, իսկ վերադառնալուց հետո մասնակցել է Արցախը մայր Հայաստանին միացնելու մասին 13-ի պատմական նամակի կազմակերպմանը), համարձակվել է Վազգեն Օվյանին` որպես նրա ավագ ընկեր, ասել ճշմարտությունը, Վարդգես Օ-ն` ընտանիքով հանդերձ, Ստեփանակերտից մի քանի անգամ զանգել է Երևան` Ջանյանի բնակարան ու անասելի հայհոյանքներ տեղացել:

Այս ամենի անունը եհօվյանականություն է (այն կապ չունի կրոնական աղանդի հետ, բառ-հասկացության սկզբում հապավում են կազմում Եսավ և Հուդա անունների սկզբնատառերը): Ինչ է դա նշանակում: Այսինքն, սա այն դեպքն է, երբ ձիրքը` «տրված ըստ կարողության», վատնում են «իբրև Եսավ կամ Հուդա» (Չարենցի բառերն են):

Շատ դիպուկ է ասված և շատ է սազում մեր «հերոսին»:

12. «Քոռամուկն ինչքան հող փորի»…

Իհարկե, այսքանը ես ցավով եմ ասում, սիրելի ընթերցող… Եվ գուցե շարունակեի լռել, բայց, ինչ արած, զոռով «ասել են տալիս»: Եվ ճիշտը հենց սա է երևի, քանի որ բոլոր դեպքերում ճշմարտությունը պիտի հնչի` որքան էլ այն դառը լինի… Այս և համանուն երևույթների մասին հիշելիս, հաճախ է միտքս գալիս արցախյան մի դիպուկ արտահայտություն, որն օգտագործում են կպչուկի նմանվող «մարդկանց» բնութագրելիս, «մարդիկ», ովքեր քեզանից ձեռք չեն քաշում` ինչ էլ անես-չանես… Ահա այդ խոսքը` տրխամաշ տեզ… Բայց ավելի լավ է դիմենք Թումանյանի խոսքին: Ամենայն հայոց բանաստեղծը դրամբյանիզմը մերկացնող հոդվածում գրում է. «… քոռամուկն ինչքան հող փորի` իր գլխին կածի, բայց երևույթը շատ է գարշելի, հոգին շատ է ցած ու վատ»: Նույն հոդվածում այսպիսի տողեր ևս կան. «Եվ միթե մեծ ու փոքր Դրամբյանն ու Ս. Հ.-ն նորություն են մեր կյանքում, մի՞թե թշնամությունն ու չարությունը մեր ամենօրյա հացը չեն, մի՞թե հայհոյանքն ու սուտը երբևէ պակասել են մեր գլխից, և մի՞թե մենք կտեսնենք դրանց վերջը…»:

Իհարկե, չեն պակասել: Վերջ չկա: Իսկապես որ, «դեռ հեռու է մինչև մարդը իր ճամփան»:

Ի դեպ, ասեմ, որ Վարդգես Օ-ն «լավ է տիրապետում» խոսքի ազատության և ժողովրդավարության գաղափարների շահարկման «արվեստին», երբեք էլ չգիտակցելով (դրա համար առողջ բանականություն է հարկավոր), որ խոսքի ազատության առաջին չափանիշը, դա ճշմարտությունն է, որից նա զուրկ է ի ծնե: Նրա վիճակում հայտնվածների մասին ժողովուրդն ասում է ` զրպարտամանիան հանգիստ չի տալիս…

Ես կարծում եմ, մեր ժամանակի երիտասարդությունը (դիմենք նորից Թումանյանի լավատեսությանը) ունի մեծ ներուժ, մանավանդ, ձգտում է և կանգնած է ազնիվ ու ճշմարիտ դիրքերում (այդ են վկայում երիտասարդական թերթերն ու գրական կայքէջերը), նա թույլ չի տա, որ ազերական-խորհրդային տրամադրությունները փառաբանող ու մեր ազգի նվիրյալներին, մեր անկախության գաղափարը ծանակող մեկը, ով էլ լինի, իր արժանի գնահատականը չստանա: Առավել ևս` չի հանդուրժի ուրիշ հեղինակների գործերը վերափոխող «գրական չարչիների» ճամարտակությունները…

Գրողը, պարտավոր է միշտ լինել իր ժողովրդի, իր ազգի դատապաշտպանը, ինչպես Գրիգոր Ներսիսյանը, Բագրատ Ուլուբաբյանը, Բոգդան Ջանյանը, Հրաչյա Բեգլարյանը, Գուրգեն Գաբրիելյանը, մեր մյուս նշանավոր գործիչները (օրինակներն Արցախի գրական ընտանիքից եմ բերում, նկատի ունենալով Արցախի հիմնախնդրի առկայությունը տարիներ շարունակ), մարդիկ, որոնք իրենց գլուխն են դրել ազգի պահպանության ու Արցախի հիմնախնդրի լուծման զոհասեղանին: Եվ այդ ամենի համապատկերում բոլորովին անընդունելի են այն անունները, որոնք արատավորել են գրողի կոչումն ու գրող հասկացությունն ընդհանրապես: Այս և նման խնդիրների անտեսումը տանում է դեպի եհօվյանականություն, որից պիտի մշտապես զգուշանալ` որպես դրամբյանիզմի նոր արտահայտություն, բայց` այլ կերպի մեջ, որպես գրական աղանդավորություն:

Վարդան ՀԱԿՈԲՅԱՆ

Նոյեմբեր, 2013թ.

Հ. Գ.

Եհօվյանականները, նրանց «վկաները», Նմանակներն այսուհետ ինչ էլ գրեն-չգրեն, դա ինձ բոլորովին չի հետաքրքրում: Հարցը ես ավարտված եմ համարում:

ՊԱՏԱՍԽԱՆԻ ՓՈԽԱՐԵՆ 1. Թուրքամետությամբ ռեֆլեքսավորված գրչի արկածները Արցախի գրական օջախը միշտ էլ աչքի է ընկել իր ազգանվեր ու շնորհաշատ գործիչներով: Սակայն, պիտի ցավով խոստովանենք, որ համատարած լավի մեջ, ինչպես ասում են, եղել են նաև սև որոմներ (մեկ-երկու հոգի), գրիչներ, որոնք դարձել են ազերիների խորհրդային խոսափողը` հակահայկական քաղաքականության մեջ: Վազգեն Օվյանը «սերունդներին է թողել» «Խանքենդի», (1973թ., Բաքու)

Read More


Դավիթ Միքայելյան | Ծառայում եմ Ռուսաստանին, ծառայում եմ Արցախին

Ռուս բանաստեղծը` Ղարաբաղի մասին

 «Ծառայում եմ Ռուսաստանին, ծառայում եմ Արցախին»:

«Արցախ.սրբազան հող». այսպես է վերնագրել բանաստեղծությունների իր նոր ժողովածուն հայ ժողովրդի բարեկամ, բանաստեղծ, Ռուսական բանակի սպա Վլադիմիր Պոնոմարյովը, ով ապրելով ու ստեղծագործելով ՌԴ Կեմորովի մարզում, հեռավոր Արցախի, այնտեղ բնակվող մտերիմների և ընկերների, հայկական հինավուրց զարմանահրաշ հողի, նրա անկրկնելի, անզուգական բնության նկատմամբ ունեցած իր կարոտն ուսերը` միահյուսելով անցյալի ուրախ և տխուր հիշողություններիհետ, չափածո իր տաք տողերով ավելի է կամրջում հայ և ռուս ժողովուրդների դարավոր բարեկամությանը: Ասել է թե` նա մեկն է ռուսազգի հազարավոր այն մտավորականներից, ովքեր Արցախի համար ճակատագրական պահերին, անտեսելով վտանգը, զորավիգ են եղել նրա ժողովրդին ու այսօր էլ շարունակում են նեցուկ կանգնել և բարոյական աջակցություն ցուցաբերել անկախության կերտման պայքարում` հավատալով նրա վերջնական հաղթանակին:

Վլադիմիր Պոնոմայրովը, որպես ԽՍՀՄ բանակի սպա, 1988-1992թ. ծառայել է Ստեփանակերտում տեղաբաշխված 366-րդ մոտոհրաձգային գնդում և, բնականաբար, ականատեսն է եղել Ադրբեջանական իշխանությունների կողմից արցախահայության դեմ իրականացվող այն բռնությունների ու ռազմագործողությունների, որոնք հարյուրավոր անմեղ մարդկանց կյանքեր խլեցին: Ու այսօր էլ նա հիշում է 1992-ի ապրիլյան այն հրեշավոր օրը, երբ Շուշից ազերիները գնդակոծելով Ստեփանակերտում տեղաբաշխված իրենց զորամասը` ստիպելով նրան տեղահանվել ու լքել քաղաքը, լայնածավալ, դաժան պատերազմ սանձազերծեցին Արցախի նկատմամբ: «Հրետակոծության հետևանքով երկու զինծառայողներ տեղում անմիջապես զոհվեցին, 9 հոգի ծանր վիրավորվեցին: Ու երբ հրամանատարությունը նրանց կյանքը փրկելու համար կենտրոնից ուղղաթիռ էր խնդրել ուղարկել, Կիրովաբադում ազերիները օդաչուներին դիտավորյալ պատնեշել ու ամեն կերպ արգելափակում էին զինվորական ուղղաթիռի թռիչքը` Արցախ, ռուսներիս մեղադրելով դավաճանության մեջ,-պատմում է Վ. Պոնոմարտովը և ցուցադրում գաղտնի կատարված այն տեսագրությունը, որտեղ ինքը հարցազրույց է տալիս Մոսկվայից ժամանած կին լրագրողին` մանրամասնելով ազերիների վայրագությունների ու գնդին պատճառած հսկայական ավերածությունների մասին: -Միայն երրորդ օրն ուղղաթիռը վայրէջք կատարեց Ստեփանակերտում, իսկ վիրավորների վիճակն օրհասական էր… Մենք հրաման էինք ստացել կենտրոնից գունդը տեղահանելու մասին: Եվ որքան էլ որ անցանկանալի լիներ վճիռը, զինվորններս պարտավորված էինք կատարել հրամանը: Շուտով մեր շարասյունը ճամփա ընկավ: Ու պատկերացնել է պետք հոգեկան այն ծանր վիճակը, որ մենք` ռուսներս ունեցանք: Շատերն իրենց ընտանիքներով այստեղ ապրել են տարիներով, և դյուրին չէր հրաժեշտ տալ հարազատ դարձած մարդկանց, ընկերներին ու հարևաններին, որոնց հետ բարեկամություն ենք արել` ծանր պահերին կիսելով մի կտոր հացը: Առավել սարսափելի էր, երբ քաղաքից հեռանալով, մենք պատկերացնում էինք, թե ինչպիսի ծանր փորձությունների մեջ են հայտնվելու այդ մարդիկ»,-հիշում է ռուս սպան` ափսոսանքով ու ցավով մտաբերում անդրադառնալի կորուստների մասին…

Թողնելով Ստեփանակերտը, Վլադիմիրը երբեք չի մոռացել Արցախում գտնվող իր հայ բարեկամներին, մշտապես հետաքրքրվել է նրանց ճակատագրով, իր նամակներով ու հեռախոսազանգերով ոգեշնչել և հուսադրել` հավատալով արցախցիների արդար հաղթանակին: Ապա նա իր սերն ու տագնապը առ Արցախ սկսել է արտահայտել չափածո տողերով, որոնք վերածվել են բանաստեղծությունների և պոեմներիի` ամփոփվել առանձին ժողովածուի մեջ: Ու, անցյալ տարվա աշնանը, հերթական անգամ այցելելով Ստեփանակերտ, ԼՂՀ Գմ նախագահ Վարդան Հակոբյանը ձեռնարկել է հայերեն և ռուսերեն լեզուներով նրա գրքի հրատարակումը: Այն թարգմանել է բանաստեղծ, գրականագետ Սոկրատ Խանյանը:

Այսօր նա 366-րդ նախկին գնդի մի խումբ սպաների հետ դարձյալ Արցախում է: Եկել են հանդիպելու ստեփանակերտցի իրենց համագնդի տղաների, ընկերների և մտերիմների հետ, կիսվելու հիշողություններով, սեփական աչքերով տեսնելու դաժան պատերազմում հաղթանակած Արցախը, վերակառուցվող, օր-օրի բարգավաճող, հրետակոծությունների հետևանքով ավերված երբեմնի Ստեփանակերտը, իրենց զորամասի տարածքը, ուր այսօր ԼՂՀ պաշպանության բանակի Սպարապետ Վազգեն Սարգսյանի անունը կրող փառավոր գունդն է տեղակայված: Չէին կարող չայցելել և Ստեփանակերտի թիվ 8 դպրոց, ուր սովորել են իրենց երեխաները: Եվ նրանց ուրախությանը չափ ու սահման չկա: Տղերքը շոյված էին իրենց նկատմամբ ցուցաբերված ուշադիր վերաբերմունքից: ԼՂՀ նախագահն է անձամբ իրենց ընդունել, պաշպանության նախարարը, հասարակական կառույցների ղեկավարները: Եվ հանդիպումներն առիթ էին փոխանակվելու ԼՂՀ հռչակման 20-ամյակի և Ստեփանակերտում տեղակայված 366-րդ մոտոհրաձգային գնդի հոբելյանական հուշամեդալներով:

Իսկ գլխավոր անակնկալը հյուրերին «Գրիգոր Նարեկացի» համալսարանի լեփ-լեցուն դահլիճում էր սպասվում, ուր ԼՂՀ գրողների միությունը նախաձեռնել էր գրող Վլադիմիր Պոնոմարյովի «Արցախ. սրբազան հող» բանաստեղծությունների նոր ժողովածուի շնորհանդեսը, որը հեղինակն այն նվիրել է ԼՂՀ անկախության հռչակման 20-ամյակին: Բացման խոսքում ԳՄ նախագահ Վ. Հակոբյանը Վ. Պոնոմարյովին բնութագրեց որպես արդարության և ազատության, մարդու իրավունքների համար պայքարող բանաստեղծի ու գործչի: Նրա համոզմամբ, մի մարդ, որ ապրել է Արցախում ու շարունակում է սիրել, տագնապել նրա ճակատագրով, արցախցի է: Նա կրկնակի արցախցի է, երբ գիրք է գրել Արցախի, նրա ժողովրդի գոյամարտի մասին` «դնելով հայ-ռուսական ռազմագրության հիմքը»:

«Յուրաքանչուր ճշմարիտ պոետ ունենում է իր խրամատը` ճշմարտության համար մղվող հավերժական կռվի մեջ: Վ. Պոնոմարյովի բանաստեղծությունները բոցեր են, որ սերվել են արցախյան գոյամարտի կրակներից: Նա անթաքույց սիրով է պատկերում Արցախի հայության ազգային-ազատագրական պայքարը: Միանալով մեզ, կանգնելով մեր կողքին, հարազատի անմիջականությամբ բեկվում է մեր ցավի մեջ և փորձում զորավիգ լինել»,- գտնում է Վ. Հակոբյանը: Գրքի արժանիքներին ու հեղինակի քաղաքացիությանն ու նրա մարդկային նկարագրին իրենց ելույթներում անրադարձան բանաստեղծներ Սոկրատ Խանյանը, Նվարդ Ավագյանը Սոնա Համբարձումյանը, արձակագիր Աշոտ Բեգլարյանը, մշակույթի և երիտասարդության հարցերի փոխնախարար Գայանե Գրիգորյանը, նախկին զինծառայող, Ստեփանակերտի թիվ 8 դպրոցիի զինղեկ Էդվարդ Վանյան, ուրիշներ: Հուզիչ էր հատկապես ԼՂՀ պաշպանության բանակի հրամանատարի` անձնակազմի հետ տարվող աշխատանքների գծով տեղակալ, գեներալ-մայոր Անդրանիկ Մակարյանի խոսքը, ով բարձր գնահատելով բանաստեղծ-սպայի առաքելությունը, համոզմունք հայտնեց, որ ժողովածուն կնպաստի հայ-ռուսական դարավոր բարեկամության ամրապնդմանը:

Վերջում ելույթ ունեցավ և ջերմ խոսքերի ու անկեղծ գնահատանքի համար, ընթերցողներին, բոլոր արցախցիներին շնորհակալություն հայտնեց Վլադիմիր Պոնոմարյովը, ում ի դեպ, հանդիսավոր պայմաններում ԳՄ նախագահը ԼՂՀ գրողների միության անդամի տոմս հանձնեց: Իսկ զինվորական կարգապահությանը հավատարիմ ռուս սպան ստանալով այն, իր երախտագիտությունն այսպես հայտնեց. «Ծառայում եմ Ռուսաստանին, ծառայում եմ Արցախին»… Նա խոստովանեց, որ տանը, մտերիմների շրջապատում, ռազմական բուհում, ուր ինքը դասավանդում է, հաճախ է Արցախը զրույցի թեմա հանդիսանում: Իսկ, երբ կարոտում է Հայաստանը` հիշողությունները քրքրելով անպայման Ռուբեն Մաթևոսյանի երգերն է ուկնդրում…

ՀԳ. հավելենք, որ պատմական գիտությունների թեկնածուի գիտական աստիճան ստանալու համար Վ. Պոնոմարյովը վերջերս թեկնածուական թեզ է գրել ադրբեջանա-ղարաբաղյան հակամարտության նախապայմանների ու գոյապայքարի շարժառիթների վերաբերյալ ու մայիսին կպաշպանի այն:

Ռուս բանաստեղծը` Ղարաբաղի մասին «Ծառայում եմ Ռուսաստանին, ծառայում եմ Արցախին»: «Արցախ.սրբազան հող». այսպես է վերնագրել բանաստեղծությունների իր նոր ժողովածուն հայ ժողովրդի բարեկամ, բանաստեղծ, Ռուսական բանակի սպա Վլադիմիր Պոնոմարյովը, ով ապրելով ու ստեղծագործելով ՌԴ Կեմորովի մարզում, հեռավոր Արցախի, այնտեղ բնակվող մտերիմների և ընկերների, հայկական հինավուրց զարմանահրաշ հողի, նրա անկրկնելի, անզուգական բնության նկատմամբ ունեցած իր կարոտն ուսերը`

Read More


Ռոբերտ Եսայան | Հաղորդակցության լույսը

Կյանքը` բաբախուն երակ: Կյանքը` ոգու ասպարեզ, որտեղ հանդիպում են պոետները և առնչվում… պոեզիայի լույսին: Ոգու առանցքի շուրջ պտտվում են արվեստաեռ հոսանքները Երկրի և միավորվելով ջերմությամբ խոսքի, բացահայտո՜ւմ են պոեզիայի տիեզերական շնչառությունը: Եվ պատահական չէ, որ «Պոեզիայի միջազգային փառատոնը» կայանում է Արցախում` Ոգու թռչունների հայրենիքում, ուր «բառերը երազների հանգրվանն են, որոնցից լսվո՜ւմ են կանչերը հորիզոնի: Սիրտը դառնում է աչքը ճանապարհի, լեռան հույսն ի վե՜ր բարձրացող մի Ելք… Եվ սկսվո՜ւմ է Նոր Ժամանակը…»:

Պոեզիան… դեմքն է այն իրականության, որ ստեղծվում է Ոգու կրակով: Պոեզիան դո՜ւռն է երազի: Հիշողությո՜ւնը բարձունքների: Այստեղ բառերը ոչ միայն «զարմանում են իրենց հարևանությունից», այլև ստեղծում են Ոգու կենարար մթնոլորտ:

Բառն իր կշի՜ռն է վերստանում

նժարներին Ապագայի:

Քաոսի

թևերը կապում եմ

պարանով և ձգում-տանո՜ւմ եմ

լեռներն ի վեր.

մանկության օրերի փուչիկներն

էի՜ այդպես տանում:

Ելք` Անսահմանի՛ց:

Գրական կյանքը հայտնությունների բազմակետեր է աճեցնում, որոնց վրայով քայլում է Անհայտը և կերպարանք ստանում: Գրական ընդգծված անհատականություններն են կերպարանք տալիս ոգորումների հանգրվաններին, մարմնավորում և կերպավորում ժամանակի տեսիլները, բացահայտում ճանաչողության ռիթմերը: «Հորիզոնի ճախրանքի վրա… Փետուրի հիշողության երկնքում ծագո՜ւմ է աստղը Ոգու…»:

Արմատների

քաոսի մեջ աճեցնում եմ

մեխակներ հետքերի,

աստղիկներ երազների,

որ մայրաքաղաքն առնի

բուրմո՜ւնքը

հրեշտակների:

Կյանքը` բաբախուն երակ: Կյանքը` Ոգու ասպարեզ, որտեղ հանդիպում են պոետները և առնչվում… պոեզիայի լույսին: Գիրքը մի ճանապարհ է, որ լո՜ւյս է ստեղծում, ստեղծում է սրտերի հաղորդակցությո՜ւն: Տեսողության ակո՛ւնք: Բանաստեղծության շուրթով համբուրվո՜ւմ է Անհայտի իրականությունը: Բանաստեղծության Ոգով ճանապարհորդո՜ւմ է ժամանակի տիեզերական շնչառությունը: Բառը` Ոգու առանցք, որի մեջ լո՜ւյսն է ծնվում: Ծնվում է հաղորդակցության լույսը: «Հորիզոնն իր երազ ինքնությո՜ւնն է երգում»: Կանգնած ենք Հոգևոր նոր արթնացումների շեմին: «Բարի՜ լույս, քա՛ր»:

Ժամանակը աճո՜ւմ է

նշաններից տարածության:

Գլորվող կափարի՜չ է

երկինքը

գաղափարի:

Այստեղից կսկսվե՜ն

ելքերը վաղվա:

Կյանքը` բաբախուն երակ: Կյանքը` ոգու ասպարեզ, որտեղ հանդիպում են պոետները և առնչվում… պոեզիայի լույսին: Ոգու առանցքի շուրջ պտտվում են արվեստաեռ հոսանքները Երկրի և միավորվելով ջերմությամբ խոսքի, բացահայտո՜ւմ են պոեզիայի տիեզերական շնչառությունը: Եվ պատահական չէ, որ «Պոեզիայի միջազգային փառատոնը» կայանում է Արցախում` Ոգու թռչունների հայրենիքում, ուր «բառերը երազների հանգրվանն են, որոնցից լսվո՜ւմ են կանչերը հորիզոնի: Սիրտը

Read More


ՂԱՐԱԲԱՂՑԻ ԳՐՈՂԸ՝ ՌՈՒՍԱՍՏԱՆՅԱՆ ԳՐԱԿԱՆ ՄՐՑՈՒՅԹԻ ԵՌԱԿԻ ԴԱՓՆԵԿԻՐ

Ղարաբաղցի գրող և լրագրող Աշոտ Բեգլարյանը երրորդ անգամ դարձել է «Մեծ Պանդուխտը՝ Երիտասարդներին» միջազգային հիմնադրամի (Ռուսաստան) կազմակերպած գրական մրցույթի դափնեկիր։ Հերթական թեմատիկ մրցանակաբաշխությանը մասնակցել են 60 գրողներ Ռուսաստանից և այլ երկրներից։ Աշոտ Բեգլարյանի «Քույրիկը» պատմվածքը վիրավոր զինվորի և բուժքրոջ սիրո մասին արժանացել է երկրորդ մրցանակին, թեև հավաքել է Աննա Էքքելի «Զազերկալիե» («Անդրհայելի») պատմվածքի հետ հավասար միավորներ, որն ստացել է առաջին մրցանակը։

Աշոտ Բեգլարյանի պատմվածքներն ու ակնարկները, ով տպագրվում է 19 տարեկանից, հրապարակվել են գրական, հասարակական-քաղաքական հրատարակություններում և ինտերնետ-կայքէջերում Ստեփանակերտում, Երևանում, Մոսկվայում, Սանկտ Պետերբուրգում, Դոնի Ռոստովում, Նովոչերկասկում, Նիժնի Նովգորոդում, Տոմսկում և ռուսաստանյան այլ քաղաքներում, Աբխազիայում, Վրաստանում, Ղազախստանում, Ուկրաինայում, Բելոռուսիայում, ԱՄՆ-ում, Պատերազմի և խաղաղության լուսաբանման ինստիտուտի (Լոնդոն), ՌՕՈՒ համաշխարհային ծառայության և այլոց կայքէջերում։ 2006 թվականին «Մեծ Պանդուխտը՝ Երիտասարդներին» հիմնադրամի գրական մրցույթում երկրորդ տեղը գրավելու համար նրան շնորհվել է Հիմնադրամի մագիստրոսի կոչում։ 2008 թվականի մարտին պարգևատրվել է ԶԼՄ-ների միջև «Կամրադ, Ամիգո, Շուրավի» համաուկրաինական բաց մրցույթի հատուկ դիպլոմով։ 2009 թվականին Ա.Բեգլարյանի «Կրակող տունը» պատմվածքի մոտիվներով խաղային ֆիլմ է նկարահանվել ԼՂՀ-ում։ Նրա պատմվածքների՝ կյանքից վերցված սյուժեները դրվել են վավերագրական կինոնկարների հիմքում։ Վիպակների ու պատմվածքների 3 ժողովածուների հեղինակ է, որոնք լույս են տեսել Երևանում։ Հուլիսին նախատեսվում է Ա.Բեգլարյանի պատերազմական թեմաներով վիպակների ու պատմվածքների «Աստղային տղան» ժողովածուի շնորհանդեսը Մոսկվայում, որը հրատարակվել է 2010 թվականին։

Ա.Բեգլարյանը մասնագիտորեն զբաղվում է լրագրությամբ։ Տարբեր տարիների աշխատել է որպես «Գոլոս Արմենիի», «Նովոյե վրեմյա» երևանյան թերթերի, ՍՆԱՐՔ և ԱրմԻնֆո հայկական լրատվական գործակալությունների, Պատերազմի և խաղաղության լուսաբանման բրիտանական ինստիտուտի (IWPR), ՌԴ Պետդումայի պատգամավորների համար հրատարակվող «Կավկազսկի էքսպերտ» հանդեսի, Ռուսաստանում լույս տեսնող հայկական հրատարակությունների թղթակից։ ԼՂՀ Ժուռնալիստների միության, Ստեփանակերտի մամլո ակումբի, «Հարավային Կովկաս» միջազգային ասոցիացիայի, Ռազմաճակատային լրագրողների լիգայի, Լեռնային Ղաաբաղի Հանրապետության և Հայաստանի Հանրապետության գրողների միությունների անդամ է։

Մասնակցել է Լեռնային Ղարաբաղի պաշտպանությանը, ադրբեջանա-ղարաբաղյան պատերազմի ընթացքում ծանր վիրավորվել է. պատահական չէ, որ պատերազմական թեման առանձնապես սրտամոտ է նրան։ Պարգևատրված է Լեռնային Ղարաբաղի և Հայաստանի կառավարական մարտական մեդալներով, ինչպես նաև ԼՂՀ, ՀՀ և ՌԴ գերատեսչական ու հասարակական պարգևներով։

Ղարաբաղցի գրող և լրագրող Աշոտ Բեգլարյանը երրորդ անգամ դարձել է «Մեծ Պանդուխտը՝ Երիտասարդներին» միջազգային հիմնադրամի (Ռուսաստան) կազմակերպած գրական մրցույթի դափնեկիր։ Հերթական թեմատիկ մրցանակաբաշխությանը մասնակցել են 60 գրողներ Ռուսաստանից և այլ երկրներից։ Աշոտ Բեգլարյանի «Քույրիկը» պատմվածքը վիրավոր զինվորի և բուժքրոջ սիրո մասին արժանացել է երկրորդ մրցանակին, թեև հավաքել է Աննա Էքքելի «Զազերկալիե» («Անդրհայելի») պատմվածքի հետ հավասար

Read More


Լևոն  Մութաֆյան | Կոմիտաս Դանիելյանի թատերգությունը

Կոմիտաս Դանիելյանի թատերգությունը մեկ ամբողջություն է կազմում նրա գեղարվեստական արձակի հետ: Դանիելյանի արձակը յուրովի ընդհանրություն է կազմում Ռուբեն Հովսեփյանի, Հովհաննես Մելքոնյանի արձակի հետ, շարունակում այն ավանդույթները, որոնք ձևավորվեցին անցած դարի վաթսունական թվականներին: Կոմիտաս Դանիելյանի ստեղծագործությունների մի զգալի մասը նվիրված է արցախյան գոյամարտին, այն հերոսական իրադարձություններին, որոնք ձևավորեցին պատմական մի նոր ժամանակաշրջան` ծնելով նաև նոր հերոսների, նոր սոցիալական և հոգեբանական տիպերի: Այս երկերում յուրովի մեկտեղվեցին պատմությունն ու արդիականությունը, մարդիկ հայտնվեցին հոգեկան փլուզումների և լլկումների մեջ` այսպես մղվելով դեպի ինքնահաստատումն ու ինքնադրսևորումը: Գրողը մի առիթով ասել է. «Ինձ բախտ է վիճակվել լինել այն քչերից մեկը, ովքեր նախախնամությամբ գնվել են արցախյան ազգային-ազատագրական շարժման ակունքներում` անմիջական մասնակցություն ունենալով նրա ձևավորմանը»: Հետևաբար, ազգային-ազատագրական պայքարը, մեծ գոյամարտը չէին կարող դուրս մնալ նրա գրողական տեսադաշտից, չէին կարող չվերածվել գեղարվեստական պատմությունների: Գրողի ստեղծագործություններն ամփոփվել են տարբեր տարիների լույս տեսած «Անկնիք նամակներ», «Երաշտ տարի», «Դեմ հանդիման», «Ճիչ», «Ամարասի զանգերը», «Արցախը` չսանձած նժույգ», «Պորտալար» գրքերում:

Իբրև թատերագիր` Կոմիտաս Դանիելյանն իր երախայրիքը ներկայացրեց «Մենք մեր սարերն ենք» թատերերկով` գրված 2007 թվականին: Հրանտ Մաթևոսյանի վիպակի վերնագրային նմանությունն այս դեպքում բովանդակային այլ ընթացք է ձևավորել` ամեն ինչ կենտրոնացնելով ազգային համախմբումի շուրջ: Անկոտրում` սարերի ու լեռների պես, գրեթե շիրազյան բնութագրմամբ` «մենք խաղաղ էինք մեր լեռների պես»: Եթե Հրանտ Մաթևոսյանը սարերը դիտարկում է որպես արենակցական-հարազատական սահման, շրջագիծ, ուր ապրող մարդիկ կապված են իրար արենակցականությամբ, ապա Կոմիտաս Դանիելյանի ստեղծագործության վերնագրում սարերը վերածվում են ուժի և ամրության խորհրդանիշի: Իր պիեսի գործողությունները թատերագիր Կոմիտաս Դանիելյանը կառուցում է «կամերային» միջավայրում` ավերված տան բակում` այսպես իրավիճակի դրամատիզմը համադրելով տեղավայրի դրամատիզմին, այն «սահմանային վիճակին», որում կառուցելով «ինտելեկտուալ դրամայի» առանձնաձևերով և դրամատիկական իրավիճակի մեջ բերելով գոյության համար կռիվ տվող մարդկանց` թատերագիրը նրանց հակադրում է «հակամիջանցիկ գործողության» կրողներին` թուրք թղթակցին և սպային: Ավանդական կամ թատերգության մեջ «ստանդարտ» համարվող վիճակն աստիճանաբար բեռնավորվում է, ձեռք բերում դիպաշարային ուշագրավ զարգացումներ` այսպիսով հասնելով պատերազմի և ժողովուրդների միջև թշնամական հարաբերությունների այպանմանն ու դատապարտմանը: Պիեսի գործողությունները ծավալվում են արցախյան պատերազմի ժամանակ, պատերազմն այն յուրատեսակ պաստառն է, որի վրա ուրվագծվում են մարդկային հարաբերությունները, աշխարհայացքներն ու բարոյական ըմբռնումները: Հենց բարոյական խնդիրներն են հետաքրքրել թատերագիր Կոմիտաս Դանիելյանին` տանելով դեպի մարդկային տարբեր ճակատագրերի և կենսաընկալումների յուրօրինակ բախումները: Պիեսի դիպաշարի հենց սկզբում` հեղինակը պատկերում է նկուղում պատսպարված մայր ու որդու, ովքեր իրավիճակի գերության մեջ են հայտնվել պատերազմի պատճառով: Մայրը հղի է, սակայն տեսնելով բակ մտած թուրք սպային ու թղթակցին` պատրաստ է զոհվել` հանուն որդու փրկության: Նախադրության մեջ ներկայացնելով հայ հղի կնոջն ու նրա որդուն, ապա նրանց ինքնովի հակադրելով թուրք սպային և թղթակցին` թատերագիրը դիպաշարը կառուցում է մարդկային այս ճակատագրերի յուրատիպ դրսևորումների վրա` պատկերելով հակամետ, իրար դեմ ելնող բարոյական և հոգեբանական նկարագրերը: Հայ տղան անձնազոհաբար պատրաստ է գնալ թշնամու գնդակին ընդառաջ` փրկելու համար իր մորը, մայրն էլ պատրաստ է զոհվել` այսպես կյանք պարգևելով իր որդուն: Մինչդեռ թուրք թղթակիցը տեղեկանալով այն մասին, որ սպայի մայրը հայուհի է` պարտադրում է նրան հրաժարվել իր մորից, վռնդել նրան իր տանից… Իրականության մեջ հանդիպող բազմաթիվ փաստերի գեղարվեստական-ստեղծագործության մեջ` թատերագիրը հասել է տպավորիչ-ցնցող հետևության. Նույն իրավիճակը տարբեր մարդկանց մոտ տարբեր վերաբերմունք է ծնում, եթե այդ վերաբերմունքի համար կան նախադրյալներ: Կենսաբանական վախը, արենակցությունը ժխտելու սովորույթը և կույր թշնամանքը սպային հանում են մոր դեմ, նա վերադառնում է տուն և վռնդում մորը` թույլ տալով, որ իր ազգակիցները ծաղրեն նրան, դեպի հայկական դիրքերն ուղարկեն ականապատ ճանապարհով… Հայ տղան, արհամարհելով մահը, սայլակի վրա հղի մորը հասցնում է յուրայինների մոտ` անլուր տանջանքների գնով… Թուրք սպան մորն ուղարկում է մեռնելու, հայ տղան` դեպի փրկություն: Թուրք սպան ենթարկվում է ցեղային բնազդներին, իսկ հայ տղայի համար կարևորը մոր փրկությունն է…

Երկու զուգահեռվող դիպաշարերը միավորելով` թատերագիրն իր ստեղծագործությունը ավարտում է նորածին մանկան ճիչը հնչեցնելով` այսպես բարեբանելով կյանքն ու հերոսությունը, այսպես հասնելով պաթետիկ վերջաբանի: Կառուցելով դրամատիկական դիպաշարն այս ճակատագրերի շեշտավորումների վրա` թատերագիրը չի դիմել բազմաճյուղ-բազմաշերտ գործողությունների, վիճակների և իրադրությունների, այլ ընտրելով որոշակի էպիկականությունը և համադրողականությունը` առավելապես ընդգծում է գաղափարական կենտրոնացումը, ամեն ինչ ծառայեցնում գաղափարական թեզի ամբողջացումին: Դրամատիկական կառույցը ներհյուսվել է վիպական կառույցի առանձնահատկություններին, կերպարաստեղծման հարցում ևս թատերագիրը միավորել է վիպականն ու դրամատիկականը` ստեղծելով կերպար-ճեպագծեր, որոնցից ամեն մեկն ունի իր համոզմունքն ու բնավորությունը: Կոմիտաս Դանիելյանը կառուցել է կտրւկ ու հակիրճ երկխոսություններ` հրաժարվելով մենախոսություններից, որոնք շատ հաճախ դառնում են կերպարների ներաշխարհների բացահայտման միջոց: Մենախոսությունները հնչում են միայն այն ժամանակ, երբ թատերագիրը խոսակցություն է ծավալում երկրի ու պատերազմի մասին: Այս հատվածներում ի հայտ է գալիս հրապարակախոսությունը, որը թատերագրի նախասիրած ոճերից մեկն է: Կտրուկ երկխոսությունները գործողություններին հաղորդում են ինքնատիպ շարժում, արագորեն առաջ մղում դիպաշարը` հոգեբանական բացատրություններն ու խորացումները տանելով դեպի ենթաշերտեր: Սա թատերագրի անհատական ոճն է, որն ի հայտ է գալիս նաև մեկ այլ` «Պըլը Պուղին Մոսկովում» քաղաքական պամֆլետում, որն աստիճանաբար վերաճում է հերոսական դրամայի` գործողությունների առանցքը բերելով ղարաբաղյան հայտնի սրախոս Պուղիին և Անդրանիկ Օզանյանին:

Ազգային պատմության հանդեպ թատերագրի ջերմ սերն ու նվիրումը հիշատակված ստեղծագործություններում դիտարկված են արցախյան շրջագծի մեջ` Արցախն ու նրա թեման դարձնելով գրողական հետաքրքրության նյութը: Նյութի մատուցման համար Կոմիտաս Դանիելյանն ընտրել է ինքնատիպ դիպաշարեր, մի դեպքում բուն պատերազմական իրադրությունից բխեցրել դրամատիկական պատմությունը, մյուս դեպքում կիրառել չափազանց հետաքրքիր մտահղացում` դիպաշարի շրջանակ բերելով պատմական կերպարների` ԽՍՀՄ առաջնորդների, որոնցից յուրաքանչյուրն ինքնովի է վնասել ղարաբաղյան խնդրի լուծմանը: «Մենք մեր սարերն ենք» դրամատիկական երկի հերոսները մտացածին են` անպայմանորեն ունենալով իրենց նախատիպերը, մինչդեռ «Պըլը Պուղին Մոսկովում» պիեսում բոլորն իրական հերոսներ են, ովքեր հայտնվում են անհավանական իրադրության մեջ` շփվելով Պուղիի հետ, ով տոգորված ժողովրդական իմաստությամբ` խղճի դատի է կոչում ամեն մեկին` յուրովի ներկայացնելով պատմական իրադարձությունները, որոնք ի վերջո հանգեցրին Արցախի ազատագրական պայքարին: Գրողի երևակայությունը երկնել է այնպիսի դրվագ-հանդիպումներ, որոնք զարմացնում են իրենց կրկնաբևեռությամբ. պատմական ստույգ փաստ և երգիծականություն: Ահա այն գեղարվեստական պարադոքսը, որն էլ այս ստեղծագործության համար ինքնատիպ հենք է հանդիսացել:

Պատմական-իրական անհատի կերպարներն են դարձել «Տո լաճ տնավեր» դրամայի առանցքը, որի գործողությունները կատարվում են 1915-ին, Ցեղասպանության դժնակ օրերին, երբ միլիոնավոր մարդիկ ոչնչացվեցին, բռնաբարվեցին, ուղարկվեցին սիրիական անապատներ, մեռան բանտերում և աքսորի ճանապարհին: Թատերագիրը անդրադարձ է կատարել հայ մտավորականությանը` առանձնացնելով Ռուբեն Սևակին` բժշկին, ով փրկեց թուրք փաշայի դստեր կյանքը, սակայն հրաժարվեց իրեն տրված ազատությունից: Նա չէր կարող հայտնվել ազատության մեջ և ապրել հագիստ խղճով, երբ սպանվում էին իր ընկերները: Խղճի ազատություն. ահա ինչի էր ձգտում Ռուբեն Սևակը և հանուն որի էլ նա գնում է դեպի գիտակցված մահ: Թատերագիրը դիմել է ինքնատիպ հնարքի` բեմականացնելով Հրանտ Հրահանի «Խոսում են անմահները» վեպի որոշ հատվածներ` դրանց գումարելով սեփական հղացումներն ու սեփական դիպաշարը: Հրանտ Հրահանի վեպն առաջիններից մեկն էր նորագույն շրջանի մեր գրականության մեջ, որը ներկայացրեց Ցեղասպանությունը, պատկերեց հայ մտավորականներին, որոնք սպանվեցին ու անարգվեցին` երբեք չդավաճանելով իրենց արյան կանչին և արմատներին: Ընտրելով Ռուբեն Սևակին իբրև հերոս և դրամատիկական պատումի առանցք` Կոմիտաս Դանիելյանը միավորել է պատմական քրոնիկոնը գեղարվեստական ստեղծագործությանը` ներկայացնելով նաև թուրք փաշայի դստեր` Լաթիֆայի սիրո պատմությունը: Քաղաքականությունն ու սիրո նրբահյուս պատմությունն այստեղ մեկտեղվել են, չափազանց դիտարժան դարձրել դրամատիկական երկը, որը Ցեղասպանության մասին գրված լավագույն դրամատիկական ստեղծագործություններից է, ուր կերպարների խորքայնությունը, դիպաշարային գծի շարժուն ընթացքը ներկայացնում են ավարտուն և ամբողջական դրամա: Եթե «Մենք մեր սարերն ենք» դրամայում ակնառու է դառնում հանդարտ պատմողականությունը, ապա այստեղ քրոնիկոնը բեռնավորվում է ողբերգությանը բնորոշ տարրերով, խոր հոգեբանականությամբ:

Կոմիտաս Դանիելյանի երեք պիեսն էլ, որոնք ներկայացվում են ընթերցողին, ունեն իրենց յուրահատուկ կոմպոզիցիոն լուծումներն ու առանձնահատկությունները, դրանք աչքի են ընկնում թատերայնությամբ, հրաշալի բեմազգացությամբ: Ուստի, վստահորեն կարելի է ասել, որ ստեղծվել է ինքնահատուկ բեմական գրականություն, որը հարստացնում է մեր պատկերացումներն արդի հայ դրամայի մասին և արցախյան թատերգության մեջ ձևավորում մի նոր հանգրվան:

Կոմիտաս Դանիելյանի թատերգությունը մեկ ամբողջություն է կազմում նրա գեղարվեստական արձակի հետ: Դանիելյանի արձակը յուրովի ընդհանրություն է կազմում Ռուբեն Հովսեփյանի, Հովհաննես Մելքոնյանի արձակի հետ, շարունակում այն ավանդույթները, որոնք ձևավորվեցին անցած դարի վաթսունական թվականներին: Կոմիտաս Դանիելյանի ստեղծագործությունների մի զգալի մասը նվիրված է արցախյան գոյամարտին, այն հերոսական իրադարձություններին, որոնք ձևավորեցին պատմական մի նոր ժամանակաշրջան` ծնելով նաև նոր հերոսների,

Read More


Տաթև Սողոմոնյան | Սրբերի մեջ` սուրբ անուն. Ավետիք Իսահակյան

Յուրաքանչյուր գյուղ ունի իր սրբավայրերը, ինչպես գեղատեսիլ լեռների փեշերին թառած իմ հայրենի Բերդաշենը` Աղջկաբերդ (ի դեպ, այն ճակատագրական նշանակություն ունեցավ Արցախի ինքնապաշտպանական մարտերի ժամանակ), Ծովեր, Նահատակ սար… Վերջինս, հնագետների վկայությամբ, ծագումով հեթանոսական է` Անահտա: Իր համար նվիրական դարձած այս սրբությունների շարքում բերդաշենցին հիշատակում է նաև մի անուն, որը առանձնակի շուք ու փայլ ունի: Մենք սիրում ենք հաճախ կրկնել ու հպարտանալ. «մեր գյուղում` Բերդաշենում եղել է Ավետիք Իսահակյանը…

Իսահակյանին Արցախ էր հրավիրել բերդաշենցի Զաքար Սուվարյանը, որն ապրում էր Վաշինգտոնում: Ե՛վ Ստեփանակերտում և՛ Բերդաշենում Վարպետին ընդունեցին ջերմությամբ, ակնածանքով: Ժողովուրդը ճանաչում և սիրում է նրան:

Վարպետը եղավ նաև Շուշիում, քաղաքի մեռած պատկերները նրան ցնցեցին, զարհուրելի տեսարանները ճնշում էին Վարպետին, նա միայն կարողացավ արտաբերել.

– Փախչենք, այստեղ կոտորած է…

Իսահակյանի Արցախ գալը, սակայն ժամանակին շատ ցավով ընդունեց խորհրդային Ադրբեջանի իշխանությունը: Ձերբակալվեցին Զաքար Սուվարյանը և Բոգդան Ջանյանը, աշխատանքից ազատվեց կուսակցության ԼՂ մարզկոմի առաջին քարտուղար, արմատներով բերդաշենցի Տիգրան Գրիգորյանը: Նա ընդամենը մեկ ամիս էր մնացել այդ պաշտոնում: Արցախում թևավոր միտք էր դարձել Իսահակյանի խոսքը. «Ողբամ քեզ, Ղարաբաղ, որ քո նախարարը Տիգրան Գրիգորյանն է»:

Իսահակյանն Արցախից հեռացավ դառնացած սրտով` մարգարեաբար զգալով, որ եթե այդպես շարունակվի, Ղարաբաղում հայ չի մնա, հայկական ոգի չի մնա: Նա համոզված էր, որ «սոցիալիզմը չի կարող միացնել հային, վրացուն, թուրքին, նրանք տարբեր են»:

… 2000թ. նկարահանող մի փոքրիկ խմբի ուղեկցությամբ Իսահակյանի թոռ Ավիկ Իսահակյանն անցավ Վարպետի արցախյան ճամփաներով, եղավ Ստեփանակերտում, այն հյուրանոցում, որտեղ Իսահակյանը տիկնոջ` Սոֆյայի հետ իջևանել էր:

Մարտունու շրջանի Բերդաշեն գյուղը, որն այնքան հյուրընկալորեն ընդունել էր մեծ բանաստեղծին, տպավորված էր Ավիկ Իսահակյանի այցով: Գյուղացիներից շատերը հիշում և ջերմ հուշեր էին պատմում, հպարտանում, որ անձամբ զրուցել և նույնիսկ լուսանկարվել են մեծ գրողի հետ: Այցելության արդյունքում ծնվեցին 40 րոպեանոց «Արցախ. Իսահակյանի հետքերով» ֆիլմն ու «Արցախը և վարպետը» գիրքը:

Այս տողերը գրելու առիթ հանդիսացան հենց «Արցախը և Վարպետը» ժողովածուն և գրքի շապիկին զետեղված նկարը, որտեղ Իսահակյանի հետ հպարտորեն անմահացել են մի խումբ բերդաշենցիներ, նրանց թվում է նաև մեծ մորաքույրս` Վարսենիկ Սողոմոնյանը (երկրորդ շարքի, ձախից` առաջինը): Նա այսօր արդեն 88 տարեկան է և հպարտությամբ է հիշում Վարպետի հետ հանդիպելու անմոռանալի օրը. «Լուր տարածվեց գյուղում, թե մեծ, շատ մեծ մարդ է գալիս Բերդաշեն, պետք է կոլտնտեսության գրասենյակը, գլխավոր փողոցները մաքուր պահել, որքան հնարավոր է պատշաճ ձևով դիմավորել ամբողջ Եվրոպան, գրեթե աշխարհը ոտի տակ տված այդ մարդուն: Եվ մի քանի օր հետո պարզվեց, որ այդ մարդը մեզ բոլորիս սիրելի բանաստեղծ Ավետիք Իսահակյանն է: Մեր ուրախությանը չափ չկար, մանավանդ, նրա ոտանավորներից մեկն էլ, մի շուշեցի` երգի էր վերածել, երգում էինք:

Եվ ահա Վարպետը Բերդաշենում է: Ցուպը ձեռքին, գեղեցիկ ու իմաստուն աչքերով մի մարդ էր, հայացքից բարություն էր թափվում, մեզ հետ այնպես էր խոսում, ասես հարյուր տարվա ծանոթներ լինեինք:

Երբ մեզ հարցրին, թե ինչ գիտենք Վարպետի գրվածքներից, ես իսկույն առաջ եկա, արտասանեցի գրողի «Մեծ հաղթանակի երգը» բանաստեղծությունը:

1948թիվն էր, պատերազմի կսկիծը դեռ թարմ էր: Արտասանությունս դուր եկավ Իսահակյանին: Զաքարն առաջարկեց պոետի հետ նկարվել: Խմբվեցինք նրա շուրջ: Ես կանգնեցի Վարպետի անպիջապես հետևում և անմահացանք»:

Ափսոս մեր գյուղում կարճ մնաց Իսահակյանը…

Գիրքը կազմել և առաջաբանը գրել է բանասիրական գիտությունների դոկտոր, պրոֆեսոր, իսահակյանագետ Ավիկ Իսահակյանը: Առաջաբանում նա խոսում է գրքի տպագրման շարժառիթի և անհրաժեշտության մասին, պարզաբանում Իսահակյանի` Արցախ գալու (1908-ին լրացել է Վարպետի Արցախ այցելելու 60-ամյակը) կարևորությունը: Դեռևս 1988թվականի աշնանն Ավիկ Իսահակյանը Երևանում հրատարակել է Իսահակյանի օրագրային այն գրառումները, որոնք արվել էին հենց Արցախում: Սեղմ տողերում երևում է «ստալինյան ռեժիմի» տակ ճնշվող արցախցու նկարագիրը: «Վարպետը և Արցախը» գիրքն առավել արժեքավոր է դառնում նաև նրանով, որ այնտեղ զետեղվել են մեծ գրողի Արցախում կատարած գրառումների ձեռագիր օրինակները:

«Շուշվա կոտորածը 1920թվին 22 մարտի» խորագրի տակ Իսահակյանի գրառմամբ տրված է Միրզա Տեր-Սարգսյանի (Միրսա) հիշատակարանից մի հատված, ուր նկարագրվում է 1920թ. Շուշիի կոտորածը, որի ժամանակ 6000 հայ է սպանվել, ավերվել են 40-ից ավելի հայկական գյուղեր:

Օրագրի յուրաքանչյուր տող ընթերցվում է խորը հուզմունքով, զգում ես մեծ հայրենասերի կարոտախառն տառապանքը. «Մարդկության, մեծ ազգերի, լուսավոր ազգերի աչքերի առաջ մի ողջ ժողովուրդ հայրենազրկվում է, հրեա է դառնում, բայց ոչ ոք ձեռք չբարձրացրեց կասեցնելու բարբարոսի հարվածները, դաժան գործը, միմիայն մղված էգոիստական, գազանային բնազդներից, հաշիվներից»:

Վարպետին խորապես վշտացրել է այն, որ Ստեփանակերտում ոչ մի հայերեն գիրք չի տպագրվում, անգամ չի հրատարակվում մի «ողորմելի թերթ», և «Լեռնային Ղարաբաղի ավտոնոմիան բացարձակ սուտ բան է»:

Գրքում Իսահակյանի ձեռագրերի արտատպությանը հաջորդում է անվանի բանաստեղծ ու մեծ հայրենասեր Բոգդան Ջանյանի «Վարպետն Արցախում» հուշը: Ջանյանն ամենուրք ուղեկցել է Վարպետին, տեսել այն ջերմությունն ու սերը, որով արցախցին դիմավորել է Իսահակյանին: Վարպետի Ղարաբաղ գալու լուրը տնից տուն մտավ, ամբողջ Ստեփանակերտը ոտքի վրա էր, ամբողջ քաղաքն ուզում էր մոտիկից տեսնել սիրելի պոետին, որը սրբի տեսք ուներ և իր ներկայությամբ պիտի սրբացներ ամենքին և ամեն ինչ:

Հրաչյա Բեգլարյանը գրի է առել արդեն 80-նն անց Տիգրան Գրիգորյանի` Իսահակյանի մասին պատմած հուշերը, որոնք ավելի շատ ափսոսանքի երանգներ ունեն, քան հպարտության: Կուսակցական գործիչը խղճի խայթով է խոստովանում, որ, լինելով մարզկոմի առաջին քարտուղար, չկարողացավ արժանավայել ընդունել մեծ բանաստեղծին և մեծ հային, ժամանակներն այդպիսին էին…

Բավականին խորն ընդհանրացումներ ունի Սերգեյ Սարինյանի «Ավետիք Իսահակյանի պոեմը» գիտական հոդվածը` Ավիկ Իսահակյանի «Ավետիք Իսահակյանի պոեմները» մենագրության մասին: Գիրքը, փաստորեն, բանաստեղծի պոեմների առաջին ամբողջական ուսումնասիրությունն է և, Ս. Սարինյանի բնորոշմամբ, «առավել նպատակային է հնչում հետազոտության գիտական դրվածքի փոստագրական և արխիվային նյութերի վրա»:

Արդի հայ գրականագիտական մտքի օրենսդիր ակադեմիկոսը խոսում է նաև «Ուստա Կարոյ» վեպի մասին` այն համարելով ազգային էպոս: «Ուստա Կարոն» հայտնի է իր մի շարք տարբերակներով (բազմատարբերակությամբ) և անավարտվածությամբ: Սարինյանը նախընտրում է առաջին տարբերակը, որը կատարյալ և հաջողված է` թե՛ ըստ ձևի, թե՛ սյուժեի փիլիսոփայական ավարտվածությամբ: Նա արժեքավոր դիտարկումներ ունի նաև վեպի գեղարվեստական առանձնահատկությունների մասին: Իսահակյանն ինքը վեպի առաջին տարբերակի շապիկի վրա զետեղել է Ալֆոնս Դոդեի «Ֆրանսիայում ամեն ոք ինչ-որ չափով Տարտայեն է» ասույթը` շարունակելով «Ամեն մի հայ փոքր-ինչ Ուստա Կարո է»: Սարինյանը նշվածների շարքում ավելացնում է Շառլ դը Կոստերի «Ուլենշպիգելի և Լամմե Գուդզակի արկածները» և Գոգոլի «Մեռած հոգիներ» վերնագրերի անունները: Սարինյանը Ուստա Կարոյին համարում է հավաքական կերպար, մեծ երևակայությամբ օժտված անհատականություն. «Տեղ կա, որ մի սուտ` հազար ղորթ արժե, էնպես լա՜վ, սիրուն ստեր կան, որ ես ողջ աշխարհքի հետ չեմ փոխե»:

Սարինյանն իրավացիորեն նկատել է, որ Իսահակյանի վեպի հիմնական գաղափարը «Հայկական հարցն» է, որի լուսաբանումը կարծես թե ամբողջությամբ չհաջողվեց, այդ պատճառով էլ Իսահակյանը վերամշակում է այն` կատարելով ոճական ու կառուցվածքային էական փոփոխություններ, «ընդլայնելով վեպի տարածաժամանակային հարաբերակցությունը»: Բայց, ցավոք, այդպես էլ անավարտ մնաց «Ուստա Կարոն», սակայն դա չխանգարեց, որ այն դառնա «գեղարվեստական մի անկրկնելի փորձ` ստեղծելու 19-20-րդ դդ. հայոց կյանքի էպոսը»:

«Ոսկեփրփուր ծիրանին ուսին» առինքնող խորագիրն է կրում Արցախի գրողների միության նախագահ Վարդան Հակոբյանի հոդվածը: Իսկական պոեզիան Վարդան Հակոբյանը համարում է հեռատեսությունը: Իսահակյանի պոեզիան բնորոշելու համար բավականին տեղին է այս որակումը: Իսահակյանի ձայնն իրոք լուսեղեն ու մարգարեական է: Բանաստեղծական մեջբերումներով Հակոբյանն ներկայացնում է Իսահակյան մտածողի և գեղագետի կերպարը, ցույց տալիս նրա անսպառ հայրենասիրությունն ու իմաստասիրությունը. «Իսահակյանը խոշոր և անընդգրկելի երևույթ է: Եվ նրան վերլուծել, մեկնել հնարավոր չէ ամենևին: Պարզապես պետք է կարդալ նրան: Ոչ թե կարդալ, այլ ապրել խորը, անհունորեն»:

Իսահակյանը եզակի էր նաև նրանով, որ խիզախեց շատ տարիներ առաջ` հայ գրողի համար «խստորեն արգելված» ժամանակներում, լինել Արցախում, որը նրա բնորոշմամբ «քաջերի օրրանն է».

Նեմրութա սարը հազար ակն ունի,

Հազարն էլ Մըշու դաշտն ի վար կերթա.

Մենակ Աղբյուրի աղբյուրը սրտի

Խեղճ ժողովրդի սրտի մեջ կերթա,

Ազատ օրերի, դալար օրերի

Ծարավ վաթանի սրտի մեջ կերթա…

Վարպետի հայդուկային երգերը կարծես աճել-բարձրացել են արցախյան գոյամարտի ռազմադաշտերում թափված մեր քաջորդիների արյան ծովերից:

Հոդվածում Հակոբյանը երգիծանքի թեթև շղարշով նկարագրում է նաև Զաքար Սուվարյանի ոդիսականը: Իշխանության անբարյացակամ վերաբերմունքից հետո Զաքարի ազգականներն ու բարեկամներն խուսափում էին նրանից, Սուվարյանի գրպանի փոքրիկ ռադիոընդունիչը նրանք համարում էին սովետի պետական գաղտնիքները Ամերիկային հաղորդելու լրտեսական սարք: Միայն համագյուղացի մեծատարիք մի կին, տեսնելով, որ Զաքարը ժամերով քայլում է դատարանի առաջ, հրավիրում է տուն և հյուրասիրում: Եվ կնոջ միամիտ հարցին, թե «Ամերիկայում էլ, արդյոք, ինչպես մեզ մոտ, էշեր կան», Զաքարը դառնացած պատասխանում է. «Էնտեղ մի էշ կար, վեր կացավ եկավ էստեղ»:

Գիրքը եզրափակվում է Սոկրատ Խանյանի «Հայդուկային պայքարի շեփորահարը» հոդվածով, որտեղ հեղինակը անդրադարձել է Իսահակյանի ֆիդայական պոեզիային, հայդուկային երգերին, որոնք Վարպետի քնարերգությանն ուրույն հմայք են տալիս: «Արցախ-Սյունյաց աշխարհը` քաջերի այդ օրրանը, որ միշտ բարձրագլուխ է եղել համատարած սրտկության մեջ. այդ անմատույց լեռներն ու դժվար կապանները, ուր թափառում է Դավիթ-Բեկի ոգին:

Հուսանք, որ նոր սերունդը կմեծանա ռազմական, մարտիկ, տղամարդ, հպարտ, հանդուգն, անվախ և գլուխը բարձր: Թշնամին միայն զարկողից կվախենա ու կպատկառի:

Մենք պարծենում ենք միայն մեր կուլտուրական հատկություններով, արհեստներով, շինարարությամբ, անցյալով, քրիստոնեությամբ:

Եվրոպական պետությունները միայն ֆիզիկական բռունցքի ուժն են հաշվի առնում:

Աչքերս լավ բանանք և չհավատանք սոխակների դայլայլներին»:

Տարիներ են անցել, իրականացել է Իսահակյանի նվիրական երազանքներից մեկը: Այսօր Արցախն ազատ ու անկախ է, և եթե Ուստա Կարոյի երևակայության կախարդական ուժով Վարպետը նորից այցելի Արցախ, կտեսնի մոխիրներից հառնող ու բարգավաճող Շուշին, նորոգված եկեղեցին, գեղեցիկ շենքերն ու մաքուր փողոցները, կլսի միայն հայերեն խոսք, հայերեն աղոթք ու երգ…

Եվ այդ երգերի մեջ իր մշտական տեղն ունի Իսահակյանի ստեղծածը…

Յուրաքանչյուր գյուղ ունի իր սրբավայրերը, ինչպես գեղատեսիլ լեռների փեշերին թառած իմ հայրենի Բերդաշենը` Աղջկաբերդ (ի դեպ, այն ճակատագրական նշանակություն ունեցավ Արցախի ինքնապաշտպանական մարտերի ժամանակ), Ծովեր, Նահատակ սար… Վերջինս, հնագետների վկայությամբ, ծագումով հեթանոսական է` Անահտա: Իր համար նվիրական դարձած այս սրբությունների շարքում բերդաշենցին հիշատակում է նաև մի անուն, որը առանձնակի շուք ու փայլ ունի: Մենք սիրում

Read More


Արիս ԱՐՍԵՆԻ | ԳՐԱՊԱՏՄԱԿԱՆ ԵՐԵՎՈՒՅԹՆԵՐԻ ՈՒՍՈՒՄՆԱՍԻՐՈՒՄ՝ ՀԱՄԸՆԴԳՐԿՈՒՆ ՊԱՐԶԱԲԱՆՈՒՄՆԵՐՈՎ

Զինաիդա Առաքելյան-Բալայանը բանաստեղծությամբ մտավ գրական-գիտական աշխարհ։ Տպագրված առաջին գիրքն էլ բանաստեղծությունների ժողովածու էր՝ «Շառավիղեալն» (1995 թ.) խորագրով, երկրորդը՝ «Վիրակապ չհանդուրժող թևը» (2003 թ.)՝ պատմվածքների։ Երրորդ գրքից բացազատվեց գրականագիտական, քննավերլուծական վաղուց արդեն ի հայտ եկած առանձնահատկությունն ու լիովին ամրապնդեց դիրքերը։

Կարծում եմ, ընթերցողը ծանոթ է Զ. Առաքելյան-Բալայանի ոչ միայն գիտական, այլև գեղարվեստական ստեղծագործողի կերպարին, ուստի, չծանրանալով գեղարվեստական ստեղծագործությունների վերլուծության վրա, ուզում եմ միանգամից անցնել հեղինակի գրականագիտական, քննավերլուծական գործերին։

2004 թվականին էր, երբ ընթերցողի սեղանին դրեց «Արցախը 19-րդ դարի գրականության մեջ և մշակույթում» ուսումնասիրության առաջին գիրքը, որը հանդիսանում է Պլատոն Զուբովի «Ղարաբաղի աստղագետը» պատմավեպի պատմաբանասիրական քննական տեսությունը։

Ռուս հայտնի հեղինակի 1830-ին Մոսկվայում հրատարակված այդ պատմավեպը, որը հայ ընթերցողի սեփականությունն է դարձել դեռևս 1882-ին, Րաֆֆու թարգմանությամբ, ծանոթագրություններով ու ծավալուն առաջաբանով, Զինաիդա Առաքելյան-Բալայանը պատմաբանասիրական քննական վերլուծության է ենթարկում՝ «քննական զուգորդումներով բացահայտելով պատմական երկին հատուկ ժանրային ինքնատիպ միտումները, կերպարային, սյուժետային, պատմական իրողությունների ներդաշնակությունն ու գեղարվեստականացման հնարքները»։

Հայտնի է, որ ռուս հեղինակի նշված գործը ներկայացնում է Արցախի պատմության կարևորագույն շրջաններից մեկը, թերևս՝ ամենակարևորը, քանի որ այն առնչվում է այնպիսի հանգամանքների հետ, ինչպիսիք են պետականության էանիշ հանդիսացող մելիքությունների գործունեությունը, հայկական վաղնջական Շուշի բերդաքաղաքի՝ օտար տարրի կողմից տնօրինումն ու, ինչու՝ չէ, նաև, իբր, նրանց կողմից հիմնադրված լինելու հանգամանքը։

Պլատոն Զուբովը կարողացել է հավաստիորեն ներկայացնել տվյալ ժամանակաշրջանի արցախահայ կյանքը։ Պատմավիպասան Րաֆֆու բնորոշմամբ՝ «արևելյան կենաքը նկարված է իր պարզ, նահապետական գույներով» և «բաւական ճիշտ կերպարով պատկերացնում է մեզ այն աղէտալի հանգամանքները, որոնք Ղարաբաղի հայկական իշխանութիւնների քայքայման և անկման պատճառը դարձան»։

Նպատակ ունենալով՝ վանել մոռացության շղարշը պրոֆեսոր Պ. Զուբովի հայտնի գործից, որին Րաֆֆուց հետո ոչ-ոք այլևս չանդրադարձավ, Զինաիդա Առաքելյան-Բալայանը համակողմանի վերլուծության է ենթարկում այն, առաջնային ասպեկտ համարելով հայախոսական-արցախախոսական քաղաքական կշռույթի հակվածությունը, արցախագիտության վերաբերյալ մշակվող գաղափարակարգը, պատմավեպի հեղինակի ընդգծված ներքին համակրանքը արցախահայության նկատմամբ, և, ինչու չէ՝ նաև քննվող ժամանակաշրջանը, որը որքան բարդ էր ու հակասական, նույնքան էլ հերոսական էր ու հայրենասիրության ոգով տոգորված։

Զինաիդա Առաքելյան-Բալայանի ուսումնասիրությունը կատարված է լայն պատմաաշխարհագրական, հասարակական-քաղաքական, էթնիկ-ազգագրական, գրական-գիտական հարաբերություններ-առնչությունների լույսի ներքո, և միանգամայն հասկանալի է ակադեմիկոս Սերգեյ Սարինյանը, երբ ասում է. «Ինձ պարզապես զարմացրեց հսկայական այն աշխատանքը, որ կատարել է Զինաիդա Բալայանը «Ղարաբաղի աստղագետը» պատմավեպի հետ առնչվող բոլոր հարցերի, փակագծերի ու պատմական հղումների բացահայտման ուղղությամբ»։

««Զուբովի վեպը Զինաիդա Բալայանը քննաբանում է բնագրագիտական լայն առնչությունների մեջ, ստեղծելով պատմաբանասիրական մի ուսումնասիրություն, որը թեմայի ընդհանուր կառուցվածքի մաս լինելով հանդերձ, ունի ամբողջական ու վերջավորված գիտադրույթ։ Հեղինակը բացահայտում է բազմաթիվ նորահայտ էջեր գրողի կենսագրության, վեպի ստեղծագործական պատմության, ինչպես նաև՝ մելիքությունների փոխհարաբերությունների ու երկրամասի ներքաղաքական իրադարձությունների վերաբերյալ»,- գրախոսելով գիրքը՝ գրել է Ս. Սարինյանը, միաժամանակ՝ ավելացնելով, որ աշխատանքն, իրոք, կատարված է աղբյուրագիտական հմտությամբ և գիտական լուրջ արժեք է ներկայացնում։

Լինելով Պ. Զուբովի պատմավեպի առաջին ընդգրկուն ու համապարփակ քննախոսը (Րաֆֆու հայտնի առաջաբանից հետո), ուսումնասիրության հեղինակը կարողացել է իրականցնել իր առջև դրված խնդիրը՝ ներկայացնել քննախոսվող ժամանակաշրջանի Արցախի իրական պատկերը, համակարգել պատմավեպի սյուժեն, կերպարները։ Ուսումնասիրության մեջ համակողմանի քննավերլուծության են ենթարկվել պատմավեպի հիմնական գործող հերոսների (մելիք Շահնազար 2-րդ, աստղագետ Հասան, մելիք Ջումշուդ, Սալիհա, մելիք Հյուսեին, Փանահ խան) կերպարները, տրվել են նրանց իրական կերպավորումները։ Եվ, ինչպես գրքի խմբագիր և գրախոս, պատմական գիտությունների թեկնածու, դոցենտ Վահրամ Բալայանն է նկատում, Զ. Առաքելյան-Բալայանը «…քննության առարկա դարձնելով նմանօրինակ հակասական մի ժամանակահատված, տարիների երկարատև պրպտումների և որոնումների շնորհիվ ընթերցողի սեղանին է դրել արժեքավոր մի գործ՝ պատմաբանասիրական ուսումնասիրություն։ Աշխատության մեջ նախանձելի բծախնդրությամբ հեղինակը հետամուտ է եղել ժամանակագրությանը։ Ամեն մի նշանավոր անձի՝ մելիքի գահակալությունն աշխատել է որոշել ժամանակագրությամբ»։ Հետաքրքիր է նաև Վ. Բալայանի հետևությունը, համոզմունքն առ այն, որ պատմությունը ուսումնասիրության հեղինակի համար ոչ թե սոսկ անցքերի դասավորություն է, «այլ մի գիրք, որտեղ իրադարձությունները պետք է լուսաբանված լինեն, անձերը՝ գնահատված, մի գիրք, որն ընթերցողին պետք է ուղեցույց լինի կյանքի մեջ, առաջնորդելով նրան դեպի առաքինություն և հայրենասիրություն»։

Համապարփակ է ասված և լիովին ներկայացնում է հեղինակի գործը։

Ավելացնենք միայն, որ գիրքը լրացված է հավելվածներով (վավերագրեր, նամակներ, վկայություններ, լուսանկարներ, այլ փաստաթղթերի լուսապատճեններ) և ծանոթագրություններով։ Հեղինակն օգտագործել է թեմայի հետ առնչվող բոլոր սկզբնաղբյուրներն ու քննական-տեսական գրականությունը, պարբերական մամուլ, արխիվներ։

Ուսումնասիրության հասցեագրման շրջանակը ևս բավականին լայն է (արցախագիտությամբ զբաղվող բանասերներ ու պատմաբաններ, ազգագրագետներ ու մշակութաբաններ, ուսանողներ ու… պարզապես՝ ընթերցողներ)։

«Մեսրոպ Մաշտոց երևույթը և հայոց ազգային գաղափարաբանության բարդույթը» աշխատությունը գիտամեթոդական ձեռնարկ-ուսումնասիրություն է հանրակրթական դպրոցների աշակերտների և բուհերի ուսանողների համար, տպագրվել է Ստեփանակերտի «Սոնա» գրահրատարակչության կողմից, 2006-ին։

Զինաիդա Առաքելյան-Բալայանն այս գործով փորձել է ներկայացնել նախ այն դրդապատճառները, որոնք ստիպել են Մեսրոպ Մաշտոցին՝ ծավալել «բուռն ու բազմաշերտ գործունեություն», որի հիմնական առանցքն ազգային գաղափարաբանությունն է, ինչպես նաև՝ քրիստոնյա ազգերի՝ մեկ միասնական գաղափարի շուրջ համախմբումը։

Թերևս ազգային պետություն չունեցող ժողովրդի համար կորստարար երևույթ էր հունական, բյուզանդական, պարսկական ազդեցությունների ոլորտում մնալը։ Ուստի, ժամանակի անհրաժեշտությունը մնում էր ազգային գաղափարաբանական էանիշների երևան հանումը։ Ինչպե՞ս կարող էր ժողովուրդը որպես ազգ գոյատևել առանց ազգային դիմագծի, իսկ ինչպե՞ս պահպանել ազգային դիմագիծն՝ առանց ազգային էանիշների։ Եվ, ահա, մտահղացումը ազգային գրերի գյուտի, որ գտնվեց ժամանակին, անհրաժեշտ էր իրագործել անհապաղ, այլապես՝ հապաղումը կարող էր կործանարար լինել։

Մեսրոպ Մաշտոց երևույթի և հայոց ազգային գաղափարաբանության բարդույթի համադրմանն ու գիտական վերլուծմանը զուգահեռ՝ Զ. Առաքելյան-Բալայանը ներկայացնում է Մեսրոպ Մաշտոցի կերպարի քննման, ուսուցման, ինչպես նաև՝ գնահատման ժամանակակից մեկնաբանությունը։

«Կան երեւույթներ,- գրում է հեղինակը,- որոնց ցոլացումը պատմության մեջ դառնում է ժամանակագիր, ժամանակացուց, որոնք նշանավորում են հասարակության առաջընթացը, գյուտելու մեջ գծելով հասարակականի, քաղաքականի, մշակույթի՝ ազգագրության, կրթության, դպրության (գրական այլևայլ ժանրատեսակներ), գոյատևումի օղակները, ամբողջության մեջ ամփոփելով հեղաշրջումի, հեղափոխականության բարդույթը…»։

Մեսրոպ Մաշտոցն, իրոք, այդպիսի մի երևույթ էր, որ այնպես պարզ և համակողմանիորեն ուսումնասիրվել է ուսումնասիրողի կողմից։

2006 թվականին լույս ընծայված «Սերգեյ Սարինյանի քննահամակարգը» գրքի հանձնարարականը հուշում է, որ «ուսումնասիրության մեջ առաջին անգամ մեկնության և գնահատման են ներկայացված հայ գրաքննադատական ակադեմիական դպրոցի կարկառուն և նորարար ներկայացուցչի, գրականության պատմաբանի, տեսաբան-քննադատի, մեթոդաբան-մանկավարժի՝ ՀՀ ԳԱԱ ակադեմիկոս Ս. Ն. Սարինյանի քննահամակարգի սահմանները»։

Արդիական մեթոդական հրատապ հնչողություն ունեցող ուսումնասիրությունը հասցեագրված է ինչպես գիտությամբ զբաղվողներին և ուսանողությանը, այնպես էլ՝ ընթերցողական լայն շրջանակներին։

Դեռևս ժամանակին Պարույր Սևակն է «հասկացել», որ «Ս. Սարինյանի հետ մրցել ցանկացողը առնվազն պետք է շատ զգույշ լինի» և խոստովանել, որ չի կարողանում որսալ նրա բնույթը, «ինքն է ու իր սիստեմը»։ Պարույրսևակյան հիանալի բնորոշմամբ՝ «Ս. Սարինյանի լեզուն գիտական է և կուռ, բնորոշումները՝ դիպուկ»։

Զ. Առաքելյան-Բալայանն էլ՝ իր հերթին փորձելով պարզաբանել-ներկայացնել ակադեմիկոսի քննահամակարգը, բացահայտում է նրա նորարարական խիզախումները, գրականության որոշակի ընդհանրությունների՝ գիտականության բերելը, փորձում պատասխանել այն հարցին, թե «ո՞վ է Ս. Սարինյանը՝ ժամանակաչափակիր ու չափախախտ, չափադիր անհատականությունը» և կետ առ կետ վերլուծում նրա՝ որպես գիտնականի, «մտախառնվածքային գծակիր» ֆենոմենի, կրթական-մանկավարժական-մշակութային, հասարակական-քաղաքական գործչի կերպարը։ Հետազոտողին հաջողվել է համակողմանի ուսումնասիրության արդյունքում ստանալ իր հարցի պատասխանը և հասցնել ընթերցողին։

Հետազոտության մեջ ընթերցողի առաջ պարզորոշ դիմագծվում է բազմաշերտ մտածողությամբ ու բազմաբնույթ «հերքում-եղծումի անողոք, անկասելի ուժով առլեցուն ու թրծված» տեսաբանի ոգեղենն ու տեսլականը։

Գրքում տեղ են գտել նաև Ս. Սարինյանի՝ գրականության հարցերին ու ազգային գաղափարաբանությանը վերաբերող մի շարք ասույթներ, ինչպես նաև՝ գրականության գործիչների՝ Ս. Սարինյանի մասին արված բազմաթիվ հեղինակավոր կարծիքներ, լուսանկարներ։

Մնում է հուսալ, որ «Արցախը 19-րդ դարի գրականության մեջ և մշակույթում» ուսումնասիրության հաջորդ երեք գրքերի («Արցախը Րաֆֆու պատմաբանասիրափիլիսոփայական քննահամակարգում», «Խամսայի մելիքությունները», «Ռուզան») տպագրության գործը ևս շատ չի ուշանա, ժամանակին ընթերցողին կհասնեն նաև նրա մյուս պրպտումները գրականագիտության ոլորտում։

Զինաիդա Առաքելյան-Բալայանը բանաստեղծությամբ մտավ գրական-գիտական աշխարհ։ Տպագրված առաջին գիրքն էլ բանաստեղծությունների ժողովածու էր՝ «Շառավիղեալն» (1995 թ.) խորագրով, երկրորդը՝ «Վիրակապ չհանդուրժող թևը» (2003 թ.)՝ պատմվածքների։ Երրորդ գրքից բացազատվեց գրականագիտական, քննավերլուծական վաղուց արդեն ի հայտ եկած առանձնահատկությունն ու լիովին ամրապնդեց դիրքերը։ Կարծում եմ, ընթերցողը ծանոթ է Զ. Առաքելյան-Բալայանի ոչ միայն գիտական, այլև գեղարվեստական ստեղծագործողի կերպարին, ուստի, չծանրանալով

Read More


Արտաշես Ղահրիյան | Փոխել պետք է

/Կարծիք/

Երկրորդ անգամ եմ անդրադառնում սույն մտքին (առաջինը տարիներ առաջ, «ԼՂ հանրապետություն» թերթում)` համոզված, որ այն այսօր էլ հրատապ է, և եթե մենք կյանքի չկոչենք, գալիք սերունդն անելու է հաստատապես, քանզի նա ինքն իրեն հարցնելու և տարակուսելու է. ինչու՞ է մեր մայրաքաղաքը կրում Ստեփանակերտ անունը, պատմականորեն և տրամաբանորեն ո՞ր հիմնավորմամբ: Գրեթե կրկնելով հին առաջարկություն, փորձեմ համոզել հետևյալում: Այո, կոմունիստական կուսակցության ականավոր գործիչ Ստեփան Շահումյանը մեծ հեղինակություն էր վայելում, հատկապես Բաքվի կոմունայի կազմակերպմամբ, որը խորհրդային պետության ամուր հենարանն էր լինելու Այսրկովկասում և զրկելու էր օտարերկրյա հավակնությանը Բաքվի նավթից: Այս նկատառումով էր Լենինն իր հիացմունքը հայտնում նրա հաստատակամ գործելաոճից, ինչի վերջնական արդյունքը լինելու էր Ադրբեջան պետության ստեղծումը` իրականում համաթուրանական պատվարը, ուր էլ 1920-ին գումարվեց արևելքի այսպես կոչված` ճնշված ժողովուրդների ժողովը (Լենինի նախաձեռնությամբ) և ուր թուրք-սիոնիստական հավակնություններին տոն էին տալիս Զինաևը և երիտթուրք Էնվերն ու նմանատիպ գործիչները, որոնց բոլոր կրքոտ ելույթները հիմնականում հետագայում, երբ երկրի ղեկը զավթեց Ստալինը, գիտենք բոլորս: Շահումյանի փայփայած գաղափարը, եթե այն իրականում գոյություն էլ ուներ, դեռ այն ժամանակ նետվեց պատմության աղբարկղ, ինքն էլ չգնդակահարվեր, միևնույն է, զոհն էր դառնալու ստալինյան բռնությունների, որոնց չէր մերվելու: Ասելիքս սակայն այլ բացատրություն է. տիրելով երկրին` Ստալինն ամենից առավել էր զգում կարիքը համերաշխ հասարակության` իր իշխանապետությունը պահպանելու նկատառումով: Եվ 26 կոմիսարների գործը հերոսապսակով զարդարվեց մեր խառնակ երկրամասում «ինտեռնացիոնալ եղբայրություն» հաստատելու համար, քանի որ այդտեղ էին թաղված տիրակալի բազմաթիվ մեղքերը` տարածքային և այլն: Ստվերի տակ թողնելով ավելի կարկառուներին (Ավագյան և այլք), սրբացվեց տարազգի I քառյակը` (Շահումյանին հավասար` Ջխարիձեն, Ազիզբեկովը, Ֆիոլետովը), որի հանրահայտ մերկուրովյան քանդակն էլ սրբապղծվեց Ալիևի ձեռքով, իսկ այսօր գոյություն էլ չունի: Այս է Շահումյանի գործի վաճխանը: Ի՞նչ եմ ուզում ասել. արդյո՞ք մեր քաղաքին մերվում է թեկուզև նշանավոր բոլշևիկի անունը: Նա՞ է կերտել այն, ունեցե՞լ է որևէ առնչության կերտմանը: Շահումյան և Ղարաբաղ-ոչ մի կապ ու հիշատակություն այդ առնչության: Նա երբևէ չի եղել այստեղ: Ազգերի ինքնորոշման վերաբերյալ դատողություններում նա իր ազգային խնդիրները չի արծարծում, լենինյան դրույթներն է պաշտպանում և վերջ: Մեզ քաջ հայտնի է ռուս բանաստեղծ Ս.Գորոդեցկու ասես մեր հոգուց բխած հոդվածը` Ղարաբաղի ճակատագրի ցավով առլեցուն: Ո՞նց է, որ Շահումյանը չէր ապրում այդ ցավով: Չէ՞ որ իր սերնդակիցները կենաց-մահու կռվի մեջ էին թուրքական բռնապետությունից Հայաստանն ու Ղարաբաղը ազատագրելու մտահոգությամբ: Ժնևում նա հաճախում էր «Դրոշակի» խմբագրություն և, ինչպես վկայում է թերթի խմբագիր Միքայել Վանանդյանը, զրույցի բռնվում դաշնակցության ղեկավարների հետ, ովքեր նրան հեգնանքով հիշեցնում էին իր բռնած ուղու անհեթեթությունը, սակայն լենինյան գործիչը միշը մնում էր անդրդվելի: Ահա, ինչո՞վ է իմաստավորվում Ստեփանակերտ անվանումը, հանոն նրա ո՞ր ծառայության իր ժողովրդին: Դա դեռ քիչ էր, նորաստեղծ շրջանն էլ կոչվեց Շահումյան, երբ մայրաքաղաքի կենտրոնում նրա արձանն է, իր անվամբ մարզադաշտը և այլն: Ռուսաստանում և հետխորհրդային մյուս հանրապետություններում վաղուց վերականգնվելու են բազմաթիվ մեծ ու փոքր քաղաք-բնակավայրերի նախկին անունները, ժամանակը չի՞ մենք էլ վերանայենք մերը, ո՞վ է մեր ձեռքը բռնում: Եվ ինչքան շուտ արվի դա, այնքան էլ շուտ կհնչի ժողովրդի բերանում: Գուցե ոմանք առարկեն` մնա ղարաբաղյան խնդրի կարգավորումից հետո: Ընդհակառակը, քաղաքը վերանվանելով` կցուցադրենք մեր վճռականությունը մեր ներքին գործում, ի հեճուկս մեր երկրին հավակնողի մաղձոտ չարության:

Ստեփանակերտ-նաև երկար ու ոչ հնչեղ, սազ էլ չի գալիս բանաստեղծության տողին կամ երգի սահուն հնչողությանը: Նոր անունը դժվար հորինելի չէ, այն կծնվի հասարակության համաձայնությամբ: Գիտեմ, որ միակ դժվար հաղթահարելին լինելու է ստեփանակերտցիների (մանավանդ հին) կարոտախտն իրենց մեջ արմատավորվածին, և նրանք հեշտ չես համոզվելու սույն առաջարկությանը: Անցյալ դարի վաթսունականներին բրազիլացի ճարտարապետը նախագծից նոր մայրաքաղաքը, և այն կառուցվեց երկրի ուղիղ կենտրոնում, հենց պետության անվանմամբ` Բրազիլիա, քանի որ Ռիո դե Ժանեյրոն ծայրամաս էր, հեռու մնացած տարածքներից: Մենք էլ կարող ենք ընտրել Արցախ մայրաքաղաքային անունը, աշխարհում նման օրինակներ կան: Բացի այդ, ճանապարհ կհարթվի դեպի վերջնական` Արցախի Հանրապետության (ոչ ԼՂՀ) գոյությունը պարագայում: Եթե անհրաժեշտ է քաղաքին շնորհել ժողովրդի մեծ զավակի անուն` այն ունենք: Ղարաբաղը, Շուշին ն առաջադրել ամենամեծ հայ պետականորեն մտածող գործչին` Արամ Մանուկյանին, ում ենք պարտական այսօրվա Հայաստան պետության (որի մասն է Արցախը) գոյության համար, նրան, ով կերտելով Վանի նահանգապետությունը` երջանկացած ասում էր` ես հիմա նույնքան վանեցի եմ, ինչքան` ղարաբաղցի, հետևապես` այս անվանումը. Արամավան-հայեցի, հնչեղ, գեղեցիկ: Կարելի է ուրիշ անուններ էլ հայթայթել Արցախի պատմության ընդերքից, ցանկալին կգտնվի: Միայն թե չկաշկանդվենք տարածության բավիղներում ու մնանք անարդյունք վերջնահաշվում: Կարծում եմ Արցախ անվանումը մյուս բոլորից առավել աշխարհին կցուցադրի երկրամասի հայկականությունը վերջնական ժամանակներից, ինչի հանդեպ անզոր կմնա երեկվա քոչվոր-եկվորականից սերված «պատմաբան» բունիաթովականը, հայոց արևելից կողմանց պատմության ու մշակութային արժեքների պատմաբան-գողը:

/Կարծիք/ Երկրորդ անգամ եմ անդրադառնում սույն մտքին (առաջինը տարիներ առաջ, «ԼՂ հանրապետություն» թերթում)` համոզված, որ այն այսօր էլ հրատապ է, և եթե մենք կյանքի չկոչենք, գալիք սերունդն անելու է հաստատապես, քանզի նա ինքն իրեն հարցնելու և տարակուսելու է. ինչու՞ է մեր մայրաքաղաքը կրում Ստեփանակերտ անունը, պատմականորեն և տրամաբանորեն ո՞ր հիմնավորմամբ: Գրեթե կրկնելով հին առաջարկություն, փորձեմ

Read More