Վարդան Հակոբյան  / Պարզության առեղծվածները. Գրողի բանաձևային մտածողությունը և ստեղծագործության արխիտեկտոնիկան

Համաշխարհային գիտական միտքը դեռևս շատ տարիներ առաջ ամրագրել է մի կարևոր ճշմարտություն՝ մարդու հոգեկերտվածքը, բառի ամենաուղիղ իմաստով, կապ ունի այն բնության հետ, որտեղ նա ծնվել է, ապա՝ ոչինչ այնքան հստակորեն չի արտացոլում ազգային հոգեկերտվածքն ու բնությունը, որքան արվեստի ու գրականության գործը: Շնորհներով օժտված գրողի լեզուն. որպես անհատականացված խոսքի և բանաձևային հստակ մտածողության արտահայտություն, այն էական և գլխավոր միջոցն է, որը, հոսող ջրի օրինաչափություններով, ինքնահստակեցման է տանում բնականը, իսկ շինծու-արհեստականը, ավելորդն ու անմաքուրը դուրս արտանետում՝ բանաստեղծական անաղարտության համար ապահովիչի դերակատարություն ստանձնելով: Բոլոր այն առանձնատկությունները, որոնցով քերթողական արվեստն իր գեղագիտական տիրույթները դարձնում է անսահման-անընդգրկելի ու մտքի ձեռնածությունների հանդեպ անձեռնմխելի, ներառված են լեզվամտածողության մեջ: Ասում են, ի վերջո, ինքը՝ սոցիումն է պայմանավորում հասարակական բոլոր գործընթացները՝ հաճախ դրսի ազդակներով կատարվող անխուսափելի վերուվարումներով ու ժամանակի մեջ «ծաղկում» ապրող կոշտ դրսևորումներով: Եվ դարձյալ գեղարվեստականության չափորոշիչը քնարերգության մեջ եղել ու մնում է մայրենին, քանի որ բառի խորթմայրության տրվելն ու հավատափոխությունը գրի մեջ կործանարար է, փրկության միակ և անփոխարինելի ելքը քո արյան կեսաբանական արմատների վրա դարերում սերտաճած վարքի ու անխոտոր շարժման այբուբենն է:

Առաջին բանաստեղծությունը, որ վաղ մանկական տարիքից մնացել է իմ հոգում, հեքիաթն էր: Տարիներ հետո միայն իմացա՝ թե հեքիաթ, թե բանաստեղծություն, երկուսն էլ անհնարինի հնարավորն են ներկայացնում: Սա է իսկական արվեստի չափանիշը, սակայն՝ ոչ առանց վերապահումների: Օրինակ, Չարենցի համար ոչ մի չափանիշ վերջնական չէ, ի վերջո, ոչ մի խորհուրդ չի ընդունում ապագայի երգը: Ժամանակի հետ եթե չեն փոխվում չափանիշները, ուրեմն դրանք չափանիշներ չեն, ավելին, իրենց նորացմամբ չափանիշները նորացնում են իրականությունը, այլապես ում են պետք պահածոյացված բառը, ժամանակը: Անկասկած, ժամանակը փոխելու միակ ուղին չափանիշները փոխելն է, իսկ չափանիշները և, իհարկե, դրանով իսկ՝ նաև աշխարհը, փոխելու միակ ձևը, ինքդ քեզ փոխելն է:

Բանաստեղծության հաշվին խնայված ժամանակը փտում-սիլոսացվում է, դուրս մնում ամենեցու հոգևոր ոլորտից: Նորից դառնամ Չարենցին: Եթե նա իր քնարերգությամբ, «Երկիր Նաիրի»-ով մեզ դարձնում է իր ժամանակակիցը, ապա դա երանական պատիվ է ոչ թե Չարենցի, այլ մեզ՝ նրա հետնորդներիս համար, ուրիշ է, երբ քո բառով ինքդ ես կարողանում Չարենցին բերել ու տեսնել քո իրականության մեջ, որը դու ես ստեղծել: Եվ ամբողջ առեղծվածն էլ հենց ստեղծումի մեջ է: Այստեղ հարկ կա խոսել կանխամտածվածություն երևույթի մասին, որը, որպես կանոն, մշտապես փչացնում է գործը. գրող եմ՝ գրում եմ: Եթե թռչունը ճյուղին կանգնելուց առաջ «պլանավորեր» իր անելիքը, իմանար, որ ինքը պիտի երգի, ապա չէր ստացվի ոչինչ: Ազնվարյուն գործը ծնվում է ինքնաբուխ: Ոչ թե գրողն է ասելիքի ետևից վազում, այլև ասելիքն ինքն առաջնորդում իսկական գրողին: Ահա թե ինչ է խոստովանում Չարենցը.

Ես ուզեցի երգել գովքը Աստծու,

Երգել փառքը պայծառ սիրո ու հացի.

Սիրտս լցվեց… բայց չգիտեմ, թե ինչու –

Գորշ օրերի տաղտկությունը երգեցի…

Կանխատրամադրված անկեղծությունն ավելի կեղծ է, քան ինքը կեղծիքը:

Ավանդ հասկացությունը մեզանում արդեն կորցրել է իր նախնական իմաստը և շատ հաճախ կիրառվում է այս կամ այն գեղարվեստական կրկնությունը կամ գործի մեջ գերակշռող և պոետական ինքնության աչքառու շեղումը քողի տակ պատշաճորեն պատսպարելու համար: Ի դեպ, քանի որ խոսք եղավ այս մասին, ուզում եմ հանգամանորեն անդրադառնալ պատշաճություն հասկացությանը նույնպես, որը իր կիրառումներում հակացուցված է ոչ միայն բանաստեղծությանը, այլ գեղարվեստին ընդհանրապես: Այն ավելի շատ ազգակցականություն է դրսևորում երևույթների համահարթեցման, համահավասարեցման (կոմպլեմենտարիզմ), քան քնարերգության հետ: Սակայն, հիմնական ասելիքին անդրադառնալուց առաջ, փորձենք ցույց տալ այն երևույթները, որոնք նպաստում՝ հող են ստեղծում դրանց զարգացման ու տարածման համար: Դրանք, ցավոք, շատ են, բոլորը թվել, բնականաբար, հնարավոր չէ, բայց ամենակարևորներից մի քանիսը թվարկենք.

. Սիրալիրություն՝ սիրո փոխարեն:

. Բառի պոպուլիզմը:

. Հայրենասիրական կեցվածք՝ գործնական ու ազնվաբուխ հայրենասիրության փոխարեն:

. Անհարկի, արհեստական տուրք՝ նորաձեւությանն ու նորարարությանը:

. «Հրատապ ու արդիական» թեմաների ու գաղափարների (խորհրդային շրջանից պահպանվող) իներցիոն դավանում:

. Կանխակալություն և կողմնակալություն՝ բառի ու թեմայի հանդեպ:

. Պատրաստի կերպարների խաղարկում, հերթապահ բառերի հնավաճառություն:

Քնարերգության մեջ մաքուր, անբռնազբոս, անբիծ սերն իր տեղը շատ անգամ ակամա զիջում է սիրալիրությանը: Եվ այս երևույթը բնորոշ է ոչ միայն հայրենի, այլև համաշխարհային իրականությանը. ներքին ապրումներին, նրբագույն ու անխոստովանելի զգացումներին, տրամադրություններին փոխարինելու են գալիս «առանց քեզ չեմ կարող», «քո սիրուց քուն-դադար չունեմ», «կուզենայի համբուրել շուրթերդ» և նման պարապ բառեր ու տողեր, կամ՝ դրանց ավելի վատթար տարատեսակները: Սիրերգությունը ակամայից վերածվում է, եթե կարելի է այդպես ասել՝ սիրալիրերգության: Ռուս մեծ բանաստեղծ Մ. Լերմոնտովն այսպիսի տողեր ունի. «Ձօ րսՌՔՍՏՎ Պսÿ վպՉՌվվՏրՑՌ ՎՌսՈ, Լ րսՌՔՍՏՎ Ցօ սþոպջվՈ, փՑՏո սþոՌՑՖ»: Հոգեբանական խորը դիտարկում, որն իր մեջ ընդգրկում է ամեն ինչ, և բառերը դառնում են ավելորդ: Ես, իհարկե, կարող եմ կոնկրետ հեղինակներից համապատասխան օրինակներ բերել, բայց դա չէ իմ խնդիրը, այլև երևույթը, որը, գնալով, ավելի մեծ տարածում է գտնում: Եվ բացի դա, Սահյանն ասում է՝ սպիտակի մասին կարելի է այնպես խոսել, որ երևա սևի հանդեպ քո վերաբերմունքը, առանց նրա անունը տալու: Ես ուզում եմ այս հոդվածում առաջնորդվել այդ սկզբունքով՝ կանգ առնելով միայն սպիտակի վրա:

Գրվում են պատվերային, հետևապես և՝ համահավասար գնահատականների ու մոտեցումների վրա կառուցված գործեր՝ խառնածին (հիբրիդային) նախադասություններով: Տեղի է ունենում հերթապահ բառերի հնավաճառություն: Ես այդ ամենը բացատրում եմ առաջին հերթին նվիրականության բացակայությամբ, որի համար հող են պատրաստում սոցիալական պայմանները:

Հազար անգամ ասված ճշմարտություն է՝ այն, ինչ ժողովրդական է, հարազատ է բոլոր ազգերի ընթերցողներին: Չինական հեքիաթը դարերի ընթացքում հղկվել է ու դարձել ավելի պարզ ու խորքային՝ մարգարիտն ու հոգևոր ոսկին խտացրած տողերի մեջ, որոնց պատկերավորությունը՝ իմաստային ընդգրկումների մեջ, անմրցակից է: Ուշադրություն դարձնենք «Հաստատակամ Յուն Սուն» հեքիաթի ոճին ու տրամադրության անմիջականությանը: Հերոսը երեխա է, գրիչ ու գիրք չունի. «Նա արագ-արագ մի բառ էր գծագրում ավազի վրա: Ալիքը գալիս գրածը տանում էր: Նորից էր գծագրում, ուրիշ մի ալիք դարձյալ սրբում էր նրա գրածը: Այդպես նա կարողանում էր անվերջ գրել…»: Աշխատասիրություն, նպատակին հասնելու կամք, ուժ ու ավյուն. ահա այն հատկանիշները, որոնք բնորոշ են Յուն Սունին: Սակայն նրա բնավորության լավագույն գծերի մեջ հատուկ տեղ ունի հնարամտությունը: Այսպես. «Լուսնկա գիշերները Յուն Սուն կարդում ու գրում էր լուսնի լույսով, իսկ երբ լուսինն ամպերի ետևից չէր երևում, նա հավաքում էր խոտերում փայլփլող լուսատտիկներն ու կպցնում բամբակի ձողին: Դրանց արձակած թույլ լույսի տակ աշխատասեր պատանին կարդում էր նաև մութ գիշերով»: Յուրաքանչյուր պատկեր ազգային մտածողության ու ժողովրդական մտքի անգերազանցելի արարչություն է: Ահա այսպես են բանահյուսում չինացիները՝ միշտ կանգնած լինելով աշխարհի հնագույն մշակույթ ու քաղաքակրթություն ունեցողների առաջին շարքում:

Որքան խորն եմ ծանոթանում չին ժողովրդի ձեռքբերումներին, մանավանդ, հոգևոր ոլորտում, հիացմունքս այնքան բազմապատկվում է՝ որպես սովորական մի հայ մարդ, ով այդ ամենի արժեքը գիտե մայր ժողովրդի ու ազգի փորձից:

Տարիներ առաջ համացանցով բանաստեղծություններ էի ստացել չինացի մի շնորհաշատ բանաստեղծուհուց, կարդացի տողացիները, շատ հավանեցի ու թարգմանելով՝ տպագրեցի դրանք «Եղիցի լույս» թերթում, ապա՝ իմ վեցերորդ հատորում: Այդ պոետուհին Ժաո Սին է. «…ճեղքերով լի այս աշխարհը այն զգեստն է, որը ես ստիպված եմ կրել»: Ինձ հետաքրքրում էր, թե ինչպիսի միտումներ է դրսևորում այսօր չինական երիտասարդական քնարերգությունը` քերթողական հնագույն արվեստ ունեցող Չինաստանում, որն աշխարհի մեծ տերություններից մեկն է (ըստ վիճակագրական տվյալների, յուրաքանչյուր հինգերորդ մարդ աշխարհում այսօր խոսում և ընթերցում է չինարեն լեզվով): Հաղորդակցությունս բանաստեղծական ու իմաստասեր այդ ժողովրդի հոգևոր նոր արժեքների հետ, եղավ ինձ համար բավականին արդյունավետ: Եվ զգացի, որ ոչ միայն փիլիսոփայության ու գիտության, այլև գեղարվեստական գրականության ու արվեստի տարբեր ոլորտներում չինացիները, համաշխարհային չափանիշներով, առաջնային տեղերն են կիսում: Իսկ Ժաո Սիի երիտասարդ ժամանակակիցը՝ Ջիդի Մաջիան, որն արդեն երկրորդ հայերեն գրքով է ներկայանում մեր ընթերցողներին, բանաստեղծությունը տանում է դեպի կատարյալ ազատականացում՝ պատկերների մեջ սովորական աչքերով «որսալով» ու մեզ ներկայացնելով (թարգմանությունը՝ Գ. Դավթյանի) անսովորն ու անտեսանելին. «Լսո՞ւմ եք դուք, Դա շրշյունն է աղջկական շրջազգեստի, Ոչ թե ցուլը խոտ է ծամում»: Վերջինիս արձագանքում է նրա մի ուրիշ հայրենակից՝ Լի Հաոն. «Ես ուզում եմ շարժվել դեպի Աստծո զոհասեղանը» (թարգմանությունը՝ Ռ. Ծատուրյանի): Ի դեպ, ըստ Աստվածաշնչի, առաջին զոհասեղանը քարից էր և գտնվում է հայոց բիբլիական լեռան՝ Արարատի լանջին:

Չեմ խոսում չինական գրականության երևելի դեմքեր, Նոբելյան մրցանակի դափնեկիրներ Մո Յանիի և Գաո Սինցզյանի գրական մեծ վաստակի, նրանց գործերի մասին: Սա արդեն առանձին թեմա է:

Դժվար չէ տեսնել տրամաբանական այն ներքին կապը, որ կա չինական ժամանակակից և դասական քնարերգության միջև, մանավանդ հայ ընթերցողի սեղանին է արդեն «Չինական դասական պոեզիա» նոր ժողովածուն: Իհարկե, անժխտելի է, որ այս գործում նպաստավոր դեր ունի հայ-չինական հարաբերությունների դինամիկ զարգացման կարևոր գործոնը նույնպես:

Ասվածն ընդունենք մեզ համար գլխավոր ելակետ ու այդ հարթության մեջ դիտարկենք չինական երեքհազարամյա քնարերգությանն առանձնահատուկ մի քանի գծեր: Իհարկե, ես այստեղ շարադրում եմ իմ տեսակետներն ու մոտեցումները, որոնք ձևավորվել են տարիների ընթացքում՝ սկսած իմ վաղ մանկությունից, երբ մայրս ինձ համար հեքիաթներ էր կարդում ձմռան երկար գիշերներին (հետո իմացա, որ դրանց մեջ քիչ չէին չինական ժողովրդական բանահյուսության նմուշները), մինչև չինական ժամանակակից քնարերգությունը, արվեստը, փիլիսոփայությունը, գիտությունը…

Ուզում եմ կանգ առնել բանաստեղծական մի բացառիկ երևույթի վրա, խոսքը 12-րդ դարի չինացի բանաստեղծուհի Լի Ցինչժաոյի քնարերգության մասին է, քերթողական արվեստ, որը ոչ միայն դիմացել է դարերի քննությանը, այլ նորովի է ներկայանում մեր ժամանակներում՝ առանց կորցնելու արդիական հմայքն ու աստվածատուր խոսքի մաքրությունը, անմիջականությունը: Ավաղ, հեղինակից, ինչպես վկայում են գրականագիտական աղբյուրները, շատ քիչ գործեր են հասել մեզ, ընդամենը հիսուն քերթված ու մի քանի հոդվածներ՝ արվեստի մասին: Սակայն հասածն էլ թույլ է տալիս մեզ կարծիք կազմելու, թե դարեր առաջ ապրած գրողն ինչ ապրումներ, մտահոգություններ, սեր ու տագնապներ ու ներքին աշխարհ ուներ:

Լի Ցինչժաոյի գրքույկը՝ «Տաղեր նրբատաշ հասպիսից» (թարգմանությունը հաջողությամբ կատարել է Էմիլիա Վարդանյանը), առաջին իսկ տողից գրավում է ընթերցողի ուշադրությունը: Պոետուհու անձնական կյանքն ու միջավայրը, սոցիալ-քաղաքական ու տնտեսական իրականությունն արտացոլվում են նրա պատկերների մեջ, դառնում ժամանակի բնավորություն՝ ներկայացնելով ազգային կյանքի մի ամբողջական համապատկեր: Այստեղ կարևորը թեմատիկ բաժանումները չեն, որն այս պարագայում կլիներ պայմանական, քանի որ Լի Ցինչժաոյի ստեղծագործություններն ամեն ինչ համադրում են խորը քնարականության շաղախի մեջ, հաճախ այնքան միաձույլ, որ հնարավոր չի լինում, ինչպես ասում են, ջոկողություններ անել: Սակայն և այնպես, բոլոր բառերում, բոլոր բանաստեղծություններում կա ինքնաբուխ ու մեծ սեր, որով առանձնանում է պոետուհու անհատականությունը: Իրավիճակների հոգեբանական ու սոցիալական վերարտադրությունների վարպետ է բանաստեղծուհին, ով երբեք չի կորցնում իր երազի տեսլականը: Նա տեսնում է «երկնագույն հեռուն», ուր «խաղաղ մայրամուտն է» հովանի, սիրո արբեցումի պահերում մոռանում է զույգը «ճամփան ետդարձի», բայց հանկարծ «կորչում է երջանկությունը»՝ «պիտի ետ լծվենք նորից թիերին»: Ու ցավի, տրտմության մեջ պոետուհու աչքերից անտես չի մնում ջրերից նայող լոտոս ծաղիկը, որն ամենուր է սիրող զույգի հետ՝ գույների անմեկնելի ու տաք, տիեզերական խորհուրդներով. «Ամենուր լոտոսն է մեր ճամփին»: Լոտոսը ոչ միայն Հին Արևելքի պոեզիայի զարդն է դարեր շարունակ, այլև ինքնատիպ կիրառություն ունի նաև հայ գրականության մեջ՝ հնուց մինչև մեր օրերը: Մեջբերենք Թումանյանի և Իսահակյանի տողերը՝ համապատասխանաբար. «Պարտեզն այնտեղ ծաղկում է ճոխ լուսնի խաղաղ լույսի տակ, Իրենց քրոջը սպասում են լոտոսները սպիտակ», «Տեսավ հնդու խաղաղության գետերը սրբազան լոտոսներով օծուն»:

Լի Ցինչժաոյի հոգու անբացատրելի թրթիռներում հայտնվում են երկինք բարձրացող թևեր: Բանաստեղծուհու մտորումն ավելի քան ընդգրկուն է, գեղարվեստական լուծումներով հագեցած.

…Եվ շփոթահար որորները հեռվում

Ավազաթմբից չվում են, չվում:

Սա գրքույկի առաջին ստեղծագործությունն է, ինչպես այս (Մեղեդի «Ժումենլին»), այնպես էլ մյուս բանաստեղծությունների վերնագրերը դրված են վերջում: Ամեն վերնագիր սկսվում է մեղեդի բառով, որը և խոսում է գրողի ստեղծագործական նախընտրության մասին, երաժշտականությունն ու ժողովրդականությունը հատուկ են նրա մտածողությանն ու քերթողական արվեստին: Ժողովրդական երգերն ուղեկցվում էին երաժշտությամբ, այդ երևույթը հատուկ է նաև մեր միջնադարին: Եվ պոետները՝ ժամանակի գիտությունները հիմնավոր սերտած, բարձր ինտելեկտի ու իմացությունների տեր անհատներ էին, ինչպես ասենք (12-րդ դարից բերենք օրինակներ) Ներսես Շնորհալին, Հովհաննես Սարկավագը, Վարդան Անեցին և այլն: Թեև Լի Ցինչժաոյի դեպքում իրադրությունն այլ էր, քանի որ նրա երգերը ժամանակին սկսեցին երաժշտությունից «առանձնանալ», ինչպես ասում են, բայց այդ «բաժանումը», համաշխարհային գրականության մեջ ավարտին հասավ միայն 14-րդ դարում: Սակայն պոետուհու ստեղծագործության ժողավրդականության մասին՝ ավելի հետո:

Մեծ ապրումները մարդուն դարձնում են ավելի նրբազգաց, և պատահական չէ ամենատարբեր ծաղիկների առկայությունը բանաստեղծուհու երգերում, դրանք հանդես են գալիս որպես խորհրդանիշեր՝ գույների անսպառ բազմազանությամբ, նրանց միջոցով հեղինակն արյան ներքին ընթացքն ու իր զգացումներն է վերարտադրում.

Ամպամած ու ցուրտ գիշեր էր այսօր,

Անձրև ու քամի,

Այդ աղմուկի տակ քնել եմ ամուր,

Բայց գինով եմ էլի:

Մեկը բացում էր վարագույրները,

Հարցրի նրան.

– Բեգոնիան արդյոք

Ծաղկաթա՞փ եղավ այս գիշեր:

Առաջվանն է մի՞թե,

Ինչպես կար,

Ծաղիկը մի՞թե

Չի թափվել…

– Օ, ոչ: Բայց կարմիրն է պակասել,

Եվ հիմա կանաչ է առավել:

Այս քերթվածը կերտվել է, թվում է, գեղանկարչի հանճարեղ վրձնահարվածներով: Ու դա խոսում է հեղինակի ոչ միայն կերպարվեստի մասին ունեցած խորը գիտելիքների ու համոզմունքների, այլ նրա պատկերավոր մտածողության, բարձր տեսողականության ու դիտողականության, աշխարհը յուրովի ընկալելու ու վերարտադրելու նրա հարուստ կարողությունների մասին: Իհարկե, որքան էլ չուզենանք կանգ առնել բանաստեղծուհու կենսագրական փաստերի վրա, այնուամենայնիվ, դրանք իրենց զգացնել են տալիս. մանկությունն ու պատանեկությունը Լիի անցել են արվեստի ու գրականության նվիրյալների, ճանաչված անհատականությունների շրջապատում, ամուսինը եղել է գեղանկարիչ, հայրը գրականագետ, մայրը՝ զարգացած մտավորական և այլն… Իմացություններն իրենց գործը կատարում են, ինչ խոսք, բայց էականն այստեղ այն ներքին կրակն է, որ կա պոետուհու արյան վազք ու վարքի մեջ:

Բանաստեղծուհու բառերին հատուկ է գունային հնչողությունը: Այսպես. «Աղմուկի տակ քնել եմ, բայց հարբած եմ էլի»: Անմիջական ու անկեղծ: Ինչպես տեսնում ենք, բանաստեղծուհին առանց ներկերին դիմելու էլ երանգներ է ներկայացնում՝ ալքիմիկոսի բարդ ու բարձր հնարամտությամբ: Ո՞վ է այն «մեկը, որ բացում է վարագույրները», և, ապա վարագույրները դադարում են վարագույր լինելուց, տիեզերական շղարշներ են դառնում: Եվ բնական է այս պարագայում, որ բանաստեղծուհին պիտի տա մի հարց այդ «մեկին», հարց, որը դառնում է անմեկնելի խնդիր՝ տիեզերական սիրո և, ինչու չէ, նաև քաոսի մեջ. «Բեգոնիան արդյոք Ծաղկաթա՞փ եղավ այս գիշեր»: Տագնապը բազմապատկվում է հարցի կրկնություններում. «Առաջվանն է մի՞թե, Ծաղիկը մի՞թե Չի թափվել…» Եվ երգն ավարտվում է քնարական խորիմաստ պատասխանով. «Օ՜, ոչ: Բայց կարմիրն է պակասել, Եվ հիմա կանաչ է առավել»: Ոսկերչական նրբանկատություն՝ ծաղկի ու գույների հանդեպ, ասես կյանքի ու գոյի ամենակարևոր խնդիրներն է շոշափում՝ խոսելով կախարդական այն թելի մասին, որից կախված է տիեզերքը: Այդ թելը, ըստ բանաստեղծուհու, սերն է: Այն մաքրամաքուր զգացումը, որն այս քերթվածի մեջ ներկայանում է բեգոնիա ծաղկի անունով: Ծաղկի ընտրությունը նման գրակտավի համար, իր խորհուրդն ունի, չէ՞ որ բեգոնիան մշտադալար այն բույսն է, որի թերթերը թարմ են ձմռանը նույնպես և ծաղիկների բազմապիսության մեջ սրտաձևությունը իշխող է, բացի դա, բազմագույն է ու նրբագեղ: Ծաղիկը հեղինակի համար հոգին բացելու, ներքին ապրումները գեղարվեստորեն վերարտադրելու միջոց է: Գրեթե յուրաքանչյուր տաղի մեջ հեղինակը դիմում է որևէ ծաղկի՝ նրան դարձնելով իր մտածումների ու տրամադրությունների արտահայտիչը, նրանով ամբողջական դարձնելով իր ինքնանկարը: Բայց ամեն անգամ ծաղիկ-հերոսուհիները տարբեր կերպարներ են մարմնավորում: Ասենք՝ լոտոսը, որը Չինաստանում սուրբ ծաղիկ է համարվում, իսկ բուդդայական մշակույթում ու զարդարվեստում, ինչպես վկայում են աղբյուրները, իր առաջնային տեղն ունի: Բանաստեղծուհու մեկ այլ երգի մեջ լոտոսի պտուղը «հասարակ զարդ է մազերի» համար, նրա տերևներով զգեստն է գեղեցկանում, մի խոսքով, թվում է՝ գործ ունենք բնությունը մարմնավորող մի բացարձակ ոգու հետ: Մի ուրիշ երգում կարդում ենք.

Իմ տնկած թուփը մեյխուայի

Գետափին առել է հասակ,

Բայց ես չեմ կարող աշտարակից

Զմայլվել նրանով մենակ:

Մեյխուայի մասին խոսելիս բանաստեղծուհու ձայնը դողում է տագնապի թրթիռներով, քանի որ նա մեյխուայի մեջ տեսնում է «խորհուրդ անմեկնելի», անգամ նրանով է պայմանավորում մոլորակային համաստեղության գոյությունը («Դրանից չէ՞, որ լուսինը պայծառ է այնքան»), երկրային բոլոր անցքերն ու ակնահաճո իրադարձությունները. «Եվ չի կարող մի այլ ծաղիկ Լինել այսքան անթերի»: Իսկ ահա «Մեղեդի «Գույաներ» քերթվածի նախաբանում այսպիսի խոստովանություն է անում հեղինակը. «Բոլորը, ովքեր գրում են մեյխուայի մասին, հենց գրիչ են վերցնում, չեն կարողանում խուսափել մանրությունից: Ես նույնպես փորձեցի նրա մասին գրել և համոզվեցի՝ անհիմն չի ասված»: Միայն մեծ հոգին կարող է նման ինքնաբացման հասնել:

Հեղինակի փիլիսոփայական միտքը խորը ընդհանրացման է հանգում բանաստեղծության վերջին տողերում.

Մեյի բուրավետ ճյուղը պոկեցի.

Կուղարկեի սիրեցյալիս նվեր,

Բայց չկա ոչ ոք աշխարհում,

Ոչ էլ երկնքում, ավաղ,

Չկա մեկը, որ այն տեղ հասցներ:

Բանաստեղծուհու միտքը և հոգին սնունդ են ստանում ժողովրդական ակունքներից, հավատալիքներից, եթե մեյխուան «խորհրդանշում է մաքրություն և ազնվություն, դիմացկունություն, անկոտրում ոգի», ապա քրիզանթեմը (նրա թերթիկներից Չինաստանում անգամ գինի են քաշում), որն իր ուրույն տեղն ունի պոետուհու ներկապնակում, չինացիների մոտ՝ վաղընջական ժամանակներից մինչև հիմա, պաշտամունքի առարկա է: Ու այսպես՝ շարունակ, բանաստեղծուհու երգերում մեզ դիմավորում է կախարդական բույրերի ու գույների մի ծաղկանոց, որտեղ ամեն քայլի մենք հաղորդակցվում ենք աստվածային իմաստության հետ: Բնությունը մեր դեմ շռայլորեն բացում է իր հայտնի ու անհայտ գաղտնիքները, որոնց մեջ մարդը սակայն աշխարհի հետ անհաշտ է («Քամու հետ էլ թերևս Չեմ կարող հաշտվել»), («Ես դեմ չեմ խմել հանուն քրիզանթեմների, Որ արևելյան պարիսպների տակ են դեղնել»), («Նույն թախիծն է պատել Երկինքն ու երկիրը»):

Լի Ցինչժաոյի քնարերգության մասին ռուս թարգմանիչ և գրականագետ Մ. Բասմանովը, ով նաև բանաստեղծուհու հայերեն ժողովածուի առաջաբանի հեղինակն է, գրում է. «Զգացմունքների անաղարտություն, խորը բանաստեղծականություն և երաժշտականություն՝ արտահայտված կենդանի, պատկերավոր լեզվով և ձևերի կատարելությամբ. ահա այն գլխավորը, որ կանխորոշել է Լի Ցինչժաոյի պոեզիայի կենսունակությունը և հանրաճանաչությունը»: Միանգամայն ճշգրիտ գնահատական, որը բանաստեղծի ապրած ժամանակաշրջանի, նրա ստեղծագործության և արվեստի վերաբերյալ հիմնավոր իմացություններ է ամփոփում իր մեջ: Մանավանդ, այս համատեքստում ուշադրություն է գրավում «կատարելությամբ» բառը, որն այլ պարագաներում գուցե թե բանավեճի տեղիք կտար, այս դեպքում տեղին է ու թիրախային: Բանը նրանում է, որ հեղինակն իր ինքնաբնութագրումը տվել է միանգամայն հակառակ դիտանկյունով.

Կյանքս համակ նվիրել եմ

Դժվարին գործին պոետի,

Սակայն շատ քիչ եմ գրել,

Տողեր կատարյալ:

Ինքնադատումի տրամադրությունները նրան հանգիստ չեն թողնում: «Մեղեդի «Մանտինֆան» բանաստեղծությունը սկսվում է այսպես.

Գաղտնիքները հանգի, վանկի

Ես վաղուց եմ սերտել,

Բայց թոթովն անձրևի

Երբեք չեմ հասկացել:

Երևույթների զուգադրման միջոցով պոետուհին հասնում է քերթողական արվեստի և գեղագիտական մտքի փիլիսոփայական աննախադեպ ընդհանրացումների՝ ստեղծելով իր «բանաստեղծության գիտությունը», որն առայսօր չի կորցնում արդիականությունը:

Սա անհերքելի է՝ թե դու քո կերտած ժամանակի մեջ չես, ուրեմն՝ ոչ մի ժամանակի մեջ չկաս, ուրեմն՝ ժամանակից դուրս ես մնացել, բառը չի բուսնի լեզվիդ վրա, լեզվիդ վրա միտքդ չի բառավորվի հոգու թելադրանքով, ստիպված ես լինելու բառերի ընտրության գնալ՝ իբրև թե բանաստեղծական, իսկ դա քանդելու է քո բանաստեղծության տունը, կառուցածդ տան որմը նմանվելու է ոչ ավել, ոչ պակաս՝ թուրքական տան այն պատին, որի քարերը այստեղից-այնտեղից գողացված, բերման ենթարկված են՝ կամ խաչքար են, կամ տապանագրերի բեկորներ, կամ… Գլխավորը կարողանալն է՝ առանց ջանքի, ինքդ քո ձեռակերտած ժամանակի մեջ կերպարավորվել, կամ՝ առնվազն այդ ժամանակին կից քայլել, այլապես չես կարող ոչ միայն քո նախորդ մեծերի, այլ նաև հենց քո կողքին ապրող մեծերի ժամանակակիցը լինել: Չմոռանանք, որ այստեղ երկրորդական չէ, ավելին՝ դրան զուգահեռ ու առաջնային է սեփական ոգեղեն տարածություն ունենալը, թեմատիկ-աշխարհագրական մտածողության ներքին սահմանները, թող որ՝ անընդգրկելի: Տերյանի բնորոշմամբ` հոգևոր հայրենիքի սահմանները:

2018թ.

Թիվ 8-9 (187-188)

Համաշխարհային գիտական միտքը դեռևս շատ տարիներ առաջ ամրագրել է մի կարևոր ճշմարտություն՝ մարդու հոգեկերտվածքը, բառի ամենաուղիղ իմաստով, կապ ունի այն բնության հետ, որտեղ նա ծնվել է, ապա՝ ոչինչ այնքան հստակորեն չի արտացոլում ազգային հոգեկերտվածքն ու բնությունը, որքան արվեստի ու գրականության գործը: Շնորհներով օժտված գրողի լեզուն. որպես անհատականացված խոսքի և բանաձևային հստակ մտածողության արտահայտություն, այն էական

Read More


Նվարդ Ավագյան / Այս աղջիկն ու ես

* * *

Գրիչս առնեմ ու միանգամից

Նոր մեղեդիով պատարե՛մ հոգիս,

Ասելու բաներ ունեմ՝ չեմ կախի…

Իմ մայրամուտի կեռուծուռ գամից:

Իրապես, այո, աննման էի՝

Երբ հանդուգն էի ու «փախած թոկից»…

Էությունն իմն է, վկայեմ վստահ,

Որ փառքի համար չեմ կանգնել հերթի,

Բախման քարն էի ճարպիկի երթի…

Բայց որտեղ հրդեհ՝ հոն ինքս հրշեջ,

Ուր թարախապարկ՝ ինքս հոն նշտար…

Էությունն իմն է, ու հենց նրան էլ

Ասում եմ հստակ,

Որ թե չլինի մի օր այդպիսին,

Հպարտ իմ սիրտը նրան կանտեսի:

Պետք չէ օվսաննա, ոչ էլ շարական

Նրան՝ տրված է ում չծնկողի՛

Ոտք ու սիրտ այրող թեժ

Ճակատագիր…

Կյանքը խփում է միշտ նրա՝ կողին,

Մերժում է կեցվածքն ով հարմարվողի,

Օր- ծերությա՛ն էլ ես հոժարակամ

Ընտրում եմ ճամփան՝ տանող ի բագին,

Բացախոս ասում. ո՛չ էլ երանի՝

Ով չի ամաչում անպատկառ գրից…

Դատարկ տակառի հանգույն

հանգերից…

Դեմքից՝ սեւացած հոգեւո՛ր մրից…

Ում սիրտ չի նեղվում խղճի

պակասից…

Չեղած փրկության հայոց զանգերի՜ց-

Քսաներորդ դարի նախառեքվիեմ՝

Ռուսիո- Թուրքիո նորապետության

Զոհ դարձած Կարսից…

Չեմ ժխտի. չունեմ գուցե թե նախկին

Իմ… առանձնակի սուր սրությունը,

Եվ քաղցրությունս «ակդոնա նռան»,

Եվ էլ կեղեւի տտիպը նրա…

Կարճ ասած՝ «տանող»՝ հանդուրժող

մարդ եմ,

Եվ այդ պատճառով ինքս ինձանից…

Հոգնել եմ արդեն,

Գտե՜ք, խնդրում եմ, իմ

պարմանուհուն՝

Թոկից փախածին…

Թող գա գրկի ինձ՝

Երկուսով կանգնենք…

տախտակամածին.

Ինքը՝ նավապետ,

Ես թող նվաստը լինեմ՝ նավաստին,

Միայն թե դեպի աննվա՛ճ ափեր

Առաջվա նման լողանք հավաստի:

* * *

Նվարդ էի, զվարթ էի,

Միամորիկ՝ տան զարդն էի,

Տունն էլ՝ վարքար.

Մայրս՝ ձախում, հայրս՝ աջում,

Ես մեջտեղը՝ օրերն էի անմիտ կարճում,

Հետն էլ կարծում՝ մե՜ծ մարդ էի…

Խելքս ջուր էր խմում ոնց որ

Դեռ դաբանից…

Ի՜նչ լավ է, որ մեծանալ կա…

Մեծանալով՝ աչքիս այնքան

Շատ «փոքրացա»՝

Հիմա՛ էլ դեռ փոքր եմ զգում

Ու շաշի պես մեկ-մեկ նստում՝

Խղճում եմ ինձ եւ ամաչում՝

Մի օր վրաս դրվելիք իմ

«Կարճ տապանից»…

* * *

Որքան հիշու՛մ եմ ես ինձ՝ առավել

Լեզվիս տակ բառի սուր համն եմ

պահել,

Ասել՝ բառերի՛ գետն ինձ հեղեղի,

Ա՛յդ գետն իր խորք ու լայնքով ինձ

նեղի…

Սիրտս բրաբիոն ծաղիկ է գցում

«Դժվար» բառուտում,

Հանց ծիրանենին՝ հայոց աշխարհի

Սեւահողերի երազը բացող

Կարմիր ժեռուտում…

Մտքերիս այգու պտղատու ծառեր՝

Օ՜, բառեր, բառեր,

Խելքներիդ ինչ էլ փչի՝ հրամայե՛ք,

Ուզեք՝ ափիս մեջ ես կրակ վառեմ,

Միայն «ծուռ աչքով» դուք ինձ

չնայե՜ք…

ԾՆՈՒՆԴ

Տիեզերական սուրբ ծիսակարգում

«Եղե՜ւ»-ն է հնչում Բանհղիության.

Սերովբեները բամբիռն են զարկում

Երջանկության ու ցավի միության.

Մանկաբարձուհի բառերի ձեռքով

Աշխարհ է գալիս պտուղը ճչան՝

Անվամբն Երգի հասնի մինչ երկինք,

Եվ ուրեմն հուսկ

Երկրի ութերորդ հրաշալիք որպես՝

Գալակտիկայում հնչի ամենուստ…

Ես՝ ոչ Պաստեռնակ, ու ոչ էլ Բորխես,

Եվ մանավանդ ոչ Խաչիկ Մանուկյան՝

Հոգեբացումի բարձրագույն կետով,

Երկրպագուն եմ «լավ թռչող» երգի

Լիցքերի՛ ներքին,

Եվ՝ այն խտության, որը նման է

Փողոց դուրս եկած խորամանկ էգի.

Շատերին գուցե տաք հայացք նետող,

Բայց տրվող՝ մեկի՛ն:

Ահա գրիչը, բառերը ահա, եւ ահա ձեռքդ…

Թռիչքի անկյան

Ո՞ր մեծությունը կընտրի իր համար

Հյուսելիք երգդ,

Որ հետագիծը չդառնա հանկարծ…

Թռիչքաանկման:

* * *

Կյանքս անցավ՝ նման տարօրինակ

խաղի:

Վազքում կարող էի տեղ հասնել միշտ

առաջինը,

Բայց պահեցի թափս

Ու վազեցի կողքով աութսայդեր… կաղի,

Որ չկորցնի՝ խիզախության քիչ բաժինը:

* * *

Ժամանակին շա՜տ խմեցի ժամանակի

լեղին,

Որ իմանամ՝ ինչու պիտի…

Լաց չլինի՛ աչքս ոչ անտեղի,

Ոչ էլ անգամ-բա ի՜նչ էիք

կարծում- տեղին:

* * *

Ձեզ՝ ձեր ճամփան՝ հարթ ու լայնեղ,

Ինձ կածանն իմ՝ ժեռուտ ու նեղ…

Շատ չտխրեք, որ անվնաս հասել եմ տեղ:

* * *

Տերեւների «բերքն» է,

Հավաքել է մի տեղ,

Վառած լուցկին է մոտեցնում արդեն…

Երանի չէ՞ր, արդյոք՝ մեր հուշերի բեռն էլ…

Մեր սրտի՛ մեջ այրել

Եվ ընդառաջ գնալ նոր օրերին:

Օ՜, մեր հուշի

Հավերժ անկեզ ծառ-մորենին…

* * *

Երանի՜ թե բանաստեղծը

Կարողանար բուժել

Երկրի գեղձը…

* * *

Հայտնիր «ո՛չ»-դ այդ քաղաքին՝

Քարե վանդակ,

Ուր մեկ հարկի՛, տասն՝ անհարկի՛

Փող ու շահի, պաշտոն-գահի

Կիրքն է եռում:

Ասֆալտից ու խեգ-խելագար

Վազքից հեռու՝

Քեզ կանչում են հող ու հանդակ.

Պաշտամունքին աշորայի

Տալիքդ տուր,

Անտիրության շունն է ոռնում,

Քեզ կարոտու՜մ կաթող կտուր…

Վերադարձիր ոգով նախկին,

Հանիր սրտիդ փուշն ու լեղին,

«Հողուրացման» ցավ ու ախտից

Որ ազատվի ծեծված հոգիդ…

ժամն է գուցե ճիշտ ու տեղին.

Ուղղությունը ֆորտունայի

Հայրենիքիդ կողմը թեքիր,

Այսքան խորը դեռ իր օրում

Չէ՜ր ժանգոտել խոփը հայի…

Չարչար երկրիդ նոր զորացման…

Հիմնարկեքին

Բահը ձեռքիդ ներկա եղիր:

* * *

Վստահ-անսխալ մեզնից ո՞վ կասի

Ինչ է ենթադրում ընթացքը դժվար,

Երբ տարին նման օրապակասի՝

Մարդն էլ ապրում է ինքն իր մեջ գժված,

Երբ օրը աղ է ցանում բաց վերքին,

Երբ ցորեն- գարի խառնած են ցանում,

Եվ քրտինք կերած հոգեւոր հերկի

Արտը հավասար էլ չի բարձրանում…

Եվ ինչու՞, Տեր իմ, ժամանակն ու ես

Միասին՝ սակայն ոտնծո՛ց պառկում,

Երկուստեք խումհար վիճակում ասես՝

Կռվող իմ երգի

Ձայնածավալն ենք սահմանափակում…

* * *

Բրդոտ մի շուն երազիս մեջ

Եկավ ուղիղ սիրտս մտավ

Եվ սկսեց ոռնալ անվերջ…

Երբ խնդրեցի ձենը կտրի գոնե մի պահ

Եվ հարցրի, թե ում շունն է,

Ասաց` շուն չեմ, վերից տեսա խնդիր ունեք.

Լուռ տագնապի թելն եք մանում՝

Ձեն չեք հանում…

Որոշեցի այս տեսքն առնել՝

Ձեր խռովքը դյուրաթարգման

Այս ոռնոցով բարձրաձայնել…

Շուն չեմ, քույրս,

ՀԻԱՍԹԱՓՎԱԾ ՀՈԳԻՆԵՐԻ

հրեշտակն եմ,

Թեեւ ԹԱՎՇԵ աշուն է դեռ ձեր կողմերում,

Այս մորթին եմ վրաս առել,

Որ միշտ մրսող ձեր սրտերի նոր հողմերում

Թոքաբորբեր չվաստակեմ:

ՀԱՅ ԵՆՔ ՄԵՆՔ

Ամեն մեկս հանց կատարյալ նոտար`

Թե չդառնայինք մեր իսկ մեղքերը

Թեթեւ դուրս գրող,

Չէինք էլ դիմի ատյանացն օտար`

Մեզ ոչինչ տվող աղերսագրով…

* * *

Երբ մեղքի ժամ է Սատանան բոթում,

Ինքնաժխտումի բացիլն արթնանում՝

Ինքնակործանման ախտն է բորբոքում,

Մինչ երկրի կեսը

Իրեն չի տեսնում մեծ որոգայթում,

Երկրորդ կեսն արդեն այլափ է գաղթում…

* * *

Սրա ու նրա ձեռքը լիզելով`

Իր անթիվ հոտով

Առաջ է շարժվում քոչվորն անխոտոր,

Մենք մեր կրակից անմիտ կիզվելով`

Մեր վասակներին ուղարկում Տիզբոն`

Լցոնվեն խոտով:

* * *

Շատ եմ տառապել` պատասխան չափել

Մի հարցի համար. ինչո՞ւ է այսպես,

Տանուլ տվածը մեր՝ բազմահատոր…

Ու պատասխանից սառել-սարսափել:

-Հայ ենք՝ մեր կարճմիտ մոլորության մեջ

Մեր իսկ գլուխը չգիտկան հատող:

* * *

Եվ այս միտքը, որ ուղե՜ղ է այրում.

Դարն այս, ի վերջո, ի՞նչ ունի պահած

Հայության համար, մեզ ի՞նչ է հուշում

Խղճի պակասով աշխարհը մտած

Հազարամյակի թունոտ մշուշում:

Մի՜թե սեւ կրքեր…Նոր ոխ ու արյուն…

* * *

Էլ մի ճնշեք ինձ, լավ ու վատ օրեր,

Էլ հերիք եղավ…

Խառն ու անպտուղ աղմուկներից, թե

Բառերի դատարկ զնգոցից հոգնել՝

Դարձել եմ կյանքին խորթ ու անտեղյակ…

Հին ու ներկաթափ կտավ եմ՝ գուցե

Հարեդից էլ հին,

Մի կեսով արդեն Տիրոջ երկնքում,

Մյուսով գետնին՝

Ժպտում ափիշուրթ, լացում անարցունք,

Ի՜նձ եմ… որոնում, եւ ի՞նձ հարցնում,

Թե մահկանացուս ինչո՞ւ չի կնքվում:

. . . . . . . . .

Ոտքերս վաղուց խռով հնձանից՝

Հուսալու, ախր, ի՞նչ կա ինձանից:

* * *

Չի մոռացվում վերքը հասցված,

Բայց ներել է հուշում Աստված

Ոչ իմացյալ հանցագործին-

Հեշտ չէ, գիտեմ, բայց դու փորձիր…

Անհաշիվ են ուղիները մոլորվելու,

Սխալ գուցե չի գործում նա,

Ով ապրում է արդեն վերում:

* * *

Երբ գտնվում եմ քեզանից հեռու,

Սարերից իջնող կածանդ քարոտ

Դառնում է կարոտ՝

Կծիկի նման ինձ ետ կծկելով՝

Քո գիրկը բերում:

* * *

Կասկածում եմ, այն էլ ուժգին,

Թե կսանձեն իմ բնույթին –

Թամբ ու մտրակ չտեսած իմ

Վայրի մուսթանգ խենթ նժույգին:

* * *

Շատ էի ջահել, սիրուց անգիտակ:

Ինձ ձեռքով արեց…Օ՜, ես դա տեսա՝

Ինչպես տեսնում ենք խազերը ափի:

Արքայական ի՜նչ կարմիր էր հագին…

Շուրթին էլ ծաղկած ժպիտից թվաց

Հալվելուն մոտ է տաքացած հոգիս:

Կախարդվածի պես հարցրի նրան.

-Դուք նման չեք ինձ ծանոթ ոչ-ոքի,

Եվ Ձեր կարմիրն էլ…այդքան անսովոր՝

Կարծես թե լինի հաղթահանդեսը

Պայծառագույնի…Եվ այդ վզարկու՛ն՝

Որ միլիոնի մեջ մեն է, երեւի,

Եվ ժպի՜տը, որ անդրադարձն ունի…

Սրտի ճաքերը լցնող անձրեւի:

Բայց… ինչո՞ւ եք ինձ Ձեր գիրկը առնում,

Կրակով լցվեց մարմինս ասես…

Ով եք՝ ինձ կասե՞ք:

Չիմացա ո՞ր մեկ երկնքից քաղած

Աստղ ու աստղիկներ աչքերում պահած՝

Զինաթափ արեց, ժպտաց ինձ կրկին,

Բռնեց ձեռքս ու տարավ իր սրտին.

-Է՜լ ով կարող է քեզ այսպես սիրել…

Եվ ո՞ւմ կարող ես սիրել դու այդքան…

Բացի՜ր աչքերդ, քեզ հետ միասին

Ծնված Երգն եմ ես՝ քո սրտի արքան:

* * *

Դեռ կլինի Ժամանակ, երբ

Կբացառվի երթ՝ Գողգոթա,

Երբ կիմանա արորն իր տեղն

Ու չի կոչի իրեն գութան…

Այնժամ գուցե կհասկանա

Ի՛նձ էլ աշխարհ.

Սիրտս հնձան,

Տողս համեստ մտքի նշխար,

Հոգիս ծնծղա…

* * *

Կթռչեն տարիներն այս, այո,

Եվ կգա ժամանակ մի դաժան,

Չի լինի երբ դեմքիս տաք նայող.

Չեն նայում տերեւին խաշամ…

Կարճ կապրեմ թե քիչ էլ երկար,

Սիրեցեք ինձ հիմա՛ – քանի կամ…

Գործել է անկաշառ լեզուս բաց՝

Անպաշտպան ապրել իմ սիրտը մերկ,

Ի զորու չեմ եղել հանդուրժել քսու աչք,

Երեսի նետվող թուք, անտեղի մեծարում…

Ձեր խինդը, ձեր ցավն եմ վերծանում,

Սիրեցեք ձեզ սրտանց սիրողիս,

Սիրեցեք հենց հիմա… զի գիտեմ.

Չեք կարող զիս սիրել ավելին՝

Կհանձնեք մի օր երբ սեւ հողին:

2018թ.

Թիվ 8-9 (187-188)

* * * Գրիչս առնեմ ու միանգամից Նոր մեղեդիով պատարե՛մ հոգիս, Ասելու բաներ ունեմ՝ չեմ կախի… Իմ մայրամուտի կեռուծուռ գամից: Իրապես, այո, աննման էի՝ Երբ հանդուգն էի ու «փախած թոկից»… Էությունն իմն է, վկայեմ վստահ, Որ փառքի համար չեմ կանգնել հերթի, Բախման քարն էի ճարպիկի երթի… Բայց որտեղ հրդեհ՝ հոն ինքս հրշեջ, Ուր թարախապարկ՝ ինքս

Read More


Սոկրատ Խանյան / Կյանքից` պոեզիա,  պոեզիայից` կյանք

Աշխարհի բոլոր ականավոր բանաստեղծները ծնվում են նվիրյալ Քերթողի ճակատագրով։ Նրանք այն երջանիկներից են, ում գլխավերև մշտապես առկա է Աստծո հայրական աջի զորությունը, իսկ հոգում` արարման խնկաբույր հրավառությունը։ Երկու դեպքում էլ ճակատագիրն աշխատում է նրանց օգտին, քանզի Քերթողն ի ծնե Աստծո քարտուղարն է, որի պարտականությունը ոչ թե ժողովրդի շուքի տակ քնելն է, այլ հոգսերին լծվելը` նրա ծանր բեռը թեթևացնելու միտումով։

Հաճելի է բարձրաձայնել, որ նման արվեստագետներից է բանաստեղծ, նկարիչ, ՀՀ մշակույթի վաստակավոր գործիչ Էդվարդ Միլիտոնյանը, որն իր ուսերին է առել նաև Հայաստանի գրողների միության նախագահի կազմակերպչական պատասխանատու գործը։

Իմ այս մտորումների առիթը Էդ. Միլիտոնյանի «Մի բուռ խոսք» բանաստեղծությունների ժողովածուն է` հրատարակված 2017-ին, ծննդյան 65-ամյակի առիթով, իր իսկ սեփական ծախսերով։

Նախ` գրքի խորագրի մասին։ Այս անսովոր թվացող բառակապակցությունն առաջին հերթին խոսում է Միլիտոնյանի ժողովրդական լեզվամտածողության մասին։ Հայոց խոսք ու լեզվի մեջ «բուռ» բառը տարբեր առիթներով գործածվում է որպես Աստվածային բարեգութության, առատաձեռնության, հոգատարության և այլ բարեմասնությունների խորհրդանիշ։ Սրտացավ մարդիկ իրար հանդիպելիս կյանքը շենացնողներին դիմում են «Բուռ-բուռ ցանես, բեռ-բեռ հնձես», «Բռանդ մեջ աղ ու հաց կա», «Լիաբուռ մարդ ես, Աստված պահի քեզ» և այլ օրհնանքներով։ Սխալված չեմ լինի, եթե ընդգծեմ, որ Էդ. Միլիտոնյանը գրքի վերնագրում «բուռ» բառն օգտագործել է հենց կենսաբեր նվիրումի աստվածահաճո իմաստով։ Եվ այդ «բուռ»-ը ժողովածուի էջերում ցանել է այնպիսի բառահունդեր, որոնք ծլարձակել ու դարձել են կենսափիլիսոփայական-պոետական նոր ծածանումներ։

Բանաստեղծ Էդ. Միլիտոնյանի կյանքն ու գործն ամբողջությամբ ազգանվեր ծառայություն է, մշակութային խճանկար։ Պատահական չէ, որ գրքի առյուծի բաժին կազմող առաջին մասն անվանված է «Խճանկար», որի առանցքում մարդն է` գրականության գլխավոր առարկան, ինչպես բանաստեղծն է ներկայացնում.

Մարդիկ` քայլող խաչ,

Քո արյունը վրան։

Մարդիկ` քայլող ծառ,

Հուդայի մեղքը ճյուղից կախ,

Մարդիկ թռչող ծառեր`

Հարության պես ծաղկած։

(«Մարդիկ», էջ 5)

Պ. Սևակից, Հ. Սահյանից, Վ. Դավթյանից ու մյուս մեծություններից հետո նման պատկերը պոետական ինքնության խոսուն օրինակ է։

Կենսափիլիսոփայության բանաստեղծական թարմ արձագանքի հիանալի օրինակ են նաև «Խճանկար»-ի այն պատկերները, որոնք ընթերցողին խորհելու առիթ են տալիս` դառնում արած-թողածը ծանրութեթև անելու դաս։

Ուշագրավն այն է, որ բանաստեղծը պոեզիայի դռները բացում է կյանքի խաչմերուկներից ու պատկերավոր մտածողությամբ ներկայացնում կյանքը` հակասական-առինքնող, դառն-քաղցր, չար-բարի, մթամած-լուսառաք, տխուր-ուրախ, հոգսաբեռ-սիրավառ և այլն, և այլն։

Էդ. Միլիտոնյանը հաստատում է այն հոլովվող ճշմարտությունը, որ լավ բանաստեղծությունը գրվում է դժվարությամբ, որովհետև պոեզիան կյանքի փիլիսոփայական արձագանքն է, որը չի հանդուրժում կեղծիք, գունազարդում, ընդգծված միտումնավորություն, ձանձրացնող քարոզ։ Չմոռանանք Մեծ Լոռեցու խորհուրդը. «Արվեստի ուժը ճշմարտացիության մեջ է»։ Սակայն ինչպես զգուշացրել է հանճարեղ մտածողը, ճշմարիտ բանաստեղծը երբեք չպետք է մոռանա, որ գրականությունը պատկերավոր մտածողություն է` գաղափարահուզական անխախտ միասնությամբ։

Ընթերցում ես Էդ. Միլիտոնյանի բանաստեղծությունները։ Առաջին հայացքից թվում է, թե նա ձեռք է մեկնում կյանքի սովորական, ոչ տիպական երևույթներին` տեղի տալով զուտ նկարագրական միջոցներին։ Սակայն հուրախություն լուրջ ընթերցողի և ի պատիվ բանաստեղծի, ստացվել է կյանքի փիլիսոփայական ընկալման ու պատկերավոր ներկայացման արվեստ։ Այսպես.

Լույսը չլիներ`

Նկարչությունը չէր լինի,

Մութը չլիներ`

Աստղագիտություն չէր լինի։

Լույսն ու մութը չլինեին`

Պոեզիան ո՞նց կգրվեր։

Մահը չլիներ`

Անմահությունը ո՞վ պիտի ծներ։

(«Լույսը», էջ 6)

Էդ. Միլտիոնյանի բանաստեղծական ներշնչանքի աղբյուրն իրականությունն է։ Նրա երգերում առեղծվածներ չկան։ Նա նման է մեր այն իմաստուն պապերին, որոնք հաղորդակցվում են Աստծո հետ ու խոսքն ասում աստվածավարի։ Բանաստեղծը սրբորեն է պահում Աստծո գաղտնիքը` հանուն Աստծո արարած մարդու.

Աստված բանաստեղծին

Պահ տվեց

Գաղտնիքը։

Նա գիտեր ի վերուստ`

Բանաստեղծն հիվանդ է

Ամեն ինչ ասելու հիվանդությամբ։

Նա գիտեր հաստատ`

Բանաստեղծն ինչ էլ ասի, ինչ էլ բացի,

Գաղտնիքը կմնա իր կամքից անկախ։

Եվ դա է գաղտնիքը,

Որ պահում է բանաստեղծը

Աչքի պես թանկ։

(«Աստծո գաղտնիքը», էջ 59)

Աստված բարի է, բարին պակասեր` աշխարհը կփլվեր։ Տեղին է կրկին շեշտել, որ աշխարհի ժողովուրդների մեջ ամենաբարին ու լավատեսը մեր ժողովուրդն է, որովհետև ոչ մի ազգ այնքան տառապանք չի կրել, ինչքան նա, ուստի միշտ սնվել է հույսով, իսկ հույսը վերաճում է լավատեսության։ Մեծն Թումանյանը կասեր.

Ինչքա՜ն ցավ եմ տեսել ես,

Նենգ ու դավ եմ տեսել ես,

Տարել, ներել ու սիրել,

Վատը լավ եմ տեսել ես։

1917 թվականի այն դառն ու ծանր օրերին հյուսած պատգամով մեր հանճարեղ հոգեհայրը դիմել է գալիք սերունդներին, այդ թվում նաև մեզ` չընկրկել ցավի, նենգի, դավի, վատի առջև, մեծարել լավին, վարակվել լավից, ժողովրդին սիրել ազնիվ ու սրտացավ, չտրվել ագահությանը, չչարաշահել պաշտոնը, հերոսության լեռնագագաթից չգահավիժել ստորության ճահիճը, չդառնալ երկրի ու ժողովրդի աններելի անիծյալը, ինչպես մեր օրերի պետական առանձին գործիչներ ու նույնիսկ գեներալներ։ Նման երևույթների մասին են Էդ. Միլիտոնյանի մի քանի պատկերներ, որոնցից կարելի է շեշտել հետևյալը.

Աղքատները Աստծուց

Եվ մարդկանցից

Հաց են մուրում

Աղոթքով և օրհնանքով։

Բանաստեղծները` խոսքեր բաշխում,

Իրենց միջի Աստծուց

Եվ մարդուց պեղած։

Նույն բառերով են մուրում և բաշխում

Աղոթք և օրհնանք։

Նաև անեծքն է բույն դնում այնտեղ,

Ուր դատարկ հոգիք

Եվ պարզած ափեր են։

(«Հաց և խոսք», էջ 58)

Եվ ուրախալի է, որ Էդ. Միլիտոնյանը իր տաղանդավոր գրչընկերների հետ մեկտեղ (այդ են վկայում «Գրական թերթ»-ի համարներում զետեղված քնարական խրախուսելի շարքերը) հնչեցնում է բարության ու լավատեսության, երախտագիտության ու հավատի հուսադրող-ապրեցնող երգեր, որոնցից է այս խոհափունջը.

Իմ այգուց պոկած

Եղրևանու փունջ,

Կիջնես շիրիմներին,

Որոնք չկան,

Որոնք չկան։

Եղրևանու փունջ, քո շնչով ու բույրով

Կձուլվես նրանց

Մանուշակագույն

Հոգիներին,

Որոնք կան, որոնք հավերժական…

(«Իմ այգուց պոկած», էջ 15)

Վերջին տողի կախման կետերի, ասել է թե`բացթողումի շարունակական փիլիսոփայությունը բանաստեղծը թողել է պոեզիան ընկալող, կյանքի խորհուրդը վերծանող ընթերցողին։

Էդ. Միլիտոնյանի ուշադրության կենտրոնից չեն վրիպում կյանքի կարևորագույն երևույթները։ Նա տեսնում է մարդկանց վազքը առօրյա հոգսերի մեջ («Վազք»), կարդում է աշնանային իմաստուն դասը («Եվս մի աշուն»), շոյանքով հայացք է նետում կնոջ մետաքսե հոգուն («Կինը»), գնահատում է երիտասարդ օրերի գեղեցկությունը («Տղայի և աղջկա ժամանակը»), ձեռքը դնում է ցեղասպանություն տեսած մայր ժողովրդի չսպիացող վերքին ու տառապում նրա հետ որպես ծնողի խորունկ ցավն արյան կանչ դարձրած որդի։ Ազգային մեր կորուստներն ուրացողների, քարսիրտ ժամանակների դեմ ցասման խոսք է այս պատկերը.

Մեր փողոցում չէին խոսում եղեռնից,

Մեր փողոցում լռում էին եղեռնի մասին։

Կին կար, որ մորն էր կորցրել,

Տղամարդ կար, որ կորցրել էր ընտանիքը։

Զոհվածներն հանգիստ չէին անգամ

Հիշողության աստղափշերի մեջ։

Ներգաղթածներից ոմանք արտագաղթեցին։

Ոմանք հիվանդ են գաղթականությամբ։

Մեր փողոցում լռությունն ավելի է,

Քան խոսքը։

(«Մեր փողոցում», էջ 24)

Բանաստեղծն ըմբոստանում է նաև մեր օրերի ցեղասպանների դեմ, որոնք սառնասրտորեն կազմակերպում են նոր դաժանություններ Մերձավոր Արևելքում` ընդդեմ եզդիների, Թուրքիայում` քրդերի դեմ, Դարֆուրում` կխմերների եզերքին։ Նոր ցեղասպանությունները տեղի են ունենում մեր օրերում, քանզի աշխարհը մոռացել է հայերին, հրեաներին, ասորիներին, Պոնտոսի հույներին…

Ազգային կորստյան ցավը կրող բանաստեղծը հումորի խոսուն ծխածածկույթով ճչում է.

Խեղճ պաշտոնյաներ, խեղճ հզոր երկրներ,

Մենք այդ բառը ջնջենք բառարանից,

տանենք շոգեբաղնիք։ Պահանջվում են քիսաչիներ։

Թույլերը պիտի մտահոգվեն ուժեղների հալով,

Ամեն ինչ գլխիվայր է շուռ եկել ծաղրածուի նման,

Որը խնդրում է` ներեք ինձ իմ արցունքների համար։

(«Ցեղասպանություն» բառը», էջ 25)

Էդ. Միլիտոնյանը տեսնում է նաև փոփոխվող աշխարհը։ Չարենցը կասեր`

Օ՜, աշխարհը վաղո՜ւց է դարձել

Մի փոքրիկ, փոքրիկ փողոց…

Վաղո՜ւց դեղնավուն Պեկինից

Մինչև Նորք իր ձեռքը պարզած`

Մի Չունկ-Ֆու կարող է ասել.

– Բարի լո՜ւյս, բանվո՛ր Պողոս…

(Ե.Չարենց, Հատընտիր, Ե., «Սովետական գրող» հրատ., 1987, էջ 52)

Այս ճշմարտությունը կարող ենք հաստատել երևանցի պոետ Էդ. Միլիտոնյանի աշխարհասեր այցելություններով դեպի տարբեր երկրներ ու քաղաքակիրթ քաղաքներ։ Եվ լավն այն է, որ հայ բազմավաստակ բանաստեղծն ուրախանում է Աստծո գլուխգործոց քաղաքներով, սրտի ու մտքի աչքերով տեսնում ու գնահատում այն ամենը, ինչ մարդկային հանճարի նվաճումներից է։ Նրան գրավում է Փարիզը` «Որպես դասական և անդասական չափով բանաստեղծություն», հուզում է Վենետիկը, երբ տեսնում է, «Թե ինչպես են ջուրն ու քարն իրար հետ մրցում բանաստեղծություն գրելու համար», և ուրախանում է, որ արդեն «Գրվել է այդ սոնետը Վենետիկի անվամբ»։ Սակայն այս հրաշքները միաժամանակ խորհել են տալիս հայ բանաստեղծին իր անելիքի մասին. «Ես ինչ եմ գրելու ավելի գեղեցիկ ու խորը, քան Փարիզն ու Վենետիկը»։ Եվ հայկական լավատեսությամբ, թեկուզ հումորով, հավաստում է, որ աշխարհն արարումով է գեղեցկանում, որ ինքն էլ այդ արարողներից է։

Ասված ու հաստատված է, որ արվեստն ընդհանրապես պայմանական է` կենսաթրթիռ ու կենսահաստատ նրբերանգներով։ Այս ճշմարիտ սկզբունքի խոսուն արտահայտություններ են Էդ. Միլիտոնյանի «Կծիկը», «Խաղ», «Հայելի», «Լվացքապարան», «Թվերը», «Լացն ու ծիծաղը» և այլ գործեր։ Դրանցում բանաստեղծը կատարում է փիլիսոփայական այնպիսի ընդհանրացումներ, որոնց թևերին ընթերցողը կյանքից բարձրանում է պոեզիա ու պոեզիայից մտնում կյանք, համոզվում, որ իրոք գործ ունես կենսաթրթիռ, կենսառաք ու կենսահաստատ պոեզիայի հետ, որն արթնացնում է միտքդ, շոյում` սիրտդ.

Մարդկանց մեռնելուց հետո

Հասկացանք, որ ապրում ենք,

Մինչ այդ գիտեինք`

Հավերժ ենք։

Մարդկանց մեռնելուց հետո

Համակերպվեցինք մահվան հետ,

Հասկացանք, որ հավերժ ենք,

Պարզապես մի քիչ ապրում ենք։

Հարազատների մահից հետո

Հողը ձգում է առավել ուժով։

Արևն էլ մի կողմից` առավել ուժով։

Եվ մասնատվում ենք երկրի ու երկնքի միջև,

Մեր մասունքները հանձնում Աստծուն։

(«Մարդկանց մեռնելուց հետո», էջ 56)

Երգից երգ առեղծվածային մի ճանապարհ է բացում բանաստեղծ Էդ. Միլիտոնյանը։ Մտացածին ոչինչ չկա նրանցում։ Կենսաբուխ է նրա մտորումների աղբյուրը, մտածողությունը` պատկերավոր։ Արդյունքում ընթերցողի առջև հառնում է տաղանդավոր մի անհատականություն` բխեցրած աղբյուրն իրենը, խոսքի զովացնող բառն իրենը, ծարավն առած ընթերցողի օրհնանքն իրենը։ Դա է բանաստեղծի երջանկության պատկերացումը, ուրիշ` ոչինչ։

Չմոռանանք նշել, որ Էդ. Միլիտոնյանի ոգորումների ակունքը կյանքն է՝ քրիստոնեական բարոյախոսությամբ ու հոգեբանության արժեհամակարգով։ Այստեղից էլ իրականի ու իդեալականի հակասության առկայությունը մարդու` կատարելության հասնելու նարեկացիական աղոթքն ու հավատը նրա երգերում։ Հենց այդ հավատից է ծնված բանաստեղծի թևավոր իմաստախոսությունների շարքը, որոնցից են. «Մտքի և հոգու թրթիռներից Թիթեռներ են թռչում անբռնելի» (էջ 76), «Նոր եփած թեժ հացի փշրանք, Որ վառի էլ` չես նետում» (էջ 77), «Ապրել, հաշտեցնելու մահ և կյանք» (էջ 78), «Նախ` կյանքին և ապա մահվանը» (էջ 81) և այլն։ Այսպես կարելի է շարունակել ու գոհունակությամբ անդրադառնալ «Խաղ» բանաստեղծությանը, որն ամբողջությամբ իմաստասիրական մենախոսություն է` այսպիսի ավարտով.

Ծնծղաձայն զարկվեք իրար, թոքե՛ր իմ,

Ծիծաղի համար տե՛ղ բացեք, շուրթե՛ր,

Ծնվելուց առաջ մորե մերկ էի,

Հետո կհագնեմ հարության եթեր։

(«Խաղ», էջ 89)

Գրքի «Խճանկար» բաժինն ավարտվում է «Փշրանքներ» փնջով։ Այստեղ «փշրանքներ» արտահայտությունը մեր ժողովրդի իմաստախոսության մեջ օգտագործվում է «նշխարներ» իմաստով։ Իրոք, Էդվարդը հյուսել է մարդկային ներաշխարհը բացահայտող չափածո խոսքաշխարհ, մարդու ինքնաճանաչման խոստովանություն։ Բերենք մի քանիսը. «Եթե մի բան փնտրում ու չես գտնում, Ինքը կգտնի քեզ», «Գաղտնիքները նրա համար են, որ ասվեն», «Սպասիր ապրենք մինչև մեր ծնունդը», «Բառերի համար սպիտակ թուղթը նույնն է, Ինչ մութը` աստղերի» (էջ 90-92)։ Կարող ենք ընդգծել, որ Էդ. Միլիտոնյանն ստեղծել է բանաստեղծության մի նոր որակ` փիլիսոփայական շերտերի բացահայտումներով։

«Մի բուռ խոսք» ժողովածուի մի զգալի մասը վերջին տարիներին գրած քնարական շարքերն են։ Համաշխարհային, այդ թվում և հայ պոեզիայում, բավականին հարուստ են բազմաբովանդակ ու բազմաձև պոետական շարքերը, որոնք ըստ էության քնարական պոեմներ են։ Դրանք նման են գոբելենային այնպիսի հյուսվածքների, որ եթե կտրվի որևէ առէջաթել, կխաթարվի նախշապատկերը, հյսուվածքը լրիվ կկորցնի գունաբովանդակային իմաստն ու հմայքը։

Բանաստեղծական շարքերի ավանդույթն իր տեսանելի դրսևորումն է ունեցել մեր դասական պոեզիայում, ու լավն այն է, որ հաջողությամբ շարունակվում է նաև ժամանակակից հայ քնարերգության զարգացման ընթացքում։ Դրա լավագույն արտահայտություներից են Էդ. Միլիտոնյանի 14 բանաստեղծական շարքերը` զետեղված սույն գրքում։ Դրանցում ևս բանաստեղծն իր ներշնչանքներն առնում է կյանքի առօրեական ծփանքներից։

Գրքի շարքերից ամենածավալունը կրում է «Բարձրահարկ շենքի առօրյան» անվանումը։ Առաջին հայացքից թվում է, թե պրոզայիկ այդ պատումը հեռու է բանաստեղծական երանգներ փնջելու հնարանքից։ Բայց կարդալով շարքը` համոզվում ես, որ ճշմարիտ բանաստեղծը տեսնում է այն, ինչը չի կարող նշմարել սովորական աչքը, և որ կարևորն է, արարող միտքը նկարագրվող երևույթների մեջ կարողանում է դրսևորել դեռևս Արիստոտելի հայտնագործած պոեզիայի փիլիսոփայությունը։ Ինչ-որ ներքին խանդաղատանք ես ապրում, երբ տեսնում ես, թե ինչպես է բանաստեղծ Էդ. Միլիտոնյանը ներկայացնում այդ բարձրահարկ շենքի «հոլանդական ծակոտկեն պանրի պես» դատարկ թվացող հարկերում ապրող մարդկանց կենցաղն ու հոգեբանությունը, մարդիկ, որ «Չեն կշտանում ձրի օդից, Չեն հագենում սնամեջ կենացներից»… Դեռ ավելին. բանաստեղծը հումորի շաղախով ափամեջ է դնում նաև դարաշրջանի մատուցած ողբերգական նատյուրմորտը.

Նկուղի մի մասն արհեստանոց սարքել,

Աշխատում է հյուսն Վազգենը,

Նրա տաշեղներից կեղծամ էին կարում

ճաղատներին,

Իսկ տախտակներից Վազգենը`

դագաղ դրկիցի համար,

Բայց այն դատարկ կմնա,

քանզի հարևանի

Որդին Մոսկվայից նորաձևն է բերելու։ («Բարձրահարկ շենքի առօրյան», էջ 94)

Բանաստեղծությունը դրանով չի ավարտվում։ Հեղինակը նկատում է, որ բարձրահարկ շենքի ապրողներից յուրաքանչյուրը «թանձր բուրգի մեջ պարփակված փարավոն» է։ Այս շենքում բոլորը հոգնել են կրկնելուց. «Երանի հոգով աղքատներին»։ Իսկ չորրորդ հարկի բանաստեղծը մտածում է. «Եթե ամեն ինչ դատարկ է` պիտի լցնել երգով»։ Ահա բազմահարկ շենքում ապրողների կյանքի փիլիսոփայությունը, որ դարձել է բանաստեղծի մտորումների հենքը։

Հայկական կյանքի տարածքը Հայաստանից-Սփյուռք հաջողված իր նկարագիրն է ստացել «Փոքրիկ բալլադ 3-րդ հարկի Վահանի մասին» պատկերում։

Շարքի յուրաքանչյուր հերթական հյուսվածք կարելի է համարել հումորային բառ ու խոսքի թևածող իմաստախոսություն։ Այստեղ ընթերցողն իր տեսածը մոռանում է ու ժպտում Էդ. Միլիտոնյանի սրամիտ մանրանկարների տեսլիքային ծածանումով։ Այսպես, «Շենքի կողքին ցցված շենքը Չի թողնում չորրորդ հարկի բանաստեղծին Առաջվա պես նայի Արարատ սարին» (էջ 97)։ «7-րդ հարկի 28-րդ բնակարանից ջուրը լցվում է ներքևի հարկեր։ Տերը վեց տարի Վորոնեժում է (էջ 99)։ «Զզվեցրիր, ա՛յ մարդ, հերի՛ք ծխես, Որ մեռար, ո՞վ է քեզ թաղելու։ – Էդ ո՞ր մեռածն է մնացել անթաղ, Լսվում է տարբեր հարկերից» (էջ 100)։ «Վերելակի թվատախտակին 1-ից ներքև գրված է` նկուղ, 9-ից վերև` Աստված։ Ո՛չ ներքևն է իջել, Ո՛չ էլ վեր ձգտել երբևէ» (էջ 102)։ «Ինչ նվեր է շենքի հարթ տանիքը։ Մեկ-մեկ խորոված են անում ոմանք… Որոշ մարդիկ այստեղից ցատկեցին Հեռու և մոտ արտասահման, Ոմանք առանց վերելակի օգնության Իջան կյանքի հատակը։ Ոմանք էլ` հաջողակները, թռան երկինք` Հույս ու բախտ որոնելու ամպերից վեր» (էջ 103)։ «Կինը նայում է 8-րդ հարկի պատշգամբից Ֆրանսիայի կողմը, Այնտեղ ապրում է նրա փոքր տղան… Կինը էլի գնում է պատշգամբ Ու նայում Ֆրանսիայից վերև, ուր Բելգիան է։ Այնտեղ է ապրում նրա մեծ տղան։ …Գիշերը քնելուց առաջ կինը գնում է պատշգամբ ու նայում Ամերիկայի կողմը, Այնտեղ ապրում է իր ընկերուհին» (էջ 107)։ Շարքի այս պատկերները ներկայացնող «Ասք 8-րդ հարկի կնոջ մասին» երեքէջյա ստեղծագործությունը մերօրյա Հայաստանի պատկերն է, ժողովրդի ցնցուղված ճակատագրի ձեռագործը, որն ավարտվում է պարոնյանական ծիծաղի երանգով։

Ամուսինը կանչում է.

– Արի քնի, այ կնիկ, ուշ է։

– Ճիշտ է, ուշ է,- ասում է կինը ու աչքերը սրբում։

Նայում է Ռուսաստանի կողմը

(որտեղ իր հորեղբայրն էր ապրում),

Նայում է Լեհաստանի կողմը

(որտեղ հորեղբոր աղջիկն է ապրում),

Նայում է Հայաստանի կողմը,

հետո աստղերին է նայում։

«Ախ, ինչ մեղք են բոլորը»,- մտածում է նա։

Հետո մաքրելով արցունքները, գնում է ննջարան։

(«Ասք 8-րդ հարկի կնոջ մասին», էջ 107)

Լինում են բանաստեղծական պատկերներ, որոնցում առանց գրաքննադատի միջամտության ամենահասարակ ընթերցողն անգամ հստակորեն տեսնում է պոետական այդ հյուսվածքների շերտերը։ Վկան` Էդվարդի վերոնշյալ խոսքագոբելենը, որի փայլուն շարունակություն կարելի է համարել «9-րդ հարկի աղջիկը», «Աղբատար» գործերը։

Շարքն ավարտվում է «Շենքի ուրախությունը» պատկերով։

Բարձրահարկ շենքը մի ինքնատիպ աշխարհ է, որի բնակիչներն իրենց առօրյա հոգսերով, տենչերով, մասերի բաժանված սրտերով, արծվաթև հոգիներով իրենց ցավը մոռացած`աշխարհի ցավով մտատանջվող, կարոտի քնքշանքով ներկայացնում են հայ ժողովրդի գեղարվեստական ամբողջական կերպարը։

Հաղթահարելով ժամանակի հարուցած դժվարությունները` շենքի բնակիչներն «Ուրախանում են փոքր բաներից»։ Նրանք մի ամբողջություն են հայկական գենով, աստղագնա մտածողությամբ, համբերությամբ, կենսասիրությամբ։ Ծնունդ են օրհնում, օրհնում են կնունք ու հարսանիք, որդիներին բանակ են ճամփում քեֆով.

Այս մարդիկ այնքան շուտ են մոռանում

ցավ ու դառնություն,

Երբ հայտնվում է ցողի չափ փոքր,

Ցողի չափ մաքուր մի ուրախություն։

(«Շենքի ուրախությունը», էջ 111)

Մեկ գրախոսության մեջ հնարավոր չէ հանգամանորեն վերլուծել ու գնահատել գրքի բոլոր շարքերը։ Այնուամենայնիվ, ուրախությամբ կարող եմ շեշտել, որ ժողովածուում զետեղված շարքերն առանձին-առանձին յուրովի քնարական պոեմներ են, իսկ միասին վերցրած` ամբողջական մի ասք ժողովրդի ժամանակակից կյանքի նորաբնույթ ընթացքի մասին` թե՛ հայրենի եզերքում և թե՛ աշխարհի տարբեր անկյուններում։ Ուշագրավն այն է, որ հայ բանաստեղծն աշխարհի բարի մարդկանց արարքներն օծում է իր ժողովրդի սրտի և հոգու մաքրված ոսկեփոշով։ Լինելով Թիֆլիսում` նա հարազատ որդու անբիծ ապրումներով է փառաբանում հարևան ժողովրդի նոր նվաճումները, վերհիշում ու հաստատում Հայոսի ու Քարթլոսի բազմադարյան եղբայրության ավանդները` միաժամանակ կոչ անելով բարձր պահել ազնվության դրոշը, այլապես`

Վարդը կծակի, եթե քերթողները

Սիրեն իրար,

Իսկ նրանց ազգերը պատերազմեն

միմյանց դեմ`

Վարդը կանիծի, դա հոր անեծքից ահեղ է…

(«Թիֆլիս», էջ 112)

Իմաստասիրության բանաստեղծական կենսական ու կենսառաք պատվիրաններ են «Դասեր» շարքի խորհուրդները մարդու` Աստծուն հասնելու և նմանվելու նարեկացիական տենչով, իսկ այդ իղձը հազար տարի անց քրիստոնյա աշխարհի անունից Էդ. Միլիտոնյանն Աստվածաբանության դասին աղոթում է.

Երանի աստվածները իրար չհոշոտեին

Հին աշխարհում։

Երանի նրանց անունից իրար չհոշոտեին մարդիկ

Նոր աշխարհում։

Մեր Աստվածը խաչվեց,

Որ հարություն առնեն բոլոր մեռյալները։

Իսկ ապրողները հիշեն`

Խաչը խաչվելու համար չէ։

(«Աստվածաբանության դաս», էջ 122)

Բավական է բացել գրքի «Երազներ» շարքը և ըմբոշխնել հենց առաջին բանաստեղծության մուտքը, որտեղ հավերժագրված է մտքի այս թևաբախումը. «Մարդ ճամփա ընկավ Իր երազի հետ։ Երազը տեղ հասավ, Ինքը` ոչ» (էջ 127) ու շշնջալ` Էդվարդ Միլիտոնյանը երազող մարդու սրտից է խոսում, ուստի նրա խոսքը շոյում է ընթերցողի սիրտը, հաշտեցնում այն անկատար երազների հետ, որոնցով թևեր է առել մարդը ու մինչև հիմա որոնում է վայրէջքի հանգրվանը…

Մեր ժամանակի համապատկերի վրայով Դոն ու Սանչ մարդիկ թևաբաց քայլում են դեպի ճշմարտության կապույտ հավքը ու նրան նվիրված հանդեսում բարձրաձայնում Էդ. Միլիտոնյանի համոզմունքը.

Ճշմարտությունը հասնում է ականջին,

Կախվում է բլթակից

Օղի նման ոսկե,

Որ թանկագին է

Ու մեջտեղը` դատարկ։

(«Ճշմարտությունը…», էջ 138)

Բանաստեղծն էջ առ էջ բացում է ճշմարտության խունացած ու եղծված էջերը, հումորի լուսացնցուղով որոնում այն, նկատում, որ «Շատ ծանր է վիճակը Միջազգային ճշմարտություն փնտրողի (Միջկազմակերպությունները լանչի են գնացել)»։ Մատնանշում է նաև «Անելանելի վիճակը տեղական ճշմարտախույզի (Մեր հողը փոքր է, և վախ կա մտնի ուրիշի սահման)»։ Գալիս է այն եզրակացության, որ «Նեղ է վիճակը նույնիսկ տիեզերագնաց մարգարեի (Մարգարեն իր երկնքում, ինչպես իր գյուղում ընդունելի չէ)» (էջ 139)։

Պոեզիան մակերեսային ընկալող ընթերցողները կարող են հակաճառել հեղինակին` պնդելով, որ ամեն դեպքում ճշմարտություն կա և ուղեկցում է սերունդներին։ Սակայն սխալված կլինեն, որովհետև բանաստեղծը, քննադատելով ճշմարտությունը հալածողներին, դրանով իսկ հաստատում է մի անժխտելի համոզմունք, որ առանց աչքի պես մաքուր, սրտի պես բաբախուն ճշմարտության մարդիկ կխաթարեն և՛ իրենց, և՛ սերունդների աստվածահաճո կյանքը։

Էդ. Միլիտոնյանի քնարական շարքերը ծնված են դարի հոգսերից ու տագնապներից. ապրումներ, որ հետապնդում են բոլոր ազնիվ մարդկանց ամենուր, ամեն պահ։ Ընթերցում ես «Պատերազմի խանութ» շարքի հյուսվածքները և համոզվում վտանգված աշխարհը բուժելու անհրաժեշտության մեջ, որովհետև`

Պատերազմի խանութում

Վարժանք է, իրենց մկաններն են ձգում

Հավակնորդ պետություններ,

Անպետություն ժողովուրդներ,

Չընդունված պետություններ` իրենց

Անճանաչ վիրավորվածությամբ։

(«Հերթը», էջ 144)

Ժամանակի մարդատյացությունն ու մարդու հանդեպ անտարբերությունն ընդհանրացնող խոսուն պատկեր է շարքի հետևյալ սրտակեղեք խոսքանկարը.

Պատերազմի խանութի հերթում

Տղային զորակոչեցին։

Նա մի օր Մերձավոր Արևելքում թե՛ Դոնեցկում,

Թե՛ Արցախում ընկավ կրակահերթից։

Թութակը կրկնեց իր կրկներգը`

Հանգստություն…

Վաճառող աղջիկը լաց չի լինում։

Նա պարտավոր է անվերջ ժպտալ։

Հիմա նրան համբուրում է մի ճաղատ բանկիր,

Որը զենք է վաճառում հավասարապես

Ախոյաններին։

Այո, առանց բանկիրների

Ի՞նչ համբույր ու պատերազմ։

(«Տղան», էջ 145)

Մարգարեական ընդհանրացումներ են գրքի շարքերը։ Հայ բանաստեղծի համար երկրագունդը մի օջախ է` Աստծո ձեռակերտությամբ, ուստի ամենուրեք մարդկանց մասին խոսում է որդիական սիրով ու տագնապով։ Լինելով Իտալիայում` նա նախ տեսնում է Վենետիկի տուրիստներին, որոնք ասես «Շաղ տված հատիկներ են ուլունքի»։ Բայց նկատում է նաև կյանքի մյուս կողմը և ասեղնագործում.

Այս բեմի վրա ողբերգությունն էլ

Կատակերգություն է։

Ապրելն ու մեռնելը` հացի երկու կես։

Եվ կարմիր գինի է

Ցանված այդ հացին։

(«Վենետիկում», էջ 157)

Հայ բանաստեղծը չէր կարող ծնկի չգալ Սուրբ Ղազար կղզում ու փակ աչքերով չտեսնել, թե ինչպես է «Բայրոնը Հայկական միաբանության մի սենյակում սովորել հայերեն։ Բառարան կազմել, գրել է, կարդացել Հին լեզվի ասքեր, երգեր»։ Այստեղ է, որ «Մարդը ջրից սովորեց խոսել, Ջուրն էլ մարդուց` բանաստեղծություն արտասանել» (էջ 159)։

Էդ. Միլիտոնյանը, սկսած բանաստեղծական իր առաջին քայլերից, պատկերացրել է Կենաց ծառն ու լսել նրա կենարար շրշյունը։ Եվ ահա, ուսած մի կողմից 65-ամյա բեռը, մյուս կողմից` կյանքի առեղծվածային խրձերը, արդեն հանդես է գալիս սեփական դասերով` հավերժության, ապրելու բանաձևի, աշխարհի և մարդու փոխհարաբերության, որդու և հոր, Կենաց ծառի և այլ երևույթների մասին։ Ու նրա դասերի ծալքերում ընթերցողը շոյում է հետևյալ խորհուրդները. «Ոչինչ հավերժական չէ, բացի հավերժությունից…»։ «Միայն մի հույս կա հավերժանալու` Մահը»։ «Խիղճն է ապրողին պահում անմեռ ու շողարձակ միշտ»։ «Ես խաչեցի խոսք ու լռություն, ինչի՞ համար, Քեզ համար, հավերժության Կենաց ծառ»։ «Ես եկա աշխարհ մի լավ բան ասելու համար»։ Այսպես, կարելի է հիացմունքով ու խոհականությամբ բերել օրինակներ ու վերջապես բարձրաձայնել, որ Հավերժության Կենաց ծառի աստվածահաճո խորհուրդների բանաստեղծականացումն Էդ. Միլիտոնյանի նկատելի ներդրումներից է հայ պոեզիայի փիլիսոփայության գանձարանում։

Այդ փիլիսոփայության նորահայտ արտահայտություններից է Էդվարդի «Որդու հյուսն հայրը» տողով սկսվող գանձը, որն իրազեկ ընթերցողին տանում է դեպի Սուրբ Գրքի էջերը, դեպի ավետարանական սրբազան հաղորդումները` Աստծո, Մարիամ Աստվածածնի ու Մարիամի հյուսն ամուսնու` Հովսեփի աստվածաշնչյան թևածող առասպելը։ Դրանով իսկ ընթերցողի առջև բացում է կյանքի ճշմարիտ ընթացքն ու իմաստը.

Որդու հյուսն հայրը

Մեխեց տախտակ տախտակի կողքին,

Դուռ նշմարվեց։

Հյուսնի որդուն գամեցին

Խաչի տախտակներին,

Նա դուռ դարձավ

Դեպի արքայություն

Գամողների և գամվածների համար։

Հայրը շշնջաց`

Պտուղը ծառից հեռու չընկավ։

Մի աչքով ժպտում էր, մյուսով` արտասվում։

(«Որդու հյուսն հայրը», էջ 167)

Էդ. Միլիտոնյանի բանաստեղծական շարքերը պետք է գնահատել առանց ակադեմիական հերթապահ նախադասությունների, քանզի դրա կարիքը չկա։ Բելինսկին, Նալբանդյանը, Թումանյանը, Սևակը պոետական ժողովածուները արժևորելիս ելնում էին գրախոսվող բանաստեղծությունների ընձեռած հնարավորություններից` հաստատելով այն ճշմարտությունը, որ պոեզիան հենց ինքն է փիլիսոփայություն, ու եթե սեղանիդ իսկական բանաստեղծի հունձքն է, ուրեմն այդ հունձքի շերտերը բացիր, աստիճանաբար այդ էջերից ծիածանվելու են և՛ կյանքի փիլիսոփայությունը, և՛ այդ փիլիսոփայությունը ծածանող տողերի ուժն ու հմայքը, որոնց բանիմացությամբ ընթերցումն ու գնահատականն ինքնին դառնում են գրաքննադատական այն պահանջվող չափանիշները, որ եղել են, կան ու պիտի լինեն պոեզիայի կերտման գալիք խաչմերուկներում։

Էդ. Միլիտոնյանի «Մի բուռ խոսք» ժողովածուն իրավունք է վերապահում եզրակացնելու, որ այն թարմ ու խորքային ներդրում է ժամանակակից պոեզիայի զարգացման պատմական ընթացքի մեջ։

2018թ.

Թիվ 8-9 (187-188)

Աշխարհի բոլոր ականավոր բանաստեղծները ծնվում են նվիրյալ Քերթողի ճակատագրով։ Նրանք այն երջանիկներից են, ում գլխավերև մշտապես առկա է Աստծո հայրական աջի զորությունը, իսկ հոգում` արարման խնկաբույր հրավառությունը։ Երկու դեպքում էլ ճակատագիրն աշխատում է նրանց օգտին, քանզի Քերթողն ի ծնե Աստծո քարտուղարն է, որի պարտականությունը ոչ թե ժողովրդի շուքի տակ քնելն է, այլ հոգսերին լծվելը` նրա

Read More


Նվարդ Ալեքսանյան «Իմ աշխարհն ունեմ` պարզ ու սիրելի». Արկադի Թովմասյան

Բանաստեղծ, մանկավարժական գիտությունների թեկնածու, դոցենտ Արկադի Թովմասյանը 70 տարեկան է: Այս առթիվ Ստեփանակերտի Գրիգոր Նարեկացի համալսարանում օրերս կայացած միջոցառմանը հոբելյարին շնորհավորելու էին եկել Արցախի գրական ընտանիքի անդամներ, գործընկերներ, իր արվեստի երկրպագուներ, ուսանողներ:

Իր խոսքն սկսելով շնորհավորանքով, Արցախի գրողների միության վարչության նախագահ Վարդան Հակոբյանը նշեց, որ տասնամյակների կնիքն ունեցող իրենց բարեկամությունը լի է բանաստեղծությամբ ու անմոռանալի հուշերով: «Ա. Թովմասյան բանաստեղծն ունի իր ընթերցողը, քանզի ստեղծել է այն պոեզիան, որը զորու է հոգեկից լինել մարդուն: Ինչպիսի հուզմունքով ընդունվեց «Սայլակներով պար» բանստեղծությունը, որն, իմ կարծիքով, մեր պոեզիայում պատերազմական թեմայով գրված լավագույն ստեղծագործություններից է: Առաջին իսկ գործերից նկատելի էին բանաստեղծի մտածողության նրբությունը, քնքշությունը: Այս որակներն էլ առայսօր իրենց պոետական յուրօրինակ արտահայտությունն ունեն նրա ստեղծագործությունում: Թովմասյանի ստեղծագործությունում առանցքային է հեղինակի հոգեբան-մանկավարժ լինելը և նրա համար բանաստեղծությունն էլ դարձել է հոգեբանության բարձրակետն ու հենարանը»,- ասաց Վ. Հակոբյանը:

«Իմ աշխարհն ունեմ` պարզ ու սիրելի…», Արկադի Թովմասյանը պոետական իր աշխարհը հենց այսպես է ներկայացնում և ընթերցողիս համար այն նման է կյանքի լեցուն օրվա, ուր հազարաձայն են հայրենիքի ճակատագրի հանդեպ տագնապը, սերը, անտառի սոսափն ու ծննդավայրի չլռող շշուկներն ու հուշերը բերող հոգատար քամին։

Եվ իր ստեղծագործությունում անցյալի պատկերները բակունցյան գորգի նախշերն են, որքան լվանում է ժամանակն, այնքան պայծառանում են նրա գույները: Եվ ներկան դառնում է մանկության հուշերի անվերջ կանչը,այնտեղ ինքը մի խենթ պատանի է,ում համար դեռևս ընտրության ճամփաները բյուր են, իսկ հոգուն անծանոթ են վհատությունն ու զղջումը:

Եվ այդ հզոր հենքի վրա է կառուցում իր բանաստեղծությունը ու այսօր իր համար աշխարհի դավերը փոշիանում են հենց Արցախում: Հայրենի հողի զորությունը ամուր է բանաստեղծի հոգում, որ կարող է ասել.

Ես հող եմ,

Չեք կարող բեկել ինձ երբեք,

Կամ

Ես լեռներից կախված զանգ եմ…

Արցախյան ազգային ազատագրական շարժման ակտիվ մասնակից Արկադի Թովմասյանի պոեզիայում առանցքային են մեր գոյամարտին նվիրված բանաստեղծությունները, անիծյալ պատերազմը չի մեռնում երբեք մոր աչքերի մեջ…

Բանասիրական գիտությունների թեկնածու Ամալյա Գրիգորյանը հենց անդրադարձավ Ա. Թովմասյանի պատերազմական թեմայով գրված ստեղծագործություններին, «…որոնք իրենց բովանդակային ինքնատիպությամբ, ստեղծած հոգեբանական խոր ապրումներով և իրավիճակներով` հոգեցունց ազդեցություն ունեն ընթերցողի վրա: Թովմասյանն արցախյան գոյապայքարի առաջամարտիկ է և իր մաշկի վրա զգացել է այդ օրերի ողջ դառնությունը: Գրողը հանրահավաքներից մեկում ունեցած ելույթի համար մի խումբ մտավորականների հետ բանտարկվել է: Սակայն նա չի հրաժարվել հայրենիքի ազատության համար իր մղած պայքարից և այն շարունակել է …նաև բանաստեղծությամբ: Թովմասյանը ներկայացնում է մի պատերազմ, որը հաջորդել է բուն պատերազմին և որն առավել սարսափելի է: Դա մարդկանց հոգիներում ահեղաձայն որոտացող պատերազմն է` թանկ կորուստներով, հոգու և մարմնի հաշմվածությամբ: Գրողը յուրովի է ընդվզում պատերազմի դեմ ասելով` «Պատերազմում եմ քո դեմ` պատերազմ»: Արձակագիր Լևոն Խեչոյանն ասել է «Գրականությունը պատերազմն ատել տալու հնարավորություն է»: Թովմասյանը գրողական նման կենսադիրքով` պատերազմն ատել տալու իր մոտեցումն ունի, ինչն էլ իր ժողովրդի ցավի արտահայտությունն է, ասել է թե` իր ցավի արտահայտությունը»,- ասաց Ա. Գրիգորյանը:

Բանաստեղծը ծնվել է 1948 թվականի մարտի 21-ին, Մարտունու շրջանի Գիշի գյուղում։ Միջնակարգից հետո ընդունվել է Երևանի Խաչատուր Աբովյանի անվան պետական մանկավարժական ինստիտուտի մանկավարժության ֆակուլտետը և այն ավարտել 1979¬ին։ Աշխատել է Արցախի կրթության և մշակույթի օջախներում։ 1987-ին պաշտպանել է ատենախոսություն և ստացել մանկավարժական գիտությունների թեկնածուի գիտական աստիճան, արժանացել դոցենտի կոչման։ Նա Արցախի Հանրապետության կառավարության Եղիշեի անվան մրցանակի կրկնակի դափնեկիր է, բանաստեղծությունների չորս ժողովածուների հեղինակ, ղեկավարում է Արցախի մայր բուհի մանկավարժության և հոգեբանության ամբիոնը։

Բանաստեղծն ամենքի զգայուն սիրտն է, արթուն աչքը և նրանից անտես, թվում է ոչինչ չկա իր շրջապատում։ Եվ միայն բանաստեղծը կարող է լսել հայրենի անտառների ամենաթեթև շրշյունը, բանաստեղծը կարող է զգալ մայթով անցնող աղջկա`անփութորեն ձմռանը հանձնած ծաղկի տխրությունը, իր սրտազարկը համարել սիրո արձագանք, երջանիկ լինել նույնիսկ նրանով, որ անպատասխան սերն անգամ չի դադարում սիրելուց…

Արկադի Թովմասյանի պոեզիայում հայրենապատումը հյուսվում է նաև սիրերգությունից, մարդերգությունից, բնապաշտությունից։ Իր ներշնչանքը հայրենիքը ազատ ու հզոր տեսնելու ձգտում է` իբրև մարդկության պատմության մեջ իր հանճարեղ խոսքն ասող հնամենի ցեղի փափագ: Ազատությունն է ամենամեծ հրաշքը` մարդուն ընծայված,մեր ժողովրդի հազարամյակներով չափվող պատմությունը մարդ արարածի անկորնչելի հավատն ու հույսն է պահել իր մեջ` նույն աշխարհի համար։ Սա է ասում բանաստեղծ Արկադի Թովմասյանը և պատահական չէ, որ նրա հայրենապատումից սերն է բուրում, և սիրերգության մեջ նույնանում են բնությունն ու հայրենիքը։

Ես վերջին զինվորն եմ լինելու

Քո դաշտից հեռացող

Ես վերջին զինվորն եմ լինելու`

Հաղթողի դրոշներ` իմ ձեռքին։

Կամ

Արցախցի եմ ես,

Դարերով փակված լեզվիս կապերը

Ես արձակում եմ

Ու շղթաներս դառնում են տառեր

Գրում անունդ, իմ մայր Հայաստան։

Միջոցառմանը հանդես եկան բանասիրական գիտությունների թեկնածուներ Կարինե Ավանեսյանը, Ժաննա Բեգլարյանը, բանաստեղծներ Դավիթ Միքայելյանը, Ռոբերտ Եսայանը: Բանխոսները յուրովի գնահատեցին պոետի վաստակը, նրա մարդկային զուլալ նկարագիրը:

«Ա. Թովմասյանը գունեղ հոգեաշխարհ ունեցող բանաստեղծ է: Այդ հոգեաշխարհից, իբրև բանաստեղծություններ, ալիքվում են նրա ցավն ու տառապանքը: Սակայն ցավի ու տառապանքի արտահայտություններ բանաստեղծությունները չեն վհատեցնում ընթերցողին, այլ հուսադրում, լցնում հավատը: Բանաստեղծը լռությունը շոշափում է հոգու լարերով և այն յուրովի նրբերանգներով ներկայացնում ընթերցողին:Նրա պոեզիայից հայ զինվորի ոգին է հառնում»,-ասաց Ռ. Եսայանը:

Տուն կանչողը միշտ էլ մանկության հուշերն են, որոնք չեն թողնում, որ քնի լույսը, իսկ, երբ լույսն արթուն է` արարվում է բանաստեղծությունը: Ինքը իր ստեղծագործությամբ ներկայանում է բոլորանվեր, իր հայրենիքով, իր անձնական տվայտանքներով, տողի գույների հրավառությամբ և սիրտ բացում` ահա` այսպես.

Ես կյանքում եղա և խոր, և խրթին,

Դրսից միշտ անտաշ,

ներքուստ միշտ քնքուշ:

Հպարտ է իր հայրենիքով,նրա` պատմության խոժոռ հայացքը` գալիքի` ազատ, արարող ու հզոր լինելու… հայացքն է պահում…

Երկիր ունեմ, որ իր փառքով

Աշխարհին է հույս տվել,

Որդիք ունեմ,

Որ աստղերի

Երազներին տիրացել,

Ազատաբաղձ հոգիներին

Լույսի ճամփա են բացել։

Հոբելյանական միջոցառմանը Գրիգոր Նարեկացի համալսարանի ուսանողները ասմունքեցին Ա.Թովմասյանի ստեղծագործություններից: Հոբելյարը նվերներ ստացավ համալսարանի դասախոսների և գրողների միության կողմից:

Ա.Թովմասյանը բանաստեղծի հավատարմությամբ է հավատարիմ իր իսկ սկզբունքին. «Դու լոկ քո երգի տանջանքով գնա», ինչն էլ դարձրել է իրեն կողապինդ, աներեր և կարող է ասել` ինչու՞ խավարին լույս շողեր չտալ, գուցե թե՞ մեկը այդ արահետով կհասնի լեռներ…

«Հայրենասիրական երգերում քնարական հերոսը ինքն է` բանաստեղծը։ Գյուղական պատանու կենսագրությունը կարևոր կռվան է նրա պոեզիայում։ Սակայն նրա պատանեկան հուշերը ստանում են կենսափորձի երանգ և դառնում ընթերցողին հուզող ու ապրեցնող խոհ ու խորհուրդ։ Այստեղից է նրա ապրումի ընդհանրացնող ուժը։ Հայրենասիրության թեման նոր երգանգներով բացահայտվեց Արկադի Թովմասյանի «Արցախցի եմ ես», «Զգույշ քայլեք, մարդիք» ժողովածուներում և նոր շարքերում։ Գնալով Արկադի Թովմասյանի հայրենապատումը վերածվում է պայքարի երգի»,¬ գրել է բանասիրության դոկտոր,պրոֆեսոր Սոկրատ Խանյանը։

Առաջվա պես ինքը իր երկրի մի ծառն է, իր երգի մի տողը և մեղեդին լուռ, բայց, եթե կանչի հայրենիքը, ինքը կորոտա հզոր…

Սա պոետի համար բանաստեղծական գյուտ չէ, այլ խոր ապրում, անհնարանք հնարանքով ստեղծված տողեր, իր պարզության մեջ կենսահաստատ փիլիսոփայությամբ, երդմնակալ: Որպես երկրի զավակ, թիկունքն ամուր է հայրենի բնակավայրով, լեռներով, հոգին պինդ` մանկության հուշերով, քանզի ամենաանմոռաց երգը լսել է հասկի օրորից,

հողվորի շուրթից, սիրահարների խոսքերից` քնքուշ ու համբույրներից…

Ընթերցողիս համար հաճելի էր հայտնաբերել իր բանաստեղծությամբ հրապարակ հանած «կրակենի» բառը, անհնար էր չնկատել բանաստեղծական հյութեղ պատկերների կողքին նաև մեր բարբառով գրված ստեղծագործությունները:

Միջոցառման ավարտին շնորհակալական խոսքով հանդես եկավ հոբելյարը: Նա իր խոսքը համամեց իր բաժին երկինքը պահող փոքրիկ թռչունի մասին խորիմաստ պատմությամբ` ևս մեկ անգամ հավաստելու, որ իր մանկավարժական գործունեությամբ, բանաստեղծությամբ, հարազատ ժողովրդի պայքարի ու հաղթանակի մի մասնիկը լինելով է պահում իր բաժին երկինքը… գալիքի համար…

Պոետի երջանկությունն այն է, որ նրան հանդիպողը խոսի հենց նրա բանաստեղծություններով, մի առիթով ասել է Արկադի Թովմասյանը: Իսկ մենք կարող ենք ասել, որ նա ամեն օր էլ շուրջը կարող է տեսնել հենց իր տողերի պատկերները, քանզի առաջվա պես անձրևը պատմում է գաղտնիքն աստղերի, առաջվա պես ջահելության անփութությունը ծաղիկ է թողնում ձմռան լռության մեջ, առաջվա պես պոետը մորմոքվում է սիրո կարոտից և մրմնջում` «իմ կրակենի», առաջվա պես զավակի սիրտը թունդ է ելնում կյանքից հեռացած մոր` մասունք դարձած շալը տեսնելով: Եվ բանաստեղծը զինվորավարի գիտե,որ անցնելիք ճամփա ունի, դեռ ամենալավ տողը չի գրվել, ամենալավ երգը չի հյուսվել: Ուրեմն, պիտի շարունակի խավարին լույսի շողեր տալ, իր լույսի պահապանը լինել ու հիմա` ինչպես չասենք, որ այս ամենն էլ հենց պոետի երազած երջանկությունն է…

2018թ.

Թիվ 8-9 (187-188)

Բանաստեղծ, մանկավարժական գիտությունների թեկնածու, դոցենտ Արկադի Թովմասյանը 70 տարեկան է: Այս առթիվ Ստեփանակերտի Գրիգոր Նարեկացի համալսարանում օրերս կայացած միջոցառմանը հոբելյարին շնորհավորելու էին եկել Արցախի գրական ընտանիքի անդամներ, գործընկերներ, իր արվեստի երկրպագուներ, ուսանողներ: Իր խոսքն սկսելով շնորհավորանքով, Արցախի գրողների միության վարչության նախագահ Վարդան Հակոբյանը նշեց, որ տասնամյակների կնիքն ունեցող իրենց բարեկամությունը լի է բանաստեղծությամբ ու անմոռանալի

Read More


Կիմ Գաբրիելյան / Ա ռ ա կ ն ե ր

ԻԺԻ ՀՐՈՎԱՐՏԱԿԸ

Թե ինչպես եղավ`

Ժամանակավոր

Իժը անտառում

Դարձավ թագավոր:

Եվ սողուններին

Պաշտոններ տվեց,

Անգամ ճիճվին էլ

Լավ գործի դրեց:

Ու երբ որ տեսավ

Պինդ է իր տակը,

Հրապարակեց

Հրովարտակը.

-Պետք է ամեն ոք`

Արծիվ, թե հովազ,

Իմ տիրությունում

Սովորեն սողալ:

ԳԱՄՓՌԸ

Գամփռը բակում

Խելոք ձևացավ

Ու կարճ ժամկետում

Վաստակեց համբավ:

Եվ այդ համբավը

Հիմք ընդունելով`

Նրան կարգեցին

Բակում գլխավոր:

Գամփռին այդ էր պետք`

Դիրքն օգտագործեց,

Ամենքի կերից

Բաժինն իր կորզեց:

Սակայն, տեսեք որ,

Կերը հարմար չէր`

Այծն ու ոչխարը

Աչքին վատացան:

Ու ստացվեց այնպես,

Որ գամփռի ստիպմամբ

Երկուսն էլ շուտով

Բակից հեռացան:

ԺԼԱՏ ՊԱՏԱՍԽԱՆ

Ժլատ տերը

Մի օր վճռեց`

Խոզի կերը

Կիսատ լցրեց:

-Այսքանն էլ է

Քեզ համար շատ,

Ախորժակիդ

Թե որ նայեմ`

Ունեցվածքս կքայքայեմ:

Խոզը նրան

Պատասխանեց.

-Իզուր ես դու

Այդպես ասում.

Չէ՞ որ վերջում

Իմ կերածը

Դու ես մարսում:

ՁԵՌՆՊԱՀԸ

Որտեղ որ մի

Ժողով լինի`

Կաչաղակն իր

Խոսքը ունի:

Եվ չի գովում

Նա գովելին,

Ոչ էլ ժխտում

Ծուռն ու թերին:

Բայց քանի որ

Անվտանգ է ձեռնպահը`

Միշտ էլ նրան

Խոսք է տալիս

Նախագահը:

ԹՈՇԱԿԱՌՈՒ ՄԵՂՈՒՆ

Ծերացավ մեղուն.

Հիմնարկությունում

Արեցին ժողով

Եվ երկարամյա

Նրա վաստակը

Գնահատեցին

Խիստ որոշակի.

Աշխատել ես միշտ

Ազնիվ ու բեղուն,

Արդ ժամն է գնաս

Արդար թոշակի:

Իսկ այսօրվանից

Հիմնարկությունում

Պիտ փոխարինի

Քեզ իշամեղուն:

ՀԱՄՈԶԻՉ ՊԱՏՃԱՌ

Շունը գայլին

Ասաց. -Եղբայր,

Ինչի՞ց է, որ

Ատամներն իմ

Շուտ են թափվում,

Չէ՞ որ ես էլ

Ձեր ցեղից եմ

Նույնպես հաշվվում:

Գայլը մռայլ

Չարախնդաց.

-Նրանից է,

Որ անտեղի

Շատ ես հաչում:

ԿԱՏՈՒՆ

Կատուն կարծում էր,

Որ թե չաղանա,

Ինքն էլ թերևս

Մի վագր դառնա:

Չաղացավ… Սակայն

Մոռացել էր նա,

Որ ահեղ վագր

Դառնալու համար

Պետք է և վագրի

Սիրտ էլ ունենալ:

ԽԼՈՒՐԴԸ

Հանգիստ ու դադար

Չունի խլուրդը,

Ողջ օրը առած

Բահն ու քլունգը,

Մոռացած անգամ

Իր նպատակը`

Հա’ փորփրում է

Ամենքի տակը:

Եվ թե քանի արտ

Հերկել կհասցներ,

Եթե լոկ հերկեր`

Արորին հարցրեք:

ԴԺԲԱԽՏ ՍՈՎՈՐՈՒԹՅՈՒՆ

Կովին ազնիվ կարծեցին,

Պահեստապետ կարգեցին,

Բայց դեռ չանցած ամիսկես`

Ուրիշ դարձավ

Կովը հեզ:

Բերնի համը մոռացած,

Սկսեց ուտել չոր ու թաց;

Սակայն կով էր, էլ ի՜նչ ճար

Կերածը պիտ որոճար:

Ու որոճաց, բայց թե հենց

Որոճալիս բռնվեց-

Ո՜վ է տեսել նման բան,

Գողացածն էլ որոճա՞ն…

ԱՐԺԵՔԱՎՈՐ ԽՈՐՀՈՒՐԴ

Խոզը էշին

Ասաց. …Դրկի’ց,

Ո՞նց ազատվեմ

Չաղությունից:

Էշը տնքաց

Բեռի տակից.

-Մեջքիդ այսպես

Բեռ կրիր միշտ:

ՄԱՏՆԻՉ ՊՈՉԸ

Աղվեսը մի օր

Իրեն հզոր գայլ

Երևակայեց,

Սակայն հազիվհազ

Հոտի շներից

Գլուխն ազատեց:

Եվ ափսոսալով

Աղվեսը այսպես

Ինքն իրեն խորհեց.

-Իմ երկար պոչը

Ինձ դավաճանեց-

Պոչս չլիներ`

Մի ոչխար հիմա

Իմը կլիներ:

ԳՈՐՏԻ ՎԱԽԸ

Գորտին ասացին.

-Զուր ես ուռկանից

Այդպես վախենում,

Մեկ է, բռնելուց`

Քեզ բաց են թողնում:

Գորտը հառաչեց.

Ես վախենում եմ

Ոչ թե ուռկանից,

Այլ ուռկանն ընկած

Համր ձկների

Արհամարհանքից:

ՀԱՐՄԱՐ ԳՈՐԾ

Կրիան այսպես

Դիմեց առյուծին.

-Չե՞ս դնի, արդյոք,

Ինձ հարմար գործի…

Ճիշտ է, շատ եմ ես

Կյանքում դանդաղկոտ,

Բայց չեմ էլ եղել

Երբեք ալարկոտ:

Գործում թեկուզև

Հաճախ տուժում եմ,

Սակայն աշխատել

Սրտանց ուզում եմ:

Եվ առյուծ արքան

Երկար մտածեց,

Նրան պալատի

Պահակը կարգեց.

Դանդաղկո՞տն է շատ,

Այդ մեկը ոչինչ,

Միայն թե գործում

Ազնիվ լինի միշտ:

ԳՈՌԳՈՌԱՑՈՂ ԱՐՋԻ ՖԵՆՈՄԵՆԸ

Ճշմարիտ է ասված, որ արջը միշտ վախենալուց է գոռգոռում: Ադրբեջանի վերջին տարիների վեհերոտ պահվածքը և ռազմական հռետորաբանությունը ոչ այլ ինչ են, քան հայկական զինուժի հանդեպ ունեցած սարսափի «արջավարի» դրսևորում: Հուլիսի սկզբին Մինգեչաուրի ջերմաէլեկտրակայանում տեղի ունեցած վթարի հետևանքով, բառի բուն իմաստով, կաթվածահար էր եղել մեր հարևան երկիրը: Շուրջ չորս տասնյակ քաղաքներ ու շրջաններ, այդ թվում՝ Բաքուն ու Գյանջան, մնացել էին առանց լույսի, խցանումներ էին առաջացել փողոցներում, մարդիկ մնացել էին մետրոյի գնացքներում, վերելակների մեջ, դադարեցվել էր ջրամատակարարումը, խափանվել էին նավթարդյունաբերական աշխատանքները: Ըստ «Ազերէներջիի» ղեկավար Էթիբար Փիրվերդիևի` խնդիրը շոգ եղանակն էր, ինչը հանգեցրել էր էլեկտրաէներգիայի անկանխատեսելի պահանջարկի:

Պարզվում է, որ շոգը լրջորեն ազդում է ՋԷԿ-ի վրա` ընդհուպ նաև խափանելով աշխատանքը: Եթե ամառային արևն ունակ է առավելագույնը մինչև 50 աստիճան ջերմություն առաջացնել Մինգեչաուրի և հարակից տարածքներում, ապա հայկական «Սմերչի» մեկ հրթիռը հաստատ հազարավոր աստիճանով «կշոգեհարի» ջերմաէլեկտրակայանը, բնականաբար, խավարի մատնելով Ադրբեջանի մեծ մասը:

Արցախի Հանրապետության պաշտպանության նախարար Լևոն Մնացականյանն օրերս ուղղակիորեն ակնարկել էր, որ հնարավոր պատերազմի դեպքում պաշտպանության բանակի հրթիռային համակարգերն առանց դժվարության կխոցեն Մինգեչաուրի ՋԷԿ-ը, ինչը այդ երկրի տնտեսության համար աղետ կդառնա:

Ադրբեջանական սպառնալիքին չափազանց բաց տեքստով հակադարձել է նաև ՀՀ պաշտպանության նախարարը, զգուշացնելով, որ այս անգամ հայկական զինուժը չի դիմանա հզոր հակահարձակմամբ ազերբանակին ջախջախիչ հարված հասցնելու գայթակղությանը:

Ընդամենն ասվել է այն, ինչը գործնականում հնարավոր է: Բաքվում սովորել են պարբերաբար հոխորտալ` հայերիս, իբր, վախ ներշնչելու համար: Եվ մեր արժանապատիվ լռությունն էլ նրանց կողմից դիտարկվել է իբրև ճարահատ զգուշավորություն: Սակայն, ընդամենը մեկ անգամ արված թափանցիկ ակնարկը ազերական ոտնձգությունների հակազդման ծանր հետևանքների մասին, սարսափի է մատնել սև և սպիտակ ոչխարավորներին: Սոցիալական ցանցերն ամեն օր լիքն են տարաբնույթ մեկնաբանություններով, որոնց մեջ գերակշռողը անասնական վախն է:

Չնսեմացնելով պատերազմի վերսկսման մշտական վտանգը, հարկ է նշել, որ Ադրբեջանն ինչքան շատ է խոսում «իր հողերն ազատագրելու» ուղղությամբ մարտական գործողություններ ձեռնարկելու մտադրության մասին, այնքան նվազում է դրա հավանականությունը: Ով` ով, բայց մենք հրաշալի գիտենք, որ ազերիները երբեք և ոչ մի պարագայում չեն փայլել «սասունցիդավթյան» մեծահոգությամբ ու հազիվ թե զգուշացնեն մեզ հարվածելու պլանների մասին: Նրանք կհարձակվեն, երբ վստահ կլինեն իրենց ուժերին, ասել է թե` երբ մենք թույլ կլինենք իրենցից: Եվ հենց էականն էլ այն է, որ մենք երբեք չենք զիջի մեր հարևանններին` ո’չ ոգու զորությամբ և ոչ էլ զինական ուժով:

Իսկ արջն ինչքան ուզում է, թող գոռգոռա, ինչքան բարձր` այնքան վատ իրենց համար: Ի դեպ, ասում են նաև, թե գոռալուն զուգահեռ` վախեցած արջը նաև… տակը լցնում է: Մենք, իհարկե, չենք կարող դա ստուգել, և թերևս դրա պատասխանը կենդանաբանները կասեն:

«ՊՈՒՂՈՒ»

ՔԱՂԱՔԱԿԱՆ ԱՄԲԻՈՆ

2018թ.

Թիվ 8-9 (187-188)

ԻԺԻ ՀՐՈՎԱՐՏԱԿԸ Թե ինչպես եղավ` Ժամանակավոր Իժը անտառում Դարձավ թագավոր: Եվ սողուններին Պաշտոններ տվեց, Անգամ ճիճվին էլ Լավ գործի դրեց: Ու երբ որ տեսավ Պինդ է իր տակը, Հրապարակեց Հրովարտակը. -Պետք է ամեն ոք` Արծիվ, թե հովազ, Իմ տիրությունում Սովորեն սողալ: ԳԱՄՓՌԸ Գամփռը բակում Խելոք ձևացավ Ու կարճ ժամկետում Վաստակեց համբավ: Եվ այդ համբավը Հիմք

Read More


Զոհրաբ Ըռքոյան  / Արտաշավի.  Պատմագիտական տեղեկանք

Արցախի Հանրապետության Քաշաթաղի շրջանի Արտաշավիի գյուղական համայնքը տեղաբաշխված է Հակարի գետի ձախակողմյան բարձրադիր լանջերին (Ծ.Մ. 1200-1500մ բարձր)՝ Բերձոր շրջկենտրոնից 35 կմ հյուսիս (մայրաքաղաք Ստեփանակերտից՝ 85 կմ հեռու): Համայնքն ունի 3089,5հա տարածք, որից 2483,1 հա` գյուղատնտեսական նշանակության, 484,1հա` անտառային հողեր: Գյուղում բնակվում է 145 մարդ` 31 ընտանիքում: Ազատագրվել է 1993թ. գարնանը, վերահայացել 1994 թվականի երկրորդ կեսից: Գյուղի Լեոնիդ Ազգալդյանի անվ. միջնակարգ դպրոցը գործում է 1995 թվականից. առաջին տնօրեն` Ռուբիկ Սիմոնյան: Կրթօջախը մոտ 17 տարուց ավելի տնօրինում էր գյուղի հիմնադիր բնակիչներից, երջանկահիշատակ Վոլոդյա Հարությունյանը: Ներկա տնօրեն Վերա Խաչատրյանը, ով 2014-ից է ղեկավարում, տեղեկացրեց` ունեն 13 ուսուցիչ, 41 աշակերտ, որոնցից 14-ը դպրոց է հաճախում հարևան Նորաշենիկ գյուղից: Դպրոցը գործում է նոր կառուցված միհարկանի շենքում:

Արցախի Հանրապետության Քաշաթաղի շրջանն իր մեջ է ներառել Հակարի գետի և նրա 4 հիմնական վտակների` Աղավնոյի, Հոչանցի, Շալուայի և Որոտանի հովիտները, որոնք Մեծ Հայքի Սյունիք և Արցախ աշխարհների մի քանի գավառների կազմում էին: Արցախի գավառներից հիմնականում Բերձոր-Բերդաձորն ու Վայկունիք-Վակունիսը-Հարճլանքն` (ըստ Բագրատ Ուլուբաբյանի` նաև Ծար) 2 գավառներն են ներկայիս Քաշաթաղի կազմում: Վայկունիք անվանումը Խորենացին այսպես է բացատրում. «…Որովհետև Տիգրանը լսել էր, թե ՎԱՅԿՈՒՆ անունով մի ելուզակ վրդովում է հայոց աշխարհը՝ գրավելով այն ամուր լեռը, որ մինչ այսօր էլ այդ ելուզակի անունով կոչվում է Վայկունիք…» (Մովսես Խորենացի, «Հայոց պատմություն` Երևան, 1990թ., Էջ՝ 83): Ակադեմիկոս Հակոբ Մանանդյանի կարծիքով` ավազակ կամ ելուզակ Վայկունը նույն հռոմեացի զորավար Լուկուլոսն է: Կան կարծիքներ, որ Տիգրան Մեծի օրոք եղել է Վայկուն անունով մի ավազակ, որ ասպատակել է Արցախ երկրում: Խորենացին նշել է նաև, որ Արցախն ունեցել է 12 գավառ՝ 1. Կողթ-Կոխտ-Կողդք, 2. Բերդ ձոր կամ Բերդաձոր-Բերձոր, 3. Վայկունիք, 4. Սիսական ոստան (Սիսան ձոր), 5. Մեծկունիք-Մեծունիք-Մեծ կողմանա, 6. Մեծիրանք-Մեծարանք-Մեծյուրյանք, 7. Փառնես-Քուստի Փառնես կամ Միջնարցախ, 8. Մյուս Հաբանդ, 9. Պարզկանք-Պազկանք-Պածկանք, 10. Մուխանք-Մխանք-Մխանց տոհմ, 11. Հարժլանք-Հարճլանք-Հարջլանք, 12. Պիանք: Ղևոնդ Ալիշանն «Արցախ» գրքում (ԵՊՀ հրատարակչություն. Երևան 1993թ.) գրում է. «Այսպես, Խորենացին 12 գավառներ է թվարկում, իսկ ըստ այլ օրինակների 13 կամ 14 են»: Ավելացնում է 13-րդը՝ Քոտակ-Կոտանք: Հավելում է նաև, որ դարերի ընթացքում, տարբեր քաղաքական իրավիճակներում գտնվելով՝ Արցախում փոխվել են սահմանները, ավելացել կամ պակասել են վարչական միավորները: Երրորդ՝ Վայկունիք գավառի մասին Ալիշանը գրում է. «…որը պարզ կերպով առանձնացած է մյուս մասերից, որոնցից ավելի արևմուտք լինելով, երկու կողմից սահմանակից է Սյունիքին, արևմուտքից՝ Սոդք գավառին, որից անջատվում է արցախական Թարթառի և Գեղամա ծովի ավազանի բարձր լեռների անջրպետով, հարավից՝ Հաբանդով կամ Զանգեզուրով, իսկ սահմանի ելքից՝ Արցախի Չլաբերդ գավառով, հյուսիսից՝ նեղ Քունկուր լեռով, որտեղ վերջանում է Այրում գավառը» (էջ` 15): Մակար Բարխուդարյանն իր «Արցախ» գրքում Արցախի Բերդաձոր կամ Բերձոր գավառում նշում է 24 բնակավայր, իսկ Հարճլանք-Վակունիս-Վայկունիք գավառում` 31: Վակունիսի կազմում է ներկայացնում Արտաշավի (Արդաշևի) գյուղը: Անդրադառնալով Շուշիի Ղազանչեցոց Ամենափրկիչ մայր եկեղեցում պահպանվող ձեռագրերին, տեղեկացնում է. «… Զ. Աւետարան մեծադիր, գրուած թղթի վերայ, որ ունի չորս աւետարանչաց անճաշակ պատկեր. Յիշատակարանից. Արդ, գրեցաւ ի թվ. ՉԿԹ զբազմամեղ գրիչ, կազմիչ եւ նորոգիչ»: Սկզբում. «Կամաւն Աստուծոյ ես Եղիա էրեցս, որդի իմ տէր Մելիքսեթ նորոգել տուինք զսուրբ աւետարանս ի յերկինս Մաղայոզ ի գեւղն Արտաշիպի, թագաւորութիւն Շահ Ապազին, հայրապետութիւն տեառն մերոյ Յովհաննէս կաթուղիկոսին թվ. Հայոց ՌԿԴ (1615թ.)»:

Նույն գյուղում Քեսաբ երեցի ջանքերով նորոգվել է մեկ այլ ձեռագիր, դարձյալ 1615 թվականին: Հիշատակարանում նշված է. «…ի յերկիրս Մաղայոզ ի գեւղն Արտաշիպի…»: Իսկ 1637 թվականին ևս մեկ այլ ավետարան է նորոգվել Սարգիս երեցի կողմից. «..ի երկիրս Մաղայուզ ի գուղս Արտայշիբի: Դարձեալ նորոքեցաւ ձեռամբ սուտանուն Սարքիս էրէցուս, ի թիւականիս Հայոց ՌՋԶ(1637թ.)» («ԺԷ դարի հայերեն ձեռագրերի հիշատակարաններ». Երևան, 1978թ., Հատոր Բ, էջ՝ 699): Այս ամենը վկայում են, որ Արտաշավի գյուղը եղել է Վայկունիք գավառի հայաշատ ու հոգևոր կենտրոններից մեկը, ունեցել է եկեղեցի, և այստեղ են նորոգվել կամ գրվել ավետարաններ, այլ ձեռագրեր: Մինչև 18-րդ դարակեսն Արտաշավիում հայերն են բնակվել, այնուհետև գավառը գրեթե հայաթափ է եղել: Մ. Բարխուդարյանը, խոսելով Բերդաձոր-Բերձոր և Հարճլանք-Վայկունիք գավառների բերդերի, լեռների բնակավայրերի, պահպանված Հայոց մշակույթի մասին, գրում է. «Ահա՛ այն գիւղերից մի քանիսն: Զերդի (Զարդ) Տիկ. Բաբադէմ, Նիլջան, Ենկիջա, Ղարաչամ, Արտաշաւի, Վաղազին, Հաճի, Հոչազ, Հաճի Սամլու, Խալիփալլու (Առաջնորդապատկան), Սուաթ, Մարջանլու (Մունջուխլու), Հաթամլար, Հաճիլար (Հարճլանք), Չուրման, Շամքեանդի, Կարաբայնի (Կարաբաց), Կարաչանի, Լիլօ-Բաղր (Լիլաբակ), Ալակչի (Մաղագործ), Թուրքիշվան (Թրքաշվանթուր քաշող և հալածող գիւղ), Շուքարան, Աղան, Ասրիկ (Իսրայէլի գիւղ), Աղջաքանդ (Ըղջկաքանդ-Աղջկայ քանդած), Ալուխան, Սևանդ (Սև հանդ) ևն…:

Միայն մի հայաբնակ գիւղ մնացած է այժմ Հարճլանք գաւառում, որ է: Ալղուլի, հիմնուած է Արտաշի սարի հարաւային կողմում. բնակիչք բնիկ, հողն արքունի, օդն, կլիման և ջուրն պատուական, երկար կեանք 95–105 տ. եկեղեցին սուրբ Աստուածածին. քահանայ մի: Ծուխ 74, ար. 372, իգ. 286. (Մ. Բարխուդարյան. «Արցախ» էջ 257, Բագու, տպարան «ԱՐՕՐ» 1895թ. («Մունք», Ստեփանակերտ, 1995թ, տպարան «Ամարաս», Երևան, 1996թ.): Ալղուլի գյուղը վերջնական հայաթափ եղավ 1918 թվականին: Նշված տարածքն ազատագրվեց 1993թ. գարնանը և Հայոց պատմական գյուղեր վերստին հայերը վերադարձան 1994-1996 թվականներին: Գերության շրջանում, հատկապես խորհրդային տարիներին, տարածքում եղած Հայոց պատմական հուշարձանները` հիմնականում եկեղեցիները, հանգստարանները, հոգևոր կոթողները, այստեղ վերաբնակեցված մահմեդականները հնարավորինս քարուքանդ են արել: Արտաշավի գյուղի եկեղեցին ևս ադրբեջանցիներն ավերել են խորհրդային տարիներին: Եկեղեցու հարևանությամբ է եղել հայոց գերեզմանատունը, որը նույնպես հիմնահատակ է արվել նույն շրջանում: Գյուղի արևմտյան կողմում թուրքերի կառուցած ակումբի պատերի մեջ հայկական շիրմաքարերի բազում բեկորներ են եղել: Պատերազմի ժամանակ ակումբը քանդվել էր, և դրա պատերից ու հիմքերից հանված խաչքարերի ու տապանաքարերի բեկորներն այժմ մի տեղում են հավաքված: Վերջերս հերթական անգամ եղա Արտաշավիում. համայնքի ղեկավար Էդիկ Մելքոնյանի և դպրոցի զինղեկ Վահրամ Հարությունյանի հետ շրջեցինք եկեղեցու և հանգստարանի տարածքում: Պատերի մեկից միջից հանվել է մի ամբողջական տապանաքար` աղեղնավոր մարդու քանդակով, ով նետահարում է եղնիկի: Մոտ 150x90x 45սմ չափեր ունեցող տապանաքարի երեսին կա տարեթիվը` ՌԻԴ(1024+551= 1575): Քարի մյուս կողմում 3 խաչ կա քանդակված: Զարդանախշ մի խաչքարի բեկորի (60-64-16,5 սմ) մեջտեղում մեծ խաչ է քանդակված, ձախ կողմում Թ տառն է, Աջ կողմում` Վ տառը` ներքևում Ջ և Լ տառերն են` ԹՎ(ԻՆ) ՋԼ(1481թ.): 12 տողանոց արձանագրություն կա աջ կողի վրա. ԿԱՆԳ/ՆԵՑԻ/ ԽԱ/ՉՍ Հ/ԱՒՐ Ի/Մ ԵՒ Մ/ԱՒՐ ԻՄ/ ԵՒ ԱՂԲ(ԱՒՐ) ԻՄ Ի Վ/ԱՍՆ ՓՐԿՈ(Ւ)ԹԵ/ԱՆ/ Հ/ՈԳՈ… Նույն քարաբեկորներից մեկ այլ ավելի փոքր չափերով /մոտ 60x32x17սմ/ խաչքարի կտորի աջ կողմին նույնպես արձանագրություն կա, ներքևում թռչուն է քանդակված` արծիվ է` ճանկերում ինչ-որ կենդանի: Պահպանվել է արձանագրության ընդամենը 3 տող` ԱՆՈՒ/ ՄԻՆ/ ԹՎ/ ՌԾ-1050+551= 1601: Դիմացից զարդանախշ է խաչքարը` մեջտեղում խաչը: Ցավոք, կտորն է միայն պահպանվել: Գյուղի առաջին բնակիչներից Սեյրան Վանեսյանը պատմեց, որ մի քանի հուշաքարի կտորներ պատահական են գտել և տեղափոխել այստեղ: Մոտ 2 տասնյակ նման քարաբեկորներ կան տեղում, որոշների վրա նույնպես արձանագրություններ կան, իսկ քանդակներ բոլորն ունեն: Նախկին եկեղեցու և գերեզմանոցի տեղում քարակույտեր կան, որոնց մեջ և՛ շիրմաքարերի բեկորներն են շատ և՛ եկեղեցու պատերի ու սյուների քարերը: Որոշվել է եկեղեցու տեղում փոքր տարածք առանձնացնել և այս հուշաքարերը տեղադրել այդ մասում՝ դարձնելով սրբատեղի: Արտաշավիի հարևանությամբ է Վաղազին գյուղը, որը նույնպես պատմական անցյալ ունի, որտեղ դարձյալ նման հուշարձաններ են պահպանվել: Վաղազինի մասին հիշատակված է Գտչավանքի հյուսիսային պատի արձանագրությունում, որը թողել է Վրթանես եպիսկոպոսը: Մ. Բարխուդարյանի գրքում կա նաև այս արձանագրությունը. «Վանքիս հիւսիսային որմի վերայ փորագրուած է.

«Յանուն Հաւր և Որդւոյ և Հոգւոյն սրբոյ, ես Սարգիս և Վրդանէս եպիսկոպոսք հիմնարկեցաք զեկեղեցիս ի ՈՂ. (1241) թվիս. շատ աշխատութեամբ աւագ խորանն խփեցաւ և եղբայրս իմ Տէր Սարգիս ի Քրիստոս փոխեցաւ: Ես տէր Վրդանէս կատարեցի բազում աշխատութեամբ և հալալ արդեամբք իմովք ՈՂԷ, թվիս ի դառն և ի նեղ ժամանակիս՝ որ ազգն նետողաց զբազում գաւառս աւերեաց և մնաց այլասեռից աթոռ ի վիճակ սրբոյն Գրիգորիսի, որ է հաստատեալ աջով և սուրբ նշանաւն և գաւազանաւն սրբով. վիճակեցաւ և սահմանով ի յԱղուանոյ գետոյ մինչև Երասխն, մինչ ի Աւազն Գատուհատի, Վակունիս Վաղազնագետով, ի Քարատնիս և Խոզանագետովն, Զառիստ իւր գետովն. Հաքարի Հազարագետովն, Քրտագետ իւր գետովն, իւր սահմանովն, Դիզակ, Բէլուկան իւր գետովն և հայրենիքն եկեղեցւոյս տուինք, Փարախն և Գոտանոցն, Եկեղեցաձորն իւր սահմանովն. Ա. լուծ հոզ ի Տայիս. Ա. լուծ ի Դող ի Գաղս, Ա. ի Մոխրենիս. ով որ այս սահմանէս յետ առնէ կաթուղիկոս կամ իշխան կամ հայրապետ, երեք սուրբ՝ ժողովոյն նզոված եղիցի, յԱստուծոյ և յամենայն սրբոց անիծեալ, մասն և բաժին ընդ Յուդայի առցէ»:

2018թ.

Թիվ 8-9 (187-188)

Արցախի Հանրապետության Քաշաթաղի շրջանի Արտաշավիի գյուղական համայնքը տեղաբաշխված է Հակարի գետի ձախակողմյան բարձրադիր լանջերին (Ծ.Մ. 1200-1500մ բարձր)՝ Բերձոր շրջկենտրոնից 35 կմ հյուսիս (մայրաքաղաք Ստեփանակերտից՝ 85 կմ հեռու): Համայնքն ունի 3089,5հա տարածք, որից 2483,1 հա` գյուղատնտեսական նշանակության, 484,1հա` անտառային հողեր: Գյուղում բնակվում է 145 մարդ` 31 ընտանիքում: Ազատագրվել է 1993թ. գարնանը, վերահայացել 1994 թվականի երկրորդ կեսից:

Read More


Հերմինե Ավագյան / Հիշողությունս աստղեր է նկարում

ԵՐԿՈՒ ԽՈՍՔ

Հերմինեն միանգամից ներկայացավ և ուշադրության արժանացավ ոչ թե առաջին թոթովանքով, այլ անդրանիկ գրքով: Զարմանալի աղջիկ է: Կարդացինք պատմվածքներն ու տեսանք, որ նրանցում իրականությունը ներկայացվում է գեղագետի միանգամայն թարմ ընկալումներով ու երևույթին հավելվում է գրողական տեսլականը, հանգամանք, որ իրականությունը դարձնում է գերիրականություն, մարդուն, ինչպես Նիցշեն կասեր՝ գերմարդ: Հոգեբանական խորքերը, ապրումների անաղարտությունը, փաստի հստակությունը ցույց են տալիս, որ հեղինակն իր ճակատին կրում է Աստծո նշանը: Իսկ երբ առաջարկեցինք նոր գործեր ներկայացնի «Եղիցի լույս» թերթում տպագրելու համար, նա մեզ տրամադրեց բանաստեղծությունների մի շարք: Անկեղծ ասած, ներքին վախվորանք ունեցա կարդալուց առաջ՝ արձակը լավ է ստացվում Հերմինեի մոտ, երևի չափածոն տպավորությունս փչացնի, ինչպես շատ հաճախ է պատահում, բայց… Զարմանալիորեն Հերմինեն նույնքան խորքով, անբռնազբոս ու ինքնատիպ է բանաստեղծություններում:

Բարի վայելում՝ ընթերցողներին: Իսկ Հերմինե Ավագյանից սպասենք այն նոր հայտնությունները, որ ունենում են հող ու երկնքով հաստված ուղևորները՝ իրենցով իմաստավորած ճանապարհին:

Վարդան ՀԱԿՈԲՅԱՆ

* * *

Դու կարոտդ նկարեցիր

Սենյակիս ճերմակ պատին

Եւ հեռացար:

Ես ոտաբոբիկ մտա նկարի մեջ՝

Ինչպես հայտնի հեքիաթում,

Բայց ոտնահետքերիդ տեղ

Աշնան տերևներ էին

Եւ համատարած խշշոց…

Հետո Հուշերի պապիկը

Ինձ երազներ պատմեց

Խռմփացնելով,

Եւ ես լաց եղա բոլոր

Կորած երազներիս համար:

Հետո աչքերս թռչուններ դարձան,

Եւ վերդարձան բույնը

Իրականության…

Ձեռքերիս մեջ ոտնահետքերդ էին՝

Դեղին տերևներ…

Հետո աշունը մտավ սենյակս,

Քանզի ուրիշ տեղ չուներ գնալու

նա խոստացավ, որ անտեղի չի

անձրեւի…

Հետո…

Դու կարոտդ նկարեցիր

Իմ սենյակի ճերմակ պատին,

Իսկ ես չնկատեցի,

Որ պատը ներսումս է,

Իսկ դու մոռացար

Մի քանի գույն թողնել՝

Այն ներկելու համար…

* * *

Երբ համբերությունը

Մահանում է ափերիդ մեջ,

Դու ափսոսում ես այն դեն նետել,

Քանզի այն ամբարում է իր մեջ

Ապրած-չապրած ժամանակդ,

Փախչող խաղը ժամացույցի,

Քրքիջները խելակորույս րոպեների,

Որ պիտի հանդիպումներ դառնային…

Եւ հազար ու մեկ գիշերները,

Որ չես քնել`

Միշտ ուշացող այն հեքիաթի

պատճառով…

Դու չես կարող դեն շպրտել

Քո սեփական աչքերը թաց,

որ պահում են, պինդ պահում են

Արցունքները քո չծնված.

Ամեն արցունք մի երազ է,

Հենց որ ծնվեց`ցած կընկնի, էլ չի

լինի…

Դու չես կարող մի կողմ նետել

Հառաչանքը ափսոսանքի

Եւ անտարբեր Անցորդի պես

Ժամանակի ձեռքը սեղմել

Ու լոկ ասել` բարով մնաս,

Ուրախ էի, որ ուշացար կամ էլ`

չեկար…

Ու համբերությունը նորից,

Մի վերջին անգամ մահանում է

ափերումդ,

Ու նորից, մի վերջին անգամ

Դու այն

Չես շպրտում,

Չես այրում,

Չես թաղում,

Չես …Չես…

Ու այն շարունակում է մնալ

ափերումդ`

Մի ուրիշ ժամանակ,

Մի ուրիշ սպասումներում

Համբարձվելու համար…

* * *

Օրը դարդոտվել է

Եւ ծերացել է դարի չափ…

Ժամանակը խաղալիք է

մարդու ձեռքին,

Ամեն օր ջարդոտվում է անխնա..

Աստղերը աղոթքներ են,

որ կախվել են երկնքից

Ու չեն հասնում մարդուն…

Երազները տեղ չեն գտնում

Խարիսպ ձգելու.

Անհասցե են բոլոր ափերը…

Կարոտը ճաք է տվել,

Եւ պապակ է՝

Արդեն հազար տարի…

Գիշերը չի սպառվում,

Այլ փուլ է գալիս

Ինչ-որ մեկի բաց աչքերին…

Լուսինը անքնության

Դեղատոմս է բաժանում

եւ մոռանում է լքել երկինքը…

Օրը դարդոտվել է

Եւ ծերացել է դարի չափ…

Ինչ-որ մեկի հավատը

Մնացել է հին հեքիաթում

Եւ երեք խնձոր է

Այնտեղ որոնում…

* * *

Դու ինձ կարող ես

Գտնել,

Հավաքել,

Փնջել

Բառերիս,

Տողերիս,

Լռությանս պարտեզում.

Այնտեղ ծաղիկներ

Շատ կան,

Եւ բոլորն էլ

Թաքուն գույն,

Թաքուն բույր,

Թաքուն հայացք ունեն

Քեզ համար պահած:

Դու ժրաջան մեղվի հայացքով

Քաղիր լռությունս,

Կապիր

Հազար ու մեկ

Վարդագույն թելերով,

Քաղիր բառերս ասված

Եւ նաեւ չասված,

Որ պիտի նեկտար դառնան

Մի օր…

Դու ձեռքերիդ մեջ

Լուսաբաց բեր մի քիչ,

Այն լուսաբացներից,

Որտեղ չեն մրսում,

Չեն դողում,

Չեն լացում կարոտից.

Եւ շաղ տուր այն

Բառերիս,

Տողերիս,

Լռությանս

Պարտեզում…

Փնջիր ինձ այնպես,

Որ չթոշնեմ արևներիցդ,

Եւ ես կծաղկեմ

Ժամերիդ,

Օրերիդ,

Տարիներիդ

Գունավոր ու անգույն

Ծաղկամաններում…

* * *

Զինվորին

Արյունդ դարձել է աղոթք`

Սնելով մարմինդ.

Դու սրբացել ես…

Մահվան դիմաց

Կանգնել ես առանց վահանի.

Սերդ վահան է…

Քո թիկունքում

Հայրենիքդ է`

Բեկուն ու կանգուն.

Դու նրա սյունն ես…

Անձրեւից թաց է մարմինդ,

Աչքերիդ մեջ՝ լուսաբացներ.

Դու արևաբույն ես…

* * *

Ես չգիտեմ` քանի տարեկան է

Պատերազմը,

Բայց այն հաստատ չի ծերանում,

Կամ էլ` ամեն օր ծնվում է նորից.

Ծնվում է`

Առանց երկունքի,

Առանց մոր,

Առանց փայփայանքի,

Որբ ու անտեր…

Խե՛ղճ պատերազմ,

Քանզի առանց սիրո ծնված

Ամեն բան

Խե՛ղճ է, աղե՛տ է լոկ…

Ու պատերազմն ընկնում է

Դռնեդուռ, պատեպատ,

Երկրից երկիր,

Ընկնում է փողոցները,

Հեռուստացույցները,

Ռադիոները,

Հիվանդանոցները,

Ծննդատներն անգամ,

Ընկնում է…

Ընկնում է…

Չէ, նա հաստատ

Սատանայի որդին է,

Որ չի արարվել,

Ուղարկվել է

Չարի ուղեծրով`

Ձախողելու Արարչի գործերը…

Գուցե մի օր

Այս ամենը կավարտվի,

Երբ Ժամանակը

Նրա գլխին խաղ խաղա,

Ու ծերությունից չփրկվի,

Կամ էլ`

Նրան մատնեն,

Կախեն / չեն խաչի/ ինչ-որ

Հուդայի ձեռքով,

Երեսուն քոռ ոսկու,

Արծաթի,

Կոպեկի դիմաց…

Գուցե դա կլինի հետո,

Երբ հետո-ի փոխարեն

Ուրիշ, շատ ուրիշ

Հետո կլինի,

Չգիտեմ՝ ինչ

/Որովհետեւ չեմ լինի/…

Երևի դա կլինի

Այն ժամանակը,

Որ փախել է ինչ-որ անհայտ

Օրացույցից,

Որ չի գրվել Աստվածաշնչում,

Ոչ մի մարգարեի

Վկայությունում,

Որ կկոչվի մի նոր բառով…

Ինչ էլ կոչվի, կարևոր չէ,

Միայն թե լինի՝…սատանան

տանի…

* * *

Միտքս ծառս է եղել

Մեր տան բակում

Եւ չի ուզում ենթարկվել

Օրերի վարգին…

Փորձում եմ

Ժամանակը ամուր կապել

մեր տան դարպասից,

Բայց այն ճռռում է…

Կարոտս շնչում է

Ճամփեքի փոշին.

Փոշին թթվածին է,

Ապրեցնում է…

Այգիս գարնան քող է հագել,

Եւ ծառերը բոլոր

Հարսանքավոր են ասես…

Թոնրահացի բույրը վազել,

Հասել է գյուղամեջ.

Ուրեմն հաց թխող կա դեռ…

Ես ուզում եմ, որ ջահել մնան

Միտքս

Կարոտս,

Ծառերս,

Թոնրահացս…

2018թ.

Թիվ 8-9 (187-188)

ԵՐԿՈՒ ԽՈՍՔ Հերմինեն միանգամից ներկայացավ և ուշադրության արժանացավ ոչ թե առաջին թոթովանքով, այլ անդրանիկ գրքով: Զարմանալի աղջիկ է: Կարդացինք պատմվածքներն ու տեսանք, որ նրանցում իրականությունը ներկայացվում է գեղագետի միանգամայն թարմ ընկալումներով ու երևույթին հավելվում է գրողական տեսլականը, հանգամանք, որ իրականությունը դարձնում է գերիրականություն, մարդուն, ինչպես Նիցշեն կասեր՝ գերմարդ: Հոգեբանական խորքերը, ապրումների անաղարտությունը, փաստի հստակությունը ցույց

Read More


Հասմիկ Սիմոնյան / Թարգմանություն

Պավանա Րեդի

Լոս Անջելեսում բնակվող հնդիկ բանաստեղծ Պավանան ծնվել է Ֆիջիում: Կանադական փոքրիկ քաղաքում, ուր տեղափոխվեցին ընտանիքով Ֆիջիից, միակ մուգ մաշկ ունեցող բնակիչներն էին: Գրել սկսել է մեծ քրոջ ինքնասպանությունից հետո. աղջիկը թուխ էր ու դպրոցում ենթարկվում էր բուլինգի: Այդ ժամանակ Պավանան 11 տարեկան էր: Բառերը չէին հերիքում, սկսեց գրել անզորության մասին, սահմանների, անհանդուրժողականության: Այժմ Ինստագրամում հայտնի է Maza Dohta կեղծանունով, որ «թռցրել» է Մուրակամիի IQ84-ից: Սիրած գրողներն են Թագորն ու Վիկրամ Սեթը: Համագործակցել է Անուշկա Շանկարի հետ, որի՝ Գրեմմիին ներկայացված ալբոմի համար երգ է գրել` «Ոսկու երկիրը»: Երբ հարցնում են, թե ինչու է գրում, ասում է` ես փորձում եմ տարիների հեռվից լեզվի միջոցով խնամել քրոջս ու վերջապես հոգ տանել նրա մասին:

***

ես

էկզոտիկ

երկիր

չեմ

քեզ համար

ինձ

ճանաչելով

ճամփորդ

չես դառնա

***

արի հանդիպենք

ես այնքան մենակ եմ

ես երկրորդ լեզուն եմ սովորում

***

ես միշտ քողարկված եմ

պատմությամբ

անգամ երբ մերկ եմ

***

դու կուլ կտաս

հազար ու մի անուն

մինչև կճաշակես

նշանակությունը

քոնի, որ կգտնես

***

թույլ տուր վարդերին

ծաղկել

վերքիդ վրա

***

մուգ աղջիկ

ինչ սիրուն ես հագնում

քո ցավը

դու ոնց որ

էն բանաստեղծությունը լինես

որ սպասում է

գրեն իրեն

***

սերը տեղ չի,

ուր մենք պահում ենք

մեր ուրվականներին:

սերը տեղ է,

ուր մենք ազատում ենք նրանց:

***

կազդուրվելն արվեստ է,

որ խլում է քեզնից ժամանակ,

փորձ

ու նաև սերդ է խլում:

***

շոյիր

վերքդ

ներողամտությամբ

Պավանա Րեդի Լոս Անջելեսում բնակվող հնդիկ բանաստեղծ Պավանան ծնվել է Ֆիջիում: Կանադական փոքրիկ քաղաքում, ուր տեղափոխվեցին ընտանիքով Ֆիջիից, միակ մուգ մաշկ ունեցող բնակիչներն էին: Գրել սկսել է մեծ քրոջ ինքնասպանությունից հետո. աղջիկը թուխ էր ու դպրոցում ենթարկվում էր բուլինգի: Այդ ժամանակ Պավանան 11 տարեկան էր: Բառերը չէին հերիքում, սկսեց գրել անզորության մասին, սահմանների, անհանդուրժողականության: Այժմ

Read More


Մարգարետ Ասլանյան / Թարգմանություն

ՄԱՐԻԱՆԵ ԳՐՈՒԲԵՐ

ԵՍ ՔԵԶ ԿՀԻՇԵՄ՝

ԹԵ ՉՄՈՌԱՆԱՄ

(1944 Վիեննա, Ավստրիա)

***

Ես կհիշեմ քեզ փոթորկից հետո,

երբ անվերադարձ լինեն

ճանապարհները զղջումների

ու դու ցած իջնես

բլուրից կապույտ:

Ես քեզ կհիշեմ անձրևից առաջ,

երբ հնարավոր չեն լինի

կարոտների արտասուքները,

ու ես կելնեմ դաշտերով հույսի:

Ես քեզ կհիշեմ՝ թե չմոռանամ…

***

Պատերազմները

լքեցին քաղաքը,

բայց ոչ մեկ չհաղթեց

կռիվն իր ներսի.

մի բան սխալ է աշխարհի վրա,

մեզանից անդին մի բան շատ

սուտ է…

***

Հիմա, երբ այլևս չեմ մտածում

ծիծաղելի երևալու մասին,

երբ ամեն շունչս ասք է

իմ ու Աստծո սիրավեպի մասին՝

կարող ես չվերադառնալ,

որովհետև դու չես կարող լինել

նույնիսկ սատանա…

***

Եվ որտեղի՞ց այսքան

նարնջագույն աշխարհում

այսչափ սգավոր

իրականություն…

***

Ես ծրարել եմ մենակությունս

և առաջին պատահած գնացքով

ուղարկել Փարիզ.

այնքան տաք է տեղը,

որ հետադարձ նամակներ չեմ

ստացել արդեն կյանքուկես…

***

Ուշ աշնան կեսին

մի տերև ընկավ

արտասվող ծառից.

թե չմոռանամ` մի օր կհիշեմ`

ո՞վ է ինձ դավել փոթորկից առաջ…

2018թ.

Թիվ 8-9 (187-188)

ՄԱՐԻԱՆԵ ԳՐՈՒԲԵՐ   ԵՍ ՔԵԶ ԿՀԻՇԵՄ՝ ԹԵ ՉՄՈՌԱՆԱՄ (1944 Վիեննա, Ավստրիա)     *** Ես կհիշեմ քեզ փոթորկից հետո, երբ անվերադարձ լինեն ճանապարհները զղջումների ու դու ցած իջնես բլուրից կապույտ: Ես քեզ կհիշեմ անձրևից առաջ, երբ հնարավոր չեն լինի կարոտների արտասուքները, ու ես կելնեմ դաշտերով հույսի: Ես քեզ կհիշեմ՝ թե չմոռանամ… *** Պատերազմները լքեցին քաղաքը,

Read More


Սուս-Վերդ / Պարզապես սիրում եմ անձրևը

Սիրում եմ անձրևը,

երբ այն տեղում է լուռ-

Եվ լռության անձրև է շուրջը:

Իսկ ի՞նչ է լռությունը…

Դա չասված բառերի բողոքն է համր,

Որ հոգու անձկությունից է գալիս:

Իսկ ինձ, քեզ և աշխարհին

Խոսուն լռություն է պետք:

Սիրում եմ անձրևը, երբ այն տեղում է մաքուր-

Եվ մաքրության անձրև է շուրջը:

Իսկ ի՞նչ է մաքրությունը…

Դա ներելի մեղքերի լուծիչն է,

Որի մեջ, հատիկ-հատիկ, փոշին է

մերվում:

Իսկ ինձ, քեզ և աշխարհին

Անխառն մաքրություն է պետք:

Սիրում եմ անձրևը, երբ այն հանգիստ է

տեղում-

Եվ անդորրի անձրև է շուրջը:

Իսկ ի՞նչ է անդորրը…

Դա հոգսերի ավարտն է մայրամուտին,

Երբ խաղաղ է սիրտդ տրոփում:

Իսկ ինձ, քեզ և աշխարհին

Սրտի անդորր է պետք:

Սիրում եմ անձրևը, երբ այն բարությամբ է տեղում-

Եվ բարության անձրև է շուրջը:

Իսկ ի՞նչ է արդյոք բարությունը…

Դա ժպիտն է հաշտությունից ծնված,

Եվ երբ հավատն է քեզ ուղեկից:

Իսկ ինձ, քեզ և աշխարհին

Այնքա՜ն բարություն է պետք:

Սիրում եմ անձրևը, երբ այն սեր է բերում,

Ամեն կաթիլի մեջ` մի թաքուն

հրճվանք…

Եվ ինձ, քեզ ու աշխարհին

Սիրել և սիրվել է մնում:

* * *

Միտք իմ, ի՜նչ երկար է թռիչքիդ ճամփան,

Արեգակից-երկիր` մի անհաս

ճամփա,

Ես` իմ մեջ խրված մի լուռ քարարձան-

Այս ո՞ւր ես թռչում` թողած իմ ներկան:

Դու իմ մեջ ծնվում, հասունանում ես,

Խառնում հուշերս, նորից դարսում ես,

Մերթ պոկվում ինձնից, կարծես փախչում ես,

Մերթ հանկարծ հայտնվում` հոգուս կառչում ես:

Ու զարմանում եմ մտքիս կայծերից,

Որ ահա նստած հույսերիս գահին`

Ոչ հարցերիս են պատասխան տալիս,

Ոչ էլ հույսերս հանձնում գալիքին:

Միտք իմ, շիտակ է անցնելիք ուղիդ,

Երազանքներ են ծաղկում միշտ ճամփիդ-

Խնամում ես դու դրանք հույզով իմ,

Սակայն նվիրում …քեզ չսնողի՜ն:

Ոչ ոք կռահել քեզ ստույգ չի կարող,

Դեպ ուր ուզում ես` սլացիր անհոգ-

Բայց ինձ էլ հետդ տար այդպես

հուշիկ,

Ինչպես կարոտը` թևերին հուշի:

* * *

Մենակ մնացած իմ ջերմ երազներ,

Որտե՞ղ եք, ասեք, դուք անհույս կորել,

Իմ տառապանքի հորիզոնն անցել`

Որտե՞ղ եք, արդյոք, անխոս ծվարել:

Ինձ թևեր տվող, թռչող երազներ,

Ձեր ուղեծրից այդ ո՜նց եք շեղվել-

Իմ հայացքը միշտ հեռուներում է`

Դուք իմ հայացքի ուղեկիցն եղեք:

Իմ բարի սիրո թռչող երազներ,

Ո՞ւմ սրտի մեջ եք լուռ հանգրվանում,

Իմ սիրո ուժի պակասից, ավա՜ղ,

Թևերս դանդաղ ինձ ցած են բերում:

Թերի մնացած երազներ սիրո,

Հոգիս սնուցող միակ հույսե՜ր իմ-

Անարգել անցե՛ք ամեն խոչընդոտ

Եվ մի ընկրկեք ձեր ճանապարհին:

2018թ.

Թիվ 8-9 (187-188)

Սիրում եմ անձրևը, երբ այն տեղում է լուռ- Եվ լռության անձրև է շուրջը: Իսկ ի՞նչ է լռությունը… Դա չասված բառերի բողոքն է համր, Որ հոգու անձկությունից է գալիս: Իսկ ինձ, քեզ և աշխարհին Խոսուն լռություն է պետք: Սիրում եմ անձրևը, երբ այն տեղում է մաքուր- Եվ մաքրության անձրև է շուրջը: Իսկ ի՞նչ է մաքրությունը… Դա

Read More