Վարդան Հակոբյան / Վազգեն Սարգսյան (Ծննդյան 60-ամյակի առթիվ)

Նա պիտի այսօր այստեղ լիներ, այս դահլիճում, այս բեմի վրա, հոբելյարի գահաթոռին, և պիտի բեմը հեղեղվեր ծաղիկներով, դահլիճը ծափողջուններով ու մենք մեզ կարևորեինք նրա ձեռքսեղմումին արժանանալով…Եվ առաջինը պիտի նրա հետ ողջագուրվեին նրա գրչակիցներն ու զինակիցները, հրամանատարները, հերոսական գեներալները: Ես մեծ ուշադրությամբ ու բավականությամբ լսեցի քիչ առաջ նրա գործի արժանավոր շարունակողներից մեկի խոսքը` Արցախի պաշտպանության բանակի հրամանատարի խոսքը, և մեզ համար, ազգի համար մխիթարանք է, որ ինչպես ասում են, մեր ժողովրդի հերոսականության գենը շարունակական է…Ասել է թե` Վազգենը միշտ մեզ հետ է:

Հայի ճակատագիրը ու նրա երազը ե՞րբ չեն եղել հակոտնյա… Մենք ստիպված ենք միշտ մեր երազին հասնել միայն հեքիաթի օրենքներով՝ անհավասար կռվում գլխատելով հազարագլխանի դևերին… Այդպես եղավ և Վազգեն Սարգսյանի պարագայում:

Պատերազմը մեզանից, մեր գրականությունից խլեց մեր լավագույն գրողներից մեկին… Նա, ով ընտրել էր բառը, այնպես եղավ, որ դարձավ զորական, զենքի մարդ: Նա, ինչպես Հրանտ Մաթևոսյանն է ասել, դարձավ «իր ժամանակի ու տարածության տիրակալը» և ազգի հերոսության առասպելականությունը դարձրեց իրական:

Սարոյանն ասել է՝ ես կսիրեմ հայոց պատերազմները… Կսիրե, քանի որ նրանք փրկարար են, բայց դա ասել է, երևի, ճարահատյալ, որովհետև մենք դատապարտված ենք ճակատագրով… մշտապես նման պատերազմների մեջ լինել:

Առաջին անգամ Վազգենին հանդիպել եմ «Գարունի» խմբագրությունում… Ընդհանուր բաժնի հետ գործ կար, հերթ էր, հենց երևաց Վազգենը՝ սլացիկ ու ձիգ հասակով, մի սեւ պլաշ հագին, աղջիկները միանգամից իրարով անցան, ողջագուրվեցին, չէ՝ որ Վազգենը «Գարունի» աշխատող էր դրանից առաջ: …Ստիպված ու մի կողմ քաշված սպասեցի մի քանի րոպե, ապա դիմեցի բաժնի վարչուհուն. «Ներեցեք, ես ուշանում եմ»… Հանկարծ Վազգենը դիմեց աղջիկներին՝ նայելով ինձ. «Նախ իր հետ վերջացրեք, երևի Արցախ է մեկնում»… Եվ ես նայեցի Վազգենին, չէի ճանաչում, բայց դեմքը ծանոթ էր, մոտեցա ու ձեռքը սեղմեցի: Դա մեր առաջին հանդիպումն էր ու ծանոթությունը:

Հետո, Արցախյան շարժման սկիզբն էր, մտերմացանք …Հանդիպումներ շատ եղան՝ ՀԳՄ-ում, Ստեփանակերտում… Երբ Արցախ էր գալիս, գրողների միությունում էր լինում անպայման, գրչակից ընկերների շրջանում:

Վազգենը եզակի գրող է, որի բառը բացառիկ գործառնական է, խիստ ֆունկցիոնալ, գործնական:

«Դրախտ ես դու, դրախտ, Փառանձեմ», «Հայրը», «Աշուն. հայկական բակ» եւ մյուս պատվածքներն ու «Հացի փորձություն» վիպակը այսօր էլ չեն կորցնում իրենց թարմությունն ու արվեստի հմայքը, հնչում են խիստ արդիական: Մանավանդ՝ առինքնող ու խիստ հավաստի են, ժողովրդական պատումի պես համոզիչ են նրա խոսքն ու ոճը: Իր ամեն բառում Վազգենը Վազգենն է:

Անկրկնելի:

Անշփոթելի:

Վազգեն Սարգսյանի փիլիսոփայական մտքերը խորություն ու խորհրդավորություն են տալիս նրա բառին…

Ահավասիկ՝ յուրաքանչյուր ժողովուրդ լինի 3 միլիոնանոց, թե 300 միլիոնանոց, միշտ իր միջից կարող է հանել այնքան մարդ, որոնք կարող են երկիրը պահպանել:

Վազգենը մի անգամ Ծաղկաձորում, գրական խորհրդակցության ընթացքում, ելույթ ունեցավ ու այսպիսի մի միտք ասաց՝ շատ հակիրճ. «Իսկական գրողը նա է, ով կարողանում է գրել իր «Ալպիական մանուշակը»: Իհարկե շատ գրողներ պիտի նախանձեին նրան, քանի որ նա իր «Ալպիական մանուշակը», ստեղծեց ոչ թե սպիտակ թղթի վրա՝ գրչով, այլ արյամբ հեղեղված ռազմադաշտում: Վազգենը հայ քաջազունների հետ արարեց մեր ժողովրդի մեծագույն հաղթանակը… Ահա թե որն է նրա գլուխգործոցը:

Վերջին անգամ Վազգենին տեսա Սարդարապատում՝ 99-ի եղեռնական աշնանը, նրա աչքերում, տոնական այդ օրը, ուրախության տակ պահված դաժան թախիծ տեսա, չարենցյան թախիծ… Ես լավ գիտեի Վազգենին… Բայց անթարգմանելի էր նրա ապրումը:

Մեծ խորհուրդ կա, անշուշտ, նրանում, որ Սպարապետի կոչումը նրան հասավ, կարելի է ասել, Նժդեհի «ձեռքից», որովհետեւ նա էր Վազգենից առաջ մեր վերջին Սպարապետը:

Եվ նա նույնպես գրող էր ու փիլիսոփա:

Աստված մեզ տվել է ամենանենգ թշնամին, բայց և տվել է նրան հաղթելու հնարը: Այսինքն՝ Վազգենի նման հերոսներ: Վազգենը էն գլխից գնում էր Ամենայն հայոց բանաստեղծի հետքերով, բայց դարձավ… Ամենայն հայոց սպարապետ: Ցավոք, ինչպես ցույց է տալիս մեր դարերի պատմությունը, պատերազմներն իրենց հետ, թոհուբոհի խառնակ իրավիճակներում, բերում են նաև չափազանց ծանր ու խիստ քստմնելի երեւույթներ, որոնցից ամենահավորը նենգամիտ թույլերի ու վախկոտների կողմից Աստծո նշանն իրենց ճակատին կրող տղաներին շարքից հանելն է… Եղեռնական այդ գիշերը ես խորը ցավով, սրտի կսկիծով ու զայրույթով գրեցի Վազգենին նվիրված այս տողերը:

ԵՂԵՐԵՐԳ

Վազգեն Սպարապետին

Մենք մեր կողից սուր ենք կռում,

Տանում ու մեր սիրտը խրում,

Տարվում ցավով օտարների,

Մատնում մեզ նոր վթարների.

-Տե՛ր, մեզանի՛ց դու փրկիր մեզ:

Ոսոխի դեմ մենք կանգ չառանք,

Դավթի սրով զարկինք, անցանք:

Մեր գայլն անգամ` չորսաչքանի,

Թուրքը ինչ է, որ ինչ անի.

-Տե՛ր, մեզանի՛ց դու փրկիր մեզ:

Իրար հանդեպ` խիստ ոխակալ,

Հոծ խմբերով ամբոխական,

Երամ-երամ, շարան-շարան

Մեզ քաշում ենք կառափնարան.

-Տե՛ր, մեզանի՛ց դու փրկիր մեզ:

Թումանյանն ասում է մենք ներսից ենք փչացած, մեր փրկությունը ներսից պիտի գա:

Վերջացնեմ:

Մեր հանդիպումների ժամանակ զրույցների թեման շատ լայն էր լինում, իրար հետ սիրտ էինք բացում, խոսում ամեն ինչից: Իսկ Վազգենը գերազնիվ, անմիջական, չափազանց անկեղծ ու ճշտախոս մարդ էր: Մի օր խոսեց ֆրանսիացի մեծ մտածող, քաղաքական, ռազմական գործիչ Շառլ դը Գոլի մասին ու հարցրեց ինձ.

– Գիտե՞ս ինչ է ասել՝ եթե ուզում ես անհաղթելի լինել մրցակիցներիդ մեջ, ընտրիր ամենադժվար ճանապարհը…

Ինչո՞ւ սա հիշեցի…

Վազգեն Սարգսյանն ընտրել է ամենադժվարին, ամենաանանձնական ու ամենահերոսական ճանապարհը… Սիրելի Սպարապետ… ընդունիր արցախյան ալպիական ծաղիկների, բոլորիս խոնարհումն ու մեր սրտագին շնորհավորանքները…

Շնորհակալություն, որ դու կաս:

Շնորհակալություն, որ դու միշտ լինելու ես:

«Եղիցի լույս»

Թիվ 2 (192) 2019

Նա պիտի այսօր այստեղ լիներ, այս դահլիճում, այս բեմի վրա, հոբելյարի գահաթոռին, և պիտի բեմը հեղեղվեր ծաղիկներով, դահլիճը ծափողջուններով ու մենք մեզ կարևորեինք նրա ձեռքսեղմումին արժանանալով…Եվ առաջինը պիտի նրա հետ ողջագուրվեին նրա գրչակիցներն ու զինակիցները, հրամանատարները, հերոսական գեներալները: Ես մեծ ուշադրությամբ ու բավականությամբ լսեցի քիչ առաջ նրա գործի արժանավոր շարունակողներից մեկի խոսքը` Արցախի պաշտպանության բանակի

Read More


Արտաշես Ղահրիյան/Թումանյանն ամենուր է

Օրերս ընթերցում էի Հրանտ Մաթևոսյանի նոր լույս տեսած «Տախը» վեպը, որն ընդգրկում է գրողի մանկությունից մինչև թումանյանական ժամանակների Լոռվա աշխարհի բնության ու ժողովրդական կյանքի համայնապատկերը՝ ողջը մաթևոսյանական գեղարվեստական ընկալմամբ ու շնչավորմամբ: Սա հիշում եմ, որ ասեմ արձակագիրը իր հայրենիքի տարեգրությունը կերտելիս անվերջ դեմ է առնում Հովհաննես Թումանյան երևույթին՝ զարմանալով, որ «Տնաշենի Հովհաննես Թումանյանն ամեն տեղ ինքն է»: Ասել է, թե մեծ Լոռեցին ձուլված է իր երկրին: Կա, չէ՞, Մաթևոսյանի մի այլ խորունկ դիտումը՝ «Թումանյանով մենք կանք, առանց Թումանյանի մենք չկանք»: Դեռ պատանյակ` դպրոցական նստարանին՝ նա գրեց իր սիրո զգացման առաջին տողերը երևի համադասարանցի աղջնակին՝ «Հոգուս, Սրտիս կտորը» թումանյանական թաթախմամբ, որն էլ փոխանցվել է մատաղ հոգիներին իր 150-ից 130 տարիների ընթացքում: Թումանյանն սկսվել է այդ անպաճույճ ոտանավորից: Հայրենի մաքուր ակունքներից ու երկնային ոլորտներից է հյուսվել նրա հոգեաշխարհը: Նա ամեն ինչ է ընկալել ու իմաստավորել հանուն Մարդ-Աստծո: Չգիտեմ` ում հետ համադրեմ նրան՝ այլ մի ժողովրդի նույնարժեք մեծության, կա՞-չկա՞ վերջինը իրեն համադրվելի, բայց ո՞վ է այդքան խոր թափանցում մանկան աշխարհը, ո՞վ իր ժողովրդի դարավոր զրույցներից ու ավանդապատումներից պեղեց մեզ համար անվերջ ընթերցելի լեգենդ ու մանրապատում, վերստեղծեց հայ ժողովրդական հեքիաթները, ու էլի մոռացված շատ բան ու խոսք, ավանդեց այդպես գրավիչ: Գրողի արձակը… «Գիքորը», «Արջաորսը», «Եղջերուն», «Երկաթուղին», «Մայրը», «Գելը»… աշխատավոր շինականի պատումներն են, որոնցում շնչում է հայրենի մարդը, գյուղ-աշխարհը, Լոռի երկիրը: Եվ վերջապես՝ ո՞վ էր գրելու հայ պոեզիայի գլուխ-գործոց «Հոգեհանգիստ» բանաստեղծությունը՝ այդքան տառապագին, բայց և երկնային խաղաղություն ներշնչելով հայոց ցեղասպանության զոհերի հոգիներին, ո՞ւմ բանաստեղծական հևքն էր ճախրելու տիեզերական անհունությունում՝ կերտելու համաշխարհային գրական արժեք «Դեպի անհունը» պոեմը, քառյակները, ցավալիորեն չստացված «Հազարան բլբուլը»: 1921-ին հիվանդ պառկած հիվանդանոցում՝ գիտակ, որ մի պատանի է հայտնվել, ում միտքը վերլուծում է տիեզերքի գաղտնիքները, Թումանյանը խնդրում է իրեն բերել այդ 13 տարեկան Վիկտոր Համբարձումյանին: Լինում է, խոր զարմանքով ունկնդրելով տղայի գիտելիքները՝ նա գրում է հանրահայտ «Սիրիուսի հրաժեշտը» բանաստեղծությունը: Չեմ մոռացել հայր Համազասպ Համբարձումյանին, ով մեր կուրսին ավանդում էր անտիկ գրականություն: Հումորառատ էր, զավեշտալի գնահատականներ էր տալիս հին ու նոր գրողներին: Պատմում էր թումանյանական վերնատան եղելություններից: Երբ կուրսով խնդրեցինք գնահատել Թումանյանին, նա առավ կավիճն ու լայնքով հաստ գիծ քաշեց գրատախտակին՝ ահա Թումանյանը, այն դեպքում, երբ շատ ճանաչվածների ծուռումուռ գծերով էր ներկայացնում:

Հովհաննես Թումանյանը հայոց բանաստեղծության ակնկալվելիքը տեսնում էր Նարեկացու, Քուչակի, Սայաթ-Նովայի որակներում, նրանց բարձր գեղարվեստի ավանդույթում: Միջնադարյան մեր պոեզիան գրաված էր պահում նրա միտքը ժողովրդյան մտածությամբ, որով ողողված են իր բազմաժանր տարածքները: Վարդի-բլբուլի սիրո թեման կենարար շունչն էր այդ բանաստեղծության, բնության շունչն էր, և բանաստեղծը գրեց իր լավագույն հոդվածը Քուչակի, Նաղաշ Հովնաթանի, Սայաթ-Նովայի համեմատական վերլուծությամբ, անչափ բարձր գնահատելով նրանց արժանիքները՝ համանման, բայց ինքնատիպ: Շատ տպավորիչ է նրա մի այլ հոդվածը, որում Նարեկացուն ներկայացնում է որպես «հայ հանճարի» ամենաբարձրակետ. ուշադրության է արժանի, թե հենց Նարեկացին է իրողություն դարձրել հայ հանճարը: Սույն հոդվածում բանաստեղծը համեմատություն է անցկացնում Նարեկացու և Աբովյանի միջև իրենց առաքելությամբ. «… կրակված սիրտն է, որ այրվում է երկիրը բռնած, տանջված հոգին, որ մռնչում է մինչև երկինք» մեկն այնտեղից՝ Նարեկա վանքից, մյուսն այստեղից: Թումանյանն ընդարձակ խորադիտակ մի ուսումնասիրություն ունի Սասնա Ծռերի Մհեր կերպար-անձնանվան վերաբերյալ, ուր բացահայտում է դրա ծագումնաբանական խորքերը՝ թե որ ակունքից է սերվել այն: Նա բանավիճում է էպոսի նշանավոր հետազոտողների (Հովսեփ Օրբելի և այլն) հետ և միտքը՝ միշտ կուռ, հստակ է:

Լինելով Թումանյանի երևանյան տուն-թանգարանում՝ զարմանք կապրես, թե որքան հարուստ ու բազմազան գրականություն է ամփոփում նրա գրադարանը, որքան խորն է նա առընչված ռուս և համաշխարհային գրական արժեքներին: Ընթերցել, ուսումնասիրել է, թարգմանել, գնահատել է շատ ստեղծագործություններ, թարգմանածն էլ ասես սեփական գրչի արդյունք լինեն, այնքան թումանյանական են: Ո՜նց է մի հոդվածում խորազնին իրար բերում Շեքսպիրին ու Սերվանտեսին՝ «Համլետի» և «Դոն Կիխոտի» հեղինակներին: Երկու կերպարները «տեսնում են, որ աշխարհքը դուրս է եկել իր ճանապարհից և մարդը տառապում է»: Երկու ստեղծագործությունները լույս են տեսել 1603թ., երկուսի հեղինակները մահացել են 1616թ. ապրիլի 23-ին: Պուշկինին ու Լերմոնտովին պաշտամունքի հասնող սիրով համարում է Կովկասի որդեգիրներ: Ազգային կյանքի ու մշակույթի արտահայտիչը նաև համամարդկային համերաշխ Ոգու ներշնչողն էր, ինչպես նշածս մեծերը:

Թումանյանի հասարակական գործունեությունը ամփոփված է դստեր՝ Նվարդ Թումանյանի 1939թ. կազմած, հրատարակած «Թումանյանը քննադատ» ստվարածավալ գրքում: Նրա ջանքերով նշվում էին հոբելյաններ, ցավ էր հայտնում, որ աշակերտները չեն ճանաչում բնաշխարհը՝ ծաղիկների, խոտերի, թռչունների անունները, հետևում էր դպրոցական գործի, դասագրքերի որակին, կոչ էր անում մասնակցել Աբովյանի արձանի կանգնեցման հանգանակությանը, քննադատությանը, քննադատում էր գավառային մամուլի «անոճ ու անկենդան» հայերենը, երազում էր ունենայինք հայոց համալսարան, ազգային կենտրոնական գրադարան, խրախուսում էր թարգմանական գործի կարևորությունը և այլ հազար ու մի մտահոգություններ: Կովկասյան հայ գրողների ընկերության նախագահը բորբոք էր պահում ու գրչին հանձնում հայության հույսերը սկսած «Վերնատան» միջոցառումներից, որոնց այցելուներն էին բազմաշերտ երևելի շատ դեմքեր: Թումանյանը նկարիչ Գևորգ Բաշինջաղյանի հետ նախաձեռնեց ժողովրդի հիշողությունից գրեթե անհետացող Սայաթ-Նովայի վերածնունդը: Մոռացվում էին նրա երգերը: Գևորգ Հախվերդյանի՝ մեծ գուսանի հայտնագործումից ու նրա «Դավթարի» առաջին հրատարակումից շատ ժամանակ էր անցել, հարկավոր էր նորովի վերհիշել երգերը, հնչեցնել հասարակությանը, հրատարակել, կերտել հուշարձանը՝ նշելու ծննդյան 100-ամյակը: Սայաթնովյան մեղեդիների կյանքի կոչելու գործին անգնահատելի ծառայություն բերեց հայազգի քամանչահար Սաշա Օգանեզաշվիլին: Համազգային նախաձեռնությունը հատուցեց Թումանյանի ջանքերը: Առ այսօր Թիֆլիսի սբ. Գևորգ եկեղեցու բակում հառնող գուսանի հուշարձանը համայն հայությանը կանչում է ավանդական Վարդատոնին: Հիշենք Թումանյանի բոլոր գրառումները՝ նվիրված Սայաթ-Նովայի գնահատմանը: Ի՜նչ սեր ու արժևորում նրա մեծ սրտից: Ամեն իր բառն ու միտքը հանուն մեծ գուսանի էին հնչում: Օրինակ՝ նրա բանավեճը Վալերի Բրյուսովի հետ՝ կապված Սայաթ-Նովայի մի բանաստեղծության վերջինիս թարգմանության առիթով: Նա ուղղում էր բառերի, տողերի ոչ ճիշտ ռուսականացումը, որն էլ ընդունում էր Գորկու ասած՝ ամենակիրթ ռուս մտավորական-բանաստեղծը:

Հիշում եմ, ցավոք, մոռացել եմ անուն-ազգանունը շուշեցի երիտասարդի, ով բանաստեղծություններ էր տպագրել թիֆլիսյան թերթում, դրանք ընթերցել, հավանել, նույնիսկ տպագիր խոսքով դրվատել էր Թումանյանը ու ասել, որ հարկավոր է երիտասարդին բերել Թիֆլիս՝ շնորհքը դրսևորի գրական միջավայրում: Այդպիսին էր մեր ազգային տեր-տիրակալը, հոգում էր բոլորի համար, ինքն էլ սիրված բոլորից, բացի Դրամբյանական չարամիտներից, ովքեր չէին կարողանում կուլ տալ թումանյանական արժանիքները: Արժե հիշել Թումանյանի բարձր ազնվական ընկերությունը իշխանուհի Մարիամ Թումանյանի հետ, առկա է նրանց նամակագրությունը: Նրանց համատեղ մտահոգությունները ուղղված էին ազգային ամեն կարգի խնդիրներին:

Հայ գեղջկական դարավոր իմաստուն մշակութային միջավայրի զավակ Թումանյանը կյանքով, ստեղծած ընտանիքով մեզ վերադարձրեց այն կատարյալ աստվածաշունչ Մարդուն, ով հենց ինքն էր և ում կերպարը անվերջ կերտում էր բանաստեղծությունում թե պատմվածքում, մանկագրությունում թե հեքիաթում, թե իր կենցաղավարությունում ու միջավայրում: 10 զավակը ապացույց է, որ նա գյուղացի էր՝ օժտված ամենաբարձր առաքինություններով: Թումանյանը չէր խոչնդոտելու իր Արտավազդ տղային գնալու կռվելու հայրենիքի փրկության համար և զոհվելու: Այն Թումանյանը, ով Շիրվանզադեին ասում էր՝ ամբողջ ստեղծագործությունս կվառեի միայն թե տղաս չզոհվեր: Նա Աշխեն աղջկա հետ Էջմիածնում էր՝ ցեղասպանության որբերի բուժման ու սփոփման առաքելությամբ, և տեսնելով լլկված, սովյալ երեխաների ողբերգությունը, ջահել մարդը ասես վայրկյան առ վայրկյան ծերացավ մինչև 80 տարեկանը ինչպես որ հայտնի լուսանկարում է: Թումանյանը 1905-ի ազգամիջյան ընդհարումներում սպիտակ դրոշ պարզած՝ հաշտության էր ներշնչում թուրքին ու հային, և ժողովրդից վարկաբեկված Ռոստոմ եղբայրը ձիավոր ջոկատ կազմած հսկում էր բանաստեղծի անվտանգությունը՝ ինչպես ասում է Մաթևոսյանը «Տախում»: Հիվանդ, հյուծված Թումանյանը ՀՕԿ-ի առաքելությամբ մեկնեց Կ. Պոլիս՝ կազմակերպելու օգնություն տառապյալ հայրենիքին:

Մինչդեռ բանաստեղծը հոգում անթեղած երազ ուներ՝ մի օր ազատվել ամեն հոգսից, քաշվել հայրենի Դսեղ՝ ստեղծելու շեքսպիրյան ուժի դրամատուրգիա, ինչին հավատում էր: Բայց ե՞րբ են իրականանում Թումանյանների երազները. Աստված շնորհեց հազիվ 53 տարվա կյանք՝ գնա հավերժացիր ժողովրդիդ ու մարդկության հիշողությունում, երկուսն իրար հետ չեն լինում:

Հովհաննես Թումանյանն ամենքինն է: Իմ Թումանյանն այն օրվանից եղավ իմը, երբ դեռ ցածր դասարանի աշակերտ՝ կարդացի. «Էն Լոռու ձորն է, ուր հանդիպակաց Ժայռերը խորունկ նոթերը կիտած…», ապա զարմանքով նայեցի Քիրսից ցած՝ մեր Իշխանաձորին և այնուհետև այնպես տպավորվեցի, թե ինչ կատարվում է «Անուշում», նրա մյուս ստեղծագործություններում՝ մեր ձորում են լինում, գյուղի որ տանը եղավ հարսանիք, ուր կոխի բռնվեցին ու մեր հանդի որ անկյունում Մոսին սպանեց Սարոյին, ուր խելագար Անուշը ողբաց սիրեցյալի կորուստը: Մտածում էի, թե մեր անտառի որ խորքում Չալանկ շունը գրողի խոր մտորման մեջ որպես պատրանք թողեց մանուկ օրերի անմոռաց կանչը: Այսպես անվերջ… Ասվեց՝ գրողը չհասցրեց գրել-ամբողջացնել «Հազարան բլբուլը», որը լինելու էր «իր էն չասված խոսքը աշխարհին»: («Հավաքել եմ երկար տարիների ընթացքում նրա վաթսունից ավելի վարիանտները»)՝ ասում է Թումանյանը: Այնուհետև՝ «Դա գրականության մեջ ամենաբարձր արտահայտությունն է, ուր ամբողջ հավիտենական սիմվոլներն են»: Դա լինելու էր աշխարհն ու մարդուն երջանկացնող խորհրդանշային թռչնակի դայլայլը: Բանաստեղծն ի՞նչ արարչական խորհուրդ էր անելու, ինչ իմանանք: Պոեմի հերոսը՝ Արեգը (իր տղայի անունն է) հազարան բլբուլի հեքիաթային որոնման մեջ ինչպե՞ս էր հասնելու բանաստեղծի մտքի վերջին հանգրվան… Ութերորդ դասարանն ավարտելուս ամռանը, տասնվեց տարեկան, հնձի էի գնացել կոլտնտեսային արտ: Արտը երջանկորեն լայ-լայ էր անում: Վաղորդյան զովքից ճոճք ընկած հասկերը իրար քսվելով՝ մի անծայրածիր խշշոց էին օրորում: Մեր՝ ղարաբաղյան լեզվով՝ զառանբլբուլները հազիվ պահվելով տարուբեր հասկերին՝ քաղցր ճռվողյունով ավետում էին Աստծո նոր օրը: Պատկերացնել է պետք համարատած ճռվողյունը ճռճքընկած արտի խշշոցում: Հենց այս պահին ունկերումս այն հնչում է ասես երգեհոնյան ղողանջ, որ ալիքվում է վե՜ր ու վեր՝ առ Արեգակը, ի փառս նրա կենարար հայտնության: Հունձը մոռացած՝ նայո՜ւմ-նայում էի ու մտածում. «Տեսնես սրա՞նք են Թումանյանի հազարան բլբուլը…»: Ինչո՞ւ անկատար մնաց Հայոց Հազարան բլբուլի մեծ երազը…

Վերջացնելով՝ էլ ո՞ւմ հետ համադրեմ Մեծն Լոռեցուն, եթե ոչ մեր Մեսրոպ Մաշտոցի հետ, ում կյանքի կոչած 36 տառերը էս էլ քանի՜ դար հայ են պահում բոլորիս, և Թումանյանն էլ այդ տառերով բոլորիս համար անվերջ հյուսում է Հայոց Խոսքը՝ մեզ հղված նրա հավերժության պատգամը:

«Եղիցի լույս»

Թիվ 2 (192) 2019

Օրերս ընթերցում էի Հրանտ Մաթևոսյանի նոր լույս տեսած «Տախը» վեպը, որն ընդգրկում է գրողի մանկությունից մինչև թումանյանական ժամանակների Լոռվա աշխարհի բնության ու ժողովրդական կյանքի համայնապատկերը՝ ողջը մաթևոսյանական գեղարվեստական ընկալմամբ ու շնչավորմամբ: Սա հիշում եմ, որ ասեմ արձակագիրը իր հայրենիքի տարեգրությունը կերտելիս անվերջ դեմ է առնում Հովհաննես Թումանյան երևույթին՝ զարմանալով, որ «Տնաշենի Հովհաննես Թումանյանն ամեն տեղ

Read More


Դավիթ Միքայելյան/Հնի և նորի ներդաշնակ համադրում

Հետխորհրդային տարիներին Արցախի մայրաքաղաքը, դրական առումով, շատ է կերպարանափոխվել, ազգային արժեքների, հնի և նորի ներդաշնակ համադրմամբ` պահպանելով ճարտարապետական իր դիմագիծը, տանտերերի, ինչպես նաև երկիր այցելող հյուրերի համար դարձել հոգեհարազատ օջախ ու առավել պահանջված, սրտահաճ վայր, լույսի և բարության, պայծառ երազանքների ու մտահղացումների իրագործման խորհրդանիշ, ուր ճերմակ աղավնիներն են հպարտ թևածում տանիքների վրա` խաղաղության աղերսները կտուցներին…

Դաժան պատերազմից և ավերածություններից` աննշան հետքեր են այսօր մայրաքաղաքում մնացել: Այն Հայաստանի, աշխարհի համայն հայության օժանդակությամբ այնպես արագ է բարեկարգվել ու վերակառուցվել, որ Ստեփանակերտ առաջին անգամ ոտք դնողը հազիվ թե կարողանա լիարժեք պատկերացում ունենալ տարիներ շարունակ շրջափակման և հրետակոծության, ռմբահարման տակ գտնվող մայրաքաղաքի, անդառնալի կորուստներ և զրկանքներ կրած բնակչության դառն ճակատագրի մասին: Այնուամենայնիվ, մի կարևոր երևույթ չի կարող դուրս մնալ նրանց տեսադաշտից: Կիսավեր, գորշ տներն իրենց տեղը զիջում են նորակառույցներին, իսկ հին, ճարտարապետական հետաքրքրություն ունեցող շինությունները հիմնանորոգվում, ամրացվում, տեսքի են բերվում, համապատասխանեցվում հնագույն ազգային ոճին և ճարտարապետության պահանջներին: Այդ գործընթացն այս օրերին առավել նկատելի է քաղաքի Թումանյանի անվան փողոցում, որն ամենահնագույներից է Ստեփանակերտում` իր պատմական անցյալով ու ներկայով, մշակութային առանձնահատկություններով, մարդկանց կենցաղով և սովորություններով, կենսունակությամբ և լավատեսությամբ:

Այստեղ ժամանակին բնակվում էին ժողովրդի մեջ հարգանք և հեղինակություն վայելող արհեստավորներ, շինարարներ, որոնց ձեռքով է կառուցվել և բարեկարգվել փողոցը, բացվել առաջին արհեստանոցներն ու վաճառատները, հյուրատունն ու գինետունը, դարբնոցը… Տարեցների վկայությամբ, սկզբնական շրջանում (անցյալ դարի 30-ական թվականներին) այն «Սովպրոսպեկտ» էր կոչվում, ապա վերանվանվեց Թումանյան` ի պատիվ հայ մեծանուն գրողի: Տարիների ընթացքում փողոցի երկայնքով բնակելի առանձնատներ և հասարակական նշանակության տարբեր շինություններ են կառուցվել, ձեռնարկություններ և արտադրական հիմնարկներ բացվել: Հարավային կողմից` 30-ականներից գործում էր ամենախոշոր ձեռնարկությունը` Ղարմետաքսկոմբինատը, ուր աշխատողների թիվն անցնում էր 3 հազարից: Ցավոք, հրետակոծությունների և ռմբակոծությունների հետևանքով այն 1992-ին հիմնահատակ ավերվեց: Հրի մատնվեցին նաև ձեռնարկության հարևանությամբ գործող կահույքի ֆաբրիկան ու շինանյութերի կոմբինատը (ի դեպ, կիսավեր ձեռնարկության փոխարեն ծրագրվում է կառուցել 500 բնակարանոց նոր թաղամաս):

Այդ տարածքներն այսօր վերածվել են խիտ բնակեցված թաղամասերի, ճարտարապետական ուշագրավ լուծումներով, կառուցապատ համալիր շենքերով, հասարակական շինություններով: Նախկին Ղարմետաքսկոմբինատի տարածքում է գտնվում Շառլ Ազնավուրի անվան մշակույթի կենտրոնը, որի շրջապատում վեր են խոյացել ժամանակակից մի շարք նորակառույց շենքեր: Այդ շարքը հետագայում համալրվել է «Արցախ» թաղամասի վարդագույն նորակառույցներով: Բարեկարգ փողոցի վրա աչքի են զարնվում արմատներով շուշեցի` Ս. Սարկիսովի նվիրատվությամբ կառուցված Խ. Աբովյանի անունը կրող դպրոցի հոյակերտ մասնաշենքը, ուր աշակերտների թիվը 1700-ի է հասնում, ինչպես «Երևան», «Օլիմպ», «Էդ-Եմ» հյուրանոցները: Քիչ վերև, հարևանությամբ, անցորդներին իր գիրկն է կանչում դեպի Վերածննդի հրապարակ ձգվող նորածնունդ Ազատամարտիկների չքնաղ այգին, ուր համալիր շինությունները շատրվաններն ու բազմաթիվ հրապարակները` սալիկապատ, գեղեցիկ ճեմուղիներով, մի ներդաշնակ ամբողջություն են կազմում: Ծառ ու թփերի, բազմազան ծաղիկների գույներից և բուրմունքից կախարդվում, զգաստանում ես մի պահ և հիշողությունների գիրկը տեղափոխվում: Այստեղ, այս չքնաղ այգում խնկարկվում է արցախյան ազատամարտում նահատակված հայորդիների հիշատակը…

Ճարտարապետները մեկ այլ լուծում են գտել Թումանյան փողոցի` մշակույթի և երիտասարդության պալատի շենքից դեպի վեր ձգվող թաղամասի համար, փորձելով վերաարժևորել և իմաստավորել ավելի քան մեկուկես դարի նրա պատմությունը: Կառուցապատման ժամանակ արվում է հնարավորը` բացառելու շեղումները և հնի ու նորի համադրմամբ, պահպանելու ընդհանրական դիմագիծը: Իսկ, թե դա որքանով կհաջողվի մտահղացման հեղինակներին, ցույց կտա ժամանակը (հատկանշական է, որ քաղաքի կառուցապատման առաջին նախագիծը արվել է 1930 թվականին, ճարտարապետ Ա. Թամանյանի կողմից):

Շուրջ մեկ տարի է, ինչ հին թաղամասում կառուցապատման և բարեկարգման աշխատանքները չեն դադարում: Առաջին փուլով «շարքից դուրս են բերվել» վթարային շինությունները, նախկին տեսքը պահպանելով` վերականգնվում են ճարտարապետական որոշակի հետաքրքրություն ներկայացնող քարաշեն առանձնատները և հուշարձանները, հասարակական կառույցները` շինարարական աշխատանքներում հիմնականում օգտագործելով տեղական շինանյութեր: Առանձնակի շուք է հաղորդվել շինությունների ճակատային մասին` խուսափելով ավելորդ գունազարդումներից: Ստեփանակերտի քաղաքապետարանի ճարտարապետության և քաղաքաշինության պետ Սեյրան Սաֆարյանի տեղեկացմամբ, ճարտարապետական խորհրդի նիստում մանրակրկիտ քննարկվել և վերանայվել է կառուցապատման ծրագրի փաթեթը և, հաշվի առնելով մասնագետների առաջարկությունները, նախագծում մի շարք կարևոր փոփոխություններ են կատարվել: Ճարտարապետ Վլադիմիր Սարգսյանի կողմից ներկայացված էսքիզներն արժանացել են հավանության: Ըստ նոր նախագծի, մասնավորապես նախատեսվում է ընդլայնել փողոցը և համակարգված, ճարտարապետական պահանջներին խիստ համահունչ լուծել ենթակառուցվածքների բարելավման խնդիրը: Կբացառվեն շինարարական աշխատանքների ծրագրից (նախագծից) ճարտարապետներին և արհեստավարժ մասնագետներին շեղելու փորձերը, և գործընթացը կհամակարգվի` հիմքում ունենալով ճարտարապետական խորհրդի, թաղամասի կառուցապատման նոր էսքիզների հեղինակի և, բնականաբար, ծրագրի բարերարի փոխհամաձայնությունը: Իսկ սեփական միջոցների ներդրմամբ փողոցին նոր էներգիա և շնչառություն (ներդաշնակություն) է որոշել հաղորդել ՀՀ նախկին վարչապետ Կարեն Կարապետյանը, ում անվան հետ են կապված Արցախում իրականացվող բարեգործական մի շարք ծրագրեր:

Ծրագրի վերաբերյալ իր տեսլականն ունի ճարտարապետ Վլադիմիր Սարգսյանը: Նրա խոսքով, համալիր աշխատանքների ապահովման առաջնահերթություններից է մնում սեյսմիկ անվտանգության պահանջների իրագործումը: Փողոցի կառուցապատումն ու բարեկարգումը պետք է իրականացվի պատշաճ որակով, բացառապես` արհեստավարժ մասնագետների և փորձառու շինարարների ուժերի համադրմամբ: Ըստ որում, բոլոր օղակներում ակտիվ վերահսկողություն պիտի սահմանվի, որպեսզի անվնաս պահպանվեն պատմամշակութային արժեք ներկայացնող հուշարձանները: Քանի որ փողոցի երկայնքով «ձգվող» լորենիներն առանձնակի հմայք և ներդաշնակություն են հաղորդում թաղամասին և քամուց պահպանող հուսալի շերտ են հանդիսանում` արտադրելով հսկայական քանակությամբ թթվածին, հաշվի առնելով փողոցի ընդլայնման պահանջը, անհրաժեշտ է հնարավորինս խուսափել ծառահատումներից:

«Բարեփոխիչ ցանկացած գործ պիտի կատարվի նվիրումով և պատասխանատվությամբ, դրսևորելով գեղագիտական ճաշակ և ստեղծագործական մոտեցում, գիտակցելով, որ փողոցը վերակառուցվում, բարեկարգվում է դարերի համար, սերունդների համար և ոչ մի մանրուք չպետք է վրիպի շինարարների տեսադաշտից,- գտնում է ճարտարապետ Վ. Սարգսյանը: -Թումանյանի անունը կրող փողոցը պիտի հարատևի երկար ու հավերժական կյանք ունենա, ինչպես նրա անմահ ստեղծագործությունները»…

Լուսանկարները`

Ռուսլան ՍԱՐԳՍՅԱՆԻ

«Եղիցի լույս»

Թիվ 2 (192) 2019

Հետխորհրդային տարիներին Արցախի մայրաքաղաքը, դրական առումով, շատ է կերպարանափոխվել, ազգային արժեքների, հնի և նորի ներդաշնակ համադրմամբ` պահպանելով ճարտարապետական իր դիմագիծը, տանտերերի, ինչպես նաև երկիր այցելող հյուրերի համար դարձել հոգեհարազատ օջախ ու առավել պահանջված, սրտահաճ վայր, լույսի և բարության, պայծառ երազանքների ու մտահղացումների իրագործման խորհրդանիշ, ուր ճերմակ աղավնիներն են հպարտ թևածում տանիքների վրա` խաղաղության աղերսները կտուցներին…

Read More


Վարդան Հակոբյան / Կրակի վրա

Ես ընթերցում եմ երեկոն`

բաց չթողնելով եւ ոչ մի աստղ,

անգամ եթե նա դեռ չի ծագել:

Մթան մեջ Տաճարի1 խաչը

համբուրում են գիշերային

հրեշտակները,

կարմիր ու տաք լույսը կամաց-կամաց

ցոլարձակվում է քարերից,

մի աղջիկ այն հավաքում է

չթե փեշերի մեջ:

Աղջկան երբեք մենակ չթողնող շնիկը

մի երկու բերան զգուշացման

հաչոցներ է նվիրում

ինչ-որ տղայի, որը, ի զարմանս շնիկի,

չի ուզում տեսնել գեղեցկությունը տիրուհու

եւ անցնում է անտարբեր:

Ամեն մոմ բոցկլտում է վառողի

հոգեթրթիռներով:

Երիտասարդ զանգահարը

մատների մեջ հավաքել է

հայոց բոլոր եկեղեցիների

զանգալեզվակները՝

տարոնյան որդանակարմիր թելերով:

Զվարթնոցը մոտենում է ինքն իրեն,

եւ սփյուռված քարերն ու

խաչքարերը վերադառնում են:

Գանձասարից լսվում են Լույս զվարթը`

տխրաշաղի ստվերներում,

Արեգակն արդարը` դարի

անարդարության

թանձր քողերի ներքո:

Շենքերից մեկի հինգերորդ հարկից,

ծանոթ կանչի վրա, գլուխը հանում է

Արուսյակը, եւ

բոլորս տեսնում ենք, թե լուսինը

ոնց է պատարագում թեժ երկնքում:

Երկիրը տաճարվում է այնտեղ,

ուր հողը փխրուն է դառնում վաղվա

մոտեցող քայլերից,

իմ համանկարում պատկերվում են

քարերը,

աստղերը,

որոնց կտուցներից

մեռոնն ուր էլ կաթի, այնտեղ

հայոց քաջերի արյունն է փարոսվում:

Մեր տաճարները

միշտ բարձրանում են

առաջին գծի վրա: Եվ նրանց մեր նահատակներն են ուղղորդում:

Ես հագնում եմ հրե ղողանջները զանգի

ու ճանապարհ եմ ընկնում դեպի

Քիրս՝

նրա գլխին դնելու Ոսկե թագը

Տիգրան Մեծի,

որ դպիր, պոետ ու հնագետ

Հրաչյա Բեգլարյանը գտել է

պեղումների ժամանակ՝ մ.թ. հետո,

չգիտեմ որերորդ դարում:

Ասում են՝ Սուրբ Տաճարի բացումից

հաշված ժամեր անց

շատ, շատ հեռվից եկած

մի հասարակ հայորդի՝

սպիտակ շորերով

(տեսնողների կարծիքով,

իբր, եղել է Նարեկացին,

կամ գուցե՝ Շիրազը, մազերը խռիվ էին,

մեկն էլ ասում է՝ չէ, քարինգցի

մի գիշերաջրվոր էր՝ Բաշխունց Խաչին),

յոթ օր՝ գիշեր ու ցերեկ չի հեռացել Տաճարից,

ձեռքերով ու ճաքճքած շուրթերով

համբուրել է քարերը,

որոնց վրա նրա թողած հետքերը

երեւում են միայն ու միայն գիշերները՝

ծիկրակելով չմարող աստղերի տեսքով…

Իսկ հրեշտակները շրջում են խրամատներում:

________________________

1. Հեղինակը նկատի ունի Ստեփանակերտի Սուրբ Աստվածամոր Հովանի Մայր Տաճարը, որի հիմնաքար-աղյուսներից մեկը՝ 16-րդը, դրել է իր ձեռքով: Տաճարի բացումը եղավ 2019թ. ապրիլի 7-ին:

«Եղիցի լույս»

Թիվ 3 (193) 2019

Ես ընթերցում եմ երեկոն` բաց չթողնելով եւ ոչ մի աստղ, անգամ եթե նա դեռ չի ծագել: Մթան մեջ Տաճարի1 խաչը համբուրում են գիշերային հրեշտակները, կարմիր ու տաք լույսը կամաց-կամաց ցոլարձակվում է քարերից, մի աղջիկ այն հավաքում է չթե փեշերի մեջ: Աղջկան երբեք մենակ չթողնող շնիկը մի երկու բերան զգուշացման հաչոցներ է նվիրում ինչ-որ տղայի, որը,

Read More


Անի Մանգասարյան / Կինն ու գարունը միաձույլ են: Երկուսն էլ կախարդիչ են ու արարող

Սոֆյա Սարգսյան

Գարուններն իրենց երբեք չեն կրկնի: Ճիշտ է, նույն կերպ են ծաղկում ծառերը, բացվում` ծաղիկները, աշխուժանում` այգիներն ու փողոցները, բայց, թվում է` առաջին անգամ ես տեսնում այդ գեղեցկությունն ու ծաղկումը: Եվ հերթական գարնանամուտին է, որ հավատում ես բնության կյանքի ու էներգիայի հավերժությանը, հրաշքների իրականությանը: Գարունն ամեն անգամ կարծես փորձում է գերազանցել իր անձեռակերտ ստեղծագործությունը: Յուրաքանչյուրի գարունը յուրովի է գալիս, սակայն բոլոր գարունները միավորողը եթերային զգացումներն ու սերն են միմյանց նկատմամբ: Ժամանակ է, երբ աննկատելիորեն մարդկային հարաբերությունները համեմատաբար ավելի փոխըմբռնելի, ավելի լավատես ու ջերմ են: Լավ անակնկալների սրտատրոփ սպասման եղանակ է: Բոլոր ժամանակներում արվեստագետներն իրենց ստեղծագործություններում գարունը նույնացրել են կնոջ, նրա հմայքի ու գեղեցկության հետ:

Կին-գարուն, կին-արվեստագետ, սիրելի մայր, հոգատար տատիկ. որքանո՞վ է հաջողվում ամբողջացնել այս կտավը հոգսաշատ հայ տիկնոջը. փորձել ենք պարզել` «ՍՏԵՓԱՆԱԿԵՐՏ» շաբաթաթերթի գլխավոր խմբագիր, բանաստեղծուհի, արձակագիր Սոֆյա Սարգսյանից.

-Ընդհանրապես, տարվա յուրաքանչյուր եղանակ իր հետ բերում է ներշնչանքի աղբյուր, հատկապես` արվեստագետի համար: Այս գարունն ի՞նչ բերեց Սոֆյա Սարգսյանին:

-Միայն գարուն բառից հոգիս ջերմանում է, ծիծաղս` ծաղկում, հույսս` ծիածանվում, ներաշխարհս` փոթորկվում: Գարունը հոգու զարթոնք է բերել` արարումների նուրբ լույսով լեցուն, ու բույր է բերել` իր տամկաբույրը, ու թույր է բերել` իր երփնաթույրը: Հոգուս պարտեզին կոկոն է բերել, սրտիս լարերին` նրբիկ տաղ հյուսել:

-Ե՞րբ է գալիս Ձեզ համար գարունը…

– Եղանակը կապ չունի: Երբ իմ հոգում գարուն է և սիրտս բերնբերան լիքն է…Երբ արարում եմ բարի ինչ-որ գործ, երբ հաղթահարում եմ անհնարին թվացող պատնեշը, երբ սիրում եմ և լինում եմ սիրված, երբ գնահատում եմ և լինում` գնահատված…

-Ինչի՞ հետ է Ձեզ մոտ ասոցացվում գարունն ու նրա բերած ապրումը:

-Գարունն ինքը վերածնունդ է և վերազարթոնք: Այն կյանքի երկունքն է` ամեն անգամ` նորովի ու պայծառ: Ամեն գարուն հույզերի անուշաթով տեղապտույտ է` պարույրաձև զարգացմամբ: Կյանքի հրաշքի հայտնությունն է: Իսկ ապրումները ջերմ են` լի հրաշքի սպասմամբ:

-Որո՞նք են այն առանձնահատկությունները, որ հատուկ են միայն հայ կանանց: /Ճամփորդությունների ու այլ ժողովուրդների` Ձեր տեսածի ու լսածի համապատկերին/:

– Հայ կինը նազելի է, հմայիչ, առինքնող, մշտապես` կոկիկ ու գեղանի, թերևս` հաճախ չգնահատված: Բարեկիրթ է, շրջահայաց, առաքինի, պատասխանատու: Իր ընտանիքի անձնազոհ պաշտպանն է, օջախի լույսն ու հույսը, ապավենն ու աստվածուհին, խորհրդատուն ու դաստիարակը: Այսպիսի ասացվածք կա` «Եթե հասարակությանը հարգում ես` պարտավոր ես նրան գեղեցիկ ներկայանալ»: Կարծում եմ, այդ ասացվածքի առաջին կիրառողները հայ կանայք են, ովքեր ամենուր ներկայանում են բարետես ու խնամված, ասել է թե` ակնահաճո: Եվրոպացի կանայք` թեև կիրթ ու արժանապատիվ, անփույթ են իրենց արտաքինի նկատմամբ, երբեմն ծայրահեղության հասնող անխնամ կարող են լինել, թեև դա չի խանգարում, որ մշտապես մեծարված լինեն տղամարդկանց կողմից: Արևելքում պատկերը բոլորովին այլ է. այստեղ կնոջ նկատմամբ բռնություն են գործադրում /Հնդկաստան/, սևագործ բանվորի պես` աշխատեցնում /Ինդոնեզիա, Հորդանանի գյուղաբնակ վայրեր, Թուրքիայի քրդաբնակ հատված/: Հնդկական օվկիանոսի կղզիներում, Աֆրիկայի տարածքում, կանայք աչքի են ընկնում ստրկամտությամբ, քիչ այլ է պատկերն Արաբական Էմիրություններում ու Քաթարում, որտեղ նկատելի է ցայտուն շերտավորվածություն` և՛ հարուստների ու աղքատների միջև, և՛ ռասաների:

– Դուք խմբագրում եք «ՍՏԵՓԱՆԱԿԵՐՏ» շաբաթաթերթը, գրում եք բանաստեղծություններ, պատմվածքներ, մասնակցում` տարբեր միջոցառումների, սիրելի մայր եք, կին, տատիկ. ժամանակի պակաս զգո՞ւմ եք:

– Ինձ մոտ մշտապես ժամանակը չի բավականացնում: Պարադոքսալ բնավորություն ունեմ. երբ թվում է, թե անելիք չունեմ` ես ձանձրանում եմ, նյարդայնանում, տրամադրությունս ընկնում է: Ես ապրում եմ իմ լարվածությամբ, ձգտում եմ հասնել ինքս իմ ետևից: Անբեկանելի սկզբունք ունեմ` նախ` աշխատանքս, հետո` ամեն ինչ: Անփոփոխ կարգախոսս է` «Կամ ոչինչ չանել, կամ անել գերազանց», հույժ կարևոր պահանջս` իմ նկատմամբ` «Ամեն ինչում լինել արդարամիտ ու ազնիվ»: Ստեղծագործում եմ հանգստիս հաշվին, որն իմ հոգուն անդորր է բերում: Հերթական պատմվածքս ավարտելուց հետո հոգու դատարկություն եմ զգում, ասես` կողոպտել են ինձ` խլելով հրաշալիքներիս աշխարհը, քանզի ապրում եմ իմ յուրաքանչյուր հերոսի ճակատագրով: Ընտանիքում ես խոնարհ կին եմ, ավանդապաշտ տնտեսուհի: ՈՒնեմ բավարար չափով կամքի ուժ` գործս ավարտին հասցնելու: Սիրում եմ խոհանոցը, ամեն ինչ պատրաստում` հոգի ներդնելով, իմ ստեղծած բաղադրատոմսերով: Ազատ ժամերին դաշնամուր եմ նվագում ու երգում, գրում եմ ու կարդում: Պաշտում եմ 4 թոռնիկներիս` նրանք իմ հրեշտակներն են: Մեծ թոռնիկս` Սամվել Հարությունյանը, Աշոտ Ղազարյանի ստուդիայի սան է, շնորհաշատ ու զարգացած մի բալիկ, ում հետ չափազանց հետաքրքիր է հաղորդակցվել: Դստրիկս ու որդիս իմ հույսն ու հավատն են, ամուսինս` իմ հուսալի հենարանը: Բոլորին էլ հատկացնում եմ պատշաճ ժամանակ, և ոչ ոք ու ոչինչ չի տուժում:

-Ասում են` «մեծ արվեստ»-ի ոչ այնքան դյուրին ճանապարհը կանանց չի հանդուրժում…

-Ճա՞րն ինչ: Մենք նահանջել չենք սիրում: Արվեստի բոլոր ոլորտներում կանայք կան` Կոկո Շանելից, Ջինա Լոլոբրիջիդայից, Սոֆի Լորենից սկսած: Վերցնենք գրականությունը` Ագաթա Քրիստի, Շառլոտա Բրոնտե, Էմիլի Բրոնտե, Գաբրիելա Միստրալ, Նելլի Զաքս, Սելմա Լագերլյոֆ, Գրացիա Դելեդա, Սիգրիդ ՈՒնսեթ, վերջին հինգը` Նոբելյան մրցանակակիրներ…

-Երբեմն իրականությունն ու երազանքն անհամեմատ հեռու են: Ընդհանրապես երազելն օգնո՞ւմ է նպատակների ու ծրագրերի իրագործմանը, թե՞ խանգարում:

– Ռուսական ասացվածք կա` «Երազելը վնասակար չէ»: Սա` որպես կատակ: Իսկ այժմ` ավելի լուրջ: Պատմության մեջ մենք ունենք Մեծ երազողներ: Դրանք ուտոպիստներն էին: Իսկ գրականության մեջ Ժյուլ Վեռնին ժամանակակիցները Մարդ-երազող էին անվանում, քանզի նա է տվել երազելու հրահանգները: Երազանք և իրականություն: Հակադիր բևեռներ են ասես: Առհասարակ, ցանկացած նպատակի իրականացման հիմքում երազանք է դրված, և երազանքը` բումերանգի կանոնով, վերադառնում է իրականություն` հարկավոր ծիլերն արձակելու և քեզ դեպի քո նպատակը տանելու: Թերևս` իրարից հեռու, բայց և` իրարից անբաժան` սա՛ է իրականությունը: Առանց երազանքի մարդը սնամեջ խողովակի է նման:

-Դուք նաև սիրում եք ճամփորդել, դրա շնորհիվ ի՞նչ եք բացահայտել անձամբ Ձեզ և Ձեր ստեղծագործությունների համար:

-Ինձ համար բացահայտել եմ զարմանալի, հնամենի, հիանալի, ոչ միօրինակ աշխարհը` իր տարաբնույթ բարքերով, սովորույթներով ու կենսակերպով: Դրանք գեղարվեստորեն արտացոլել եմ ստեղծագործություններիս մեջ: Ընթերցողներիս մատուցել եմ դրանք շոշափելիորեն տեսնելու և դրանցով հեռակա կարգով հիանալու իմ արվեստը:

-Ձեր նախավերջին գրքի տպագրությունից ուղիղ 10 տարի անց` 2018-ին, լույս տեսավ Ձեր` «Եղե՞լ է, թե՞ չի եղել» ժողովածուն: Ի՞նչն էր տևական դադարի պատճառը:

-Ստեղծագործական դադար չի եղել, ուղղակի աշխատանքս է անսպառ, ինչը շատ պատասխանատու է և պարտավորեցնող: Ստեղծագործությունները ծնվում էին, դրանք համակարգել էր պետք, մշակել ու պահպանել` հետագայի համար, ինչն արել եմ խնամքով: Այդ բոլորն իմի բերելու խնդիր կար և հարկավոր էր անհրաժեշտ ժամանակը, որը չունեի: Հիմա` իմ 5-րդ գրքի տպագրելուց հետո, 7-8 պատմվածք արդեն գրել եմ: Հուսով եմ` հաջորդ գիրքը չեմ ուշացնի:

-Ի վերջո, եղե՞լ է, թե՞ չի եղել..Հետաքրքիր է վերնագրի նախապատմությունը:

-Ճիշտն ասած, եղել է, բայց լավ կլիներ, որ չլիներ…

Այսպիսով կբացառվեր չարը` երկրի երեսից…

Նախապատմությունը սահմռկեցուցիչ է, ելքը` բարեբախտաբար, ուրախ վերջաբանով…

– Կշարունակե՞ք միտքը.

– Եկա, որովհետև … չէի կարող չգալ. ի վերուստ ես առաքելություն ունեի:

Մանկությունս հասցե ունի… այն իմ գունագեղ ծաղկաստանն էր, հեքիաթների իմ կախարդական մոլորակը…

Հիշում եմ ու ժպտում, երբ… 28 տարեկանում` փակ գաղտնի քվեարկությամբ, 800 աշակերտ ունեցող դպրոցում ընտրվեցի «Տարվա լավագույն ուսուցիչ»:

Ափսոսում եմ, որ… իմ «Զոլավոր անօրենը» պատմվածքն էկրանավորված չէ:

Ոգևորվում եմ… դիմացինիս ոգևորությամբ:

Վստահ եմ, որ… բոլորի երազանքները մի օր իրականություն կդառնան:

Գնում եմ դեպի… ինձ հարկավոր գրականության պեղման լաբիրինթոս:

Կգա մի օր ու ես… կցնծամ, որ գտե՜լ եմ…

Կինն ու գարունը… միաձույլ են: Երկուսն էլ կախարդիչ են ու արարող:

Շնորհակալ եմ… Աստծուն, որ կամ…

«Եղիցի լույս»

Թիվ 3 (193) 2019

Գարուններն իրենց երբեք չեն կրկնի: Ճիշտ է, նույն կերպ են ծաղկում ծառերը, բացվում` ծաղիկները, աշխուժանում` այգիներն ու փողոցները, բայց, թվում է` առաջին անգամ ես տեսնում այդ գեղեցկությունն ու ծաղկումը: Եվ հերթական գարնանամուտին է, որ հավատում ես բնության կյանքի ու էներգիայի հավերժությանը, հրաշքների իրականությանը: Գարունն ամեն անգամ կարծես փորձում է գերազանցել իր անձեռակերտ ստեղծագործությունը: Յուրաքանչյուրի գարունը

Read More


Զինաիդա Բալայան / Տաղեր ցոլացումի

7.  Մ Ե Ղ Ե Դ Ի Ն Ե Ր   Գ Ա Ղ Տ Ն Ա Խ Ո Կ Ե Ր Ի

Մեղեդի թողության

Քրիստոնեության ընդունման

1700-ամյակին

Տե՛ր երկնային.

մեղքերը բյուրավոր, անընդմեջ եղան,

մեղքերը` ծեփծեփանքներով, երկնեղեն,

մեղքերը` ընկնավոր, վիրեղեն` Արցախա շեմին,

թողություն, թողությո՛ւն տեր երկնային,

թողություն տու՛ր այսահարվածներին…

մեղքերը բորոտավոր տաբու ունեն,

մեղքերը ծալ-ծափ մեր ուսերին,

մեղքերը ցավաշուրթ, լուռ, ընկնավոր, հուշկեղեն,

մեղքերը, մեղքերը ծարավի թողության-

տե՛ր երկնային…

Ո՞ւր, ո՞ւր, ո՞ւր կորան,

կարոտները առաքված, կարոտները`

ծնրադիր շեմերին-

բա՛վ է, տեր, կարոտները շեմերին`

լուռ մխումի, սպասման, հույսի ելած,

կարոտները լուռ են մեծ լռությամբ-

տե՛ր երկնային…

կարոտները մորեմերկ են,

քրքրված, տենդահար, ծակոտկեն,

կարոտները խուլ դարձան ու դժգույն,

չարախինդ` հայացքներին ի տես,

լուսավոր` սպասումներին ի լուր,

տեսողաց, զննողաց` ի ձեն…

լուռ են կարոտները մեծ լռությամբ-

տե՛ր երկնային…

ու… բորոտավոր ուխտ ունեն

բոնոնյան քարերում պահված`

մաքրումի, հավատի ելած…

շեմերը մորե մերկ, արքենի, սովալլուկ,

սպասումի, սպասումի ելած,

ամենուստ ընկնավոր, հուշակոտոր-

տե՛ր երկնային…

ամենուստ ցավագար, այսահար ու դալուկ…

7) 3. ՏԱՂԵՐ ՑՈԼԱՑՈՒՄԻ

Նավը ծովածավալ տարածաչափումի

I.

Նավը ոգորում է լռության աշխարհում…

նավակողերը լցվել էին

ներքին անհանգստությամբ մի

և չէին սպասում ծովի թույլ շոյանքին.

շոյանքը, որ նվիրումի թերով

բացել էր իր հրաշքները…

ու մերթընդմերթ նրա կողերը դողում էին,

երբ ծովը գիսախռիվ խաղում էր…

Նավը… մի՞թե քարացել էր

նրա ընթացքը, օ՜ ոչ, խաբուսիկ պատրանք,

երբեք չի մեռնում ոգին ընթացքի,

Նավը ոգորում էր լռության աշխարհում,

ու հեռուների հուշերը

լցվել էին նրա կողերի լռության խորքը

որպես հարամորմոք շնչառություն,

որ չգիտես ինչու ձգվել էր բութ –

անշարժության հոսքերում…

II.

…Ամեն ինչ որոշվեց պատահաբար.

այրամարդը, որ

նայում էր ծովի աչքերին կկոցված բացխփուկով,

ուր ծովի կապտություն հրաշքն էր խնդում,

մերթընդմերթ հեսանվում…

այրամարդը ափերով շոշափում էր, շոյում

հուսո աշխարհի նավը, ու նրա կողերը,

այրամարդու ափերի շոյումից լցվեցին

հեռուների կարոտով…

նավը տրվեց այրամարդու առինքնող

հայացքի զորությանը…

ինչպես սպասված հավատամքին…

III.

Ծովի կապտակոհակ ալիքներն անդուլ,

մաշում էին իրար դյութանքով

ու քրքջում հավերժական զորությամբ, ցոփությամբ մերկ…

Եղավ լինելին, որ պիտի լիներ ի կամոք վերին,

ու աստղերն էին վերեւում հրճվում.

կար սլացքը, ու մարմինն էր ձիգ իր ընթացքի մեջ,

ծովն էր մոլեգնել հզորության երասանների

լարման ուժգնությամբ

և մորմերկ դյութանքով ցայլքերն էր բացել

ասես ծես հրածուփ, սառցամարմին Ֆեա…

ու նավը սահում էր սպասված հավատի

անհավատության դյութանքին ու

իմացության միակ ընթացքին տրված…

Արեւը հերարձակ փռվել էր` անխնա, անմնացորդ…

նրբահյուս ու պագշոտ` ծովի փոթորկոտ տրվածքներում

ամեհի՛, ցոփ ու անմե՛ռ, սարսռուն գալարումներով

խայտում էր ջրային աշխարհը…

հարարթուն նագի պես` հարածուփ ու անեզրական,

պաղ ու վտանգավոր, հզորազոր ջրային սահանքներով…

IV.

Նավը, նավն ելել ու սլանում էր

անհայտության թովչանքի, անուրջի ու սլացքի ճանապարհներով,

ըմբոստ ոգով ճեղքելով ջրային փոթորիկները` ճգնում էր խելահեղ, ու

այրամարդու ամրակուռ աջն էր նրան հանձնել

հաստատ ընթացքի անսահմանությանը` որպես կամք անկոտրում,

հարաբորբ համբույր, հավատամք…

Եղավ լինելին, որ պիտի լիներ ի կամոք վերին…

նավը ոգորում էր ծովածիր, ծովածուփ, ծովածավալ

հրաշքի աշխարհում` գալարուն, հարափոփոխ, դյութե…

V.

Ծովային ուրվապատկերները հեռուների ձգողությամբ

խնդմնդուն,

կլանել էին այրամարդու իմացության աշխարհը.

շարժում, օ՜ հրաշք հերարձակ, որ բացում ես

հեռուների փակագծերը…, ծովածավալ խրոխտությամբ ու

բյուրատենչ մարմնավորումներով դյութում.

ահե՜

հանդես է ու գաղտնագրություն, գաղտնատեսություն`

ծովածավալ, ծովաթով, ծովատենչ`

ծեփծեփուն, գալարուն, հազարանուն…

այրամարդու մտաշխարհների, անանուն օազիսների,

ծովային խիզախումների զարմանահրաշ ու երանելի, հաղթակամար թագադրում…

8) Հիմա կամ… Կալի Յուգայի մեռյալ գոտու անմեռ ժամանակը…

I.

Հիմա…փոխվել, ծռվել են ժամանակները,

փոխվել են զենքերը, որ շաչում են, հոխորտում,

փոխվել են նշանը, նշանակետերը, նշանառուն,

փոխվել են բարեւ- ցտեսությունները, բարեկամները,

փոխվել են ալիքները մարդաձեւերում:

Հիմա… հարվածում են անխնա օրինախախտները,

օրենքը ուշակորույս, ընկնավոր,

Հիմա… դատելին դատավոր, դատվածն անքննելի է,

ախտակիրը` ազնվաշուրթ, անամոթը` պատվավոր,

զազրախոսը` ազնվադեմ է, իշխանավորը` փնթոր,

հախռելուն, բրդելուն սովոր…

Հիման ստորաքարշն է խոցողը, լլկողը, փուչ ազնվադեմը,

հրամայողի անդեմ դիմավորը, կապկողը` անդեմ կատարածուն,

Հիման սրբածին, անսուրբ խոցողը, անբարո բարին,

Հիմա… զուլում է, զուլում մարդ աստծո,

Հիման` կուչեկուչ, սողեսող, քչփոր,

Հիման` ախտավոր` ախտակիր դարում:

Հիմա… շուրջբոլոր անմիտ ու քաոս է,

երազներն անհաս, երազը որս է,

օդը խարկված գույն, կատաղած շուն է,

ոջլոտ է, հերյուրանք ցրտնող,

երախով այրող ու հեզադեմ է,

ու բացիլներն են անբարո, վխտող…

Հիմա… բացատները` թզրուկների բույներ,

բույներ նենգավոր,

Հիմա… լեռները կանչեր են հուժկու ձորաց ուսերին,

ձորերը գարնան ավետաբերներ,

ու երկինքներն են խորին խորհրդով,

արեւաշրթից համբյուրներ քաղում…

Հիմա… ջրերն են արծաթ… ու շիթերն են երազներ մանում,

ու երազներն այն հերթով գողանում են դրկիցները,

անմիտ ու անմեղ ձեւանում:

Հիմա… հաչում են, կծում են, լիզում են,

ու… ախտակիր են, անխախտ տաբու են իշխանաբոռերը, որ

մոգում են, հեգնում են անամոթ ու լուռ ու

բռնի-բարում են ճերմակը, վսեմը,

քերթվածը, նարեկը, հրաշքը, եռքը,

Հիմա բռնի- բարում են խոցված մտքերը, անհաս երազները,

ամենամատյանի լույս թրթիռները, անմեռ հոգիները,

հրաշք մարմինները:

Հիմա խածում են, կծում են, անվերջ են ոջիլ-ոջիլավորները,

ոջիլները փաստված գծուծավորներ…

Հիմա մեռել են երազը, եռքը, վսեմ սիրերգը,

Հիման` ամենուստ աղետաբեր…

9) VII.

Հիմա… եղերակա՞ն, թե՞ մոգական է,

սիրահար է, մեղսահար է, տաղահար է,

հուր-հավիտյան արեւատենչ, արևորդի`

արեգական` մոգեկիր է, երկնաշուրթ է,

աստղունք ու ցոլք, սահանք, վերելք,

անմրցակից, արվեստական, խոլ-խոլական…

ինչ հրկեզ է` երկնադռան այլամիտներից

բարձրակարգված…

բարձրագույնի, բացարձակի,

բանատոնի

արծվատես է, արծվաթռիչք…

աշխարհներից բարձրագույնի` մտածես է,

մտահանդես, մտաթռիչք…

տիեզերաերգ է, տիեզերահանդես, տիեզերաթռիչք…

VIII.

Հիմա… հեռահար են մտքերը, զենքերը, սիրականչերը

աներկբա` սուզումները, վիրավոր` կանչերը,

տիեզերախոկերը,

հաստատուն` մտահանգումները, մտախոյանքները,

թունալից` մտախորշակները,

տրամադիր, տրամաբանական` նետերը…

Հիմա …դիվահար են գարունները, դաշտերը,

ջրերը, կիները, երգերը, շրթերը,

ոգիները` մերձաթ, բարձրագնա,

Հիմա… մտագար են ամենքը, ամենայն

բանականն ու էականը, ամենաանգոն,

ամենամոտիկը, ամենահեռուն,

ամենափրկիչը, ամենամատնիչը,

ամենադրկիցը, ամենասադրիչը,

ամենագծուծը, ամենաքամելեոնը…

10) IX.

Հիմա… անվավեր են ժամանակը,

ժամանակատեսը, ժամանակաբաժանը,

ժամանակաչափը, ժամանակաճիչը,

ժամանակաշեմը, ժամանակադիրը`

Կալի Յուգայի ժամանակախախտը,

որ փորձում է լինել համաերկրական չքմեղ, կատակասեր, աճպարար…

Հիման սնանկ է, վաճառք է, առք է,

չարից ու բարուց անդին…

հոսք է, մեռյալ է, կարգ է ու շվար,

որկրածուփ է, որկրամոլ է, որկրակիր…

Հիմա… ամենքը` ամենեցի են ու մեղսակից են, մեղսապաշտ:

Հիմա… ամենքը` անմեղ մեղսոտ,

անբան ու բանադիր,

Հիման` անփոփոխ է, հարափոփոխ է ու հարակա:

Հիմա զարկում են, շանթում են հուր կայծակները,

ցուցում են հանճարի գալուստը…

ու… անցնում են, լռում են որոտակայծերը,

հայտնվում են… ավաղ ցմփոր անճարները,

որ զուգվում են հրաշք դերանուններով, եզակի շուքով:

Հիման դիվահար ու ամորձատ է,

վաղուց չի ոռնում ամորձացավից,

Հիման դիմազուրկ ու չհաս տզրուկ է`

սմքած ժամանակի մարմնին…

Օ՜, ինչ զավեշտ է Արցախա երկրում,

Հայոց ծայրերում,

Օ՜` ողբերգություն աշխարհաբեմում,

աշխարհում թմբուկ:

Օ՜, ինչ խաղք ու կապ Կալի Յուգայում,

Օ՜, ինչ թամաշա` հանդիսաժամ է ու

անորոշություն ժամանակներում…

11) Մեղեդի կորուսյալ…

Մահացող, մարմինը լքող աստվածային մորս` Փիրուզայի մեծ ոգուն…

I. Օ՜, դու հին, իմաստնացած ոգի`

դանդաղասույզ, բոկոտն, հնադեմ,

կանգնած ես շվար ու վեհադեմ,

ծանրամիտ թեւում ես Քիրսի հովիտներում, Քիրսի բարձունքներում,

ծանր խորհում ես քո մարմին զետեղվածքում…

նա հետաքրքիր է, շվար, նրբանուրբ, սիրադեմ ու հավատով,

80-ամյա ծանր բեռով, տեսանո՛ղ,

այլախոհ, այլաբեստ է` պատրաստ յուր կերպին հրաժեշտ տալու, որին

սիրում էի օ՜, անմար, հավիտենապես,

ասես հայրենյաց ծիրանի ծերամիտ, ծերախոհ` հրաշատես…

նա բաժանել է հոգու կորովը, մարմնի եռանդը ամենեցուն,

բաժանել անձնուրաց, սրտաբուխ, անմնացորդ,

երբեմնակի հարվածվել անբարո վատաբանից:

Օ՜, դու հին, հարարթուն ոգի`

հարախոհ, հարամիտ, հարաթև,

պատրաստ համբառվելու եթեր,

պատրաստ աստրալային երթի` մինչեւ նոր մարմնավորում…

Օ՜, դու հին, շնորհաշատ ոգի`

ասես սպասավոր վերանսահմանին.

զետեղվածքդ աստվածային ցավի մոհիկան է դարձել,

որդկանց արցախալանջ ցավն է ըմպել…

դարձել մասունք մայրադեմ,

դարձել շնորհաշիթ, հալվող մոմ`

վախվորած, թրթռուն, անհամբեր` ճամփաներին մռայլադեմ ու անգույն…

«Եղիցի լույս»

Թիվ 3 (193) 2019

7.  Մ Ե Ղ Ե Դ Ի Ն Ե Ր   Գ Ա Ղ Տ Ն Ա Խ Ո Կ Ե Ր Ի Մեղեդի թողության Քրիստոնեության ընդունման 1700-ամյակին Տե՛ր երկնային. մեղքերը բյուրավոր, անընդմեջ եղան, մեղքերը` ծեփծեփանքներով, երկնեղեն, մեղքերը` ընկնավոր, վիրեղեն` Արցախա շեմին, թողություն, թողությո՛ւն տեր երկնային, թողություն տու՛ր այսահարվածներին… մեղքերը բորոտավոր տաբու ունեն, մեղքերը ծալ-ծափ մեր ուսերին,

Read More


Նանար Սիմոնյան / Կնոջ կերպարը Լևոն Շանթի երկերում

Կնոջ ազատության, ֆեմինիզմի, սիրո իրավունքի և բարոյականության շաղկապված հարցերի գեղարվեստական մատուցումը հայ արձակում գալիս է դեռ 19-րդ դարից (Րաֆֆի, Նար-Դոս, Կամսարական, Սրբուհի Տյուսաբ, Շիրվանզադե և ուրիշներ): Տարբեր դարաշրջանների իդեալական կանանց տիպաբանական քննությունը գրականության զարգացման ևս մի երակ է: Այստեղ պիտի նկատի ունենալ հայ կնոջ ազգային բարոյականության, պատմական քաղաքակրթական հեղաբեկումների հաջորդական հանգրվանները: 20-րդ դարը բերում է հայ կնոջ ներաշխարհի փոփոխությունների գեղարվեստական նոր պատմությունը, ցույց է տալիս արձակում գրական ճանապարհի նոր ընտրության և բարոյականության` հաճախ արտաքին տրամաբանությունից դուրս, կանացի երջանկության ընկալումները (Գրիգոր Զոհրապ, Լևոն Շանթ, Հակոբ Օշական, Կոստան Զարյան, Ակսել Բակունց, Վազգեն Շուշանյան, Շահան Շահնուր, Սերո Խանզադյան, Գևորգ Աճեմյան, նորագույն շրջանից՝ Վարդգես Պետրոսյան, Հրանտ Մաթևոսյան, Զավեն Պիպեռյան, Ռոպեր Հատտեճյան, Մովսես Պչակճյան, առավել նորագույններից՝ Գուրգեն Խանջյան, Կարինե Խոդիկյան, Նելլի Շահնազարյան ու էլի շատ ուրիշներ):

Անցած ճանապարհի մոդելն ընդհանուր ուրվագծերով մոտավորապես այսպիսին է՝ խոնարհ կնոջ կրավորական դերակատարության արդարացված շրջափոխություն, չունեցած անձնական երջանկության ցավոտ ներապրում, աստիճանաբար ուժգնացող պայքարի շեշտադրություններ ընտանեկան «ճակատում», հոգևոր արժեքների, հրապույրների, հավատարմության և դավաճանության ներքին ազդակների արձանագրում, կնոջ սիրո և սիրվելու բացարձակ իրավունքի ճանաչում:

Ռոմանտիկական վաղ շրջանի երկերում («Լեռան աղջիկը», «Մնաս բարովի իրիկունը» և այլն) Շանթի կին հերոսները յուրատեսակ գաղափարատիպեր են և հանդես են գալիս իբրև սիրո ու ներշնչման աղբյուր: «Դարձը» վիպակում զգալիորեն փոխվում է կնոջ ֆենոմենը: Շուշանի և Արտաշեսի հարաբերության մեջ ընդգծվում է դրապաշտական ինքնագիտակցման պարագան, որը էապես փոխում է աբեղայի պատկերացումները աշխարհի ու անհատական կոչման մասին:

«Վերժին» և «Դերասանուհին» վեպերում Շանթն ընդլայնում է կնոջ հոգեբանական պարագիծը: Վերժինը և դերասանուհին իրենց սերը փորձության են դնում, ի տարբերություն ավելի վաղ գրված «Դուրսեցիներ» վեպի հերոսուհու` Լուիզի:

Կինը, որպես անկախ էակ, կանացի իր պերճանքի ու պչրանքի հետ ուներ նաև անհատական ինքնության ձգտում: Դա դժվարին անցում է, բարոյական ավանդակեցության հաղթահարում, որին դիմադրում են վեպերի հերոսները:

Շանթը, ի տարբերություն Շիրվանզադեի, կնոջ ազատության խնդիրը դիտում է սոցիալական առնչություններից դուրս` կինը որպես կամային անձ` իր զգացմունքների ու կենսաբանական բնույթի ընտրությամբ:

Սիրանը ծերացած հոր, քույրերի ու եղբոր միակ ապավենն է («Ուրիշի համար»): Ինքնամոռաց նվիրվածությունը նրան անտարբեր է դարձնում կյանքի հանդեպ, խլացնում նրա մարդկային զգացմունքները:

Փշրվում է նաև Ազնիվի պատրանքը («Եսի մարդը»): Նիցշեականության ազդեցության հետևանք էր անձնազոհության անիմաստ լինելու փիլիսոփայությունը. մի զգացմունք, որն ազգային-ազատագրական ոլորտից Շանթը տեղափոխեց ընտանեկան հարաբերությունների միջավայրը: Եթե այս երկու դրամաներում կինն ուրվագծվում է հանգամանքների ակամա ներգործության ոլորտում, ապա «Ճամբու վրա» դրամայում երևույթը հանգուցված է հոգեբանական ներքին պայքարի ողբերգական լուծումներով: Ի՞նչ է կինը. բնական մի արարած, որ երջանկության այլ ասպարեզ չունի, քան սերը և սիրած էակի մեջ մարմնավորած աշխարհը, որից դուրս աշխարհը դատարկ է, կյանքը` անիմաստ:

Ի՞նչ է կինը, ի՞նչ արարչություն է նա և ինչպես գտնել նրա առեղծվածային էության բանալիները` այս հարցերը մշտապես զբաղեցրել են Շանթին, հարստացրել նրա երկերի սյուժեները: Այս տեսակետից առանձնահատուկ քննության է արժանի «Կինը» վիպակը: Այստեղ Մարգարիտի և Սուրենի կերպարներն ունենում են տրամաբանորեն հակառակ զարգացում: Մարգարիտի բջիջներում արթնանում է կինը. նա այլևս դիցուհի և մուսա չէ, այլ կենդանի արարած, ով հանգում է սիրո, վայելքի, մարմնական հաճույքի գերիմաստությանը: Սուրենը՝ պրոզայից, առօրեականից դեպի պոեզիա, նյութականությունից դեպի իդեալականը, դեպի բացարձակ գեղեցիկը, իսկ Ստեկնը՝ գաղափարապաշտությունից դեպի մարմնականություն:

Հնարավո՞ր է արդյոք կնոջ և տղամարդու մտերմությունը սեռական կապերից դուրս` որպես ընկեր: Շանթը վերստին անդրադառնում է կյանքի վերջին տարիներին գրած «Հոգիները ծարավի» վեպում: Հարցադրումը էապես ենթադրում է սեռերի հարաբերության բարձր, հոգեկան կապի ազնվական, մաքուր, սրբագործված մի վիճակ, որն ազատում է մարդուն բնազդական մղումներից և կարգավորում վարքի ապաշխարհիկ գեղեցկությունը: Այս բարձրագույն իդեալին է հետամուտ Շանթը: Շանթի ստեղծագործություններում կինն անցել է ինքնաբացահայտման հոգեբանական այլևայլ վիճակներ` իր վարքը ստուգելով թե՛ իդեալի և թե՛ հակաիդեալի գեղարվեստական կերպավորմամբ: Այդ հակադրության վրա են դիտված Հաննան և Թեոֆանոն «Կայսր» դրամայում: Հաննան սիրո, նվիրումի ու հավատարմության խորհրդանիշն է: Կրքերի, ձգտումների երկրային կաշկանդումներից ազատ Հաննան որոնում է անհասանելին, բացարձակը, հոգու հաղթանակը նյութի հանդեպ: Հաննայի հակադիր բևեռում կնոջ կրքերի, փառասիրության, ստոր մատնության և դավադիր գործարքների իր դերն է կատարում Թեոֆանոն. նրա մեջ շարժվում է սատանան, չարության ոգին, տգեղն ու այլանդակը:

Հին ու նոր աստվածների հավիտենական բանավեճում որպես ճշմարտության խորհրդանիշ հանդես է գալիս կինը: Սեդային գրկելով` փոթորկվում է աբեղայի ներաշխարհը. Սեդայի կերպարանքն առած կնոջ ուրվականի կանչով նա գնում է ձուլվելու մայր բնության հավերժությանը («Հին աստվածներ»):

Կնոջ կերպարների շարքում միանգամայն այլ նկարագիր ունի հարճը «Շղթայվածը» դրամայում: Ըստ էության` նա զտված է կանացի հոգեբանական բարդույթից և նույնացված է գաղափարական խորհրդանիշի հետ: Պատմական անցուդարձերի վկան լինելով` նա իր ճակատագրի մեջ բեկում է բռնության վերահաս չարիքը և նահատակվում` որպես ազատության գաղափարի մունետիկ:

«Ինկած բերդի իշխանուհին» դրամայի հանգուցակետը Աննայի և Գող Վասիլի հոգեբանական պայքարն է: Անձնական հակամարտությունը վերաճում է բարոյական և հասարակական սկզբունքների բախման, և բոլոր հերոսները, կամա թե ակամա, ներգրավվում են այդ շրջապտույտի մեջ: Աննան առաջնորդվում է ակն ընդ ական, ատամն ընդ ատաման օրենքով: Բոլոր մյուս պարտականություններն իրենց տեղը զիջում են արյան վրեժի պահանջներին` հանուն ընտանիքի, պատվի, արժանապատվության, որոնք նույնիսկ գերազանցում են Սեպուհի հանդեպ կարեկցությանը և Ատոմի հանդեպ ունեցած սիրո պարտականությանը:

Աննայի մեջ արթնանում է կինը, կենսաբանական բնազդը, բայց նորից ապրելու, նորից վայելելու, զավակների դիակների վրայով նորից կյանք մտնելու դայակի կոչերը չեն կարող արձագանքել տառապող մոր հոգում, քանզի վրեժխնդրությունը Աստծո կամքն է:

Հոգեբանական մի այլ դրամա է խաղում Ռիթան` «Օշին Պայլ» պատմական ողբերգությունում: Ռիթայի և Կոռիկոս բերդի տիրոջ սերը, որ կարծես աստվածային պարգև լիներ, բացառում էր անջատումը: Բայց օրենքով Օշինը պետք է ամուսնանար այրիացած թագուհու հետ, ինչպես պահանջում էր պետության շահը: Կատարվածն անակնկալ էր, և փաստը վերագրելով Օշինի դիմադրությանը` Ռիթայի մեջ արթնանում է խանդն ու վրեժ լուծելու ծարավը: Սակայն ի վերջո գիտակցում է, որ Օշինի «մեղսագործությունը» բնավ էլ դրդված չէր անձնական մղումներից, ինչպես կարծում էր ինքը, կիրքը տեղի է տալիս ափսոսանքի ու զղջման ցավագին վերապրումներին, և ինչպես Օշինը. նա ևս ողբում է տխուր ու անիմաստ դարձած կյանքի դառնությունը. «Կուլամ իմ ամբողջ կյանքս, իմ ծռած, ճմռտած, եղծված ու անպետք դարձած իմ կյանքս, իր ճամփեն ելած իմ խե՜ղճ կյանքս: Կյա՞նք. ի՞նչ կյանք. կյանք է ասիկա. քաշքշուկ, դյուրում, խեղաթյուրում ու խեղկատակություն: Ուզածս ուրիշ, ըրածս ուրիշ: Իսկ ո՞ր մեղքիս համար: Եվ որո՞նց հետ, Աստված իմ, որո՞նց հետ: Ես ի՞նչ գործ ունիմ անոնց հետ»:

Շանթի դրամաների հերոսուհիներին վիճակվում է ողբերգական վախճան: Վերապրելով ծանր տառապանքներ` աստվածապարգև սիրո կախարդական ուժով նրանք կարողանում են բարձրանալ առօրյա գորշությունից, պահպանել հոգու կայունությունը և հաղթահարել ամեն տեսակի դժվարություն:

«Եղիցի լույս»

Թիվ 3 (193) 2019

Կնոջ ազատության, ֆեմինիզմի, սիրո իրավունքի և բարոյականության շաղկապված հարցերի գեղարվեստական մատուցումը հայ արձակում գալիս է դեռ 19-րդ դարից (Րաֆֆի, Նար-Դոս, Կամսարական, Սրբուհի Տյուսաբ, Շիրվանզադե և ուրիշներ): Տարբեր դարաշրջանների իդեալական կանանց տիպաբանական քննությունը գրականության զարգացման ևս մի երակ է: Այստեղ պիտի նկատի ունենալ հայ կնոջ ազգային բարոյականության, պատմական քաղաքակրթական հեղաբեկումների հաջորդական հանգրվանները: 20-րդ դարը բերում է

Read More


Արտաշես Ղահրիյան / Ինքն իր գնահատմամբ կամ «Իմ չնկատված բանաստեղծությունը»

-Ապրել եք մի ընդգրկուն ժամանակ, այն ինչպե՞ս իմաստավորվեց Ձեր գրողական ընկալումներում: Մի կողմ թողնենք Ձեր արձակը, որը քիչ թե շատ գնահատվել է, դառնանք բանաստեղծությանը, ինչն այդպես էլ մնում է անարձագանք:

Իրոք, կատարյալ լռություն էր թե հարցազրույցներում, թե այլ անդրադարձներում, միայն Կիմ Գաբրիելյանն է թեև թռուցիկ, բայց անկեղծ ու իմաստալից խոսք ասել առաջին՝ «Թախծոտ մեղեդի» ժողովածուիս մասին: Նշածս լռությանը դառնալը իմ գործը չէ, ավելի ճիշտը իմ պոեզիայի սեփական քննությունը կլինի, ինչն էլ պիտի արվի ամենայն պատասխանատվությամբ, որպեսզի բարձրաճաշակ ընթերցողը հարգանք տածի հեղինակիդ նկատմամբ, իսկ չընկալողը ինչ ուզում է թող ասի: Չհավելելով եղածը, բայց համեստորեն էլ չնսեմացնելով արժեքը՝ այս սկզբունքով: Հեշտ բան չէ 170 բանաստեղծությունը+102 քառյակը դատել այնպես, որ պարզերես մնաս նախևառաջ ինքդ քո խոստումում: Սա այն դեպքը չէ, երբ գրախոսություն է գրվում մեկի ժողովածուի մասին, գրախոսը մեկ-երկու ստեղծագործություն վկայելով՝ արտահայտում է սեփական գիտուն թե թյուր կարծիքը: Լրագրային սուղ ծավալում այս գրությունն էլ գրեթե նույնը չէ՞:

Բայց նախ՝ «մի ընդգրկուն ժամանակը» ինչը ապրած երկար տարիքն է, մտածել է տալիս. Այն պիտի ներառեր ոչ երևի գիրք-հատոր: Ուրեմն ստեղծելու ներուժդ այդքանին է զորեղ:

Քչագրությունը գրողի համար կարմրելի չէ, եթե նա ունի իր բարձրաճաշակ ընթերցողին: Իմը ինձ հետ է եղել՝ լինի նա հանրության որ շերտից: Ավելին՝ չեմ ունեցել գրածս խոտանողին, եթե նույնիսկ անհաղորդ է եղել բարձրին: Տասնամյակների քչագրությանս ընթացքում ոսկե մի հնար եմ վաստակել. Տառ-տառ հետևում էի բառի, տողի, մտքի որակին: Մեր լեզուն վարձատրում է, եթե տքնաջան որոնում ես ուզածդ նրանում: Հաջողության ատաղձը կատարյալ հայերենն է, առանց որի գրածդ քոնը չի լինի: Լեզվական կատարելությունը միայն քերականական ճշգրտությունը չէ: Կառուցիկ տողը հոգու ելևեջումը պիտի հնչեցնի: Հետևապես՝ ինքնավստահ եմ, որ բանաստեղծությունս բարձրարժեք է, հայ դասական պոեզիային միտող: Ահա.

Կամաց գնա, խոնջացել եմ, ժամանակ,

Ոտքս ծանրած, միտքս հոգնած ու խառնակ,

Ո՞ւր ենք գնում անպատասխան ու անգետ

Հավերժական անշեղ երթիդ՝

առա՞ջ, ե՞տ:

Թե որ պահ մի անզիջում ես ու

անկանգ,

Ու ես անզոր՝ հևք առնելու, շունչ ու ջանք,

Ի՞նչ է հուշում Աստված՝ տոկա միշտ առաջ

Ժամանակի ոլորանում՝ աննահանջ:

Ո՞ւր հասցրիր շնչավորիս ուժասպառ,

Ինքդ ո՞ւր ես ճեպով սուրում խելագար,

Անհանգրվան անհայտությո՞ւն քո խավար:

Անմեկնելի, անխղճահար ու աննյութ,

Բայց ճշտադատ, անհաշտ վարքին մեր այս մութ,

Ինչպե՞ս է, որ հավերժ կարգում ու ճշտում,

Բայց թողնում ես մեզ անվերծան մեծ վշտում…

Գրող մարդուն բաժին հասած ժանամակը նրա ընկալումներում ի վերջո վերածվում է հոգու անհաշտության մեծ ժամանակի հետ՝ պատճառելով անվերծան ցավ: Այսպես անհաշտության ընկալումը հեղինակին մղեց խորունկ-խոհուն սույն բանաստեղծությանը: Անվերծան մարդկային ցավը պիտի գրառվի բանաստեղծի կողմից: Կրկնակի քիչ ապրած Չարենցը չի հեգնի քեզ, եթե գրածդ, իրոք, բանաստեղծություն է:

Իմ բանաստեղծական տարածքը ծննդավայրս է: Զարմանալիորեն ընկալված եմ, թե Արցախի այս անկյունը Աստված երևի վեցօրյա արարչությունից հետո պահել է իրեն և հանգիստ խղճով շնչավորել՝ ինչպես դեռ առաջին պատմվածքներիցս մեկում՝ «Տկողնուտում» եմ գրել: Այն ուրույն եզերք է՝ բոլոր բարեմասնություններով՝ բազում պատմական հուշարձաններով, Գտչավանքով, իշխան Աբու-Մուսեի զորանոց-բերդով, ձյունապատ լեռնագագաթներով, սրանց սնած Իշխանագետով, որը գրածներումս ազատվեց Ղուրուչայ անունից և վերադարձվեց հանրությանը: Եվ անտառ-անտառ՝ գնացած փաթաթված լեռների պարանոցներին: Երևի 5-6 տարեկան էի, երբ նայում էի այս արարչությանը, մնում զարմացած, թո ոնչ է այս ամենն այսպես: Եվ երևի այդ հմայվածությունն էր, որ սրտում անթեղվածից զատվելով 67 տարեկանում, տառադարձվեց սրան.

Լույս առավոտի պարզ ցնծություն էր,

Լեռների կապույտ անրջություն էր,

Մի կտոր հացի երջանկություն էր:

Աղքատություն էր-մարդկայնություն էր,

Ցավ ու խեղություն-պարզարտություն էր,

Խռովք ու տրտունջ, բայց հաշտություն էր,

Հաշտ ու հարազատ չարքաշություն էր:

Չարության վերջը զիջողություն էր,

Մարդ ու բնություն – հավերժություն էր,

Աշխարհը բարի հիշողություն էր:

Բանաստեղծի ներշնչանքը անվերջ է ակունք առնում մանկության ընկալած-ներից: Առնում ու ապրում է կյանքի ողջ ընթացքում: Ահա երկինք ճախրած նրա տենչը, որը թվում է իրական հեքիաթ է պատմում ընթերցողին.

Մանկուց ընտրեցի աստղ երկնքում,

Աղոտ ու անշուք աստղն իմ փոքրիկ,

Հեռո՛ւ իր ծիրում կայծում էր անքուն,

Ինչպես երազից պոկված պատառիկ:

Կարծում էի այն շող-շքեղները

Բաժինն են վաղուց աշխարհի մեծաց,

Ինձ վայել կգար երկնքի ծերը,

Ուր լուռ հանգչում էր բախտս մոլորված:

Ապրեցինք անմասն մեծ տիեզերքից,

Ինքն անհայտում, ես՝ խոտոր ճամփորդ,

Գահություն, սակայն, նա իր եզերքից

Նայում էր միշտ ինձ՝ իմ գոյին հաղորդ:

Հոգսից խաղաղված լուռ գիշերներին,

Երբ հանգչում էին կյանք ու

տառապանք,

Զրուցում էինք տենչով մի վերին,

Փոխանցում իրար հույս ու

կարոտանք:

Միայն թե, Աստված, երբ չեմ լինի ես,

Սուզված կլինեմ մշուշն իմ բաժին,

Մնալով նրան հավիտյան անտես,

Ի՞նչ է լինելու մենավոր աստղին:

Կաթիլ մի արցունք նրա պաղ աչքից

Ծորալու է առ շիրիմն իմ անհայտ,

Ո՞նց է հասնելու ինձ այդքան հեռվից՝

Որպես իր կարոտ-ցավին սփոփանք:

Մարդու-աստղի այս զգացական հարազատությունը կերտել է բանաստեղծությունը, որը ես կդասեի հայ քնարերգության լավագույների շարքում: Այն մտքի թռիչքով որսված ասելիքի, փոխադարձ կարոտանքի ու խղճահարության, լեզվական անթերի արտահայտչականության, ոգեղեն դրամատիկ ավարտի ներդաշնություն է:

Ոչինչ այդ հյուսվածքում օտարելի ու հավելելի չէ, այն ցնորական «պատմություն» է՝ մարդ-անհատին երբեմն պարուրող: Միշտ է նկատված, որ բուն բանաստեղծականը չբռնվող, չվերլուծվող հնչյուն է՝ բխած հոգու խորքից: Այն Պագանինիի «կապրիզներն» են կամ Սեն-Սանսի «Ռոնդո-կապրիզիոզոն»՝ արտահայտված թվում է նույնքան անմեկնելի բառուբանով: Ստեղծարար բառն է: Բանաստեղծ-«հերոսը» անշուք-աղոտ աստղին է ընկել գիտենալով, որ այն «շող-շքեղները» վաղուց աշխարհի տերերինն են լինելու: Ինքն ուրիշ է, իր տենչալին հեռու պիտի լինի, աստղ է, նրանցը՝ ունեցվածք: Մարդկային կարճ կյանքի զգացման մեջ «հերոսը» ծանր մտորման մեջ է՝ թե իրենից հետո «Ի՞նչ է լինելու մենավոր աստղին», նաև՝ թե ո՞նց է իր անհայտ շիրմին հասնելու աստղի աչքից ծորած արցունքը: Փոխադարձվող ցավ է:

Բանաստեղծները միշտ են բռնված եղել համաշխարհային վշտի մտահոգու-թյուններում: «Եղերերգ»-ից.

Հոգիս դառնագին զգում է՝ մի օր

Համայն աշխարհը խռով ու մոլոր

Կանգ է առնելու, էլ չի կերտելու,

Խորհուրդը խորին էլ չի սերտելու…

Ստեղծագործողի ցավը.

Բա Արծվատափում հորթուկը խփված,

Լալով դեգերով կխտա՞րը, Աստված,

Բա կռունկների չվող երա՞մը

Ո՞ւր է իջնելու, որ հասնի ժամը…

Զգում է հոգիս՝ բանաստեղծները

Էլ չեն բաղձալու ջինջ բարձունքները,

Մենավոր կանգնած արտերի եզրին՝

Չեն շշնջալու տխուր հասկերին…

Ցավը ամեն ինչ է ներառում: Այս բանաստեղծությունն էլ անիրական-ցնորականի զգացում է, բայց ո՞վ կասի, որ այն մեր հոգին ամեն պահ պարուրող առօրյա աշխարհի անկատարության շունչը չէ: Հայրենի բնապաշտական ներշնչանքով էլ լինի ծնված ստեղծագործությունը, միևնույն է, ի վերջո հանգում է հոգու վերին ելևէջումներին:

Մեծ բանաստեղծները անցավ շղարշով չեն պանծացրել Աստծո աշխարհը, որը միշտ է հասանելի անհասանելի մնացել նրանց ստեղծագործող մտքից.

Ապրած հոգսերից, կրած վշտերից,

Մոխրացած տենչ ու երազանքներից

Սիրտս չի նվում…

Անհուշ օրերից, խաթարումներից,

Բախտիս անառկայծ ոգորումներից

Միտքս չի մթնում…

Մի տագնապ միայն պատել է ոգիս,

Մի շող է մարում անեղծ ծալքիս մեջ.

Աշխարհ, շնորհած պարզ էությանդ

Կամ ես չեմ հասնում, զուր շռայլվում եմ,

Կամ ինքդ, ինքն զուր խանգարում ես…

Ինձ թվում է, որ եթե այս ամենն այսպես չլիներ, բանաստեղծությունն ո՞ւր կմնար: Բայց նաև կա առեղծվածի ընկալման «պատասխան» երկմտանքը.

Անբառ մի տող կա մեր էության մեջ,

Դարե՞ր երկնում ենք նրա խոր հունչը,

Դարե՞ր արարում նրա մեծ շունչը,

Այրվում չըմբռնվող խորհրդից անշեջ:

Լինում է շողք է առնում խոր խորքից՝

Արիանում ենք ելնող աստղի պես,

Տիեզերքը ջինջ բացում է հանդես,

Կանչեր ենք տալիս միմյանց կարոտից:

Լինում է աչք ենք ածում մեր ներսը՝

Խոստում ու բառեր փնտրելով նրան,

Աղոտանում է կանթեղի նման,

Ունայնացնում մեր սին աղերսը:

Աստված իմ, ո՞րն է խաղի իմաստը,

Թիթեռը պիտի չըմբռներ հուրը,

Առեղծը պիտի չբացե՞ր դուռը,

Որ անհա՞յտ մնար տենչերի ափը…

Իմ բանաստեղծությունն ամենուր է, տարիքն առած ստեղծագործողին կանչում է Ղահրունց պապական Սարի արտ բարձունքը վերջին տեսակցության-հրաժեշտի.

Հոգնած է ելնում, էլ չի անրջում,

Այլև չի տենչում բարձունքից անդին…

Միայն առջև է նայում, նվաղում՝

Մինչև բարձունքը դեռ շա՞տ է մնում:

Մեկ այլը՝ «Գնալու եմ Հարոս», հուսալքված հեղինակին ոգեկոչում է.

Մեկ էլ հիշում եմ, որ մի օր ախր,

Թև եմ առնելու, հիացքը ու ճախրը՝

Իմ Հարոս լեռան լանջը թռչելու,

Երկնի լազուրից ոգեկոչվելու…

Ա՛հ, ե՞րբ եմ, ե՞րբ եմ այնտեղ լինելու,

Իմ լեռան լանջին ապավինելու:

Մանկության մի օր նա մոլորվել-մնացել էր Իշխանաձորի մութ անտառում, լալիս էր անզոր ու անձուկ, երբ մեկ էլ երկնքից ծորում, շաղք է արձակում իր այն հարազատ աստղը, և մոլորվածը գտնում է դեպի տան կածանը: Այսպես քո բանաստեղծությունը քեզ ճամփորդ դարձրած՝ ուղեկցում է հայրենի երկրի ու երկնքի հմայքներ՝ հոգու ուրախ-տխուր ելևէջումներով: Բանաստեղծությունը պատրանքի թևով ստեղծագործողին կանչում է հեռու անծանոթ մի աշխարհ.

Գնում եմ այնտեղ ու անվերադարձ,

Ի սեր Աստծո, մի հարցրեք՝ ո՞ւր,

Երգիս թրթիռը կմարի հանկարծ,

Հոգուս խորանը կմնա թափուր…

Բայց հեղինակը խոստանում է.

Երգս կհյուսեմ տենչերից ձեր նույն,

Շողքս կարձակեմ ձեր

կարոտանքում…

Միայն մի հարցրեք՝ ի՞նչ աշխարհ է դա,

Ինքս էլ չգիտեմ, բայց իմն է միայն…

Ուրեմն, բանաստեղծություն է քեզ հուշում քո երկիրը, եթե այն քո սիրո զրույցներում է՝ մարդկայնացված, որպես հարազատ տուն ու օջախ՝ միշտ հայրենի, հայերեն:

Իմ բանաստեղծությամբ մի անգամ էլ համոզվեցի, որ հայերենը ստեղծագործության լեզու է: Բայրոնն ինչո՞ւ էր ապշած մեր լեզվով, որով ըստ նրա խոսել են աստվածները: Մերը ուրիշ է, նման չէ այլ մի լեզվի: Եզակին է միշտ զարմանալի, հառնած խոր հնադարից, այդքան կատարյալ, մանավանդ Եվրոպայից հեռու:

Վերընթերցելով գրածներս և ըստ իս իմաստավորելով մի քանիսը դրանցից՝ զգում եմ ծանր շունչ: Դժվար է լինել լավ հայ բանաստեղծ: Ամե՞ն ինչ է ասված. և՛ այո, և՛ ոչ: Ուրեմն, ստեղծագործիր: Առավել դժվար է այսօր, երբ համայն աշխարհը վաղուց հետևում է թողել ավանդական-դասականը: Հանգն ու վանկը ժպիտ ու հեգնանք են պատճառում մոդեռնի, հետմոդեռնի տերերին: Նրանց ստեղծածին քիչ թե շատ ծանոթ, որով հեղեղված է նաև մեր հայ միջավայրը, այնուամենայնիվ ընտրեցի հին փորձված կածանը, որը եթե հաջողեիր, չէր մամռոտվելու Պուշկինի ասած: Գիտեի, որ հրաշագործ չեմ լինելու, բայց երբ մտածում ես, որ եթե դարավոր հանճարեղից «ձանձրացել» են, ի՞նչ է լինելու նոր կոչվածի հետ, ինչը սկիզբ է առնում, ասենք, Թովմաս Էլիոթից, ում պոեզիան այսօր ընթերցող կա՞, հենց Նոբելյանը կրողի: Մեզանում Վարդան Հակոբյանը մինչ ինքը եղածից դեռ պատանի հրաժարվեց, գնաց այլ ուղիով: Նա մեր պոեզիայում ստեղծեց նոր մթնոլորտ՝ ավանդական թե այլ, բայց ընթերցողի ուզած նորը: Եվ նրա վաստակը կանչ եղավ շատերի համար: Ժամանակն էլ ճշտադատ եղավ նրա նկատմամբ:

Այն, ինչ արել եմ, հավանում եմ որպես բարձր արժեք, եթե նույնիսկ չի նկատվում: Այն արժանի տեղ կարող է գրավել անցյալի լավագույն բանաստեղծների ստեղծածի կողքին: Անտեսվածն էլ վաղ թե ուշ հայտնվում է հանրությանը: Իմ ավանդականը հին ձևի մեջ նոր խոսք է՝ հար և նման միայն ինքն իրեն:

«Եղիցի լույս»

Թիվ 3 (193) 2019

-Ապրել եք մի ընդգրկուն ժամանակ, այն ինչպե՞ս իմաստավորվեց Ձեր գրողական ընկալումներում: Մի կողմ թողնենք Ձեր արձակը, որը քիչ թե շատ գնահատվել է, դառնանք բանաստեղծությանը, ինչն այդպես էլ մնում է անարձագանք: Իրոք, կատարյալ լռություն էր թե հարցազրույցներում, թե այլ անդրադարձներում, միայն Կիմ Գաբրիելյանն է թեև թռուցիկ, բայց անկեղծ ու իմաստալից խոսք ասել առաջին՝ «Թախծոտ մեղեդի» ժողովածուիս

Read More


Ամալյա Գրիգորյան / Գրական ստեղծագործության ուսուցման արդյունավետության և որակի բարձրացման մի քանի հարցեր

     <img class="alignleft wp-image-3310 " src="http://artsakhwriters.com/wp-content/uploads/2019/07/amalya-kazm-346x470.jpg" alt="" width="202" height="274" srcset="http://artsakhwriters.com/wp-content/uploads/2019/07/amalya-kazm-346x470.jpg 346w, http://artsakhwriters.com/wp-content/uploads/2019/07/amalya-kazm-768x1043.jpg 768w, http://artsakhwriters.com/wp-content/uploads/2019/07/amalya-kazm-754x1024.jpg 754w, http://artsakhwriters.com/wp-content/uploads/2019/07/amalya-kazm.jpg 1305w" sizes="(max-width: 202px) 100vw, 202px" />  Ուսումնամեթոդական ձեռնարկում մանկավարժական փորձուսուցման ընթացքում կատարած մեր ուսումնասիրությունների հիման վրա վերլուծվում է Ստեփանակերտի թիվ 1,2,4,5,7 հիմնական և թիվ 11 ավագ դպրոցների հայոց լեզվի և գրականության ուսուցիչների փորձը, հանգամանորեն ցույց է տրվում, թե դասագործընթացում ինչպես են կիրառվում գրականության ուսուցման ավանդական և ժամանակակից մեթոդները: Աշխատանքում, ուսուցիչների փորձի վերլուծության միջոցով, լուսաբանվում են գրականության դասի ժամանակ ներառարկայական, միջառարկայական, ուղիղ և հետադարձ կապերի, դասավարման լավագույն տարբերակի ընտրության ապահովման հետ կապված հիմնահարցերը:

    Ուսումնամեթոդական ձեռնարկը նախատեսվում է հայ գրականության սկսնակ ուսուցիչների, բանասիրական ֆակուլտետների ուսանողների համար:

Ուսուցման գործընթացի ճիշտ կազմակերպումն ու նրա հետևողական կատարելագործումն այսօրվա բարեփոխվող դպրոցի հրատապ հիմնախնդիրներից են:

Վերջին տարիներին մանկավարժական պարբերականներում ու ամսագրերում հաճախակի է խոսվում այդ մասին: Սակայն քննարկվող հիմնահարցը դեռևս սպառված չի համարվում, ուստի շարունակվում են այդ ուղղությամբ որոնումներն ու հետազոտումները:

Հայ գրականագիտության զարգացմանը զուգընթաց բարեփոխվող դպրոցում առավել հրատապ են դառնում գրականության դասավանդման մեթոդական ու դիդակտիկական (ուսուցողական) հարցերի նորովի մշակման ուղղությամբ կատարվող աշխատանքները: Ուսուցման ելակետային դրույթների, մեթոդների, դասավանդման ձևերի բազմակողմանիորեն իմացությունը՝ մանկավարժական փորձուսուցման մասնակից ուսանողի` ապագա գրականության ուսուցչի և դպրոցի սկսնակ ուսուցչի առաջնահերթ խնդիրն է, քանի որ նրանք են լուծելու այն հիմնահարցերը, որոնք դրվում են ազգային դպրոցի առջև: Ուսուցման բարձր արդյունավետության կարելի է հասնել հատկապես գրականության դասերին, քանի որ ոչ մի առարկա այնպես չի նպաստում սովորողների ստեղծագործական կարողությունների, գեղագիտական ճաշակի, լեզվական հնարավորությունների զարգացմանն ու կատարելագործմանը, ինչպես գրականությունը: Իսկ գրական ստեղծագործությունների ուսուցումն առանց գրականագիտական խորը վերլուծությունների ու մեկնաբանությունների, գեղարվեստական նրբությունների մեջ խորամուխ լինելու, հնարավոր չէ:

Այս նպատակով էլ փորձել ենք դպրոցներում (նկատի ունենք Ստեփանակերտի թիվ 1,2,4,5,7 հիմնական և թիվ 11 ավագ դպրոցները) կատարած ուսումնասիրությունների արդյունքների վերլուծության հիման վրա գիտամանկավարժորեն լուսաբանել ժամանակակից դպրոցում գրականության ուսուցման մեթոդները և ուսուցչի կողմից նրա ընտրության մանկավարժական պայմանները: Մանկավարժական փորձուսուցման ընթացքում մեր կատարած ուսումնասիրությունների հիման վրա վերլուծվում է գրականության ուսուցիչների առաջավոր փորձը, հանգամանորեն ցույց է տրվում, թե ինչպես են կիրառվում գրականության ուսուցման ավանդական և ժամանակակից մեթոդները, և այդ հենքի վրա էլ տրվում է գրականության ուսուցման մեթոդների գիտամանկավարժական վերլուծությունը, միաժամանակ առաջադրվում են նաև մեթոդական հանձնարարականներ՝ փորձուսուցման մասնակից ուսանողներին և դպրոցի սկսնակ ուսուցիչներին:

Ուսումնամեթոդական ձեռնարկում ամփոփված թեմաները շարադրել ենք` նկատի ունենալով ժամանակակից դասին ներկայացվող պահանջները, մի շարք հարցեր լուսաբանվում են առաջին անգամ, նկատի ունենք թիվ 1,2,4,7,5,11 դպրոցների ուսուցիչների պրակտիկ փորձի ուսումնասիրությունը, որը մեզ թույլ է տալիս վերլուծել, լուսաբանել գրականության դասի արդյունավետության բարձրացման ուղիները: Դրանք են՝ դասի լավագույն տարբերակի ընտրության մանկավարժական պայմանները, գրականության դասի ուղիղ և հետադարձ, ներառարկայական ու միջառարկայական կապերի ապահովումը գրականության դասերին` որպես սովորողների գիտելիքների յուրացման գրավական, և այլ հիմնահարցեր: Որպես օգնություն փորձուսուցման ուսանողներին և սկսնակ ուսուցիչներին` նպատակահարմար ենք գտել նաև ձեռնարկում ընդգրկել գրականության և հայոց լեզվի դասերի վարման պլան-սեղմագիր, և ուսանողներին առաջադրել մեթոդական խորհուրդներ՝ արդյունավետ դասի կազմակերպման համար:

Իրենց բնույթով բազմազան են ձեռնարկում արծարծված թեմաները: Նրանցում բացահայտվում են գրական ստեղծագործությունների ուսուցման և քննարկվող հիմնահարցերի հետ առնչվող մանկավարժական տեսական այլ հարցեր: Գրականության դասավանդման մեթոդիկան մանկավարժական գիտության մի ճյուղն է, և այս առումով էլ գրականության ուսուցման հարցերի վերլուծությունը տրամաբանորեն փոխկապակցվել է մանկավարժության տեսության հետ:

Կարևոր ենք համարում ընդգծել, որ սույն ուսումնամեթոդական ձեռնարկը կարող է օգտակար լինել մանկավարժական փորձուսուցմանը մասնակցող՝ հայոց լեզվի և գրականության բաժնում սովորող ուսանողներին` ապագա ուսուցիչներին, հանրակրթական դպրոցի սկսնակ ուսուցիչներին, ինչպես նաև հայ գրականության գործնական պարապմունքներին նախապատրաստվող ուսանողներին:

Ուսումնամեթոդական ձեռնարկը շարադրված է ոչ միայն գիտական գրականության, ամսագրային հոդվածների, համացանցային աղբյուրների, այլև հանրակրթական դպրոցի պրակտիկ փորձից վերցված կոնկրետ օրինակների հիման վրա, ուր միաժամանակ մեթոդական խորհուրդներ են տրվում ուսանողներին, դպրոցի սկսնակ ուսուցիչներին:

Հարկ ենք համարում նշել, որ ուսումնամեթոդական այս ձեռնարկից օգտվելու ժամանակ յուրաքանչյուր ուսուցիչ պետք է ձգտի նորացնել և վերակառուցել իր դասավանդման մեթոդները՝ ստեղծագործաբար: Հուսով ենք, որ այդ դեպքում ձեռնարկը էապես կնպաստի դասավանդման որակի բարձրացմանն ու սովորողներին գիտելիքներով և հմտություններով զինելու գործընթացի օպտիմալացմանը:

Սույն ուսումնամեթոդական ձեռնարկը քննարկվել է «Գրիգոր Նարեկացի» պետական հավատարմագրված համալսարանի մանկավարժության և մեթոդիկայի, հայոց լեզվի և գրականության ամբիոններում, բուհի գիտական խորհրդում և երաշխավորվել տպագրության:

«Եղիցի լույս»

Թիվ 3 (193) 2019

       Ուսումնամեթոդական ձեռնարկում մանկավարժական փորձուսուցման ընթացքում կատարած մեր ուսումնասիրությունների հիման վրա վերլուծվում է Ստեփանակերտի թիվ 1,2,4,5,7 հիմնական և թիվ 11 ավագ դպրոցների հայոց լեզվի և գրականության ուսուցիչների փորձը, հանգամանորեն ցույց է տրվում, թե դասագործընթացում ինչպես են կիրառվում գրականության ուսուցման ավանդական և ժամանակակից մեթոդները: Աշխատանքում, ուսուցիչների փորձի վերլուծության միջոցով, լուսաբանվում են գրականության դասի ժամանակ

Read More


Կարեն Ջանգիրով / Ռուսական վեռլիբրի հոգեհայրը

Թարգմանչի կողմից

Կարեն Եդվարդի Ջանգիրովը բանաստեղծ-վեռլիբրագիր է: Ծնվել է 1956 թ. Բաքվում: Ավարտել է Մոսկվայի Լոմոնոսովի անվան պետական համալսարանը եւ նրան կից ասպիրանտուրան: 1978 թ. զբաղվում է ռուսական վեռլիբրի մշակմամբ ու համակարգմամբ: Նրա բանաստեղծությունները թարգմանվել են արտասահմանյան լեզուներով: Վեռլիբրով գրված 17 գրքի հեղինակ է: Երբեմնի ԽՍՀՄ-ում վեռլիբրների առաջին խմբային ժողովածուի՝ «Սպիտակ քառակուսու», ինչպես նաեւ ռուսական վեռլիբրի մի շարք այլ անթոլոգիաների կազմողն է ու հեղինակը: 1991 թվականից գտնվում է տարագրությունում. ապրել է Լեհաստանում, Նորվեգիայում, Բելգիայում, Ավստրիայում: 1995 թվականից Կանադայում է:

«Եղիցի լույսի» ընթերցողներին, կարծում եմ, կհետաքրքրի ռուս հիանալի բանաստեղծ ու գրաքննադատ Գենադի Կրասնիկովի «Հավերժության պահպանման օրենքը» վերտառությամբ հոդվածը Կ. Ջանգիրովի մասին /սչջ.Րց/, որը ներկայացնում եմ մասնակի կրճատումներով:

«Կարեն Ջանգիրովի համար, ում արմատներն Արցախից են /Լեռնային Ղարաբաղ/, կա նաեւ հայկական հին մշակույթի գենետիկ ու պատմական փորձը՝ Գրիգոր Նարեկացու՝ հանգ չիմացող եւ ավելի քան տասը դար կարդացվող հանճարեղ «Մատյանով»: Ու դա նրա ….գուցե ամենագլխավոր տարբերությունն է իր գրական արվեստակիցներից: Եվրոպացի ժամանակակից մարդ /արդեն քանի տարի է՝ ապրում է Արեւմուտքում/, նա երկու հարստագույն մշակույթների կրողն է՝ ռուսական ու հայկական: Բայց, անկասկած, նրա ոգու եւ ողբերգական աշխարհընկալման հայրենիքը Հայաստանում է՝ իր նախնյաց երկրում, ողբերգությունների այն շղթայում, որոնք հայ ժողովուրդը վերապրել է դարերի ընթացքում: Ու երբ նա գրում է՝

Հայաստա՛ն,

Ի՞նչ մետաղից է

այդ ծանր խաչը,

որ դարերով հողին է հակել

քո ցողունը,

հնգատող այդ մանրանկարը-լսողներին ու տեսնողներին-պատմում է ավելին, քան՝ պատմության բազմահատոր դասընթացը «…»: Ոչինչ չես կարող անել, վեռլիբրի ժանրի առանձնահատկությունն այնպիսին է, որ նրանում հեղինակությունը միշտ չէ, որ ճանաչելի է, յուրաքանչյուր բանաստեղծություն ասես փոքրիկ ծով է, որի մեջ են թափվում բազմաթիվ զուգորդական գետեր: Սակայն Կարեն Ջանգիրովի բանաստեղծություններն այդ կանոնի թանկարժեք բացառություններից մեկն են:

Ինչպես ուշադիր աչքը գիշերային երկնքի միլիարդավոր աստղերի մեջ կգտնի Կշեռքի կամ Աղեղնավորի համաստեղությունը, այդպես էլ նրա տողերը թեւի ինչ-որ անորսալի կորագծով կամ հոգում թողնող լուսավոր հետքով ճանաչվում են, մտապահվում, նորից ու նորեն դեպ իրենց ձգում հայացքները՝ ստիպելով մտածել, թե այդ ի՞նչ մոլորակ կամ աստղ է առկայծում տիեզերքի անսահման խավարում: Հենց առկայծում է, չի կուրացնում եւ չի այրում: Եվ դա հատկանիշ է՝ սեփական եւ ուրիշի մենության գինն իմացող մարդու ազնվենիության, իմաստնության եւ տարածության հատկանիշը:

Մի առիթով գրել եմ, որ վեռլիբրը կարդալուց հետո վրա հասնող պաուզան այդ բանաստեղծության բաղադրիչն է հանդիսանում: Լռությունը՝ դա կարդացածի մեկնաբանությունն է, արձագանքի սպասումն է մարդկային ես-ի խորախորքում, որը պատասխանում է մեր մեջ նետված իմաստի հատիկի /մտքի/ թեթեւակի թխկոցին: ինչպես մանկութ մեզ վախեցրել են խավարով ու մահով, այդպես էլ մենք տարիք առնելով ավելի հաճախ վախենում ենք կյանքից, լույսից եւ անգամ սիրուց: Ինչո՞ւ: Պատասխանը գիտեն, թերեւս, միայն բանաստեղծները: Որովհետեւ միայն նրանց է հայտնի «հավերժության պահպանման օրենքը»: Բացեք Կարեն Ջանգիրովին ցանկացած էջում: Եվ պատրաստվեցեք երկար լռության»:

***

Փոքրիկ սենյակում գիշերը

ես ու վեռլիբրը երկուսով

պատուհանի մոտ կանգնած լսում ենք

ծովին, որը չկա

***

Մեր միջից աստիճանաբար

հեռանում են հավքերը

փոխարենը մեծալրջորեն

բազմանում են լորտուները

***

Օ որքան է տենչում գաճաճը

դեմքով հպվել երկնքին

***

Ահավոր է

հուլիսյան կեսօրվա տապին

մենակ շրջապատված լինելը

ծաղկած արեւածաղիկներով՝

հա՜ թվում է թե թիկունքում

խորը լռության մեջ

ածելու պես թաքնված է

Վինսենթ վան Գոգը

***

Դեկտեմբեր… Աղջամուղջ… Փարիզ

ամբոխին մեկնած հին ու դատարկ

զլխարկը…

Եվ Մոդիլիանին թափառաշրջիկ անցնում է մոտով,

այնտեղ նետելով պղնձե գրոշը

վերջին

***

Լուսաբացին

ծառերը լուսնի հոտն ունեն,

տղամարդիկ՝ հեռու երկրների,

իսկ կանայք՝ օրորոցի

***

Չի կարելի չափից շատ

մոտենալ մարդուն՝

կարող ես անդունդ

գլորվել

***

Օ, մարդու այդ մտահնար

ճանապարհը

իսկական իրենից

դեպի հորինած իրենը

***

Մահը

մոր աչքերն

ունի,

հոր ձայնը,

հայրենիքի ուրվապատկերը

***

Դիմակն էլ դեմք ունի

***

Անցյալից դուրս գալով,

չմոռանաս հանգցնել

լույսը

***

Սեւականջ շունը վազում է

փողոցով:

Ոսկեհեր աղջիկն անցնում է

ճանապարհը

/դեմքին արեւն է, ձեռքին՝

անմոռուկներ/:

Փոքրիկ տղան խնձոր է կրծում:

Ծեր կուզիկը ծիծաղում է ու լալիս:

Ինչ-որ կին մանկասայլակ է վարում:

Եվ ամբողջ ժամանակ անձրեւում է:

Իսկ այդ ամբողջ ընթացքում

անձրե՜ւ է գալիս:

Բայց եթե կուզեք, փոքրիկ մի

գաղտնիք կբացեմ:

Մոտ եկեք:

Մո՛տ:

Էլի՛ մոտ:

Կարծում եք դա անձրե՞ւ է:

Սխալվո՛ւմ եք:

Դա անձրեւ չէ:

Ո՛չ, դա անձրեւ չէ ամենեւին:

Շշունջով. իսկ ի՞նչ է դա:

Շշունջով. ՄՈ՜ՑԱՐՏ է:

***

Իմ աչքերը չեն դիմանում

մերձությանը

Իմ դեմքը տանել չի կարող

երջանկությունը

Եվ կենակցելը կնոջ հետ

ինձ համար թեթեւ է ավելի

քան հպվելը

նրա շուրթերին

***

Այն է միայն ցանկալի ինձ,

ինչը տրված չէ բախտով:

Եվ ինքս լոկ ցամաքած աղբյուր եմ

բոլոր այն ապրողների համար,

ովքեր չեն կարող ինձ հետ լինել:

***

Տարիների հետ

մարդը փոքրանում է

սեփական

թախծի

չափերով

***

Իմ վերջին բացահայտումը.

«Մենք ապրում ենք ապագայի

ավերակներում»:

***

Երբ ես հասկացա որ արդեն չկամ-

արեւի դեմքով կնոջ տեսա,

քայլեցի դեպի նա՝ կիսելով երկինքը,

գնացի՝ բացելով… եւ սակայն

չկայի՜ արդեն:

Ես արդեն չկայի այս հողի վրա:

Արդեն չկայի մարմնում սեփական:

Հիշողությունից բացակա էի…

Իսկ հեռվում մի տեղ Աշնանային

Գայլն էր ելնում

ցուրտ ու մեռյալ ծովից

***

Երբ գայլը հոգնում է սիրուց ու

ցամաքից,

աշնան գայլ է արդեն:

Եվ ուրիշ գայլերի ահեղ ոհմակում

չի կարող ունենալ երջանկություն, հանգիստ,

եվ օտարության հեռու լանջերին

ճակատագիրն իր կգտնի միայն:

***

Արարել ավազի վրա…

Դիմադրել քաոսի ներխուժմանը…

Թափառել աշխարհով մեկ

անհնարինի համար`

հավաքելով փշրված հայելվոց ու

ճակատագրերի բեկորները,

նվագելով` օտար մենությունների

ֆլեյտայի վրա…

Իսկ ծերանալուց,

ավարտելով ուղին

խուլ որեւէ ծայրագավառում

գժանոցի վերակացուի

հոյակապ կարգավիճակում,

երեկոներն անցկացնել`

սեր բացատրելով աղջիներին գժաչք…

***

Հարկավոր է հաղթել:

Հարկավոր է հաղթել հնարավորինս

հաճախ:

Ավելի ճիշտ` հաղթել մշտապես ու միշտ,

քանզի դա է պարտությունն իր չնկատելու

միջոցը միակ:

***

Առանց իմ իմացության

ընթանում են գնացքները,

թռչում են ինքնաթիռները,

լողում են նավերը,

հայտարարվում են պատերազմները,

սկսվում են ձյունակործանքը,

բուքուբորանը,

անձրեւները…

Իսկ հարեւան պատի հետեւում

իմաստնաշատ սարդը

բռնում է փոքրիկ ճանճերին`

թույլտվություն չհարցնելով ինձնից…

«Ապա ինչումն է մեղքը իմ»:

***

Ծանր է ճանապարհը,

բայց ես շարունակում եմ իմ ուղին`

ասես ինչ-որ մեկը հեռվում

սպիտակ դրոշներ առաջ պարզած`

իմ ժամանմանն է սպասում:

***

Մի՜ տուր, Տեր, երազանքներիս

մարմնավորում:

Թող հավերժ լինի այս դժվար

ճամփան,

որը տանում է դեպի այն, ինչը

չունի եւ ոչ մի շարունակություն,

դատապարտված է որը նպատակ

լինելու միայն:

***

Եվ իմ մեջ աճեց

երկնքի մեղուական քաղցը:

Այն ինձ քշեց

երկրի ամայի մի անկյուն:

Ի՞նչ էի որոնում.-

Հանգստի բյուրեղ մեղրը:

Եվ ի՞նչ եմ գտել.-

Օտարության չոր բուռը:

Եվ աճեց իմ մեջ մեղվական քաղցը

երկնքի

եւ բարձրացրեց ինձ

աշխարհից ու ճակատագրից վեր

***

Մի անգամ,

կյանքիդ մայրամուտին

քեզ անշուշտ կգտնես այնտեղ,

որտեղից սկսել ես

ու կգիտակցես, որ այդ ամբողջ

ժամանակ

դու չէ, որ անդադրում թափառել ես

աշխարհով, այլ աշխարհն է

ապրել քո միջով՝ ինչպես որ խոտն է

գլուխը հանում

քարի միջով:

***

Կենդանի մարդուն դժվար է

հայացքը թեքել

գեղեցիկ կնոջից,

ինչպես որ մեռյալը`

հիշել իր երազանքի մասին:

***

Միայն առանց կնոջ ես

գիտակցում մինչ վերջ

անընդմիջականությունը կնոջ:

***

Ես քեզ կսովորեցնեմ, աղջի՛կ,

ինչպես արեւն աղալով վերածել

տարածության

ոսկեփոշու,

ինչպես հավաքել տարածություններն

ուրիշների թողած,

եւ խորքը

մաքրել թախծից:

Ես քեզ կպատմեմ, աղջի՛կ,

ինչպես սիրել աշխարհն այս՝

ճակատագրով կախվելով

անդունդի գլխին…

***

Որքա՜ն տարածություններ են

անցել իմ միջով եւ անհետացել:

Իսկ ես առաջվա պես այնտեղ եմ,

որտեղ ծերացած մահս է:

***

Ընտրելով ճանապարհները`

մենք ընտրում ենք երջանիկ դարձի միջոցը միայն:

***

Որքա՜ն հեշտ է ծերանալը

իմաստուն մտքերի

ձեռքից:

***

Ինձնից դեն եմ նետում

ցրտավուն անցյալը`

ինչպես մողեսն` իր պոչը, պլստում եմ,

սակայն կյանքը

վերստին ու դարձյալ

ուրվագծերն է ընդունում

անցյալի:

***

Հոգին լցվում է

տերեւներով, աստղերով, քամիով…

Իսկ խեղճ մարմինը` ապրած

տարիների սղոցուքով:

***

Մենք վերադառնում ենք

թափառումներից:

Բայց վերադառնում ենք ո՛չ մենք:

***

Վեռլիբրը՝

դա

լռության

ուրիշ արագությունն է:

***

Երբ մեռնում է հոգին

նրա հետ միասին մեռնում են բառերը:

Ծերությունը՝

դա մեռած բառերի գերեզմանատունն է

եւ հուշերի ծովը…

Ես չեմ զգում այլեւս բառը «դեղին»

եւ աշունը-տարվա սիրելի եղանակ-

իմ կողքով է անցնում

Շուտով «կին» բառը լսելով

այլեւս կանգ չեմ առնի

եւ հողիս վերջին ծառը

կդառնա ձյան գերին:

Ծերությունն, այո,

գերեզմանատունն է մեռած բառերի,

ծովն է հուշերի

եւ դրախտն է եղածի…

***

Գարունը դրսում

եւ գարունը քո սրտում`

տարվա երկու եղանակներ են

տարբեր,

որոնք զուգադիպում են

պատանեկությունում միայն:

***

Մենք ապրում ենք

երկու չափումներում:

Մեկում

կյանքն անասելի կարճ է:

Մյուսում`

անտանելի երկար:

Մեկում սիրուն չի հերիքում անցյալը:

Մյուսում

սերն ապագա չունի:

***

Բանաստեղծը

ծաղրածուի եւ ձեռքի նռնակի

խառնուրդ է:

***

Հիշողությունից պոկել հեռացածների դեմքերն,

ինչպես կործանված դրախտի

բեկորներ`

երկինքն ազատելով

հավերժությունից:

***

Տեսնելու համար պետք է պատճառ ունենալ:

***

ժամանակին հեռանալը`

դա ընտրյալների արվեստն է:

Եվ դրան կատարելապես

տիրապետում են

խատուտիկը եւ

բանաստեղծները:

***

Վեռլիբրի տեխնիկան.

կղբիների ու վարդերի մեջ

ուռենի լինելու արվեստը:

Թարգմանությունը՝  Նվարդ ԱՎԱԳՅԱՆԻ

«Եղիցի լույս»

Թիվ 3 (193) 2019

Թարգմանչի կողմից Կարեն Եդվարդի Ջանգիրովը բանաստեղծ-վեռլիբրագիր է: Ծնվել է 1956 թ. Բաքվում: Ավարտել է Մոսկվայի Լոմոնոսովի անվան պետական համալսարանը եւ նրան կից ասպիրանտուրան: 1978 թ. զբաղվում է ռուսական վեռլիբրի մշակմամբ ու համակարգմամբ: Նրա բանաստեղծությունները թարգմանվել են արտասահմանյան լեզուներով: Վեռլիբրով գրված 17 գրքի հեղինակ է: Երբեմնի ԽՍՀՄ-ում վեռլիբրների առաջին խմբային ժողովածուի՝ «Սպիտակ քառակուսու», ինչպես նաեւ ռուսական

Read More


Աիդա Հարությունյան / (Չ)Լինելու տարածություն

Աիդա Հարությունյանը ծնվել է 1998 թ. Երևանում: Սովորել է Ա. Տիգրանյանի անվան երաժշտական դպրոցի դաշնամուրային բաժնում, երգել է երաժշտական դպրոցի երգչախմբում դասական և ջազ ստեղծագործություններ: Սովորում է Վ. Բրյուսովի անվան պետական լեզվահասարակագիտական համալսարանի Սոցիալական գիտություններ և սերվիս ֆակուլտետի անգլերեն լեզվաբանության և տուրիզմի բաժնում: Մասնակցել է «Հասկեր» գրական մրցույթին՝ երկու՝ չափածո և արձակ ստեղծագործություններով, համանուն անվանակարգերում արժանացել է «Սերմնահատիկ» մրցանակի: 2018թ. մասնակցել է Լևոն Անանյանի անվան ամենամյա երիտասարդական մրցանակաբաշխությանը՝ արժանանալով երրորդ մրցանակին Պոեզիա անվանակարգում: Ստեղծագործությունները տպագրվել են «Հասկեր», «101 աղոթք հիշատակի» ժողովածուներում, «Ցոլքեր» գրական հանդեսում, Իրանի «Ալիք» օրաթերթում, Լոռու «Երկունք» գրական ամսաթերթում, պարբերաբար հրապարակվում է «Գարուն» ամսագրում, Գրանիշ գրական համայնք և այլ էլեկտրոնային կայքերում ու պարբերականներում:

E PLURIBUS UNUM

Կարծես կանգնած ես փողոցի

կենտրոնում,

և շուրջդ մեքենաներ են:

Թա՜փ տուր փոշին մշուշում սողացող

բառերիդ վրայից և բացի՜ր

ծրարի մեջ պահված միտքդ,

որովհետև դու ես ծովի կապույտի

պատճառը,

լուսնի լռությունը,

իսկ կարոտը քո հայացքով է խոսում ինձ հետ:

Ծովի նման մարդ,

երբեմն հունից դուրս ես գալիս,

ասում են՝ քեզ ափերիդ մեջ պահիր,

և այդ պահին գծագրվող սահմանները

նեղանում են աշխարհն աչքերի

պատուհանից դիտողի

արհամարհանքից:

Բոլոր անցորդներն ընդամենը

ճանապարհի հիշողությունն են

մոռացված ֆիլմի մասին,

իսկ քո ներկայությունը սառույց

փշրող է,

ինչպես Սինատրայի՝ թռիչքի

հրավերը դեպի լուսին:

Դու Բրոդսկի էիր կարդում ինձ համար,

և տերևները դանդաղ բարձրանում էին դեպի ծառը,

դատարկ լռությունը շրջում էր

քաղաքով

ճնճղուկների խմբի կամ գետնատարած փոշու նման,

բայց թափառող անձրևը տեղ

չտվեց նրան

ո՛չ վարսերիս խիտ ալիքներում

և ո՛չ էլ անթարթ հայացքիս սպիտակ խորքերում:

Քայլելիս փողոցի անկյունում ողորկ քար գտա,

ինչ լավ կամուրջներ կգծեր

լճի տարածությունում,

բայց ես ոչ մոտ լճի տեղ գիտեմ,

ոչ էլ զսպանակել ու քարի

նետման անկյանը հավասար ճկվել:

Երբ հեռանաս, մտքերս գնդասեղներով եմ

հագուստիս ամրացնելու,

որ վերադարձիդ հեշտ պոկեմ ինձնից,

որովհետև առանց քեզ հիշողությունը նման է

կապույտ հորիզոնում կորած

անծով խեցու:

(Չ)ԼԻՆԵԼՈՒ

ՏԱՐԱԾՈՒԹՅՈՒՆ

Ես եմ կանգնած

բոլոր այն ճանապարհներին,

որոնք ամբոխված են,

և անցորդներն ինձնից են խնդրում

քայլելու տեղ,

ինչ-որ տեղ, որում կլինեն,

բոլորը փորձում են

տարածության մեջ տեղավորվել,

չգիտեմ՝ ինչու,

նրանք էլ երևի չգիտեն,

միայն ինչ-որ տեղ խցկվելու

մոլուցք,

ինչպես ավտոբուսում մնացած

միակ դատարկ նստարանի համար:

Ամեն անգամ արմատավորվելուց հետո

ես ստիպված եմ պոկվել իմ հողից,

կարծես Ֆոլքների միստրալն

առանց ալարելու պարբերաբար

դուրս է գալիս պատմվածքից

ինձ օդին տալու համար:

Սակավարյուն իրականություն,

որ փորձում է ծածկել ճչացող

գոյությունդ դիակը ծածկող սավանով,

ճանկռել այն մարմինը,

որում տեղավորվել ես

ծաղկամանի մեջ դրված ծաղկի պես

և երջանիկ չես, ինչպես երբևէ,

որովհետև ճիշտ չես զբոսնում այգում

և կոշիկներդ լաթի վրա

ճիշտ չես մաքրում,

իսկ թմրածդ թեյը

անվերջակետ նախադասություն է,

ինչպես այս մեկը

ԺԱՅՌ ԵՎ ԱԼԻՔ

Ամեն օր

առավոտյան

երկրպագում էիր սիրեցյալիդ,

դողում էիր արևի լույսի տակ,

հուզմունքդ նման էր

ջրի նուրբ ու թափանցիկ հանդերձին`

ցոլուն և վարանոտ,

պատի վրա էր նշմարվում

պատկերդ`

ձկնորսական ցանցի

շեղանկյունների արտացոլմամբ,

իսկ իրիկնամուտին

վարսերն էիր հարդարում,

ոգևորությամբ փաղաքշում էիր

այնքան ժամանակ

մինչև բարալիկ կին էր դառնում…

«Եղիցի լույս»

Թիվ 3 (193) 2019

Աիդա Հարությունյանը ծնվել է 1998 թ. Երևանում: Սովորել է Ա. Տիգրանյանի անվան երաժշտական դպրոցի դաշնամուրային բաժնում, երգել է երաժշտական դպրոցի երգչախմբում դասական և ջազ ստեղծագործություններ: Սովորում է Վ. Բրյուսովի անվան պետական լեզվահասարակագիտական համալսարանի Սոցիալական գիտություններ և սերվիս ֆակուլտետի անգլերեն լեզվաբանության և տուրիզմի բաժնում: Մասնակցել է «Հասկեր» գրական մրցույթին՝ երկու՝ չափածո և արձակ ստեղծագործություններով, համանուն անվանակարգերում

Read More


Նվարդ Ալեքսանյան / Երեք ափ ջուր. Գթասրտության, սիրո ու նվիրումի…

Լիբանանյան հանդիպումների շարքում` Ջիբեյլի «Թռչնոց բույն» որբանոց և դրա մի մասը կազմող «Արամ Պեզիկյան» թանգարան կատարած այցս` Անի Եփրեմյանի և իր Զաբել մայրիկի ուղեկցությամբ, այսօր էլ, ժամանակ անց, ինձ համար երիցս տպավորիչ է, ավելի ճիշտ` անմոռաց:

Ինձ հարազատի պես հյուրընկալած գործընկերս` Բեյրութի «Արարատ» օրաթերթի գլխավոր խմբագիր Անին, ուշագրավ հասցեներով էր ուղեկցում առաջին անգամ Լիբանանում հայտնվածիս և, անշուշտ, գիտեր, որ այդ օրը, ոչ միայն որբանոցի թանգարանի աշխատակիցները պետք է սիրտ կսկծացնող պատմություն ներկայացնեին, այլև նրանց պետք է միանար այցելուներից մեկը` որբանոցի նախկին սան` իր Զաբել մայրիկը: Անհամբերությունս այնպես ուզում է մտքիցս առաջ ընկնել, սակայն հարկ է նախ պատմել Բեյրութում հանգրվանած այս հաստատության մասին, որը ստեղծվել է եղեռնազարկ հայ որբերի փրկության համար:

Թանգարանի տնօրեն հայր Պսակը մեր զրույցի ընթացքում նախ ներկայացնում է որբանոցի պատմության հիշարժան էջերը և հայ որբերի համար Մամա դարձած՝ դանիացի միսիոներուհի Մարիա Յակոբսոնի կյանքի հետաքրքիր մանրամասներ:

Գթասրտության երկնառաք կանչ…

Առաջին աշխարհամարտի տարիներին և դրանից հետո Մերձավոր Արևելքում միլիոնավոր կարիքավորներին փրկելու և նրանց ապրելու հնարավորություն ընձեռելու համար՝ 1915 թվականին ստեղծվել է Մերձավոր Արևելքի Ամերիկյան Նպաստամատույց կոմիտեն:

Երբ երիտթուրքերը իրականացրին Մեծ եղեռնը, այդ կառույցը շարունակեց իր օժանդակությունը հայ որբերի համար հաստատություն հիմնելով Լիբանանում: Կազմակերպությունն է ներկայիս տարածքը գնել և հիմնադրման տարուց` 1920-ից մինչև 1928-ը, այն կոչվել է կոմիտեի անունով: Եվ մինչև այդ թվականը միայն տղաների համար էր ծառայում: Որբուկները հիմնականում Այնթափից, Մարաշից, Կեսարիայից էին:

Համաձայն արխիվային փաստաթղթերի, 1894-96-ին Արևմտահայաստանում թուրքերի կազմակերպած հայերի կոտորածներին ինչ-որ կերպ ընդդիմանալու հավատով, Նորվեգիայում հիմնադրվել է «Կին միսիոներ գործիչների կազմակերպությունը»: Երևույթը շուտով արձագանք է գտել Դանիայում և այստեղ էլ բացվել է կազմակերպության մասնաճյուղը: 1900 թվականին Դանիայից Խարբերդ է ուղարկվել քույր Քրիսթա Հեմմրը: Նա Խարբերդին մերձակա Մեզրե գյուղաքաղաքում բացել է փոքրիկ որբանոց-հիվանդանոց,որը կոչվել է «Էմմաուս»: Նրան որպես օգնական Դանիայից եկել է հիվանդապահուհի օրիորդ Բլեքը: Դժբախտաբար Քրիսթա Հեմմրը Խարբերդում վարակվել է ժանտախտով և մահացել 1903-ին: Օրիորդ Բլեքը կարողացել է ոչ միայն շարունակել նրա գործը, այլև ընդարձակել հաստատությունը: Եվ այս անգամ, 1907 թ-ին, Դանիայից կազմակերպությունն ուղարկել է Մարիա Յակոբսոնին: Քսան տարեկան էր Մարիան, երբ բարության ու մարդասիրության անկոտրուն կամքով ու աննահանջ զորությամբ հայտնվեց մեր ժողովրդի կյանքում: Նրան Արևմտյան Հայաստան առաջնորդեց փրկարարի իր մեծ սիրտը, քանզի օծյալ էր հասարակ մահկանացուների շարքում և, դրա համար էլ, որբերի կողմից արժանանացել է միմիայն ընտրյալներին տրվող «Մամա» անվանը:

Աստվածային սիրո զորությամբ…

Մարիա Յակոբսոնը ծնվել է 1887-ին, Դանիայի Հորսնս քաղաքում, ջերմեռանդ հավատացյալ ընտանիքում: Լսելով հայկական ջարդերի մասին, նա հայ տառապյալներին օգնության հասնելու նպատակով անդամագրվել է նորվեգական միսիոներական կազմակերպության դանիական մասնաճյուղին, իսկ որպես հիվանդապահուհի, արդեն բավականին փորձ ուներ: Եվ, այսպես, դեռատի օրիորդ Մարիան ժամանել է Խարբերդ՝ 1907-ին: Նա աշխատում էր Մեզրեում բացված մեծ հիվանդանոցում, որը կարևոր բժշկական կենտրոն էր ոչ միայն Խարբերդի, այլև շրջակա հայկական գյուղերի բնակիչների համար: Ոչ միայն հիվանդապահուհի էր, այլև բժիշկ: 1912-ին նա վերադարձել է Դանիա և երկու տարի զբաղվել բարեսիրական առաքելությամբ: 1915-ին նա կրկին Խարբերդում էր և մինչև 1919-ը ականատես եղավ հայ ժողովրդին պատուհասած անօրինակ տառապանքներին, թուրքերի կազմակերպած Մեծ եղեռնին:

Հայ ժողովրդի համար ամենասարսափելի ժամանակահատվածում հայտնվելով նախճիրի արյունոտ աքցաններից մեկի ճիրաններում, նա ստանձնել էր աղջկական փխրուն ուսերին անհարիր տառապալի աշխատանք, որը հաղթահարելու ուժը, հիրավի, միայն տրվում է ազնվասիրտ անհատներին: Եվ Խարբերդում այդ չորս տարիներին գերմարդկային ճիգերով կարողացել է փրկել հազարավոր հայերի կյանք: Նա այնպես էր զգում բզկտված հայ ժողովրդի տառապանքները, որ, ասես, ինքն էլ դարձել էր այդ ժողովրդի զավակներից և հիմա էլ գեհենից մազապուրծ բեկորներին միաձույլ՝ ապրելու համար պիտի լարեր վերջին ուժերը: Եվ իր օգնականներով կարողացել է «Էմմաուս» որբանոցի մեջ պատսպարել, կերակրել և բուժել մեծաթիվ հայ որբերի՝ ամենադժվար պայմաններում և հաճախ էլ՝ գաղտնի: Եվ հենց 1907-1919 թթ.-ի իրադարձությունների մասին է իր «Օրագրությունը», որի արևմտահայերեն թարգմանությունը հրատարակվել է Անթիլիյասում՝ 1979-ին, իսկ տարիներ անց՝ արևելահայերեն՝ Երևանում՝ դառնալով ամենաընթերցվող գրքերից մեկը: Սա ևս մեկ անհերքելի վավերագրություն է հայկական ջարդերի, արևմտահայության կրած տառապանքների ու ամենաանողոք հայրենազրկման մասին…

1921-22-ին Մարիա Յակոբսոնը պատրաստվում է վերադառնալ Խարբերդ՝ շարունակելու իր հայանպաստ առաքելությունը: Սակայն Թուրքիան այլևս արգելել էր նրա մուտքը և Մարիա Յակոբսոնն ստիպված մեկնում է Լիբանան: Բեյրութին մերձ երկու շրջաններում նա որբանոցներ է բացել: 1928-ին ամերիկյան Նպաստամատույցի պատասխանատուները ուզում էին փակել Բեյրութին մերձ Ջիբեյլ ավանի որբանոցը՝ սաների թվի նվազման պատճառով: Սակայն որոշվեց վաճառել այն միսիոներական դանիական մասնաճյուղին: Եվ, Մարիա Յակոբսոնը թողնելով Սայդայի «Թռչնոց բույն» որբանոցը, գալիս հաստատվում է այստեղ, իր հետ բերելով նաև հաստատության անվանումը:

Այդուհետ կառույցն ապաստարան էր ոչ միայն մանչերի, այլև աղջիկների համար: Որբերի թիվը հասնում էր 1600-ի: Այդ տարիներին Լիբանանում կար հայկական 18 որբանոց: Այս որբանոցն ամենամեծն էր:

«Թռչնոց բույն» անվանումը ևս ունի իր հուզիչ պատմությունը: Մի անգամ Մ.Յակոբսոնը՝ Մաման, ձիով տեղ էր գնում և տեսնելով թե` ծառին մայր թռչունն ինչպես է խնամում, կերակրում, գուրգուրում, պաշտպանում իր ձագերին, որոշում է հայ որբերին ապաստանած հաստատությունը կոչել «Թռչնոց բույն»,- ասում է թանգարանի տնօրեն հայր Պսակը:

Այդ պահին անսպասելիորեն մեր զրույցին միանում է տիկին Զաբելը, երևի այլևս չկարողանալով զսպել հուզմունքը: Ինքն, ինչպես պարզվեց, այս հաստատության երկրորդ սերնդի որբերից է,այսինքն ցեղասպանությունից մազապուրծ հայի` որբացած երեխա, ով իր ավագ քրոջ հետ մի քանի տարի ապրել է այստեղ:

-Իմ` Մութաֆյան՝ հայրական և ամուսնուս` Սառաֆյան գերդաստանները հաճնցիներ էին և նրանց եղեռնից փրկված բեկորներն եկել, հաստատվել են Լիբանանի Ջիբեյլ ավանում: Այստեղ են ամուսնացել ծնողներս: Ես ընտանիքի հինգ երեխաներից ամենակրտսերն էի: Հայրս եղել է «Թռչնոց բույն» որբանոցի հացթուխը և, բացի փռապան լինելուց, մշտապես այլ ծառայություններով սատարում էր որբերին: Դժբախտ դիպվածով նա շատ երիտասարդ հեռացավ կյանքից՝ մեզ՝ հինգ երեխաներիս, թողնելով մորս խմանքին: Ես երկու տարեկան էի և, ցավոք, չեմ հիշում հայրիկիս: Մայրս աշխատում էր օրն ի բուն, բայցև միայնակ չէր կարող հոգալ բոլորիս կարիքները: Նա ստիպված ամենափոքրերին՝ ինձ ու վեց տարեկան Մարի քրոջս, բերել է «Թռչնոց բույն»: Մի քանի տարի մենք մնացել ենք այստեղ և հենց այստեղ եմ ծանոթացել Մամայի հետ: Մամայի սենյակը շենքի վերևի հարկում էր, պարտեզի վրա բացվող մասում: Հիշում եմ՝ ամեն երեխայի որբանոց ընդունելուց հետո, նրա լուսանկարն ուղարկում էին Դանիա, ուր կազմակերպության միսիոներներից յուրաքանչյուրը հոգեզավակ էր ընտրում և այդ երեխայի խնամքն իր վրա վերցնում` սկսած հագուստից մինչև անհրաժեշտ այլ պարագաները,- ասում է տիկին Զաբելը:

Նրա տեղեկացմամբ Մ.Յակոբսոնը երեք հայ որբուկ է որդեգրել, երեք աղջիկ. Հանսա, Բեատրիչ, Լիլի:

Մ.Յակոբսոնը մահացել է 1960-ին, Լիբանանում, իր որդեգիր զավակներից մեկի` Լիլիի տանը` շրջապատված սիրով և հոգատարությամբ: Նա կյանքի վերջին օրերին հայտնել էր իր փափագը. իր աճյունն ամփոփել «Թռչնոց բույնի» բակում… աստվածատուր իր առաքելությունն, ասես, շարունակելու անգամ մահից հետո…

Իսկ Մամայի թաղումը վերածվել էր մարդասիրության, գթասրտության ու կարեկցանքի փառաբանման, իր բազմահազար սաների հոգուց ծովացող երախտագիտության սրբազան ծեսի, որին, թվում է, նաև Երկնավորի առաքած հրեշտակներն էին մասնակից: Ներկայացնում ենք մի փոքրիկ պատառիկ Խորեն արքեպիսկոպոս Բարոյանի այդ օրը հնչեցրած դամբանականից. «Օրիորդ Մարիա Յակոբսոնը մարմնացյալ խղճի այն ներկայացուցիչներից է, որ ամբողջ վաթսուն տարիներ, անտեսելով ամեն հաճույք ու վայելք, արհամարհելով ամեն վտանգ, հետևեց Մեծ Վարդապետի՝ Հիսուս Քրիստոսի պատգամին և այցի եկավ բազմաչարչար հայ ժողովրդին: Նա եղավ հայ ժողովրդի Բարի Սամարացին, որ աքսորի ու տարագրության ճամփաներին արյունաքամ զավակների վերքերին ձեթ ու գինի քսեց և գորովագութ մոր նման նրանց պատսպարեց ու խնամեց: Նա եղավ հայի գողգոթայի ու խաչելության ականատես-վկան, ով ճանաչեց հայությանն իր անլուր տառապանքների մեջ և եղավ նրա ցավերին՝ ցավակից և վշտերին՝ վշտակից»,-ասել է Խորեն արքեպիսկոպոսը:

Երախտապարտ սաները սրբությամբ կատարել են Մամայի վերջին կամքը՝ նրա մարմինն ամփոփելով հաստատության բակում: Եվ այսօր թանգարանի բազմահազար այցելուներին, հենց մուտքում, առաջինը դիմավորում է հայ որբերի Մեծ Մաման՝ հառնելով բրոնզե կիսանդրուց…

Իսկ տիկին Զաբելն այդ օրը, ոչ միայն ինձ, այլև թանգարանի աշխատողներին ներկայացրեց հետաքրքիր մանրամասներ որբանոցի գործունեության մասին, անգամ հիշելով կառույցի թե՝ արտաքին, թե՝ ներքին փոփոխությունները:

Ջրի պակաս կար և երեսլվայի համար յուրաքանչյուր սանի հասնում էր՝ ընդամենը… երեք ափ ջուր: Տիկին Զաբելի համար այդ երեք բուռ ջուրն ողջ կյանքի համար անփոփոխ է…: Հիշում է նաև նախաճաշը` հաց` խոզի յուղով և շաքարավազով: Դժբախտ դեպքեր էին լինում, երկու երեխա վերևի հարկից ընկել են և մահացել…

Զրույցի ընթացքում նաև իրենց գերդաստանի պատմության մեկ այլ տխուր էջն է բացում. իր սկեսուր Երանուհի Հարությունյանն էլ եղեռնից փրկված և որբանոցում մեծացած հայ երեխաներից է: Տասը տարեկան էր Երանուհին Մեծ եղեռնի ժամանակ, բայց հիշում էր հայրենի Այնթապը, նաև թե ինչպես էր իրենց տան բակում փոքր քրոջ հետ պիստակ մաքրում… Ծնողները զոհ էին գնացել եղեռնին, իսկ ընտանիքի փոքրերը՝ ինքն ու քույրը, հրաշքով հասել են Հալեպ, այնուհետև նրանց դեգերումները ձգվել են մինչև Լիբանանի Ջունիեյի որբանոց: Այստեղ են նրանք սովորել են ֆրանսերեն ու արաբերեն:

Բնավորությամբ խիստ էր սկեսուրը` քնքշության ու սիրո պակասից: Չնայած արդեն ընտանիքի տեր էր, իր հոգու մի անկյունում նա մնացել էր ինքն իր ցավի մեջ քաշված որբը` ծնողազուրկ և սովալլուկ, բախտի քմահաճույքին հանձնված…

Տիկին Զաբելը նշում է, որ որբանոցի սաները երախտագիտությամբ էին թողնում իրենց նոր շունչ պարգևած հաստատությունը և թևավոր խոսք է միսիոներների դժվար աշխատանքի արդյունք` հաջողություններին տրված հանրության գնահատականը. «Որբերի սերնդից` Մարդ ելավ»: «Թռչնոց բույնը», սոսկ, որբանոց չէր, այլ նաև «…մարդակերտումի ու հայակերտումի լուսաւոր կեդրոն մը»: Նրա նախկին սաների շարքում նաև գիտության, մշակույթի անվանի դեմքեր, ազգային գործիչներ կան:

Նվիրումի սրբազան դրոշմով…

1970-ին դանիական կազմակերպությունը որոշել է հաստատությունն իր բոլոր կառույցներով փոխանցել Մեծի Տանն Կիլիկիո կաթողիկոսությանը՝ «Թռչնոց բույնի» աշխատանքը շարունակելու պայմանով:

Մեկ տարի հետո իր 100-ամյակը բոլորող հաստատությունն իր առաքելությունը շարունակում է Կիլիկիո կաթողիկոսարանի օժանդակությամբ: Այստեղ իրականցվել են բարենորոգչական ու շինարարական մի շարք աշխատանքներ:

Արամ Վեհափառը հաճախ է այցելում որբանոց, զրուցում սաների հետ:

Թանգարանի տնօրենի խոսքով ապագայում որբանոցի և «Արամ Պեզիկյան» թանգարանի հարևանությամբ մատուռ պետք է կառուցվի: Այս թանգարանը ևս ունի իր տեղծման նախապատմությունը: «Թռչնոց բույնի» նախկին սաներից յուրաքանչյուրը կարեցածին չափով օգնում էր որբանոցին: Ամենամեծ բարերարը թանգարանի ստեղծողի հայրն էր: Արամ Պեզիկյանն այս որբանոցի առաջին սաներից էր, թուրքական յաթաղանից փրկված հայ երեխաներից մեկը: Տարիներ անց Արամ Պեզիկյանը հաստատվել է ԱՄՆ-ում և մշտապես օժանդակում էր որբանոցին: Նրա որդին` Ալեքո Պեզիկյանը, այս թանգարանի ստեղծմամբ ոգեկոչեց ոչ միայն իր հոր, այլև որբանոցի եղեռնազարկ մյուս սաների հիշատակը` ասում է հայր Պսակը: Նրա խոսքով եղեռնին նվիրված շատ հուշարձաններ կան, սակայն սպանդի հետևանքով որբացած հայ երեխաների մասին պատմող առանձին հաստատության կարիքը կար: Այս հարցում ևս իր դերակատարությունն ունեցավ Արամ Վեհափառը: Հայոց ցեղասպանության 100-րդ տարելիցի առթիվ կոթողիկոսարանի նախաձեռնած ծրագրերի շարքում, 2015-ի հուլիսի 18-ին, հոգևոր բարձր դասի ներկայությամբ, Մյուռոնօրհնեքի առավոտյան, հանդիսավորությամբ, այն իր դռներն է բացել այցելուների համար: Այստեղ ներկայացված մեծաթիվ ցուցանմուշներն առանց հուզմունքի անհնար է դիտել. էլեկտրոնային և լուսանկարչական վահանակներից քիչ վերև, էկրանին մեկ առ մեկ ցուցադրվում են որբանոցի սաների լուսանկարները…

Այդ ամենին ուղեկցում են թանգարանի մուտքի մոտ տեղադրված որբուկների արձանիկները, ովքեր ավազի վրա դրոշմած փոքրիկ ոտնահետքերով, իրենց տխրություն ծորացող հայացքով ու կեցվածքով, այցելուին դիմավորում են հուզիչ հնարքով՝ աշխարհի ամենակենսախինդ մեղեդին հանդիսացող մանկական ուրախ ճռվողյունով…

«Եղիցի լույս»

Թիվ 3 (193) 2019

Լիբանանյան հանդիպումների շարքում` Ջիբեյլի «Թռչնոց բույն» որբանոց և դրա մի մասը կազմող «Արամ Պեզիկյան» թանգարան կատարած այցս` Անի Եփրեմյանի և իր Զաբել մայրիկի ուղեկցությամբ, այսօր էլ, ժամանակ անց, ինձ համար երիցս տպավորիչ է, ավելի ճիշտ` անմոռաց: Ինձ հարազատի պես հյուրընկալած գործընկերս` Բեյրութի «Արարատ» օրաթերթի գլխավոր խմբագիր Անին, ուշագրավ հասցեներով էր ուղեկցում առաջին անգամ Լիբանանում հայտնվածիս

Read More


Նանար Սիմոնյան / Ռուս բանաստեղծը` նարեկցիների հարկի տակ

Գեղեցիկ ավանդույթ է ձևավորվել Ստեփանակերտի «Գրիգոր Նարեկացի» պետհավատար-մագրված համալսարանում: Այստեղ հաճախակի են հանդիպումներ կազմակերպվում ոչ միայն Արցախի ու Մայր Հայաստանի, այլև արտասահմանից հրավիրված գիտնականների ու գրողների, արվեստի նշանավոր գործիչների հետ:

Համալսարանի Պոեզիայի և գիտական նիստերի դահլիճում ապրիլի 22-ին տեղի ունեցավ հերթական հանդիպումը: Այս անգամ նարեկցիների հյուրն էր ռուս անվանի բանաստեղծ, մեր ժողովրդի նվիրյալ բարեկամ Վիկտոր Կոնոպլյովը, ում ծննդյան 50-ամյակը լրացել է վերջերս: Նա պարգևատրվել է ԱՀ «Երախտագիտություն» մեդալով:

Любить Армению по-русски-в тишине,

Пьянея страстью, боль топить в вине.

И отдаваться той любви сполна,

Показывая, как она ценна.

(Виктор Коноплев)

Բանաստեղծը Հայաստանի, Արցախի և արցախցիների մասին գրված տասնյակ հոդվածների ու բանաստեղծությունների հեղինակ է, տարբեր հարթակներում նա բարձրաձայնում է Արցախի հիմնախնդիրը: Վիկտոր Կոնոպլյովի՝ «Армения как состояние любви» գիրքը՝ հայերենևռուսերեն լեզուներով, ջերմորեն է ընդունվել հայ ընթերցողի կողմից:

Վիկտոր Կոնոպլյովը ծնվել է Բելառուսի Մալորիտա քաղաքում, ապրում և ստեղծագործում է Նիժնի Նովգորոդում: 1994 թվականին ավարտել է ՌԴ կառավարությանն առընթեր Վոլգո-Վյատսկի պետական ծառայության ակադեմիան: Համալսարանական վկայագրեր է ստացել «Կառավարման գործի հոգեբանություն», «Ինտեգրացված կառավարման համակարգի ձևավորման հիմքերը», «Հայաստանի պատմություն», «Հայկական երաժշտության պատմություն» դասընթացների ուսումնասիրության համար: Ակտիվ կերպով զբաղվում է հասարակական գործունեությամբ՝ ռուս-հայկական կապերի ստեղծման և ամրապնդման ոլորտում, աշխարհի պետությունների կողմից ԼՂՀ ճանաչման ուղղությամբ: Ի դեպ, ասեմ, որ նա «Արցախի հիմնի» ռուսերեն թարգմանության հեղինակն է:

Ստեփանակերտի Գրիգոր Նարեկացի պետհավատարմագրված համալսարանի ռեկտոր, ԱՀ ԳՄ նախագահ Վարդան Հակոբյանը բոլորի անունից շնորհավորեց Վիկտոր Կոնոպլյովին՝ ծննդյան 50-ամյակի կապակցությամբ, մաղթեց նրան արցախյան երկարակեցություն, քաջառողջություն և ստեղծագործական նորանոր հաջողություններ: «Ռուս բանաստեղծը,-ասաց նա,- ոսկերչական նրբանկատությամբ է մոտենում յուրաքանչյուր բառի: Բանաստեղծությունը նման է մոր կաթի: Այն հնարավոր չէ թարգմանել: Բառարանային բառը բոլորինն է: Բանաստեղծը նա է, ով կարողանում է հասնել մայրենի լեզվի բառին: Կոնոպլյովը ծնվել է բանաստեղծ»:

Գրող Աշոտ Բեգլարյանը մանրամասնորեն և հանգամանալից ներկայացրեց Վիկտոր Կոնոպլյովի կյանքը, գրական, հասարակական-քաղաքական գործունեությունը: Իրենց սրտի խոսքն ասացին նաև Ստեփանակերտի «Գրիգոր Նարեկացի» պետհավատարմագրված համալսարանի ռուսաց լեզվի ամբիոնի դասախոսներ Ելենա Գրիգորյանը, Գայանե Դադայանը, Արմանուշ Փաթյանը, գրողներ Ալբերտ Ոսկանյանը և Ծովինար Բաղդասարյանը: Համալսարանի ուսանողներն ասմունքեցին գրողի ստեղծագործություններից:

Հանդիպման վերջում խոսքը տրվեց բանաստեղծին: Նա պատասխանեց ներկաներին հուզող բազմաթիվ հարցերի և ունկնդիրների դատին ներկայացրեց իր նոր ստեղծագործություններից մի քանիսը: «Պոետի հիմնական աշխատանքը բառի հետ է: Յուրաքանչյուր բառի մեջ հոգի պետք է դնել, յուրաքանչյուր բառ պետք է հասնի ընթերցողի սրտին: Կարևոր է, թե ինչպես ես գրում և ոչ թե ինչքան»,- Կոնոպլյովի այս տողերով կարելի է բնութագրել հենց իր ամբողջ ստեղծագործությունը:

«Եղիցի լույս»

Թիվ 3 (193) 2019

Գեղեցիկ ավանդույթ է ձևավորվել Ստեփանակերտի «Գրիգոր Նարեկացի» պետհավատար-մագրված համալսարանում: Այստեղ հաճախակի են հանդիպումներ կազմակերպվում ոչ միայն Արցախի ու Մայր Հայաստանի, այլև արտասահմանից հրավիրված գիտնականների ու գրողների, արվեստի նշանավոր գործիչների հետ: Համալսարանի Պոեզիայի և գիտական նիստերի դահլիճում ապրիլի 22-ին տեղի ունեցավ հերթական հանդիպումը: Այս անգամ նարեկցիների հյուրն էր ռուս անվանի բանաստեղծ, մեր ժողովրդի նվիրյալ բարեկամ Վիկտոր

Read More