ՀՀ ԳՄ ՆԱԽԱԳԱՀԸ ԳԻՐՔ ՆՎԻՐԵԼՈՒ ՏՈՆԻՆ  ԱՐՑԱԽՈՒՄ  ԷՐ

Բարի ավանդույթ է դարձել փետրվարի 19- ին Մեծ Լոռեցու՝ Հովհաննես Թումանյանի ծննդյան օրը նշել որպես գիրք նվիրելու օր: Գիրք նվիրելու օրը տոնի էր վերածվել Ստեփանակերտի «Գրիգոր Նարեկացի» համալսարանում, որտեղ արցախցի ընթերցողի հետ հանդիպելու էին եկել ՀՀ ԳՄ նախագահ, գրող Էդվարդ Միլիտոնյանը, ճանաչված գրող, Արցախյան շարժման ակտիվիստ Էդվարդ Սաֆարյանը: Արցախի Գրողների միության նախաձեռնությամբ կայացած հանդիպմանը ներկա էին նաեւ Արցախի ԳՄ նախագահ, համալսարանի ռեկտոր Վարդան Հակոբյանը, գրողներ, մտավորականներ, ուսանողներ, ընթերցասեր հասարակայնության ներկայացուցիչներ:
 Բացելով միջոցառումը՝ Վարդան Հակոբյանը շնորհավորեց ներկաներին Ամենայն Հայոց բանաստեղծի ծննդյան եւ գիրք նվիրելու տոնի առթիվ՝ իր «Զատիկը ջրավազանի հատակին» վեպը նվիրելով Էդ. Միլիտոնյանին:
 Իր խոսքում ՀՀ ԳՄ նախագահը նշեց, որ Գիրք նվիրելու օրը հայոց աշխարհում արդեն վերածվել է տոնի: Նա տեղեկացրեց նաեւ, որ առաջիկայում նախատեսվում է մեծ թվով նոր գրքեր նվիրել Արցախի գրադարաններին, որոնք դրա կարիքն ունեն:
 Էդվարդ Միլիտոնյանը գրքեր նվիրեց համալսարանի գրադարանին եւ ներկաներին: Հաճելի անակնկալ մատուցվեց նաեւ Արցախի մի խումբ գրողների: էդվարդ Միլիտոնյանը ՀՀ Գրողների միության անդամության տոմս հանձնեց Աշոտ Բեգլարյանին, Հովիկ Մուսայելյանին, Վարդգես Բաղրյանին, Ալիսա Բաղդասարյանին եւ Տաթեւիկ Սողոմոնյանին՝ մաղթելով ստեղծագործական բեղուն գործունեություն:
 Անցյալ տարի բանաստեղծ Ռոբերտ Եսայանն իր «Ոգու թռչունների հայրենիքում» գրքի համար պոեզիայի բնագավառում արժանացել է ՀՀ ԳՄ հատուկ գրական մրցանակին: Շնորհավորելով եւ մրցանակը հանձնելով Ռ. Եսայանին՝ ՀՀ ԳՄ նախագահը մաղթեց նրան նոր գրքեր, նոր մրցանակներ՝ իր խոսքում շեշտելով, որ մեկ գրական դաշտում են թե Հայաստանի, թե Սփյուռքի, թե Արցախի, թե Ջավախքի գրողները:
 «Հետաքրքիր մտածողություն կա այստեղ՝ համաշխարհային գրականության եւ Արցախի կենսափորձի միավորումով,-նշեց ՀՀ ԳՄ նախագահը եւ հավելեց,- Հատկապես Արցախի կենսափորձը՝ դժվար տարիների, մեծ հեղաբեկումների, անցումների, կացութաձեւերի փոփոխությամբ, եւ բնականաբար, այդ ամենն անդրադառնում է գրողի ստեղծագործության մեջ, եթե իհարկե գրողը կարողանում է իր կենսափորձը դարձնել գրականություն»:
 Շնորհավորանքի խոսք ասաց նաեւ գրող Էդվարդ Սաֆարյանը, ով, անկեղծանալով, խոստովանեց, որ ամեն անգամ գալով հայրենիք՝ Արցախ ներքին խանդաղատանք է ապրում: Նրա խոսքով՝ գրողի ամենակարեւոր առաքելությունն է լինել ազնիվ ինքն իր հետ: Եթե գրողը ինքն իր հետ ազնիվ չեղավ ու խաբեց իրեն, ուրմն բոլորին էլ կխաբի: Գրականության ամենակարեւոր սկզբունքը ներաշխարհի ազնվությունն է:
 Արցախյան շարժման տարեգիր, գրող, լրագրող Վարդգես Բաղրյանն իր խոսքում նշեց, որ պատվաբեր է լինել ՀՀ Գրողների միության անդամ եւ անդամության տոմս ստանալ հենց Թումանյանի ծննդյան օրն ու գիրք նվիրելու տոնին: Փետրվարը առհասարակ հայության համար 88-ից հետո դարձել է հատուկ անուն: Վարդգես Բաղրյանը ներկաներին շնորհավորեց նաեւ Արցախյան շարժման 26-ամյակի կապակցությամբ:
 -Ղարաբաղյան շարժումը եկավ փրկելու ոչ միայն Ղարաբաղը, այլ նաեւ՝ Մայր Հայաստանը,- համոզմունք հայտնեց նա:
 Սրտի խոսք ասաց նաեւ բանաստեղծ Ռոբերտ Եսայանը. «Արցախյան շարժումը բերեց նաեւ գրական շարժում: Մենք մեր ստեղծած գրականությամբ պիտի այդ երակը միշտ բաբախուն պահենք, եւ գրականությունը՝ որպես ժողովրդի տեսողության դաշտ, որպես հոգու թրթիռ, պիտի միշտ հարազատ մնա նրա անցած ճանապարհին»:
 Գրողները պատասխանեցին ուսանողների հարցերին: Ընթերցողներն էլ գիրք նվիրելու տոնին գրքեր նվեր ստացան անմիջապես հեղինակների ձեռքից:

Զարինե ՍԱՌԱՋՅԱՆ

Բարի ավանդույթ է դարձել փետրվարի 19- ին Մեծ Լոռեցու՝ Հովհաննես Թումանյանի ծննդյան օրը նշել որպես գիրք նվիրելու օր: Գիրք նվիրելու օրը տոնի էր վերածվել Ստեփանակերտի «Գրիգոր Նարեկացի» համալսարանում, որտեղ արցախցի ընթերցողի հետ հանդիպելու էին եկել ՀՀ ԳՄ նախագահ, գրող Էդվարդ Միլիտոնյանը, ճանաչված գրող, Արցախյան շարժման ակտիվիստ Էդվարդ Սաֆարյանը: Արցախի Գրողների միության նախաձեռնությամբ կայացած հանդիպմանը ներկա

Read More


ԵՐԲ ԱՊՐԱԾ ԿՅԱՆՔԻ ՏԱՐԻՆԵՐԸ ԽՈՐՀՐԴԱՆՇՈՒՄ ԵՆ ՆՐԱ ՎԱՍՏԱԿԻ ՄԵԾՈՒԹՅՈՒՆԸ

ՄԱՔՍԻՄ ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ-80

Փետրվարի 18-ին լրացավ անվանի գրող,արձակագիր, Արցախյան ազգային-ազատագրական շարժման ակտիվ մասնակից Մաքսիմ Հովհաննիսյանի ծննդյան 80-ամյակը: ԼՂՀ գրողների միության նախաձեռնությամբ Ստեփանակերտի մշակույթի եւ երիտասարդության պալատում տեղի ունեցավ հոբելյանական երեկո, որին ներկա էին ԼՂՀ Նախագահ Բակո Սահակյանը, պաշտոնատար անձինք, հյուրեր ՀՀ-ից, Մաքսիմ Հովհաննիսյանի վաստակը գնահատողներ:

Երեկոն բացեց Արցախի գրողների միության նախագահ Վարդան Հակոբյանը: Գրողի վաստակը գնահատելու բազմաթիվ չափանիշներ կան: Բայց դրանց մեջ ամենակարեւորն այն է, թե գրողը, աշխարհ գալով, ինչ է թողնում այդ աշխարհում, ինչ նոր կերպար է բերում նա իր հետ: Մենք շատ գրողներ ենք ունեցել, բայց մատների վրա կարելի է հաշվել այն գրողներին, որոնք մնացել են ժողովրդի սրտում, որոնք ժողովրդի հետ մշտապես քայլում են, եւ նրանք Աստծո ընտրյալներն են: ԳՄ նախագահի խոսքով՝ հենց այդպիսի ընտրյալներից է Մաքսիմ Հովհաննիսյանը:Որովհետեւ Մ. Հովհաննիսյանը ոչ միայն որպես գրող, այլ նաեւ որպես դպիր, որպես մտածող, փիլիսոփա եւ գեղագետ նա բերեց իր կերպարը, ժամանակակից հայի, արցախցու կերպարը՝ իր իմաստնությամբ ու արցախցու հումորով, ստեղծեց իր ոճը, ստեղծեց իր ժամանակը, իր Հայաստանը, իր Արցախը եւ բերեց իր հետ իրենը՝ հովհաննիսյանականը: Մ. Հովհաննիսյանի 80 տարին լոկ թվական միավորներ չեն, այդ տարիքն իր մեջ կրում է շատ ավելի մեծ վաստակ, քան կարող են կրել այդ ութսուն տարիները: Գրողը միայն իր գրած տողով չէ, որ գրող է: Գրողը առաջին հերթին գրող է իր ազգային նկարագրով:

Երեկոյին հրապարակվեց ԼՂՀ Նախագահի շնորհավորական ուղերձը՝ ուղղված հոբելյարին:

ՀՀ գրողների միության նախագահ Էդվարդ Միլիտոնյանը իր շնորհավորական խոսքում նշեց, որ Մաքսիմ Հովհաննիսյանի արվեստը ճանաչում ու գնահատում են ոչ միայն Արցախում,այլ նաեւ Արցախից դուրս: ՀՀ գրողների միության նախագահը հոբելյարին պարգեւատրեց ՀՀ մշակույթի նախարարության պատվոգրով եւ «Գրիգոր Նարեկացի» մեդալով՝ արվեստի ոլորտում ունեցած նշանակալից ավանդի համար:

Տեսագրությամբ հնչեցին նաեւ գրողներ Հրաչյա Բեգլարյանի, Լեւոն Անանյանի խոսքերը, որոնք բարձր են գնահատել Մ. Հովհաննիսյանի գրական գործունեությունը:

ԼՂՀ մշակույթի եւ երիտասարդության հարցերի նախարար Նարինե Աղաբալյանն իր խոսքում նշեց, որ Մ. Հովհաննիսյանը պատվով է հաղթահարել ժամանակի փորձությունը: 80 թիվն ավելի շատ խորհրդանշում է ոչ թե տարիքը, այլ նրա մեծությունը՝ որպես մտավորական:

«Դուք այն երջանիկներից եք,-դիմելով հոբելյարին՝ ասաց Նարինե Աղաբալյանը,- ում վաստակի գնահատումը երկար սպասել չի տվել, թեեւ ես վստահ եմ, որ այդ գնահատանքը ժամանակի հետ ավելի շոշափելի պիտի դառնա, որովհետեւ մեծ է Ձեր ավանդը Արցախի լրագրության, գրականության, հրապարակախոսության եւ հրատարակչության զարգացման գործում»:

Շնորհավորանքի խոսք ասաց ԼՂՀ կրթության եւ գիտության նախարար Սլավա Ասրյանը, ով բարձր գնահատեց հոբելյարի ծանրակշիռ ավանդը Արցախյան ազատագրական պայքարի եւ հայ գրականության զարգացման գործում:

Հոբելյարին անակնկալ մատուցեցին նաեւ նրա հարազատները՝ դուստրերն ու թոռները: Ներկայացվեց գրողի անձնական կայքէջը, որտեղ ընթերցողները կարող են ծանոթանալ նրա ստեղծագործություններին եւ կապ հաստատել անմիջապես հեղինակի հետ:

Շնորհավորանքի խոսք հնչեց նաեւ ԼՂՀ Ոստիկանության կողմից: Նվերներն ու ջերմ խոսքերն անսպառ էին:

Սրտի խոսք ասաց բանաստեղծ, գրականագետ Սոկրատ Խանյանը, ով երկար ճանապարհ է անցել հոբելյարի հետ եւ գրականագետի հայացքով ուշի ուշով հետեւել նրա գրական գործունեությանը: Նրա խոսքով՝ Մաքսիմ Հովհաննիսյանի երջանկությունը կայանում է նրանում, որ նա աչքը դրսում չպահեց: Նա թումանյանական պատգամով ապրեց Արցախում, հաղթահարեց բոլոր դժվարությունները եւ Արցախի պատկերն ստեղծեց:

Ելույթներով հանդես եկան Արցախի լրագրության միության նախագահ, գրող Կիմ Գաբրիելյանը, բանաստեղծուհի Նվարդ Ավագյանը, գրող, լրագրող, հրապարակախոս Վարդգես Բաղրյանը, թատերագետ Կարինե Ալավերդյանը, գեղանկարիչներ Սամվել Գաբրիելյանը եւ Սերգեյ Առուստամյանը, լրագրող Լաուրա Գրիգորյանը:

Հոբելյարի խոսքը խոստովանություն էր. «Ես ուշ հասկացա, որ ինձ մոտ ամեն ինչ ուշ է ստացվում: Բայց գոհ եմ, որ այնուամենայնիվ ուշացումով մի բան ստացվել է: Վերջին տաս տարիներին ստեղծել եմ «Չաստվածների խնջույքը» գիրքը, որի երկու հատորները լույս են տեսել, մյուսը երկու տարի է՝ գրված, դեռ չի հրատարակվել,բայց հուսամ կհրատարակվի մոտ ապագայում:Այս երեկո, երբ ես լսում էի ելույթները, ինքս ինձ մտածում էի՝ չբռնե՞մ էլի ապրեմ »,-անկեղծացավ Մաքսիմ Հովհաննիսյանը:

Խորհուրդ տվեց կարդալ <Չաստվածների խնջույքը», որտեղ հեղինակը համոզմունք է հայտնում, որ այն, ինչ-որ արել ենք, դա սկիզբն է մեծ ապագայի եւ հեռու չէ այն ժամանակը, երբ մենք կունենանք մեր երազած արցախցին, մեր երազած ԱՐՑԱԽԸ, որը կդառնա համայն հայության նշանաբանը:

Զարինե ՍԱՌԱՋՅԱՆ


ԺԱՆՆԱ ԲԵԳԼԱՐՅԱՆ | «Խաշխաշ» կամ արարումի միֆականացում

«Խաշխաշն» իր գաղափարական բովանդակությամբ առանձնանում է Հայկ Խաչատրյանի պատմավիպաշարում: Վեպը, որ նախատեսված է միջին տարիքի դպրոցականների համար, ընթերցողների սեղանին է դրվել 1987թ.: Ակադեմիկոս, գրականագետ Ս.Արզումանյանը, խոսելով «Խաշխաշի» մասին, հատկանշում է. «Բարոյական, դաստիարակչական նպատակով է գրված «Խաշխաշը», պատմության փորձի ուսուցման, հայ պատանիների հոգում խոհեմություն, իմաստնություն, բարություն ու հայրենասիրություն պատվաստելու մղումով»: Վեպը ծավալուն չէ, ընդամենը երեք հարյուր հինգ էջ: Բարդ չէ կառուցվածքով: Սյուժետային ծավալումներն ընթանում են առանձին վերնագրեր ունեցող գլուխներով: Սյուժեն միագիծ է, դեպքերը ժամանակագրորեն հաջորդում են իրար: Վիպական գործողությունների պատմական ֆոնը միջնադարն է: Կոնկրետ պատմական թվագրություն չի նշվում. նկարագրվող իրադարձություններն ու պատմական դեմքերը կոնկրետ պատմական ժամանակաշրջան են հուշում: Դա տասնմեկերորդ դարն է, երբ կործանվում է Բագրատունյաց հարստությունը, Հայաստանը դառնում է Բյուզանդական կայսրության մաս, արևելքից պատմական Հայաստանի տարածք են ներխուժում թուրք սելջուկները (վեպում` նետողներ), ավերում հայոց բերդերը, թալանում, սպանում, գերեվարում մարդկանց: Միասնական, բռունցքված ճակատ չկա: Հայոց իշխաններից շատերը, իրենց պապենական հողերը հանձնելով Բյուզանդիային` տեղափոխվում են կայսրության խորքերը: Ելնելով իր ժամանակի գաղափարախոսության պահանջներից և պատմական ժամանակաշրջանի իրական ճշմարտությունից` գրողը առաջ է քաշում նոր գաղափարաբանություն` կորուսված անկախության ու ուժի բացակայության պայմաններում պետք է որոնել ազգապահպանության նոր գործոններ: Այս գաղափարաբանության կրողները վեպում Գազն է, գրիչներ Համազասպն ու Առավոտը, շինական Սոսը, քարագործ Կաթուկը և ուրիշներ: Վեպի կենտրոնական դեմքը` Սյունաց Օրբելյան Մանուկ իշխանի զավակը` Գազը ժխտում է ամեն մի բռնություն, պատերազմ, սպանություն: Աստված մարդուն առանց զենք է ստեղծել, և մարդն արևի տակ իրեն հաստատելու համար պետք է ընտրի խաղաղ գոյության և արարման ճանապարհը և ոչ թե բռնությունն իր նմանի հանդեպ:

Վեպի ֆաբուլան հետևյալ կերպ է զարգանում. նետողները մխրճվում են Հայոց տարածքներ, գրավում Սյունաց Օրբելյան Մանուկ իշխանի Կատար ամրոցը, սպանում իշխանին, գերեվարում գեղեցկուհի կնոջը` բամբիշ Շուշանին: Արհավիրքի ընդհանուր իրարանցման մեջ Շուշանին հաջողվում է ամրոցի ներքնահարկում թաքցնել միակ զավակին` Գազին: Պատանին, հաջորդ օրը դուրս գալով թաքստոցից` ականատես է լինում նետողների վայրագություններին: Տեսնելով հոր արնաշաղախ դիակը` ուշագնաց է լինում: Ենթարկվելով հոգեբանական վերափոխության` ձեռք է բերում գերլսելու հատկանիշ: Գազը գերնպատակ ունի` մորն ազատել արնախում Բեբալի ճանկերից: Որոնումների ճանապարհը զիգզագ է, երկար ու խորհրդավոր: Գլխավոր հերոսի տևական որոնումներն են ընկած վեպի սյուժեի զարգացման հիմքում: Այս հանգամանքն օգտագործելով` գրողը ստեղծում է իրավիճակներ, վեր հանում պատմական ժամանակաշրջանին, դեպքերին ու դեմքերին, կենցաղին վերաբերող մանրամասներ: Գլխավոր հերոսը ականատես է գրավյալ տարածքների մեռյալ կյանքին: Խախտված է նաև անառիկ ամրոցների կյանքի բնականոն ընթացքը: Վայրագի ներկայությունը ամենուր իրեն զգացնել է տալիս: Գրողը դիմում է տարբեր միջոցների (հեղինակային նկարագրություններ, երկխոսություններ, վերհուշ) վեր հանելու հայի` տիրոջ, արարող ոգու և նվաճող- օտարի սեփականելու մոլուցքի հակադրությունը: Վեպում գործողությունները արագ են զարգանում: Գազը Արծրունյաց Կանդ ամրոցում հանդիպում է Թրվանդին, սիրում նրան: Գազ-Թրվանդ հանգույցը նոր լիցք է հաղորդում գրողի պատմանը: Իրավիճակները արագորեն են փոխվում: Բամբիշ Շուշանին Բեբալից առևանգում է նվաճողների զորապետ Աբղունը, որը Արճեշում բախվելով հույն զորապետ Պրոտապոսին, սպանվում է: Շուշանը մի նվաճողից ընկնում է մի այլ նվաճողի ձեռք: Պրոտապոսը նրան տեղափոխում է Զմյուռնիայի Մոսոս դաստակերտ: «Քրիստոնյա Պրոտապոսը նույն Աբղունն է` ուրիշ դիմակի տակ: Բոլոր օտարներն էլ արյունռուշտ են` նետող թե քրիստոնյա»: Ընկնում է Արծրունյաց Կանդ ամրոցը: Բեկվում է Թրվանդի փախուստի ճանապարհը: Նա էլ ընկնելով Պրոտապոսի ձեռքը` հայտնվում է Մոսոսում:

Վիպական ծավալումներին զուգահեռ ստեղծվում են նոր հանգույցներ: Վեպում գրեթե բոլոր կերպարները այս կամ այն ձևով հարաբերվում են Գազին և լրացնում, բացահայտում ու ամբողջացնում նրա կերպարային բովանդակությունը: Յուրաքանչյուր կերպարի ներկայություն վեպում նպատակային է: Շուշան, Խարշափ, Դրաստամատ, Թրվանդ, Վարագ, Գևորգ, Համազասպ, Առավոտ, Գրիգոր Մագիստրոս-կերպարային համակարգով գրողը վեր է հանում ժամանակի քաղաքական, հասարական միջավայրը: Վեպի կենտրոնական դեմքը` Գազը, շարժման առանցքում է, անցնում է հայոց տարածքներով` գրավված ու անառիկ, հասնում Զմյուռնիայի Մոսուս դաստակերտ, Բյուզանդիայի Մոնոմախոս ամրոց: Գրողի դրույթների նպատակամետությունը խորն է: Հայը հարյուրավոր թելերով կապված է իր բնաշխարհին: Գրավված տարածքը երբևէ գրավողինը չի դառնում: Հայոց ինքնության անպարտ զինվորներ են նրա նյութական ու հոգևոր արժեքների արտահայտությունները` բերդերը, գրքերը, ժայռափոր դրվագումները, վիմափոր արձանագրությունները, ազգային սովորությունները, պատմական հիշողությունն իր ամբողջության մեջ: Գազի կերպարը ամբողջանում է զարգացման ընթացքի մեջ: Վեպում միջադեպերը իրար են կապվում գլխավոր հերոսի կերպարի միջոցով: Տասնվեց տարեկան պատանին մանկությունից երազում էր զորական դառնալ: Տեսնելով հոր արնաշախաղ դին` ատում է զենք ու սպանություն: Մոր որոնումների ճանապարհին անզեն է: Իր առաջ ծառացած դժվարությունները հաղթահարում է բանիմացությամբ, հնարամտությամբ, ճարպկությամբ: Նրան բարդ իրավիճակներից հանում է իր գերլսելու ունակությունը, որը ձեռք է բերել նախախնամության կամոք: Գերլսելու գրողական հնարանքը մեր գրականության մեջ օգտագործել է Դ. Դեմիրճյանը «Գիրք ծաղկանց» ասքում: Հերոսը` Զվարթը, հանդես է բերվում որպես բնության ձայների թարգման, ոգեշնչվում դրանով, ձայները դարձնում մոգական բանաստեղծություններ, դրանցով վեր բարձրանում միջավայրից, իր բացառիկության մեջ դառնում խոցելի: Իր միջավայրից վեր է կանգնած նաև Հայկ Խաչատրյանի հերոսը, բայց նա խոցելի չէ: Հոգևոր արժանիքը նրան ուժ է ներարկում: Ճակատագրի դիպվածը չի չարացնում նրան: Նա բարեգութ է, մեծահոգի օգնության կարիք ունեցողների հանդեպ, բայց անկոտրում ու անբեկ է, երբ դիմացը նենգն ու ուրացողն է կանգնած: Որպես իշխանական զարմից սերված` հիմնավոր կրթություն է ստացել, կարող է լավ գրիչ լինել, իմաստասեր, ճարտասան, տիրապետում է հունարենին, պարսկերենին: Նպատակամետ է, ոչինչ չի կարող ետ պահել նրան իր որոշումից: Գերությունից փրկում է մորը և սիրելիին: Նրա թափառումների ճանապարհը ինքնափորձարկման բովարան է: Մարդն, այնուամենայնիվ կարող է անզեն գոյատևել: Զենքի ժխտումը նրա համոզմունքն է ոչ միայն արթմնի, նաև երազում` «…-Ես հավաքեցի աշխարհի բոլոր նետերը և տարա ու այրեցի արևի հնոցում: Դրա փոխարեն ուզում եմ տանել ու մարդկանց բաժանել արևի շողերը…»:

Կերպարը ռոմանտիկ բնույթ է ստանում, տեղ-տեղ ձեռք բերում արկածայնություն: Գործողությունների դինամիկ զարգացումները ներազդում են կերպարի հոգեբանական կայացմանը: Գլխավոր հերոսն իր ասպետական պահվածքով հաղթահարում է նպատակի ճանապարհի խոչընդոտները` ստանալով գերմարդու հատկանիշներ: Նա վեր է կանգնած դրությունից, ընդհանուր քաղաքական ու հասարակական միջավայրից: Գազ-Վարագ հանգույցում միանշանակ ժխտում է բոլոր տեսակի զենքերը, այն ամենը, ինչ մահաբեր է, անգամ` երբ հայրենիքը օրհասական պահի մեջ է: Կերպարների հոգեբանական հակադրմամբ վեր է հանվում մի այլ ճշմարտություն: «Հայքը հզոր պետություն դարձնելու առաջին պայմանն այն է, որ այս հողից վռնդվեն բոլոր այլազգիները, իսկ դա կարելի է անել միայն հզոր զենքով»: Գրողի անկողմնակալ, գրեթե չեզոք պահվածքը կերպարներին ներքին բարոյահոգեբանական ազատություն է ընձեռում: Յուրաքանչյուր գործող անձ վեպում ունի իր ճշմարտությունը և հետամուտ է այդ ճշմարտությանը: Ուժի, հզորության գաղափակիր էր ճգնավոր Գևորգը: Նրա խոսքը զգաստության կոչ է. «Դու մոռանում ես, որ քո երակներում զենքի ասպետներ Մամիկոնյանների արյուն կա: Իշխանական տիտղոսից հրաժարվելն կամ չհրաժարվելը քո գործն է, բայց չես կարող քո արյունից զատել Վասակ, Մուշեղ Մամիկոնյանների ավիշը: Նրանք զենքով են պահել հայ Արշակունիների գահը»:

Հայոց իմաստասիրական ոգին օրհասի պահին դառնում է հողին կպած երկրի մշակինը, արհեստավորինը, գրչինը` «Բոլոր ժամանակների բախտի աստվածները անբարեհաճ են եղել հայերի հանդեպ: Այդ մասին շատ անգամ են մոռացել հայոց արքաններն ու զորապետները, քրմապետներն ու հայրապետները, որոնք հազվադեպ են փայլել հեռատեսությամբ և հնարագիտությամբ… Եվ հայոց մեծ հայրենիքը սկսել է բզկտվել դարից դար: Նախորդն իր հետնորդին է թողնում հայրենական հողերի միավորելու հոգսը»:

Վեպում պատահական, հանգույցներ չկան: Գրիչ, գեղջկավագ, քարագործ, զինագործ, վիմափոր, ճգնավոր, այգեպան, կուսակալ` երկրի արհավիրքի պահին ամենքն ունի իր կոչման փիլիսոփայությունը` նպաստել ազգի դարավոր հավերժմանը: Սևանի մաբանության առաջնորդ, վարդապետ Սարգիսը շտապում է Բյուզանդիայի Մոնոմախոս ամրոց` իմաստնության դասեր առնելու «Ճանճարապերճ այրից»` Գրիգոր Մագիստրոսից: Իրականում նրա ուղեղի մեջ երկրի վիճակն է. «Ոչ մի նետող ինքնակամ չի հեռանա Հայքից»: Գրիչ ու վիմափոր Առավոտը ի վերջո համամիտ է Գազի հետ. «Սրով աշխարհ չես պահի, պետք է այլ բան մտածել, այլ բան դեմ տալ հարևանի չար ու նախանձ աչքին»: Զավթիչը երկյուղում է հայոց մշակութային ձեռքբերումներից, իր ճանապարհին ավերում է այն ամենը, ինչ հնարավոր չէ տեղահան անել ու սեփականել: Բեբալի զորականները կուլ էին տալիս հայագիր մագաղաթների կտորները: Հայ գիրքը արդեն որերորդ անգամ ենթարկվում է եղեռնի: «Թող աշխարհի տերությունների սահմանները գծվեն այբուբեններով»,- խորհում է գրիչը, իսկ տառը կարող է հավերժել քարի վրա: Նա սալաքարեր է որոնում, դարձնում սահմանաքարեր և հայոց պատմության «գովական տողերը» փորագրում քարերի վրա: Ազգապահպանության գաղափարի կրողն է քարագործ Կաթուկը: Նա ժայռերին հայաշունչ պատկերներ է քանդակում, հայի հոգին պահ տալիս դարերին` լրացնելով բնությանը և ձուլվելով նրան: Յուրահատուկ է նրա փիլիսոփայությունը` հայրենի հողի հավերժական մտահոգությունը պետք է բոլորինը լինի, որովհետև` «հայոց աշխարհը բոլոր հայերի և յուրաքանչյուր հայի սեփականությունն է»:

Պատումի նախավերջին գլխում հեղինակը վիպական առանցք է բերում 11-րդ դարի անվանի քաղաքական, հասարակական ու մշակութային գործիչ Գրիգոր Մագիստրոս Պահլավունուն: «Բնահան եղած աքարը» գլուխը, որտեղ գեղարվեստական մարմնավորում է ստացել Գրիգոր Մագիստրոսը, այլաբանական խորք ունի: Մագիստրոսն իրեն համեմատում է աքար թռչնի հետ, որը չհարմարվելով բնակլիմայական նոր պայմաններին, սատկում է: Նրա ուղեղում` որպես ինքնախարազանում, շարունակ նույն հարցադրումն է. «Այս ինչպե՞ս եղավ: Զորեղ Պահլավունին ինչպե՞ս թողեց աստվածային Բջնին ու ընկավ Մոնոմախոս»: Արձակագիրը մի քանի էջի վրա ներկայացնում է վերջին ժամանակների դեպքերի զարգացումները, Մագիստրոսի անձնական նախասիրությունները, Թոնդրակյան շարժման մասնակիցների հանդեպ նրա դաժանությունների բուն պատճառը, հայրենիքի ճակատագրի ողբերգականության ուշ գիտակցումը, հորեղբոր` Վահրամ Պահլավունու մարգարեական զգուշացումները. «Անիի անկումը միայն հայոց անկումը չէր: Դրանով ավազակների արահետը մայրուղի դարձավ: Հիմա նետողները կբզկտեն աշխարհը… Անիի կործանումով բյուզանդացիները ետ գցեցին քաղաքակրթության առաջընթացը»: Մոտ մեկ տասնամյակ հետո Հ.Խաչատրյանը Գրիգոր Մագիստրոսի կերպարին անդրադարձավ ավելի ծավալուն երկով «Գրիգոր Մագիստրոսի վերջին թուղթը» կենսագրական պատմավեպով:

Ծավալին ու նպատակայնությանը համեմատ «Խաշխաշի» կերպարային համակարգը խիտ է: Հայի խաղաղասեր ու ստեղծարար նկարագրի կողքին գրողը վեր է հանում զավթողի բնութագիրը: Բեբալ, Աբղուն, Մալմալ, Պրոտապոս` նրանք տարբերվում են անուններով: Նպատակներով և բովանդակությամբ, հայոց հողի նկատմամբ վերաբերմունքով նույնն են: Ի մի բերելով վերջիններիս` գրողը ստեղծում է վայրագի հավաքական բնութագիրը: Հասարակական ու բարոյագիտական առումով նրա ասելիքը ձեռք է բերում հրատապություն ու այժմեականություն` բոլոր ժամանակների մեջ: Չարագործությունը ենթակա է պատժի: Բարին գտնում է հավերժման ելքերը: «Պետք է նվաճել ամբողջ աշխարհը ու այն դարձնել մի մեծ ավազուտ: Անհրաժեշտ է աշխարհը նմանեցնել նետողների կերպարանքին»: Ուժեղն է հաղթում: Գոյատևության ուրիշ օրենք ու հավատամք չկա»,- այս հոգեբանությամբ Մալմալ զորապետը ծաղկաստանները ավազուտ է դարձնում: Արմատներից բխող բնազդները չեն մեղմվում, սրվում են ավելին: Գրողը վեր է հանում հայոց հողի վրա արարման ուժի միֆը: Այն նույնիսկ կարող է փափկեցնել զավթողի քարացած հոգեբանությունը`. «Այդ բարիքները վերջացնելուց հետո ի՞նչ պետք է անեն նետողները»: «Շաղախը» գլխում արձակագիրը ի ցույց է հանում արարումի բազմախորշ գաղտնարան լինելու հանգամանքը: Նետողը չի կարող արմատակալել նվաճած հողի վրա, թեկուզ հազարամյակներ մնա այնտեղ: Չի կարող կառուցել, իր արմատները նա թողել է ավազուտներում, հայոց հողի վրա կեցության շաղախի գաղտնիքը նա չի բացել, անհնար է, որ բացի: Դրա համար նրա բարձրացրած պարսպի պատերը շարունակաբար ճաք են տալու: «Մալմալն առաջին նետողն էր, որ տեսավ նետողաց ազգի մայրամուտը»,- եզրակացնում է գրողը: Նրա համոզմունքն ու եզրակացությունը միանշանակ է: Հայոց ոգեղենը երբևէ չի կարող զատվել հայրենի եզերքներից, ինչ նվաճող էլ այն սեփականացնի:

Պատմական միջավայրում Բյուզանդիայի աշխուժացումը Հայոց հողի վրա «Խաշխաշում» գեղարվեստական յուրատիպ մարմնավորում է ստանում: «Բյուզանդական նշանակում է հռոմեականի, հունականի ու այլնի խառնուրդ: Եվ այլնի մեջ նաև հայկական կա, բայց Բյուզանդիայում ընդունված չէ հայկականին հայկական ասել, ինչքան էլ նրա միջուկն ու կեղևը հայկական լինեին»: Բյուզանդացի նվաճողների բարոյահոգեբանական նկարագրի կրողը վեպում Պրոտապոսն է` հույն զորավարը: Աշխարհի վայելման ագահության մեջ բյուզանդացին ոչնչով չի տաբերվում նետողից: Քրիստոնյա Պրոտապոսը նույնքան բռնակալ է, որքան արյունարբու Բեբալը կամ Աբղունը: Գրողը օգտագործելով հեգնանքը` Պրոտապոսին վեր է հանում որպես մի վերջին հերատուկի, որն իր կալվածքը վեր է ածել մի ինքնատիպ կանանոցի: Նրա վախճանը, բնականաբար, նույնքան անփառունակ է, որքան նետող Աբղունինը:

Վեպը նախատեսած ունենալով միջին տարիքի դպրոցականների համար` գրողն այն չի ծանրացնում պատմական փաստերի և իրադարձությունների կուտակումներով: Վեպն առանձնահատուկ պոետիկա ունի: «Գեղարվեստական արձակը ավելի օրինակելի է, քան ճշմարտությունը» ` այս առումով Հ.Խաչատրյանը օգտագործում է իր գեղագիտության նրբությունները, դրական և բացասական վերաբերմունք ձևավորում ընթերցողի մոտ: Վեպն ամբողջության մեջ հայապաշտության դաս է: Հայի հոգեկերտվածքի գեղարվեստական մարմնավորման դրվագները բազմաթիվ են: Գաղափարական գլխավոր շեշտադրման` նյութական և հոգևոր արժեքներով հային հայ պահելու գործոնների արտահայտությունները վեպում բանաստեղծական շնչավորում են ստանում` անձնավորվում, մասնակցում վիպական ծավալումներին: Գրողի գեղագիտությամբ հայ գուսանի երկրի սահմանները հատած երգը («Մի Սյունյաց աշխարհի, մի բամբիշ Շուշան»), պատմության փառավոր էջերն իրենց մեջ ամփոփող մագաղաթյա մատյանները: Արցախի Քթիշ ամրոցի տեր Եսայի իշխանի նամակը արաբ զորապետ Բուղային, հայ ճգնավորի մարգարեական խորհուրդները դարերին, վիպասքով անմահացած Վասակ սպարապետի համարձակ պատասխանը պարսից Շապուհին, ժայռերին արած վիմափոր քանդակները, հայոց նախարարական տների պերճանշանները, անառիկ ամրոցները, իր խորշերում բազմաթիվ գաղտնիքներ պահող Մհերի դուռը, հայոց նաշիհ ալյուրն ու սպիտակ խաշխաշը զավթողի ուժը չեզոքացնելու ամենազորեց զենքերն են: Մհերի դռան քարայրների նկարագրության մեջ իրականն ու առասպելականը խառնվում են իրար: Հայոց եղած առասպելներին գումարվում է գրողի երևակայության առասպելը: «… Այստեղ պահվում են բոլոր մեռած հայերի ձայները:… Հայոց աշխարհում մի քամի է սկսվում, որը Հայքի մի ծայրից մյուսն է թռչում, իր թևին առնում Հայքի բոլոր կողմերում արտասանված հայերեն խոսքերը և բերում ու ամբարում այս խորշում: Սա հայերեն բոլոր բառերի հավաքատեղին է, հայերենի կենդանի բառարան-գանձատունը» կամ Մհերի դռան մի այլ գաղտնախորշում «թաքնվում են օտարների ձեռքից փախած բոլոր հայուհինները: Նրանց համար յոթ օրը մեկ սնունդ է բերում Հայոց սիրո և գեղեցկության աստվածուհի Աստղիկը»:

«Խաշխաշը» գրողի բազմաշերտ հայրենապատման պարտադիր օղակներից մեկն է, որտեղ «Հ.Խաչատրյանի պատման հայեցության նպատակային ուղղվածությունը միտում է յուրաքանչյուր պատմաշրջանի և նրա գործող անձի մեջ հայտնաբերել ու ցույց տալ այն առանձնահատուկը, ինչը բնութագրական է մեր ցեղին» :

«Խաշխաշն» իր գաղափարական բովանդակությամբ առանձնանում է Հայկ Խաչատրյանի պատմավիպաշարում: Վեպը, որ նախատեսված է միջին տարիքի դպրոցականների համար, ընթերցողների սեղանին է դրվել 1987թ.: Ակադեմիկոս, գրականագետ Ս.Արզումանյանը, խոսելով «Խաշխաշի» մասին, հատկանշում է. «Բարոյական, դաստիարակչական նպատակով է գրված «Խաշխաշը», պատմության փորձի ուսուցման, հայ պատանիների հոգում խոհեմություն, իմաստնություն, բարություն ու հայրենասիրություն պատվաստելու մղումով»: Վեպը ծավալուն չէ, ընդամենը երեք հարյուր

Read More


Համլետ Մարտիրոսյան | Առասպելի հրապույրը առեղծվածի մեջ է

Դպրոցներում գրականություն դասավանդող ուսուցիչների ամենասիրած արտահայտություններից է. «Գրականությունը կյանքի հայելին է»: Մինչդեռ այդ ձևակերպումը մակերեսային, պարզունակ է դարձնում գրականության գործառնական նշանակությունը:

Գրականության նպատակը հայելու պարտականություն կատարելը չէ, «Նրա նպատակն է հեռանալ սովորական նշանից և հասնել հենց առարկային» (Օրտեգա ի Գասետ «մտքեր վեպի մասին», էջ 88): Այլապես գրականությունը (ընդհանրապես` արվեստը) մարդու կյանքում նշանակալից տեղ չէր ունենա, իրենից արժեք չէր ներկայացնի: Այլ խոսքով` ոչ ոք գիրք չէր կարդա, կինո-թատրոն, պատկերասրահ չէր հաճախի, թեկուզ հենց այն պարզ պատճառով, որ չի առնչվելու այն խորհրդավորի, այն մոգականի հետ. որը ընկած է արվեստի հիմքում, ինչից էլ մարդը գեղագիտական հաճույք է ստանում: Պատահական չէ, որ իմպրեսիոնիստ Օգյուստ Ռենուարը գտնում էր. «Կտավը պետք է հնարավորին չափ հարուստ լինի: Կյանքում առանց այն էլ չափից շատ ձանձրալի բաներ կան»: («Արևը վրձնի վրա», Երևան, 1978թ., էջ 104): Ուստի, հետևելով իր կրեդոյին, նա վրձնել է կյանքի լավագույն կողմերը. պարահանդեսներ, զբոսանքներ, խնջույքներ և այլն:

Արվեստի, գրականության հանդեպ մեզանում ձևավորված վերոհիշյալ տեսակետը, կարծում եմ, արգասիքն է խորհրդային երկրի գաղափարախոսության, ինչը հետապնդում էր սովետաշահ նպատակ և մեծ հաշվով չէր առնչվում, չէր զուգակցվում համաշխարհային գրականության ու արվեստի պահանջներին: Ավելին` ձևավորել էր արվեստն արժեքավորելու սեփական համակարգ, ընդ որում` այն դիտարկվում էր իր իսկ հորինած սոցռեալիզմի հարթությունում: Մինչդեռ արվեստը չի կարող ծառայել որևէ գաղափարախոսության: Նրա կոչումը մարդերգությունն է: Հակառակ դեպքում Ադոլֆ Հիտլերը 1933 թվականին չէր կազմակերպի յուրատեսակ «բարդուղիմեոսյան գիշեր», որի ժամանակ, մինչ Յոզեֆ Գեբելսը ամբիոնից ճառում էր, ցածում` ամբոխը խարույկ էր նետում հարյուրավոր գրքեր. «Դոստոևսկի», «Չեխով», «Շիլլեր», «Գյոթե», «Հայնե», «Մանն», «Զեգերս», «Բյոլլ», «Տոլստոյ», «Բալզակ», «Մոպասան» և էլի շատ ու շատ հեղինակների: Ինչու՞ միայն Հիտլերը, նմանատիպ «միջոցառումների» պատմությունն էլի է ծանոթ` սկսած վաղ միջնադարից:

Խորհրդահայ գրականության մեջ ևս քիչ չեն այն ստեղծագործությունները, որոնց թեմատիկան «իջեցվել է վերևից»` սկսած Հ.Հակոբյանի «Բայլշեվիկ է Շիր-կանալը» պոեմի ժամանակներից: Եվ վեպեր են գրվել 25-րդ համագումարի, Արփա-Սևան ջրատարի, Տաթև հէկի մասին: Այսօր, իմ խորին համոզմամբ, որևէ մեկը չի կարդում ոչ «Քաջարան», ոչ «Սևանի լուսաբացը», ոչ էլ «Եթե Որոտանը խոսեր»: Ինչու՞: Խնդիրը, կարծում եմ, միայն առաջադրված թեմատիկայի մեջ չէ, այլև «Նյութը բացելու» գրողի տեսանկյունն է պատճառը, ինչը, ցավոք, հեղինակ-գեղագետի սեփականը չէ: «Ժողովրդի էպիկական ուժը, նրա ռոմանտիկ տարերքը, աշխատանքային սխրանքներն անպայմանորեն պետք է դառնային գրողների ոգևորության աղբյուրը և ներկայացվեին այնպես, որ, իբր, միայն խորհրդային կարգերին ու խորհրդային մարդուն են բնորոշ այդ առանձնահատկությունները: Մարդկային-բնական զարգացումների դինամիկան ստանում էր դասակարգային-քաղաքական բովանդակություն և գրական կաղապարներ հորինվում գեղարվեստի համար: Չգրված օրենքի ուժ էր ստանում այն գաղափարաբանությունը, որ տնտեսական հնգամյակների հերոսները` իրենց հոգեբանությանբ, բարոյական կերպով, ուժով ու եռանդով ծնունդ են լոկ սոցիալական կարգերի»: (Սևակ Արզումանյան «Արդի հայ վեպը» հ. 5, էջ 30, Երևան 2004թ.):

Գեղարվեստական գրականության խնդիրը չէ հասարակական կյանքի անցուդարձերին արձագանքելը (այս հարցին կանդրադառնանք իր տեղում): Այսօր, հետևելով Չարենցյան պատգամին, միթե՞ կարող ենք ասել, որ Սերվանտեսը իր «Դոն Կիխոտով» մեր «ժամանակի շունչը չէ», կամ այդպիսին չէր 1600-ական թվականներին:

Անցյալ դարի 70-ականներին, երբ կառուցվում էր ԲԱՄ-ը, գրվեցին ոչ քիչ թվով ստեղծագործություններ` նվիրված այդ մեծամասշտաբ կառույցին: Սակայն, ինչպես ցույց տվեց ժամանակը, դրանցից և ոչ մեկը չդարձավ գրական արժեք, թեկուզ և այդ գրքերից շատերը ժամանակին արժանացան կոմերիտմիության և պետական այլ մրցանակների:

Ի՞նչ կարող էր տալ պատկերասրահ այցելածին, ասենք, «աշխատանքային հերոս այսինչ-այսինչյանի դիմանկարը», որոնք քիչ թիվ չէին կազմում բացվող ցուցահանդեսներում: Որպես դիմանկար, եթե վրձնված է բարձրարվեստ, բնորդն էլ հետաքրքիր կերպար է, կտա այն գեղագիտական բավականությունը, որ ակնկալում ենք արվեստի հետ առնչվելիս, իսկ զուտ որպես աշխատանքային հերոսի դիմանկար` բացարձակապես ոչինչ: Պատկերասրահ այցելածը ցանկանալու է նմանվե՞լ այդ հերոսին, ընդօրինակե՞լ նրան:

Երբևէ լսած չկամ, որ որևիցէ կին երազի նմանվել «Ջոկոնդային»: Ընդհակառակը, կանանց ճնշող մեծամասնությունը գտնում է, որ «Մոնա Լիզան» զուրկ է կանացի հրապույրներից: Սակայն, միանշանակ է, որ շուրջ 600 տարի է արդեն, (կտավը վրձնվել է 1503-1507թթ.), ինչ Լեոնարդո Դա Վինչիի գլուխգործոցը մարդկությանը գեղագիտական մեծ հաճույք է պարգևում շնորհիվ այն ամենի, որ կա այդ անզուգական ստեղծագործության մեջ (սկսած Լեոնարդոյի հայտնագործած սֆումատոյից):

Ինչ խոսք, հնարավոր է, որ նույնիսկ հայտնաբերվի Մոնա Լիզա Դել Ջոկոնդոյի աճյունը (ինչով մեր օրերում զբաղվում են` վերջ դնելու համար բնորդուհու հետ կապված զանազան պատմություններին) և ժամանակակից գիտատեխնիկական միջոցների շնորհիվ կվերականգնվի նաև նրա արտաքինը: Բայց ինչ էլ լինի, նա, միևնույն է, չի լինելու Լեոնարդո Դա Վինչիի վրձնած Ջոկոնդան:

Գրականությունը (ընդհանրապես` արվեստը) որքան մոտ է իրականությանը` հայելային անդրադարձումով, ինքը նույնքան անկատար է որպես գեղարվեստ:

Դանիել Դեֆոյի «Ռոբինզոն Կրուզոն» մարդ-բնություն փոխհարաբերության, աշխատանքի գովքն անող (ըստ Սերգեյ Արտամոնովի` Դանիել Դեֆոն «Ռոբինզոն Կրուզո» վեպում վերարտադրել է բուրժուազիային բնորոշ այն պատրանքը, թե անհատը հասարակությունից անկախ է և կարող է ապրել առանձնակի» Ս.Դ.Արտամոնով «17-18 դդ արտասահմանյան գրականության պատմություն», Երևան, 1986թ., էջ 301-302) իմ ընթերցած վեպերից լավագույնն է հենց նրանով, որ ինչքան հավաստի է ու համոզիչ, նույնչափ էլ «հորինովի է»: Ավելի պարզ. գոյություն ունի ռեալ իրականություն և գրականության իրականություն: Որքան մեծ է գրական իրականության հավաստիությունը, այնքան բարձրարվեստ է ստեղծագործությունը, և հակառակը` ինչքան մոտ է գտնվում ռեալ իրականությանը, այնքան պարզունակ է, թերի:

Իր հարցազրույցներից մեկում Գաբրիել Գարսիա Մարկեսը հայտնել է այն տեսակետը, որ «Գրականության մեջ իրականությունը պետք է լինի ոչ թե լուսանկարչական, այլ սինթետիկ, և գրողական վարպետության գաղտնիքներից մեկը այդ սինթեզի համար էական տարրեր գտնելու կարողությունն է» (Գ.Գ.Մարկես «Վերհիշելով իմ տխուր պոռնիկներին», Երևան, 2010, էջ 156):

Ուստի «Ռոբինզոն կրուզո»-յի դեպքում Ալեքսանդր Սելկիրկ անունով շոտլանդացի նավաստին նավաբեկության ենթարկվելով, հայտնվել է անմարդաբնակ կղզում, ուր անց է կացրել 4 տարի (վեպում` 28 տարի): Սա ռեալ իրականությունն է, մնացածը Դ.Դեֆոյի ստեղծած իրականությունն է, որը շատ ավելի հետաքրքիր է ու գրավիչ, քանի որ ունեցած փաստը Դեֆոն տարալուծել է գրողական մի տարածքում, որը պատկանում է միմիայն իրեն, և ինձ` ընթերցողիս համար հետաքրքիր ու հաճելի է այնտեղ հայտնվելը: Սակայն սա չի նշանակում, որ գեղարվեստական երկ ընթերցելիս մարդը իրեն նույնացնում է գրական կերպարի հետ կամ գոնե փորձում է նմանվել (մեծամասամբ ուսուցիչների մոտ ընդունված տեսակետ): Դպրոցահասակ երեխաներից ոչ ոք երբևք իրեն չի նույնացնում Գիքորի հետ, և ոչ էլ ցանկանում է իրեն տեսնել Գիքորի փոխարեն, կամ Սամվելի դերում: Լավագույնը, որ անում է ընթերցողը, կերպարների և իրադարձությունների զարգացման դինամիկային հետևելն է, հեղինակի նախանշած ճանապարհն անցնելը` ներկայացված կերպարների հետ միասին: Ուստի և, կարծում եմ, գրական երկ ընթերցելիս մարդը մի առ ժամանակ գտնվելով գրականության իրականությունում (հայտնվելով անծանոթ միջավայրում և օտար մարդկանց մեջ) իր «տեսածն» ու զգացածը (իր շուրջը ծավալվող իրադարձություններն ու կերպարների արարքները) ունեցած իր ինտելեկտին համապատասխան, սկսում է ենթագիտակցորեն գնահատել` համադրելով ռեալ իրականության հետ, որտեղից ինքը եկել է: Իսկ կերպարների մեջ առանձնացնում է հատկանիշներ, որոնք ըստ իրեն, հետաքրքիր են: Իսկ հետաքրքիր են, քանի որ դրանք բացակայում են, չկան իր մեջ որպես մարդ արարածի: Հետևաբար, մի շարք իմացաբանական ազդակներից բացի, մարդը ընթերցանության ընթացքում և դրանից հետո մի որոշ ժամանակ ունենում է նաև մի զգացողություն, որը ես կանվանեի հոգու սուբլիմացիա: Դա արվեստի պարգևած գեղագիտական հաճույքն է: Իմ պատկերացմամբ, սակայն, հաճույքը ավարտուն արժեք չէ. հաճույքը ընթացք է: Ըստ իս, հաճույքը գեղարվեստական երկի ընթերցանության ընթացքն է, կինո դիետոլւ ժամանակամիջոցը, պատկերասրահում գտնվելը և այլն: Եվ հաճույքի առկայությամբ է պայմանավորվում բերկրանքը, որը սկսում է գրական երկի ավարտից, կինոյի վերջանալուց հետո, երբ մարդու հոգևոր աշխարհում տեղի են ունենում զգայական անմեկնելի պրոցեսներ: Հենց դա էլ հոգու սուբլիմացիան է:

Գրականությունը կյանքի հայելին է այնքանով, որ իր իրականությունը ստեղծելիս օգտագործում է ռեալ իրականության առարկաները որպես բուտաֆորիա: Պարզ ասած` երազի մեջ մարդը նույնպես տեսնում է ծառ, քար, երկինք, տուն և այլն: Սական երազում տեսած առարկաներից և ոչ մեկը ռեալ իրականության հետ նույնական չէ բազմաթիվ պատճառներով: Կարծեմ գերմանացի փիլիսոփա ֆոերբախն է հայտնել այն միտքը, որ մարդու մտապատկերում եղած ծառը մեր շրջապատում գոյություն ունեցող ծառից տարբերվում է իր հուզականությամբ:

Ռեալ իրականությունը ինքնին իմաստազուրկ կենսաբանական մշտափոփոխ շարժում-ընթացք է դեպի իր վախճանը, և միայն մարդու շնորհիվ է իմաստավորվում այդ ընթացքը: Իսկ մարդը ռեալ իրականության մասին փիլիսոփայում է գրական իրականության միջոցով: Հետևաբար գրականությունը իր իրականությունը կառուցելով ռեալ իրականության շնորհիվ, միևնույն է իրական կյանքը չի արտացոլում ինչպես հայելում: Ահա թե ինչու պնդում եմ, որ Ֆրանչեսկա Դել Ջոկոնդայի տիկնոջ աճյունը հայտնաբերելու և արտաքինը վերականգնելու դեպքում այն, միևնույն է, նման չի լինելու Լեոնարդոյի վրձնած Ջոկոնդային: Ավելին, Լեոնարդո Դա Վինչին իր գլուխգործոցը չի անվանել Մոնա Լիզան կամ Ջոկոնդան և ոչ էլ Լիզա Գերարդինին: Կտավը կոչվում է «Ջոկոնդա» (Մոնա Լիզա) առանց դիմորոշ հոդի: Այսինքն Դա Վինչին, որպես բնորթուհու, վրձնելով Ֆրանչեսկա Դել Ջոկոնդոյի կնոջը, չի կոնկրետացրել, ընդհակառակը, կերտել է մի կերպար, որը կյանքի ակունքն է, տիեզերքին շունչ տվողը, և ինքը այնքան խորհրդավոր է, որքան տիեզերքը. վկան տիկնոջ առեղծվածային ժպիտը: Դա Վինչին այսպիսով ընդգծել է, որ յուրաքանչյուր մարդ իր ներաշխարհի խորքերում ունի այն առեղծվածայինը, որից սկսում և որով ամբողջանում է իր միկրոտիեզերքը և դա, եթե կուզեք, կոչվում է, կամ կարող է կոչվել Ջոկոնդա:

Հօգուտ իմ այս տեսակետի է խոսում նաև այն փաստը, որ կտավը Լեոնարդոն անվանել է Ջոկոնդա, այլ ոչ թե Ջոկոնդո, ինչը նաև քերականորեն ճիշտ կլիներ: Ուրեմն բառավերջի ո-ն միտումնավոր է ա-ով փոխարինվել` հուշելու համար, որ պատկերվածը ոչ թե Լիզա Գերարդինի-Ջոկոնդոն է, այլ մի կերպար է, որում ամփոփվել է Դա Վինչիի կյանքի փիլիսոփայությունը: Վերջապես, եթե ասվածին հավելենք այն, որ արվեստագետի` օբյեկտիվ իրականության ընկալումը կրում է սուբյեկտիվ բնույթ և ուղղորդողը զգացմունքն է, կրկին հանգելու ենք նույն եզրակացության: Հետևապես, այսօր փորձել պարզել, թե ով է եղել Ջոկոնդայի նախատիպը, արվեստը իր առեղծվածային հմայքից քողազերծ անելու պարապ զբաղմունք է: Ի վերջո, ի՞նչ նշանակություն ունի, թե ով է եղել Թումանյանի անմահ Գիքորի կամ Ե.Քոչարի Սասունցի Դավթի նախատիպը: Գիտենք որ Սասունցի Դավթի համար կեցվածք է ընդունել ՀՀ ժողովրդական արտիստ Վանուշ Խանամիրյանը: Սական հայկական էպոսի հերոսի արձանը դիտելիս ոչ ոք ոչ միայն չի փորձում նմանություն գտնել նրանց միջև, այլև այդ մասին չի մտածում առհասարակ: Ի վերջո, գոյություն ունի կերպարի հավաքականություն, ինչը ծնունդ է հեղինակի ստեղծագործական ոգու` լաբիրինթոսյան դեգերումների: Շատ հաճախ ինքը հեղինակն էլ ի զորու չէ պարզաբանելու, թե իր ստեղծած կերպարի այս կամ այն հատկանիշը, բնավորության գիծը, շարժուձևը և այլն, ինչպես և որտեղից է «գտել»: Այնպես որ, եթե մեր մեջ այդ ստեղծագործությունների հետ առնչվելը Գիքորի դեպքում սեր ու կարեկցանք, Սասունցի Դավթի դեպքում հիացմունք և հպարտություն է առաջացնում, կնշանակի հենց դա է նրանց աստվածային առաքելությունը:

Դպրոցներում գրականություն դասավանդող ուսուցիչների ամենասիրած արտահայտություններից է. «Գրականությունը կյանքի հայելին է»: Մինչդեռ այդ ձևակերպումը մակերեսային, պարզունակ է դարձնում գրականության գործառնական նշանակությունը: Գրականության նպատակը հայելու պարտականություն կատարելը չէ, «Նրա նպատակն է հեռանալ սովորական նշանից և հասնել հենց առարկային» (Օրտեգա ի Գասետ «մտքեր վեպի մասին», էջ 88): Այլապես գրականությունը (ընդհանրապես` արվեստը) մարդու կյանքում նշանակալից տեղ չէր ունենա,

Read More


ՈՒՄ ԱՍՏՎԱԾԱՑՆԵՆ, ՆԱ ԿՄՆԱ ԱՍՏՎԱԾԱՅԻՆ ԲԱՐՁՐՈՒԹՅԱՆ ՎՐԱ

Կանանց տոնի կապակցությամբ Ձեզ ենք ներկայացնում մեր հարցազրույցը բանաստեղծուհի, Գրիգոր Նարեկացի պետհավատարմագրված համալսարանի հայ գրականության ամբիոնի դասախոս Ժաննա Բեգլարյանի հետ:

Ժ. Բեգլարյանը ՀՀ եւ ԼՂՀ Գրողների միության անդամ է, մի շարք բանաստեղծական ժողովածուների հեղինակ: 2003 թ. «Անկշռելիություն» բանաստեղծական շարքի համար արժանացել է ԼՂՀ կառավարության Եղիշեի անվան պետական մրցանակի:

– Հովհաննես Շիրազը գրել է. «Կինը գիրք է, ինչ իմանաս` քանի մարդ է կարդացել»: Ասում են նաև` կինը առեղծված է, փիլիսոփա է: Տիկին Բեգլարյան, ըստ Ձեզ` ո՞վ է հայ կինը: Եվ առհասարակ, այսօր ի՞նչ է ուզում հայուհին:

-Ինչու՞ հատկապես Շիրազի տողերը հիշեցիր: Շիրազի մոտ կինը և մայրը ոչ թե միասնություն են, այլ հակադրություն, ինչին, թույլ տուր ասեմ, համաձայն չեմ: Եթե Շիրազն ասում է` ,Կնոջ գաղտնիքն ինչպես բանաս, /Երբ սատանան է գոցել», ապա Ս. Եսենինը հակառակ կարծիքի է. «Դու պարզ ես այնքան, / Որքան բոլորը,/ Որքան Ռուսիայում հարյուր հազար կին»: Կնոջ էությունը պետք չէ արհեստականորեն բարդացնել: Նրան ճշմարիտ և անմնացորդ հասկանալու համար ուղղակի հաշվի պետք է առնել մարդկային գործոնները: Կնոջ դերը մարդկային հասարակության մեջ ի վերուստ է սահմանված: Աստված կնոջը հավասարացրել է իրեն` նրա վրա դնելով կյանքի շարունակությունը ապահովելու գործոնը: Ուրեմն` կինն աստվածություն է: Նրան պետք է մոտենալ աղոթքով ու երկրպագությամբ: Ում աստվածացնեն, նա կմնա աստվածային բարձրության վրա: Հայ կնոջն առանձին մենաշնորհներ չեմ վերապահում: Յուրաքանչյուր կին իր ազգային հոգեկերտվածքի մեջ յուրահատուկ է, նայած` ինքնադրսևորման ինչ հնարավորություններ են վերապահված նրան:

-Ո՞րն է կնոջ երջանկությունը: Դուք Ձեր ընթերցողների կողմից սիրված բանաստեղծուհի եք, ուսանողության համար` սիրելի դասախոս, գործընկերների ու գրչընկերների կողմից գնահատված եք: Երջանի՞կ եք զգում Ձեզ:

-Երջանկության զգացումը տևական հոգեվիճակ չէ: Մարդը բարդ ու պարադոքսալ հոգեկերտվածք է: Նրան ինքնազննման հնարավորություն է տրված: Եվ եթե նա կարողանում է իրերն ու երևույթները պատճառահետևանքային կապի մեջ տեսնել, կարողանում է նաև իրենից վանել դժբախտության զգացումը և կյանքի հետ հաշտ ապրել:

Յուրաքանչյուր մարդ էլ խորհում է իր ձեռքբերումների մասին, բայց առավել շատ մտատանջվում է բացթողումների համար: Երկուսն էլ ինձ խորթ չեն: Կյանքում ինձ համար ամենաթանկ ձեռքբերումները զավակներս են: Նրանց լինելիությամբ արդարացվում է գոյությունս: Իսկ բանաստեղծությունը, գրականությունն ընդհանրապես, իմ հոգու սնունդն է, որը նաև ինքնադրսևորման ձև է դարձել:

-Ինչպե՞ս է ծնվում Ձեր տողը: Ո՞րն է Ձեր ոգեշնչման աղբյուրը: Ասում են` լավագույն երգը ծնվում է տառապանքից: Համաձա՞յն եք այս մտքի հետ:

– Համաձայն չեմ, որ լավ երգը տառապանքից է ծնվում: Հոգու շարժումն է վերածվում տողի: Եվ մարդը իր արարչագործությամբ ավելի արժանի է վեհ ու բաղձալի հոգեվիճակների, քան գետնամած տառապանքի: Հայոց գրականության անցած ուղին մեզ այլ մտածումների է տանում: Մեր ազգային ճակատագիրն անմիջականորեն արտացոլված է մեր գրականության մեջ: Բայց մի՞թե հայոց հանճարը չորանալու էր, եթե հայը Տիգրան Մեծի ժամանակներից առ այսօր ապրեր ինքնիշխան ու քաղաքակիրթ պայմաններում: Ոչ իհարկե, առավել պինդ և համամարդկային արժեքներին միտված գրականություն էինք ունենալու: Ինչ վերաբերում է իմ ոգեշնչման աղբյուրին` մարդու ոգեշնչման աղբյուրը կյանքն է: Կյանքի ոչ մի ազդակ հենց այնպես չի անցնում ստեղծագործող մարդու կողքով: Քանի կաս, միշտ էլ ասելիք կունենաս:

-Գրողի համար ամենամեծ պարգևը իր գրածը, ասելիքը ընթերցողին հասցնելն է: Այս իմաստով` գո՞հ եք Ձեր ընթերցողից:

– Գրող-ընթերցող կապը գրողի մտահոգությունից դուրս է: Ստեղծագործելը ինքնանվիրում է, որը չունի ու՞մ, ինչի՞ համար, ի՞նչ չափով հարցադրումները: Մի՞թե նկարիչը նկարում է միայն ցուցադրելու համար, երգահանը երգ է գրում ունկնդրի համար, գրողը գրում է ընթերցողի համար: Ստեղծագործական ընթացքը անվերահսկելի հոգեբանական պրոցես է, ավելի շատ ենթագիտակցությամբ է պայմանավորված, քան գիտակցությամբ: Եթե գրողն ընթերցվում ու համախոհներ է գտնում, ուրեմն նրա գրածը մարդկային է, ընթերցողի ու գրողի հանդիպումը գրողական վերին ոլորտներում ողջունելի է: Ընթերցողով չեմ պայմանավորվում: Եթե խոսելս բռնեց, խոսելու եմ անկախ նրանից` լսող ունե՞մ, թե` ոչ: Ճերմակ թուղթը յուրաքանչյուր ստեղծագործողի համար լսարանի տարողունակություն է ձեռք բերում:

-Ըստ Ձեզ` ո՞րն է ճշմարիտ գրականությունը:

-Ճշմարիտ գրականություն ասածը միանշանակ պատասխան ունենալ չի կարող: Գրականությունը գեղեցիկ արվեստ է, և որպես այդպիսին՝ Արիստոտելից սկսած մինչև մեր օրերը շատ բնութագրումներ ունի: Գրականության առանցքը մարդն է, նրա կյանքի, ներանձնային ապրումների, նրա ինքնադրսևորումների գեղարվեստականացումը: Եթե այն (գրականությունը) ընթերցողի մոտ իրականության զգացողություն է արթնացնում, ուրեմն այն որոշակի չափով ճշմարիտ է:

-Չարենցն ասել է` թե ուզում ես երգդ լսեն, ժամանակի շունչը դարձիր: Այսօր հայ գրականությունն իր մեջ կրու՞մ է ժամանակը:

-Յուրաքանչյուր մարդ ապրում է իր ժամանակի մեջ` իր մեջ կրելով անցյալը և պատկերացնելով վաղը: Գրողն` առավել ևս: Այսօր, անկասկած հայ գրականություն ստեղծվում է: Անուններ չտանք: Եվ անհնարին է, որ ստեղծվող գրականությունը չտրոփի մեր ժամանակի շնչով:

-Ինչպիսի՞ն եք տեսնում հայ գրականության վաղվա օրը:

-Ողբերից անջատ:

-Ձեր մեջ տեսնում եմ ուժեղ և խելացի հայուհու: Ինչպիսի՞ն է այսօրվա հայուհին և ինչպիսի՞ն կուզենայիք, որ նա լինի:

-Շնորհակալ եմ: Այսօրվա հայուհին իր մեջ պահում է դարերից եկող տոկալու ունակությունը: Հատկապես նկատի ունեմ արցախուհուն, որն իր մարմնի ու հոգու վրա առավ ողբերգական ու դրամատիկ ժամանակի ողջ ծանրությունները: Կուզեի ժամանակները զուլալվեին և հայուհին շնչեր լիաթոք ու հոգսերից անջատ:

Զրույցը՝ Զարինե ՍԱՌԱՋՅԱնԻ

Կանանց տոնի կապակցությամբ Ձեզ ենք ներկայացնում մեր հարցազրույցը բանաստեղծուհի, Գրիգոր Նարեկացի պետհավատարմագրված համալսարանի հայ գրականության ամբիոնի դասախոս Ժաննա Բեգլարյանի հետ: Ժ. Բեգլարյանը ՀՀ եւ ԼՂՀ Գրողների միության անդամ է, մի շարք բանաստեղծական ժողովածուների հեղինակ: 2003 թ. «Անկշռելիություն» բանաստեղծական շարքի համար արժանացել է ԼՂՀ կառավարության Եղիշեի անվան պետական մրցանակի: – Հովհաննես Շիրազը գրել է. «Կինը գիրք

Read More


Նվարդ Ավագյան|ՄԵՖԻՍՏՈՖԵ՞Լ, ԹԵ՞ ՖԱՈՒՍՏ

Ապրում ենք ժամանակներ` երբ գնալով բարդանում են ոչ միայն մարդկային ցեղի տարբեր խմբերի, այլեւ առանձին մարդկանց միջեւ հարաբերությունները: Մտածում ու չենք կարողանում գտնել հարցի պատասխանը, թե ո՞րն է մարդկային կյանքի իմաստը:Չենք ասում՝ ինչպիսի՞ն կլինի աշխարհի վաղը, եւ ի՞նչ է սպասում մեզ…

Իրավ` ի՞նչ է «հոմո սապիենսի» կյանքը: Կենսաբանորեն նույնատիպ նմուշների՝ ստերեոտիպի բազմացում ու տարածու՞մ, թե՞ ուրիշ առաքելություն էլ կա: Ասենք` իրենով սահմանել ազատություն, չարություն, բարություն հասկացությունները, որպեսզի հետո այդ ազատության սահմանները մշակենք` քաոսից խուսափելու համար… Հեյդեգերն ասում է`.«Մարդկային ազատության միակ ոլորտը մահն է»: Թվում է` վիճարկել պետք չէ, որովհետեւ մարդն իրո՛ք ազատ է մեռնելու իրավունքի մեջ, ոչ-ոք չի կարող նրան խանգարել մեռնել, արգելող օրենք չկա, բայց այդուհանդերձ` չեմ ուզում ընդունել այդ այսպես կոչված` էկզիստենցիալիստական բանաձեւը, որովհետեւ այն փաստորեն ժխտում է մարդկային զգացմունքների ու մտքերի զարգացման պատմությունը:

Մարդու աշխարհ գալու առաքելության նկատմամբ ես լավատեսական մտքեր ունեմ ու գիտեմ, որ ցանկացած լավատեսության հաստատման համար կա երկու ուղի. մեկն անցնում է իրականության լավատեսական ընկալման, մյուսը` դրամատիկ

երբեմն նույնիսկ ողբերգական/ ապրումների միջով: «Ողբերգական ապրումներ» ասելով պետք է հասկանալ ցավը, տառապանքը, թախիծը, կարոտը, պայքարը, կասկածանքը…կարճ ասած ` այն ամենն, ինչ մարդկային է: Ինձ անգամ թվում է, թե նախախնամությունն այնպես է տնօրինել, որպեսզի առանձին վերցված ժողովուրդներ… աշխարհ գան հատո՛ւկ առաքելությամբ: Օրինակ` հայերն ու հրեաները` հայրենակորսության ցավն ու հայրենահավաքի բերկրանքն զգալու, թուրքերն ու գերմանացիներն` առաջիններին սթափ լինելու դաժան դասեր տալու համար… Լավատեսության հաստատման երկու ուղի` որոնք թեեւ տարբեր են եւ անգամ հակադիր, բայց հանգում ու հանգեցնում են գաղափարական նույն արդյունքին:

Բանական էակին հատուկ զգացմունքների զարգացման պատմությունը մեզ հիշեցնում է երկու գույնի մասին` սեւի ու սպիտակի: Առաջինը չարի խորհուրդն է, երկրորդը` բարու: Ընդ որում` չարի հետեւից մարդուն հեռու գնալ պետք չէ. այն մեր ներսում է ճիշտ այնպես` ինչպես բարին, ամբողջ խնդիրն այն է, թե երկուսից ո՞րն ու ե՞րբ է գերակշռում, ուրեմն եւ` հաղթում մեզ:Իզուր չի ասված՝ ո՜վ մարդ, քո գլխավոր թշնամին ինքդ ես:Այստեղից էլ մյուս իմաստուն բանաձեւը. ամենամեծ հաղթանակը ինքն իրեն հաղթահարելն է:

Եվ այսպես` մարդու մեջ մշտապես բարու եւ չարի պայքար է գնում: Պատահական չէ, որ աշխարհի մեծագույն բանաստեղծներից մեկը չարին տեսնում է սեւ զգեստով, սեւ գլխարկով, բարուն` սպիտակ տունիկայով. այո, մարդու հոգեկան էության զույգ պարունակն են եղել ու մնում… Մեֆիստոֆելն ու Ֆաուստը:Նույն բնակարանում / հոգու մեջ/ գրանցված երկու հակոտնյա բնակիչներ, որ չեն կարող ընդհանուր հայտարարի գալ, այսինքն` հաշտվել:

Չարի եւ բարու հավերժական գոտեմարտում հաճախ հաղթում է առաջինը, որովհետեւ ավելի ճարպիկ է ու խորամանկ: Ես հասկանում եմ հեքիաթագիրներին, գիտեմ ինչու են գրական այնքան ժանրերից գերադասում հեքիաթը. որովհետեւ ռեալ իրականությունից հոգնած ու դառնացած` հյուսում են իրենց սրտի ուզածը, որպեսզի գեթ այնտեղ բարին հաղթի:Բայց ես հեքիաթներ չեմ գրում ու նաեւ չեմ ուզում ընդունել իրերի նման դրվածքը, ես ուզում եմ մտածել, որ չարը երբե՛մն է հաղթում: Գիտե՞ք ինչու, որովհետեւ գոյություն չունի մարդու հավերժական մոդել, եւ չարն էլ կարող է ինչ-որ մի ժամանակ, գուցե ճակատագրական պահի, փոխվել լավի: Աշխարհում շա՞տ են նրանք, ովքեր մի ձեռքով ողջունում են Ֆաուստին, մյուսով` նրա հակոտնյային: Հազիվ թե: Չնայած դիցաբանությունը հատուկ պերսոնաժ է ընտրել դրա համար` երկդեմ Յանուսին: Ոչ, եթե շատ լինեին յանուսները, քար չէր մնա քարի վրա…

Մարդ աճում է լոկ այն ժամանակ, երբ փոխվում է դեպի լավը: Հակառակ պարագայում նա մնում է կիսակենդանական վիճակում, գերի` ոչ այնքան մշակված զգացմունքներին, որքան բնազդի մութ կրքերին: Չի կարելի երես տալ հայտնի սեւազգեստին… Ասում են` հարստությունը մարդուն ազատություն եւ անկախություն է ապահովում: Պայմանականորեն համաձայն եմ… պայմանական ազատության հետ, իսկ բացարձակի մասին եկեք չխոսենք. բացարձակ ազատություն չի լինում: Արժե հարց տալ. կուտակելու մղում` այո, բայց մինչեւ ե՞րբ, մինչեւ որտե՜ղ: Երբ մի անգամ այդ մասին զրուցում էի արցախյան նուվորիշներց մեկի հետ, մաքիավելլիական ժպիտ խաղաց դեմքին` մինչեւ մահ-գերեզման: Ողջունում եմ նրա գոնե անկեղծությունը…

Եվ այսպես, կան մարդիկ, որոնց աչքն իրենց բանջարանոցից դենը չի տեսնում: Սեփականության իրավունքը ես էլ եմ հարգում, բայց մի՞թե ամեն ինչ գեղեցիկ չէ չափի՚ մեջ…Եթե այո` հարստանա՚լն ինչու՞ պիտի բացառություն կազմի: Հնարավո՞ր է ժխտել ճշմարտությունը, որ անչափ մեծ հարստությունը մարդկանց օտարում է միմյանցից` նրանց

վերածելով ասես կենսաբանական բջիջների: Անգամ հարազատներին՝ եթե մեկը հարուստ է, մյուսն աղքատ: Աստված էլ ինչու՞ է մեզ սիրտ ու զգացմունք տվել…Շատ ափսոս, որ իր բազմահազարամյա պատմության ընթացքում մարդկությանը չի հաջողվել գտնել հարստության բաժանման այնպիսի կատարյալ միջոց, որի պարագայում մարդը ե՚ւ հարուստ լինի, ե՚ւ… բարոյապես մաքուր:

Մեր վայրի կապիտալիզմը բնավ սիրելու բան չէ` եթե խոսելու լինենք ոչ թե մի բուռ մարդկանց, կամ նրանց որոշակի խմբերի, այլ հիմնական զանգվածի` աշխատավոր ժողովրդի անունից ու շահից: «Աշխատավոր» բառն էլ հիմա ասես նոմինալ մի բան է . աշխատատեղ չեղած պարագայում աշխատավո՛րը որտեղից…Ժողովրդի կեսից ավելին չարչի է դարձել: Եթե դա աշխատավոր-ություն է, ուրեմն «չարքաշ» ածականն էլ պիտի կցենք… Հայտնվել ենք տարօրինակ «դրախտում». փոքրամասնությունը համբուրում է Շուկհար կոչվող /շուկայական հարաբերություններ/ նորածնի ատլաս երեսը, մեծամասնությունը` լվանում նրա կեղտոտ խանձարուրները…Դա՞ էլ է մարդկյաին կյանքի իմաստ:

Չգիտեմ ինչու, ինձ թվում է, թե կյանքիս վերջին շրջանում, երբ գուցե թե ազատ ժամանակ ունենամ, գրելու եմ իմ գլխավոր գիրքը, որում ի մի բերված կլինեն կյանքի հանդեպ բոլոր եզրահանգումներս…Վստահ եմ, որ դա լինելու է որքան անկեղծ ու ազնիվ` նույնքան էլ կոշտ ու դաժան գիրք, որտեղ կերեւա իմ ապրած ժամանակի անհամամասնությունների արտացոլանքը: Ուզում եմ բանավեճի մտնել արդիականության հետ` ապացոււցելու համար, որ արդարության ու բարության թափուր տեղը ոչինչ չի կարող լցնել:Իրողությունները կարձանագրեմ ինձ լավ ծանոթ ոլորտի օրինակով. կփաստեմ, թե ինչպես էին գրողները փորձում պայքարել հանուն բարձր արվեստի` դրա համար, ավա՜ղ, չտեսնելով կայուն հեռանկար: Ինչպես էին ձգտում բարձրին` մնալով ցածում: Երազում շատի մասին` մնալով քչի տեր: Եվ ռեզյումեն կլինի այսպիսին. այդպես եղավ, որովհետեւ մենք չկարողացանք խլել ժամանակից, բայց ժամանակը խլեց մեզնից… Այն մեզ հանձնել էր նուվորիշների ողորմածությանը, վերջիններիս շարքում էլ, ավա՜ղ, չգտնվեցին մեկենասներ: Դիպվածից -դիպված ձեռքը դժկամությամբ գրպանը տանող ձեռներեցը մեկենաս չէ:Նույնիսկ տաղանդավոր գրքերը մնացին ձեռագիր վիճակում, իսկ նրանց հեղինակները թախծոտ հեռացան կյանքից: Արդյունքում կորցրին ոչ միայն իրենք, այլեւ` ազգն ու մշակույթը: Կգրե՛մ այդպիսի գիրք, երբ սոցիալական պահանջի…բացակայությունից ելնելով` առաջվա պես ամեն օր աշխատանքի գնալու ինքնահրամայականը չունենամ: Իսկ այդ բացակայությունը կլինի՞ , արդյոք: Եթե երկիրն այսպես էլ մնա` վախենամ ՝ ոչ:

Այսպես չի կարելի շարունակել: Մենք պարտավոր ենք դառնալ ոչ միայն ավելի ինքնաբավ ապրող, այլեւ ավելի սրտաբաց ու բարի` քանի դեռ ուշ չէ: Որովհետեւ բարություն հնարավոր է անել…ապրո՛ղ մարդու համար: «Քանի դեռ ուշ չէ»-ն հուշում է մեռնողների եւ արդեն մեռածների մասին:

Քանի դեռ ուշ չէ՝ օգնի՚ր կողքինիդ: Ձեռք մեկնիր կարիքավորին: Ունեցածդ տասից մեկը տուր չունեցող արժանավորին, կուտակած հարյուրիցդ տասը որբին՝ որ մեծանա ու ոտք բռնի ծնող ունեցողի հետ: Միլիոնիցդ մաս ծառայեցրու լույսին՝ արվեստին , գրականությանը: Անշահախնդիր, առանց ետին միտք ու նպատակի: Մի հարցրու` բա իմ օգու՞տը որն է…

Քո օգուտը… քո մաքրվելն է լինելու ագահության ախտից, մեկ էլ` Աստծո օրհնությունը: Անգամ անվանդ «հնչելու» մասին մի մտածիր, քանզի դա էլ է շահախնդրություն. տամ` որ անունս հիշվի… Հիշողը հիշում է սրտով, եւ դրանով է արդար տուրքը: Տուր` եւ կստանաս, ասված է Գիրք-գրոցում: Ուրեմն` դուրս եկ անտարբերության խավարից եւ լույսի շրջան մտիր` քեզ տենենք ոչ միայն աչքով, այլեւ շնորհակալ սրտի ջերմությամբ: Որպեսզի երկրիդ բանաստեղծները ցանկություն չունենան գրել այնպիսի տողեր, ինչպիսին գրել եմ ես` պատերազմական տարում, երբ «տաք ձեռամբ» այրերն իրենց արու զավակներին փախցնում էին զինվորությունից.

Հացի բոքոն տվեց որբին,

Որ չասեն, թե… ու՞ր է որդիդ:

Սա հո կյանք չէ` հանելուկ է.

Երկրի կեսը սովալլուկ է,

Իսկ նա «կաթով է լողանում»…

Չի տեսնու՞մ դա Տերը վերից,

Դաժան կյանքի մագիլներում

Մինչեւ ե՞րբ ենք մենք դողալու:

«Պետք է դառնալ բարի». այս բառերը հարկավոր է հաճախակի կրկնել, պարոնայք, որպեսզի հասու դառնաք Աստծո եւ մարդկության մեծերի ճշմարտությանը: Գյոթեն ասում է՝ մեր չորս կողմը եւս մշտապես քարոզվում են սխալները… Մարդ լինելու համար շա՜տ էներգիա պիտի ծախսել: Շատ մտածել: Շատ զգալ:Շատ տառապել: Տառապանքը մարդուն ազնվացնում է` եթե խավարը ճեղքող լույսի ճառագայթի է նման: Դիմացինիդ մեջ տես եղբորդ` թեեւ առանց ընդհանուր արյան: Գոնե փորձիր, գուցե ստացվեց: Ի վերջո` վերելքը հաղթահարում է բարձրացո՚ղը…

Մարդու հոգին նման է ծովի. երկուսի հատակում էլ լինում են ե’ւ որդեր, ե’ւ մարգարիտներ, ձգտիր հատակից բարձրացնել միայն մարգարիտը: Մարդու հավերժական մոդել գոյություն չունի, այո, ամեն ինչ հոսում է` ամեն ինչ փոխվում:Ուզու՛մ եմ հավատալ, որ բարի մարդկանց թիվն է շատ աշխարհում: Պարզապես բոլորը չէ, որ ընդգծվում են օրվա պաստառի վրա: Բանն այն է, որ անհատի կերպարն ընդհանուր ֆոնի վրա գծագրվում է հասարակության զարգացմանը զուգահեռ…Նայենք մեր ներսը, տեսնենք այնտեղ ով է դոմինանտի դերում` Ֆա՞ուստը, թե՞ Մեֆիստոֆելը: Եթե առաջինն է, ուրեմն` վաղն ավելի լավ ու ճիշտ ապրող հասարակություն կունենանք:

Եղիցի՜…

Նվարդ ԱՎԱԳՅԱՆ

Ապրում ենք ժամանակներ` երբ գնալով բարդանում են ոչ միայն մարդկային ցեղի տարբեր խմբերի, այլեւ առանձին մարդկանց միջեւ հարաբերությունները: Մտածում ու չենք կարողանում գտնել հարցի պատասխանը, թե ո՞րն է մարդկային կյանքի իմաստը:Չենք ասում՝ ինչպիսի՞ն կլինի աշխարհի վաղը, եւ ի՞նչ է սպասում մեզ… Իրավ` ի՞նչ է «հոմո սապիենսի» կյանքը: Կենսաբանորեն նույնատիպ նմուշների՝ ստերեոտիպի բազմացում ու տարածու՞մ, թե՞

Read More


Հովիկ Մուսայելյան |1980-ական թթ հայ բանաստեղծության տիպաբանության խնդիրներ

Անցյալ դարի 80-ական թվականների բանաստեղծական սերունդը հայտնվեց պատմական ռիթմի փոփոխության մեջ` կապված ոչ միայն սոցիալ-պատմական և հասարակական-քաղաքական իրադարձությունների, այլև մարդու` նրանցով պայմանավորված նոր կենսափիլիսոփայության և բարոյահոգեբանական մթնոլորտի հետ: Այս սերունդն իր անմիջական նախորդների հետ գրեթե չունեցավ հոգևոր առնչություններ. արժեքների որակափոխման նոր ժամանակաշրջանի և վերջինիս կողմից թելադրված մարդու ինքնըմբռնման նոր մեթոդներով այն առավել մոտ գտնվեց 60-ականների բանաստեղծական ծրագրին: Սակայն այս երկու սերունդների տարբերությունը կայանում է նրանում, որ 60-ականներն ունեին բանաստեղծական նոր հարթություն դուրս գալու հիմք և առիթներ. առաջինը բանաստեղծական նախորդ արժեքների սպառվածությունն էր, երկրորդը` գեղագիտական համընդհանուր զարգացումներն ու դրանցով պայմանավորված պոետական նոր ձևերի ու եղանակների անհրաժեշտությունը: Իսկ 80-ականները չունեին թե’ մեկը և թե’ մյուսը, այլ փոխարենը` անկայուն և միաժամանակ պրագմատիկ մի իրականություն` իր ապրիորի զարգացումներով, անկանխատես ու անծրագիր ընթացքով ու փութեռանդությամբ: Նման հանգամանքներում էլ ժամանակակից գեղարվեստը (մասնավորապես պոեզիան) հարկադրված եղավ ներփակվելու ինքն իր մեջ` ստեղծելով այլ մի իրականություն` համահունչ իր օրենքներին, գոյության կերպին ու նախախնամությանը, որտեղ միայն կարելի է դառնալ «մերձավորը Մեկի…».

Ես ինչ-որ մեկն էի պարզապես`

մինչ այդ ընթերցելը, ապա դարձա Ոմն`

մերձավորը Մեկի…

Զավեն Բեկյանի այս տողերում բարձրագույն կազմակերպվածությանը (Մեկին) մերձենալու բոլոր դռները փակ էին և սպասում էին իրենց գաղտնիքի «ընթերցմանը»: Նախքան այդ մերձեցումը «ամեն ինչ բառերի կույտ է», որ արտաքին աշխարհի իրական պատկերն է, և որի մեջ մարդը «ինչ-որ մեկն է պարզապես»` իր գոյության անգիտակից ժամանակի և տարածության մեջ:

«Մեկին» մերձենալու շարժառիթները պոետական նոր սերնդի մոտ շատ ավելի սուր բնույթ կրեցին` կապված առարկայական աշխարհի «անշրջելիության» և դրանից բխող գոյության «հավանական» այլընտրանքայնության ներքին պահանջի հետ: «Ես խորհում էի աշխարհի մասին // Եվ մտածումիս մեջ – Աստված կար…»,- գրում է Վահան Վարդանյանը` Աստծո ներկայությունը տեսնելով «աշխարհի մասին մտածումի», որ նույնն է, թե` կեցության նախապայմանի և նրանում` սեփական «ես»-ի ներհայեցողության մեջ: Իրերի սկիզբը տեսնելու համար բանաստեղծը շարժվում է դեպի նրանց վերջը (սկզբի և վերջի էլիոթյան դիալեկտիկան), և այդ ճանապարհը տանում է դեպի Աստծո հոգին, դեպի բարձրագույն ճանաչում.

Ո՞նց ամփոփեմ այդքա~ն և թվարկեմ մեկ-մեկ, Տեր իմ,

Գնամ հասնեմ վերջին` սկզբին նրանց և ճանաչեմ հոգիդ`

Ծննդավայրը թանկ-անպարագիծ, անփակ այս ամենի…

«Աստծո հոգին» ճանաչել հնարավոր չէ, քանի որ նրա դիրքը գտնվում է մարդու համար անհասանելի տարածության վրա, հետևաբար և` նրանց միջև երկխոսություն տեղի ունենալ չի կարող: Իսկ հոգին հնարավոր է ճանաչել միայն երկխոսության միջոցով` հավասարը հավասարի պայմաններում, որ, տվյալ դեպքում մարդն է` զրկված Աստծո հետ առերեսման բոլոր հնարավորություններից: Բանաստեղծն այստեղ ի նկատի ունի իրերի ներքին կյանքը, որ «ճանաչելի է» և իր մեջ կրում է Աստծո կազմակերպվածության գաղտնիքը: Ճանաչել այդ գաղտնիքը` նույնն է թե` ճանաչել սեփական «ես»-ը (Աստծո արտացոլանքը), ինչը հնարավոր չէ, ըստ այդմ և ծնունդ է տալիս մարդու ողբերգականության գիտակցմանը: Այդ գիտակցությունն առավել սրվում է, երբ բախվում է արտաքին աշխարհին` նրա մեջ տեսնելով այդ ողբերգության դրդապատճառները, միաժամանակ նաև` սեփական այլընտրանքի բացակայությունը: Ինչքան մեծանում է աշխարհի գաղափարական մակերեսայնությունը, այնքան նրա բովանդակությունը նեղանում է` առիթ տալով մարդու ներքին տարածության ընդլայնման պահանջին: Իսկ ինչքան ընդլայնվում է այդ տարածությունը, այնքան նեղանում է մարդու գոյության իմաստը` սկիզբ դնելով նրա ինքնըմբռնման ողբերգականությանը: Այստեղից և` Ֆ. Դոստոևսկու նկատառումը. «Լայն է մարդու ընդգրկումը. ես կնեղացնեի այն»: Այդ «նեղացման» արդյունքում մեծանում է մարդու ինքնամոտեցման հավանականությունը, այստեղից նաև` պարտադրված իրականությունը «շրջանցելու» նրա համարձակությունը` ստեղծելով միակ հնարավոր նախապայման, ուր մարդը կարող է գտնել իր հոգեկան խաղաղությունը:

Նկատված երևույթի իրական պատկերը տալիս է ներկա իրականությունը` իր ընդգրկած մակերեսայնությամբ, կործանարար անդեմությամբ ու հոգևոր անհեռանկարայնությամբ, ուր մարդը դուրս է մղվում ինքն իրենից` մնալով համատարած դատարկության և վերջինիս կողմից խոշտանգված սեփական տեսիլքի հետ: Այսօրինակ իրավիճակում 80-ականների պոեզիան շարունակում է փնտրել նոր հենակետ, որը մի դեպքում աստվածային հոգու ճանաչողության պատրանքն է, մեկ այլ դեպքում` ինտիմ կյանքի պատկերազարդ գաղտնիքը, տեխնոլոգիական վերջին զարգացումների չափածո վերծանումը և այլն: Բոլոր դեպքերում, այնուամենայնիվ, ի տարբերություն իր անմիջական նախորդի, այս սերունդն ուրվագծում է իր ժամանակը` խարսխված իրականության բարդույթի ու մակերեսայնության միջև երկփեղկված խռովքի վրա: Սերնդի պոետական հիմնական առանձնահատկություններից մեկը հենց այդ բարդույթի ու մակերեսայնության ներքին համատեղման իմաստավորումն է, որ երբեմն անսպասելի լուծումներ է պարտադրում ինչպես իմաստաբանական, այնպես էլ` կառուցվածքային հարաբերություններին` կյանքի պարզունակ ժեստերն ու «ժամանակավրեպ» քնքշությունն այլևս համարելով իրական «աղետ».

Ոչ թե մտածումներ, որից գիտեք հյուծվել,

լուծել հիմնը այս կեցության հնչյուններում ժանտախտային,

ահավորվել գիտեք – տարալուծել ձեր մեջ բացիլ.

ոչ թե Խորհուրդ ձեր զավակին,

որ չի մուրա ոչինչ և չի լինի ողորմահայց – բացի

երգ մուրալուց իմ հույզերից, –

կուզենայիք, որ ես խոց բերեի Բանականիս,

ոչ թե մտածումներ և վկայում Բանիվ,

և լինեի աղերսական – ահավորված առնետ քնքշությունից`

հոգիներին ձեր փլվելով որպես աղետ…

Մանասեի այս տողերում արդեն իսկ ուրվագծվում է նրա հոգեկերտվածքը` օտար ստորին հույզերին ու նրանց ակնկալած բոլոր տեսակի ճղճիմություններին: Բնաբան ընտրելով Հորացիոսի հայտնի միտքը («Բանաստեղծելու արվեստի բանալին մտածելու արվեստի մեջ է»)` նա մտնում է իրականության մեջ և այնտեղից խոսում նրա լեզվով, որը հնարավոր է սոսկ սթափ մտքի պարագայում, որը և, տեքստի ետնաբեմում «մշակելով» իրականությունը, ստեղծագործություն է ներմուծում նրա «թույլատրելի» տեսքը:

Գեղարվեստական ստեղծագործության ամբողջական համակարգն իրականացնում է միտքը, որից հետո նույն համակարգը ձեռք է բերում ընկալման տարբեր ֆունկցիաների միջև մասնատվելու հնարավորություն` պայմանավորված ստեղծագործության ներքին էներգիայի նպատակով և ուղղվածությամբ: Անկախ այդ մասնիկների քանակից և տարածական մասշտաբներից` մեր ընկալման օբյեկտիվն ընդգրկում է նրանցից որևէ մեկը, իսկ մնացածները պարզապես նպաստում են այդ մեկի լիարժեք իրացմանը: Ստեղծագործության ամբողջական համակարգման գործընթացում միտքը չի կարող կանխորոշել այդ մասնիկներից այս կամ այն մեկի հետագա ճակատագիրը, ինքնադրսևորման բնույթն ու հեռանկարը, քանի որ, ըստ էության, դա չի մտնում նրա գործունեության ընդհանրական ծրագրի մեջ: Այսպիսով, ձեռք բերելով ինքնուրույն կարգավիճակ և գործունեության տարբեր ոլորտներ, ստեղծագործության բոլոր մասնիկները գտնվում են փոխադարձ կապի մեջ, լրացնում մեկը մյուսին` մեկ ընդհանուր նպատակի հանգույն փոխզիջելով միմյանց: Թե ինչպիսի հնարքներ է կիառում միտքը այդ մասնիկների հետագա ինքնուրույնությունն ապահովելու համար` տեքստի ընդհանուր պլանում և, մանավանդ, այդ մասնիկներից յուրաքանչյուրի առանձին գործունեության մեջ տեսանելի չէ. դա հեղինակի անհատականության նախապայմանն է, նրա մտքի կողմից գեղարվեստական հնարքի կիրառման գաղտնիքը: Դիդրոն մի առիթով նկատել է, որ դերասանն արտասվում է իսկական արցունքներով, որոնք, սակայն, հոսում են նրա ուղեղից: Ռեակցիան, փաստորեն, տեղի է ունենում դերասանի ուղեղում, և այն բնավ տեսանելի չէ հանդիսատեսին, քանի որ վերջինիս հետաքրքրում է արցունքի առկայությունը, որն արտաքին մակարդակում ձեռք է բերել ինքնուրույնություն, բայց ներքին մակարդակում շարունակում է կախված մնալ ուղեղից, որը, շարունակելով իր ֆունկցիան, ստեղծում է այնպիսի պայմաններ (տրամադրություն, դիմային մկանախաղ և այլն), որոնցում արցունքը կարողանում է իրացնել հանձն առած պարտականությունները: Տրամադրությունը, դիմային մկանախաղը, արցունքը և տվյալ իրավիճակի համար մյուս բոլոր անհրաժեշտ դետալներն ուղեղի մեկ ամբողջական ստեղծագործության առանձին մասնիկներն են, որոնք իրենց ինքնուրույն միսիան կարող են իրականացնել միմիայն ներքին փոխշաղկապվածության շնորհիվ: Այսպիսով, դերասանի արտասվելու պատճառած հույզը խելացի հույզ է, քանի որ արդյունք է ոչ թե սրտաճմլիկ ինչ-ինչ տեսարանների, այլ ուղեղի հնարքի և մտքի երևակայության: Ստեղծագործությունը, այսուհանդերձ, մտքի արդյունք է, որի առանձին մասնիկների ինքնուրույնության աստիճանը (ըստ այդմ` ստեղծագործության կայացումը) պայմանավորված է մտքի կազմակերպվածության և վերջինիս գործընթացում գեղարվեստական հնարքի` հեղինակի կողմից կիրառված մեխանիզմերով: Ինչքան «կաղում է» գեղարվեստական հնարքը, այնքան խափանվում է մտքի կազմակերպվածության ընթացքը` ստեղծագործության ամբողջական համակարգը դարձնելով աններդաշնակ ու խրթին: Այս երևույթը, օրինակ, երբեմն նկատելի է դառնում Մանասեի ստեղծագործություններում, որոնցում, չնայած ուրվագծվում են մտքի ուղղությունն ու ընդգրկած տիրույթները, բայց, միևնույն ժամանակ, լեզվական փոխանցումների հաճախակի խցանումներում ծնունդ առնող մոտավորությունը ցրում է հոգևոր ներքին էներգիայի միասնականության տպավորությունը: Նույնը, օրինակ, չի կարելի ասել Հրանտ Ալեքսանյանի պարագայում, որի ստեղծագործության ներքին մակարդակում իրացվում է արտաքին մակարդակի «անկազմակերպվածությունը», քանի որ

Զգուշորեն մտնում են բառերի գաղտուկ կյանքի խորանը. –

սսկված իրերը շարժվում – ցնցվում են,

շուրջուրեք ուժգին օրորվում – ճոճվում է, –

և ես ուշաթափ ընկնում – համրանում եմ

միջբառային քար անդունդի մեջ:

Հ. Ալեքսանյանի պոեզիայում երբեմն չափազանց «մոդեռն» թվացող արտահայտություններն ու բառակապակցությունները, որոնք, թվում է, չեն կարող տեղ գտնել բանաստեղծության մեջ, իրականում արտացոլում են ժամանակի ճշգրիտ կերպարը («Շնչառությունս ճշգրիտ կրկնում է // ներկայի ռիթմը կտործուն»), նրանում նաև` նոր մարդուն` իր նոր հոգեկերտվածքով ու կենսափիլիսոփայությամբ, որ այլևս դուրս է եկել տարածաժամանակային ընկալումներից և պահանջում է իր հետ խոսել նոր իրականության լեզվով, ապագայի ներսից:

Գեղարվեստի պատմության մեջ ժամանակակից յուրաքանչյուր նոր դրսևորում նախապես դիտվել է որպես ապրիորի ընդվզում` օտարված ազգային ավանդույթներից, մարդու և իրականության ռեալ պահանջներից և այլն: Բայց ժամանակի հետ այդ նոր դրսևորումներն արտահայտել են ոչ միայն մարդու իրական պահանջները, նրա ազգային կերպարն ու հոգեբանությունը, այլև յուրովի ապահովել նոր ժամանակների հետ նրա հոգևոր հավասարակշռությունը: Մոդեռնիստական մեծաթիվ ուղղություններ, օրինակ, իրենց էությամբ ու ծրագրային դրույթներով, ոչ մի առնչություն չեն ունեցել այն երկրների ազգային ավանդույթների հետ, որոնցում իրենք ձևավորվել են: Բայց, ժամանակի ընթացքում, դարձել են ոչ միայն տվյալ երկրի, այլև, առհասարակ, համաշխարհային մշակույթի զարգացման այս կամ այն ժամանակահատվածի կարևորագույն օղակներից մեկը: Այսպես, օրինակ ծնունդ առնելով Իտալիայում` ֆուտուրիզմը ոչ մի կապ չի ունեցել իտալական մշակույթի հարուստ ավանդույթների հետ, իսկ կուբիզմը և դադաիզմը` համապատասխանաբար ֆրանսիական և շվեյցարական: Սակայն այդ հանգամանքը չի խանգարել, որպեսզի վերոհիշյալ ուղղությունները յուրօրինակ շրջադարձ կատարեն ինչպես այդ երկրների, այնպես էլ, ի վերջո, արվեստի համընդհանուր զարգացման պատմության մեջ: «Խոսում է նա, ով հալածվում է լռությունից»,- գրում է Հ. Ալեքսանյանը, և թե որ թռիչքադաշտում է վայրէջք կատարելու խոսքը` վճռում է մարդը` պայմանավորված տարածաժամանակային այս կամ այն հարթության մեջ ինքնաճանաչման ձևով ու բովանդակությամբ, քանի որ

Ամենուր օդանավակայան է,

ուզում ես թռչել մի կյանքից մյուսը`

չգրանցելով անունդ իբրև հանցանշան:

Հ. Ալեքսանյանի պոեզիայում նոր ժամանակների տեսիլքն ուրվագծվում է նոր մարդու իրական ներսևեռումների մեջ, որտեղ և, նախկին արժեքների քայքայման արդյունքում, գտնում է բաց տարածություն, որը, սակայն, ի սկզբանե նախատեսված չլինելով նրա համար` ձևախեղվում է, բնականաբար և` այդպիսին դարձնելով իր մեջ ներխուժած այդ տեսիլքը: Բայց, միևնույն ժամանակ, նրանք երկուսն էլ այլընտրանք չունեն և միմյանց հարմարվում են, միաձուլվում` դառնալով մերօրյա մարդու միակ հնարավոր հենքը, գոյության այլընտրանքային ձևն ու փիլիսոփայությունը: Առարկան և գաղափարը (Երկիրն ու Երկինքը), ներթափանցվելով միմյանց մեջ, կորցնում են իրենց նախնական սահմանները, մտնում նոր շարժման մեջ` մեկ համընդհանուր սահմաններում ձևավորում նոր իրավիճակ, որ նոր մարդն է` ճանաչողական նոր համակարգով ու հոգեբանությամբ: Առարկան, որպես այդպիսին, պայմանավորված է մյուս առարկայի և նրա` որպես այդպիսին լինելու հանգամանքի հետ: Առանց մեկի` մյուսը կորցնում է այդպիսին լինելու իր իմաստն ու նշանակությունը, ինչը և արվեստի կարևորագույն առանձնահատկությունն է և գոյության սկզբունքային նախապայմանը: Լինելով ամբողջական համակարգ` ստեղծագործության բոլոր տարրերը փոխներթափանցված են միմյանց մեջ, և երբ նրանցից յուրաքանչյուրը ճշգրտորեն իրականացնում է իրեն վերապահված ֆունկցիան` ստեղծագործության օրգանիզմը ձեռք է բերում ներդաշնակություն, գործում մեկ միասնական պլանում: Իսկ եթե այդ տարրերից որևէ մեկը «կաղում է»` հետևանքները ներազդում են նաև մյուսներին, և օրգանիզմը կորցնում է իր բնականոն վիճակը: Երբ մենք, օրինակ, շարժում ենք մեր մատը` մեր մարմնի մյուս մասերում անբնական ոչինչ չի կատարվում, որովհետև այդ շարժմամբ մարմնի հիշյալ մասն իրականացնում է իր ֆունկցիան` պայմանավորված օրգանիզմի մկանային համակարգի համընդհանուր ներդաշնակությամբ: Իսկ երբ մեր մատը ցավում է` այդ ցավը տարածվում է նաև մեր մարմնի մյուս մասերի վրա, և օրգանիզմը կորցնում է իր բնական վիճակը: Նույն սկզբունքը գործում է նաև հոգևոր հարթության մեջ. երբ մենք ընդգծված որևէ զգացողություն չենք ապրում` մեր միտքն ու հոգին շարունակում են իրենց բնականոն ընթացքը, և մենք իրականությունը տեսնում ենք այնպիսին, ինչպիսին այն կա: Իսկ երբ, ասենք, մենք սիրահարվում ենք` իրականությունը մտահայվում է այլ կերպ. մեր հոգևոր ապարատը փոխում է նրա նկատմամբ իր դիրքը` ստիպելով նրան երևալու իր այն կողմերով, որոնք նախատեսված չեն իր բնական վիճակի համար: Իր նոր վիճակում, այսպիսով, առարկան փոփոխության է ենթարկում նաև մյուսին, և իրենց նոր իրավիճակում նրանք մտնում են նոր հարաբերության մեջ: Արվեստը հենց այս հարաբերությունն է, և նրա սկզբունքը` հարաբերություն հանուն հարաբերության: Իսկ այստեղ արդեն այլ հարթություն է տեղափոխվում այդ հարաբերության բնույթի ու աստիճանի խնդիրը` կապված իրավիճակի` առարկայի ընտրության և իր հոգևոր դիրքով պայմանավորված նրան փոփոխության ենթարկելու հանգամանքների հետ:

Այս առումով ուշագրավ է Վիոլետ Գրիգորյանի ընտրած առարկան` մարմինը, որը Խաչիկի աղջիկը «մթերել է թանկ հյուրի համար».

Այս է մարմինը, որ հանձնված է… սիրուն:

Այս է արյունը, որ թռվռում է ժիր երակներում:

Աչքս լույս, տոն է,

այս գիշեր տոն է, մարմնիս կիրակի,

և իգությունս, որ մթերել եմ թանկ հյուրի համար,

սփռել եմ ահա սիրեկանի դեմ:

Համեցիր, վերցրու, անուշ արա, դե,

նայիր, Խաչիկի աղջիկն է, ջանիկ, քեզ հյուրասիրում:

Աստվածաշնչյան ընկալմամբ` երբ մարմինը տոնում է, հոգին սուգ է ապրում և` ընդհակառակը: Աստվածային արարչագործության պլանում նրանք երկուսն էլ գտնվում են հավասար մակարդակներում, և նրանցից մեկի առավելությունը պայմանավորված է մյուսի թերությամբ, մեկի ազատությունը` մյուսի բացակայությամբ: Միասին` նրանք ունեն ազատության միևնույն սուբյեկտիվ հնարավորությունները, տարբեր են միայն վերջիններս գործի դնելու նրանց եղանակները, որոնք էլ, իրենց հերթին, պայմանավորված են ազատության` որպես երևույթի մտահայեցման նրանց տարբերություններով: Այն տեսակետները, թե հոգին ազատ է և կարող է թռչել, սավառնել, փարվել ում և ինչին ուզում է` զուտ պայմանական հասկացություն է և կարող է սոսկ ընդունելի լինել գեղարվեստի ինչ-ինչ մակարդակներում: Իրականում այդ ամենն անում է երևակայությունը, որը կախում չունի մարմնից և ազատ է բառի բուն իմաստով: Հոգու և մարմնի ազատության չափն ու բնույթը պայմանավորված են պատմահասարակական, հոգևոր-մշակութային, ազգային-ավանդական տարաբնույթ հանգամանքներով և վերջիններիս կողմից նրանց համար ստեղծված օբյեկտիվ և սուբյեկտիվ պայմաններով: Այս պայմաններում էլ մարդը պատկերացում է կազմում ազատության չափի ու բնույթի մասին և, հանդիպելով նրանց «խախտման» այս կամ այն երևույթին, զուտ մարդկային առումով դիտում է այն որպես անբնական իրավիճակ: Այստեղից էլ` էրոտիկ գրականության և, հատկապես, «բաց» տեսարանների վերաբերյալ գրաքննադատության և ընթերցող լայն շրջանների վերջերս ձևավորված տեսակետները, որոնք, մեծ հաշվով, չեն համակարգվում գիտահոգեբանական պլանում և գտնվում են ընկալման արտաքին մակարդակի վրա:

Գրականության մեջ, ինչպես արդեն ասվել է վերևում, կարևորը ոչ թե առարկաներն են, այլ նրանց հարաբերությունները, որոնցում առարկաները սոսկ պայմանական բնույթ են կրում` այդ հարաբերությունների համար դառնալով ընդամենը համապատկեր: Խնդիրը կայանում է նրանում, թե այդ հարաբերություններում ինչպիսի տարածություն են ընդգրկում ընթերցողի ընկալման օբյեկտիվն ու հոգևոր դաշտը, ինչի արդյունքում և նա (ընթերցողը) գնահատական է տալիս գեղարվեստական ստեղծագործությանը: Ինչ վերաբերում է մարմնին և հոգուն, ապա (մեծ հաշվով) մարդը չի կարող տնօրինել նրանց կամքը, որովհետև նրանք իր սեփականությունը չեն և իրեն չեն պատկանում, այլ համապատասխանաբար` երկրին և երկնքին. մեկը գտնվում է ներքևում, մյուսը` վերևում, իսկ մարդը («ես»-ը)` նրանց միջնատարածության մեջ: «Ես»-ը հոգին չէ և ոչ էլ` մարմինը, այլ նրանց միասնական գիտակցումը, որի այս կամ այն աստիճաններում միայն մարդը հարաբերվում է մարմնի և հոգու հետ: Ինչքան սրվում է «ես»-ի գիտակցումը` այնքան ընդլայնվում են մարմնի և հոգու ազատության հնարավորությունները, այստեղից նաև` ինքնատնօրինման նրանց մեթոդներն ու եղանակները:

Վերոհիշյալ նկատառումները` իբրև երևույթի ներքին դրսևորում, որի արտաքին համակարգումները գեղարվեստական պլանում պայմանավորված են հեղինակի հոգեկերտվածքով, առարկայի հարաբերությունը ստեղծագործության կառույցում իրացնելու ճաշակով ու նախատրամադրվածությամբ: Վ. Գրիգորյանի պարագայում մարմինը կարող է լինել միանգամայն ազատ, քանի որ այն «նվեր է», մարդն այն «շահել է վիճակախաղում»` առանց ջանք գործադրելու, թեթև մի շարժումով, որ կարող էր նաև բախտը չբերել և չշահել, հետևաբար և` կարող է վարվել նրա հետ ինչպես ուզում է և անգամ` «ձրի» տալ ուրիշին.

Ի՞նչ անեմ, մամա,

ընդառաջ գնա՞մ սիրո ներթաքույց միակ խոստումին,

հպվե՞մ մատների տաք թմբիկներով,

լեզվի փշփուշով խուտուտե՞մ տամուկ,

շոյեմ-փաղաքշե՞մ ցողունը վերձիգ

և հյուրընկալե՞մ սիրո ճամբարում…

Ձրի եմ առել, ձրի էլ կտամ մարմինն այս նվեր,

որ ինձ փայ հասավ, որ շահեցի հեշտ

այն վերաշխարհիկ վիճակախաղում…

Հպանցիկ ասեմ, որ շատ անպատեհ է այստեղ «մամայի» հետ խորհրդի նստելու հանգամանքը` նախ ոչ թե խորհրդակցության թեմայի անհարիրության պատճառով (սա այլ նյութ է և պահանջում է ուսումնասիրության այլ հարթություն), այլ որ «մամայի» և, մանավանդ, նրա խորհրդի դերի ու անհրաժեշտության հիմքերը պարզապես տեսանելի չեն տեքստի կառուցվածքային որևէ շետում: Ինչևէ… Իսկ ինչ վերաբերում է Վիոլետի ստեղծագործության էրոտիկ տեսարաններին և նրանցով պայմանավորված բառապաշարին` անշուշտ, կարելի է ընկալել և հանդուրժել ցանկացած պատկեր և արտահայտություն, եթե դրանց ետնաբեմում առկա է հոգեբանական համապատասխան իրադրություն, ըստ այդմ և` գործում է արվեստի սկզբունքը, ինչպես, օրինակ, Ե. Չարենցի «Արմիկին», Դ. Վարուժանի «Հեթանոս երգեր» շարքերում, որոնցում սեռական դրսևորումների հիմքում ընկած հոգեկան էներգիան (լիբիդո) պայմանավորված է կյանքի մղումներով (Lebenstrjebe), ուստի և իրացված է գեղագիտական ընկալման համընդհանուր պլանում:

Ազատությունը (թող ծեծված չթվա) պոեզիայի բացարձակ Ոգին է, առանց որի այն կորցնում իր մյուս բոլոր ասպեկտները: «Լավ է պոեզիան զուրկ լինի գաղափարից, քան ազատությունից», – իրավացիորեն նկատում է Ռոբերտ Եսայանը` իր գրեթե բոլոր ստեղծագործություններում ձգտելով դեպի այդ բացարձակ Ոգին, որը մի դեպքում Բառն է, մեկ այլ պարագայում` Լույսը, Անհունը և այլն, որոնց մեջ և բանաստեղծը տեսնում է իր «ինքնահաղթահարման նախապայմանը».

Ես իմ լռության կողմնացույցը կորցնելով հանկարծ

մնում եմ հենված խոլ աղմուկների պատերի վրա.-

Անհունն իր ինքնահաղթահարման նախապայմանն է…

Անհունը սահմաններ չունի, և իր ինքնահաղթահարման հիմքում տեսնելով նրան` բանաստեղծը (ինդիվիդուումը) իրեն նույնպես տեսնում է առանց սահմանների, և դա` ինքնահաղթահարման արդյունքում, որից այն կողմ տեսանելի չէ իր գոյության որևէ կերպը: Ինքնահաղթահարմամբ` մարդը ձգտում է դեպի մի վայր, ուր չկա ժամանակ և տարածություն, հետևաբար և` տեղ հասնելու հեռանկար. հանգամանք, որի գիտակցումով, այնուհանդերձ, նա շարունակում է գնալ` համոզված որ այստեղ ևս չկա ժամանակ և տարածություն, իսկ ինքը կորցրել է «լռության կողմանացույցը» և նրա միակ հենարանը «խոլ աղմուկների պատերն են», այսինքն` համատարած անորոշությունը (աղմուկը անորոշությունն է, որը և պատ (հենարան) ունենալ չի կարող: Այն պարզապես միջոց է` ընդգծելու անորոշությունը` որպես վիճակ): Մարդու լռությունն իր ներքին աշխարհում ձևավորված «ես»-ի գիտակցման հետևանքն է, որի դեպքում խոսելն այլևս անհնարին է, քանի որ խոսքն իր մեջ կրում է ճանաչողական նշանակություն և որոշակիորեն համակարգված եզրահանգում, որոնք և «ես»-ի պարագայում բացակայում են: Կորցնել «Լռության կողմնացույցը»` նշանակում է կորցնել «ես»-ի ներհայեցողական ուղղությունը, ինչի պատճառը համատարած քաոսն է և նրանում` մարդու ապակողմնորոշվածության հանգամանքը: Կորցնելով այդ ուղղությունը («կողմնացույցը»)` «ես»-ի վերագտնման միակ հավանականությունը մարդը տեսնում է Անհունի մեջ, որտեղ և այն չգտնելով (Անհունի մեջ ոչինչ գտնել հնարավոր չէ)` ձեռք է բերում անխուսափելին` իր իսկ ողբերգությունը` համոզվելով, որ «Այս կյանքը դատարկ մի պատվանդան է, // որից ընկել է առնչությու~նը տիեզերական», իսկ միակ ճշմարտությունը` Ոչինչը.

Ահա լռությունը Ամենայն ինչի…

Ճշմարտությունը կողմնորոշվում է`

արթնացնելով պահուստները ահեղ Ոչնչի…

Ոչինչը հենց ինքը կեցությունն է, նրա մետաֆիզիկական ըմբռնումը, որը միջոց չէ մեր իրական կեցության համար, բայց և նրա հիմքն է և մեզ ուղղված` այսպիսին մնալու միակ հիմնավոր առաջարկը: «Դեպի այնտեղ` ամբողջական կեցությունն է մեզ ձգում մեր կարոտաբաղձությունը,- գրում է Մ. Հայդեգերը:- Եվ մեր կեցությունը հենց այդ լարումն է»: Լարումը իրավիճակ է, որտեղ մարդու սևեռման կենտրոնում ոչ թե կեցությունն է (տիեզերքը), այլ իր սեփական «ես»-ը, որի ճանաչողական խորքերում և գտնվում է տիեզերքի բացահայտման գաղտնիքը: «Տիեզերքը// մի անհայտություն է, որ պիտի բացվի // իմ խորքից»,- գրում է Ռ. Եսայանը: Մարդը դեպի այդ խորքը ձգված հավերժական լարումն է, ընթացքն ու շարժումը, և եթե խորքը բացվի, ընթացքը կասեցվելու է, հետևաբար և` այդ խորքը մշտապես մնում է չբացված, այստեղից նաև` տիեզերքը: Կեցությունը մարդու և տիեզերքի միջև ծավալվող տարածությունն է («Իմ և Աստծո միջև արարվու~մ է աշխարհը»), որտեղ և

Բացվում է

Մի դուռ: Մենակությունը

Անդրադաձվո~ւմ է

աշխարհի բոլոր պատերի վրա…

Կեցության մեջ մենակությունն արարում է մի նոր կեցություն, որ առավել տարածական և ընդգրկուն է, քան իրական կեցությունը, որի մասին, սակայն, մեր գիտելիքները բավականաչափ սահմանափակ են: Իր «Կեցություն և ոչինչ» հայտնի աշխատության մեջ Ժան-Պոլ Սարտրը հանգամանորեն անդրադառնում է կեցության ճանաչողական ասպեկտներին` գտնելով, որ այնկողմնային կեցության վերաբերյալ մեր գիտելիքները ոչնչով հիմնավորված չեն և սոսկ հայեցողական բնույթ են կրում: «Այն, ինչ ես գիտեմ, հանդիսանում է գիտություն այստեղի կեցության մասին»,- գրում է նա` միաժամանակ նշելով, որ այդ գիտությունն իր հերթին դատարկ է այն իմաստով, որ չի ուղեկցվում ճանաչողական ակտով: XX դարի գրականությունը կեցության այսկողմնային գիտության մեջ ճանաչողական ակտի որոնումն է, որ, պայմանավորված իրականության տարաբնույթ զարգացումներով, յուրովի արտացոլվում է նաև ժամանակակից պոեզիայում:

Սկսած XIX դարից (ավելի կոնկրետ` Ֆ. Դոստոևսկուց)` տիեզերքի ճանաչողության խնդիրը տեղափոխվում է մարդու մեջ, ուր և սկիզբ է դրվում վերջինիս հոգեբանական քայքայման երկարատև գործընթացը` անկանխատեսելի զարգացում ապրելով Ֆ. Կաֆկայի ստեղծագործություններում, որոնցում արդեն մարդու փոխարեն գործում է նրա բացակա տարածությունը` գեղարվեստի հետագա զարգացումներում դառնալով հիմնական թեմա և գաղափար: Մարդն իր գոյությամբ պարզապես դառնում է աբսուրդ (Ս. Բեկկետ)` դուրս մղված սեփական գիտակցությունից, կեցության իմաստից ու տրամաբանությունից, որից այն կողմ այլևս անդունդն է` ոչինչ չխոստացող իր անորոշությամբ: Գոյության իր միակ հնարավոր հենակետի` ենթագիտակցության մեջ մարդը շարժվում է դեպի մեծ քաոսը` նրանում տեսնելով իր գոյության առավել հավանական «հեռանկարը»: Եվրոպական իրականության ընդհանուր համապատկերի վրա գեղարվեստի այսօրինակ զարգացումները ժամանակի ընթացքում ներազդում են նաև հայ գեղարվեստական մտածողության վրա` առարկայական դրսևորում գտնելով հատկապես անցյալ դարի 60-ական թվականների պոեզիայում: Այն հանգամանքը, որ մարդու «բեկումը» հայ բանաստեղծության մեջ վերագրվում է Պարույր Սևակին` պայմանավորված է նախասևակյան շրջանում այդօրինակ փորձի բացակայությամբ և հանձին Սևակի` իրական մարդուն բանաստեղծության մեջ տեսնելու հոգևոր մթնոլորտի անպատրաստվածությամբ: Այնինչ Պ. Սևակի հերոսը նոր մարդը չէ, այլ նոր ժամանակի մեջ իրացված «անբանաստեղծական» մարդը, որ մինչ այդ պարզապես տեղ չէր գտել հայ պոեզիայում, ուստի և` իր վրա սևեռեց գրական հանրության ուշադրությունը: Սևակի դերակատարությունը հենց այդ իրացված մարդուն վերջնականապես հրաժեշտ տալն էր և նոր բանաստեղծության ծրագրի առաջադրումը: Այդ իսկ առումով Պ. Սևակը հայ պոեզայի պատմության մեջ եղավ այն միակը, որը միաժամանակ և’ վերջի բանաստեղծ էր և’ սկզբի, ինչով էլ պայմանավորված է նրա մեծությունն ու դերակատարությունը հայ բանաստեղծության զարգացման պատմության մեջ: Նոր մարդու կերպարը սկիզբ է դրվում 60-ականների պոեզիայում և (մեկ տասնամյակ շրջանցելով) իր զարգացումն ապրում 80-ականների ստեղծագործություններում` առավել զգայուն իրականության կոնկրետ դրսևորումների և դրանց հետ կապված համընդհանուր զարգացումների նկատմամբ:

Անցյալ դարի 80-ական թվականների բանաստեղծական սերունդը հայտնվեց պատմական ռիթմի փոփոխության մեջ` կապված ոչ միայն սոցիալ-պատմական և հասարակական-քաղաքական իրադարձությունների, այլև մարդու` նրանցով պայմանավորված նոր կենսափիլիսոփայության և բարոյահոգեբանական մթնոլորտի հետ: Այս սերունդն իր անմիջական նախորդների հետ գրեթե չունեցավ հոգևոր առնչություններ. արժեքների որակափոխման նոր ժամանակաշրջանի և վերջինիս կողմից թելադրված մարդու ինքնըմբռնման նոր մեթոդներով այն առավել մոտ գտնվեց 60-ականների

Read More


ՀՐԱՉՅԱ ԲԵԳԼԱՐՅԱՆԸ ԿԴԱՌՆԱՐ 80 ՏԱՐԵԿԱՆ

Կան գրողներ, որոնց ստեղծագործությունները մի ամբողջ ժամանակաշրջան են բնութագրում, մի ամբողջ երկիր: Եթե ուզում ես ճանաչել Արցախն ու արցախցուն, կարդա Հրաչյա Բեգլարյանի ստեղծագործությունները: Նա գրականություն բերեց արցախցու կերպարը՝ իր աղուհացի գինն իմացող, արդարադատ, բարի, պարզ ու շիտակ, շանթ ու որոտ ղարաբաղցուն: Ասում են՝ գրողը երջանիկ է այն ժամանակ, երբ նրա ստեղծագործությունները մտնում են ժողովրդի սիրտն ու հոգին՝ դառնալով հարազատ ժողովրդի սեփականությունը: Հրաչյա Բեգլարյանն, այս իմաստով, իր երջանկությունն զգաց դեռ կենդանության օրոք:

Մայիսի մեկին սիրված բանաստեղծի ծննդյան 80-ամյա հոբելյանի առթիվ նրա գրչընկերները, հարազատներն ու պոեզիայի երկրպագուները հավաքվել էին գրողի շիրմաքարի մոտ՝ իրենց խոնարհումը բերելու պոետի հիշատակին: Ծաղիկներ խոնարհվեցին նրա հուշաքարին, սրտի խոսքեր ասացին Արցախի ԳՄ նախագահ Վարդան Հակոբյանը, ՀՀ ԳՄ անդամ, բանստեղծ,արձակագիր Էդուարդ Սաֆարյանը, Սոկրատ Խանյանը, որոնք տաք հուշեր ունեին գրչընկերոջ հետ կապված:

Պոետի 80-ամյակին նվիրված միջոցառումները շարունակվեցին ծննդավայր Կոլխոզաշենում, որի ամեն մի ծառն ու թուփը, ամեն մի լեռն ու ձորը, բնությունն առհասարակ ու մարդիկ դարձել էին պոետի ներշնչանքի աղբյուրն ու նրա գեղագիտական հայացքների ձեւավորման ակունքը:

Գրողի անունը կրող միջնակարգ դպրոցում տեղի ունեցավ հուշ-ցերեկույթ, որին ներկա էին գրողներ, մտավորականներ Արցախից ու ՀՀ-ից:

Աշակերտներն ասմունքեցին ու երգեցին բանաստեղծի ստեղծագործություններից: Գրողի վաստակն արժեւորող ելույթներով հանդես եկան գրողներ, ուսուցիչներ, բանաստեղծի հարազատները, ովքեր հուշեր պատմեցին Հր. Բեգլարյանի կյանքի ու գործունեության մասին:

«Հրաչյա Բեգլարյանի բառը եւ գործը մեկ միասնություն էր: Նա ապրում էր իր գյուղի ու ժողովդրի հոգսերով եւ յուրաքանչյուր հարց՝ կապված հարազատ գյուղի հետ, գտնվում էր նրա անմիջական ուշադրության կենտրոնում: Յուրաքանչյուր ծառի մասին Հր. Բեգլարյանն ուներ իր պատմությունը, հիշողությունը: Նա իր նկարագրով իսկական տոհմիկ հայ էր, տոհմիկ ղարաբաղցի եւ իր մեջ կրում էր ամեն լավը, ինչ առանձնահատուկ է իր ժողովրդին», – նշեց Վարդան Հակոբյանը:

Բանաստեղծ Սոկրատ Խանյանն ընթերցեց իր գրած բանաստեղծությունը՝ նվիրված Հրաչյա Բեգլարյանի հիշատակին:

Էդուարդ Սաֆարյանը, իր եւ ՀՀ ԳՄ կողմից շնորհավորելով Հր. Բեգլարյանի հարազատներին, համագյուղացիներին՝ բանաստեղծի հոբելյանի կապակցությամբ, նշեց, որ Հր. Բեգլարյանն ինքը ստեղծել է այն արժեքներն ու թանկ հիշողությունները, որոնք միշտ կմնան ժողովրդի հոգում ու սրտում: «Հրաչյա Բեգլարյանը եւ հոտաղ է եղել, եւ իշան, եւ մշակը, եւ տերը, նա հանճար է՝ իր ժողովրդի ծոցից ելած: Հրաչյա Բեգլարյանն իր բանաստեղծական փիլիսոփայությունը բերեց մի այնպիսի պարզության, որ դարձավ բոլորիս սեփականությունը եւ այս հողի վրա ստեղծված արժեքներից կարեւորագույնն ու պահանջվածը: Նրա թումանյանական պարզությունը ոգեշնչում է բոլորիս՝ սկսած գյուղացի բանվորից մինչեւ գրականագետ»,- իր մտորումները կիսեց բանաստեղծ, արձակագիր Էդուարդ Սաֆարյանը:

Բանաստեղծի բանաստեղծ Գագիկ Բեգլարյան որդին հաճելի անակնկալ մատուցեց: Նա կազմել եւ հրատարակել էր Հրաչյա Բեգլարյանի «Արցախ-Նամե»-ի 10-րդ հատորը, որի գինեձոնը կատարվեց բանաստեղծի ծննդավայրում՝ դպրոցի բակի թթենիների ներքո: Իսկ ծոռնուհին՝ փոքրիկ Մարիամը, արտասանեց բանաստեղծ պապիկի ստեղծագործություններից:

Այնուհետեւ գրողները եղան Հր. Բեգլարյանի ձեռքով շենացրած հայրենի տան բակում եւ ինչպես տարիներ առաջ էր՝ նրա թորած թթի օղիով բաժակ բարձրացրին պոետի հոբելյանի առթիվ եւ կրկին հիշեցին լավ ու բարի օրերը, կիսեցին իրենց ջերմ հուշերը, որոնք անսպառ էին…

Գյուղի եկեղեցին, որ խորհրդային տարիներին վեր էր ածվել պահեստի, այսօր Հրաչյա Բեգլարյանի դուստր Ռուզաննայի շնորհիվ կրկին դարձել է սրբավայր, որը գյուղացիների ամենասիրելի վայրերից մեկն է դարձել: Գրական ընտանիքի անդամներն ու գրողի հարազատները եղան նաեւ գյուղի եկեղեցում եւ աղոթք հղեցին առ Աստված:

Մայիսի 2- ին Ստեփանակերտի մշակույթի եւ երիտասարդության պալատում Արցախի ԳՄ նախաձեռնությամբ կայացավ հուշ-երեկո, որին ներկա էին ԼՂՀ Նախագահ Բակո Սահակյանը, ԼՂՀ ԱԺ Նախագահ Աշոտ Ղուլյանը, պաշտոնատար անձինք, մտավորականներ, արվեստասեր հասարակայնությունը:

Հուշ-երեկոն սկսվեց ճանաչված լրագրող Արփեն Մովսեսյանի «Հայից հայ» տեսաֆիլմով, որտեղ ամբողջական կեպարով ներկայացված է Հրաչյա Բեգլարյան մարդը, բանաստեղծը, մտածողը, հայը:

ԼՂՀ Գրողների միության նախագահ Վարդան Հակոբյանը, ով պոետի հետ էր եւ ցավի, եւ բերկրանքի պահերին, իր խոսքում նշեց.«Հրաչյա Բեգլարյանը ներկան եւ անցյալը, եւ ընդհանրապես ամեն ինչ տեսնում էր ապագայի աչքերով: Յուրաքանչյուր բանաստեղծ պետք է բերի իր բառը: Ասում են՝ մեծ բանստեղծներն իրենց բառերով վնասում են իրենց: Այս խոսքը շատ է պատշաճում Հրաչյա Բեգլարյանին: Որովհետեւ նա իր ամեն մի բառով, տողով, երգով իրեն վնասելով օգնեց իր ժողովրդին: Նրա ցանկացած ստեղծագործության մեջ Ղարաբաղն է: Հրաչյան ինքը Ղարաբաղն է»,-ասաց Վ. Հակոբյանը:

Հրաչյա Բեգլարյանի գրեթե բոլոր ստեղծագործություններին գրախոսություններով անդրադարձել է բանաստեղծ, գրականագետ Սոկրատ Խանյանը.«Հրաչյա Բեգլարյանը առեղծված էր, խիզախ ու անվախ» ,-հիշում է նա:

Հուշեր պատմեց նաեւ բանաստեղծ, լրագրող Դավիթ Միքայելյանը, ով ոչ միայն բանաստեղծի հետ շփվել է գործի բերումով, այլ նաեւ նրա օջախի հետ կապված է ազգակցական կապերով: Պոետի հոբելյանին ներկա էր նաեւ «Հայից հայ» տեսաֆիլմի հեղինակ Արփեն Մովսեսյանը, ով իր խոսքում նշեց, որ եթե բանաստեղծը գրած լիներ միայն իր «Ղարաբաղցին» ստեղծագործությունը, ապա նա դարձյալ սիրված կլիներ բոլորի կողմից: «Ուստի պետք է գլուխ խոնարհել նրա արվեստի առաջ եւ այն փոխանցել սերնդեսերունդ»,-նշեց նա:

Միջոցառմանը սրտի խոսք ասացին Հրաչյա Բեգլարյանի Ռուզաննա դուստրը, թոռնուհի Արեւիկն ու ծոռնուհի Մարիամը՝ արտասանելով պոետի ստեղծագործություններից:

Երեկոն համեմվեց նաեւ Ստեփանակերտի պարարվեստի ուսումնարանի սաների պարերով:

Զարինե ՍԱՌԱՋՅԱՆ

Կան գրողներ, որոնց ստեղծագործությունները մի ամբողջ ժամանակաշրջան են բնութագրում, մի ամբողջ երկիր: Եթե ուզում ես ճանաչել Արցախն ու արցախցուն, կարդա Հրաչյա Բեգլարյանի ստեղծագործությունները: Նա գրականություն բերեց արցախցու կերպարը՝ իր աղուհացի գինն իմացող, արդարադատ, բարի, պարզ ու շիտակ, շանթ ու որոտ ղարաբաղցուն: Ասում են՝ գրողը երջանիկ է այն ժամանակ, երբ նրա ստեղծագործությունները մտնում են ժողովրդի սիրտն

Read More


ՍՊԱՍՎԱԾ ՀԱՆԴԻՊՈՒՄ

Երևանի պետական համալսարանի բանասիրական ֆակուլտետի ուսանողության հրավերով օրերս մայր բուհում հյուրընկալվեց բանաստեղծ, հրապարակախոս, բանասիրական գիտությունների դոկտոր, պրոֆեսոր, ԼՂՀ ԳՄ նախագահ Վարդան Հակոբյանը։

Բանախոսները, որոնք բանասիրականի ուսանողներ էին, հանդես եկան Վ. Հակոբյանի կյանքի, գրական գործունեության մասին ելույթներով, անդրադարձան բանաստեղծի սիրո, հայրենասիրության, մայրության, խոհափիլիսոփայական քնարի առանձնահատկություններին։

Լիլիթ Լալայանը փորձեց հենց իր՝ պոետի բառերով լույս սփռել բանաստեղծության հակոբյանական ընկալման վրա. «Կյանքի եւ մահվան սահմանագծում կա մի տիեզերական արարչություն, դա հավերժությունն է։ Եկեք այն կոչենք բանաստեղծություն»։

Սերը Հակոբյանի պոեզիայում սահմաններ չի ճանաչում, այն տիեզերական է, արարող ու ստեղծարար. Ես նորից հիշում եմ քեզ,

ու պահն ունենում է խորհուրդ,

ու օրն ունենում է արեւ…

Ներկաները հիացմունքով լսեցին Մարիամ Եսայանի, Արև Դանիելյանի, Էմմա Մկրտչյանի, Մերի Խաչատրյանի, Լիլիթ Դավոյանի, Լիլյա Ավագյանի, Ելենա Հակոբյանի և մյուսների ասմունքը։

Հանդիպումը խորդանշական էր նաև նրանով, որ այն տեղի ունեցավ Մայիսի 9-ի նախօրեին։ Մայիսը սոսկ ամիս չէ, պայքար է՝ Ավարայրից մինչև Արցախ։

Արցախյան գոյամարտի ծանր օրերին բանաստեղծն իր ժողովրդի հետ էր, ու նրա գրիչը թարգմանում էր զինվորյալ ժողովրդի հոգու թրթիռները…

ԱՐՑԱԽ Երկրիս սահմանները ճշտելու համար՝ որպես չափման միավոր, ընտրում եմ սերը։ Եվ… չկա Արցախից ավելի մեծ մի երկիր, Արցախից ավելի հզոր մի հայրենիք։

«Գրականության մեջ արմատներ ձգած դարավոր կաղնու պես Վարդան Հակոբյանը ծաղկում է ու ծաղկեցնում։ Նրա ուրույն ոճը խոսում է աշխարհընկալման ու աշխարհաճանաչման իր կերպի մասին։ Ինձ համար չկա ավելի բարձր զգացում, քան կապը նրա աշխարհի ու բանաստեղծական ես-ի հետ»,- ասում է ուսանողուհի Ռեգինա Ամատունին։ «Վ. Հակոբյանը լեգենդային անհատականություն է՝ բանաստեղծության իր փիլիսոփայությամբ»,- նշում է Կարո Հայրապետյանը։ Իսկ տողերիս հեղինակն իր սրտի խոսքն այսպես եզրափակեց. «Վ. Հակոբյան կարդալիս՝ ես երազում եմ…»։

Դահլիճը հագեցած էր հակոբյանական պոեզիայով, նրա շունչ ու ոգով։ Ցերեկույթին մասնակցեցին և ելույթ ունեցան ՀՀ ԳՄ նախագահ Էդ. Միլիտոնյանը, գրող, հրապարակախոս Զ. Բալայանը, հայ բանասիրության ֆակուլտետի դեկան, բանասիրական գիտությունների դոկտոր, պրոֆեսոր Ա. Ավագյանը, բանաստեղծի գրչակից ընկերներն ու նրա պոեզիայի երկրպագուները։

Հայ գրականության ամբիոնի վարիչ, բանասիրական գիտությունների դոկտոր, պրոֆեսոր Սամվել Մուրադյանը, բացելով միջոցառումը, նշեց, որ Վ. Հակոբյանն արդի հայ բանաստեղծության հզոր դեմքերից է, նրա խոսքը բազմաբեղուն է, և հպումը ժամանակին՝ խիստ արդիական։ Ահա գրականագետի խոսքը՝ ոչ ամբողջությամբ. «Երևանի պետական համալսարանը մեր ժողովրդի գիտական ու գեղարվեստական մտածողության զարգացման գլխավոր կետրոնն է։ Մենք կարող ենք հպարտանալ գիտական ու բանաստեղծական մտքի հսկաներով՝ Աբեղյանով ու Տերտերյանով, Թամրազյանով ու Ջրբաշյանով, Հ. Շիրազով ու Պ. Սևակով, Ս. Կապուտիկյանով ու Վ. Դավթյանով։ Փաստորեն մենք Վարդան Հակոբյանին հրավիրել ենք նրանց օջախ, որի տերերն ենք հիմա մենք՝ ուսանող թե դասախոս։ Այդ ինքնատիպ բանաստեղծին՝ Վ. Հակոբյանին, ուսանողները պարզապես սիրում են, որովհետև նա իր օրինակով սովորեցրել է, թե զենքն ու գրիչը երբ են միասին գործածվում, երբ՝ անջատ։ Մեր դասական բանստեղծներից ոչ մեկը վերջակետ չի եղել, ընդհակառակը, նրանք բոլորն էլ սկիզբ են ու շարունակություն։ Վարդան Հակոբյանը նույնպես սկիզբ է։ Պատերազմի հաղթական ավարտից անցել է խախուտ զինադադարի քսան տարի։ Նա իր շուրջն է համախմբել օժտված բանաստեղծների մի ամբողջ սերունդ՝ Ռոբերտ Եսայան, Նորեկ Գասպարյան, Հովիկ Մուսայելյան և ուրիշներ, հաղթանակի՛ սերունդ, որին առհասարակ բնորոշ են արդիականության սուր զգացողությունը, պատկերավոր թարմ մտածողությամբ նոր խոսք ասելու բնական ձգտումը և հայրենիքի արժևորման բարձր գիտակցությունը։

Վարդան Հակոբյանն արդի սերնդի առաջատարներից է՝ թե իր գրական վաստակով, թե համաշխարհային պոեզիայի արդի նվաճումներից հետ չմնալու վճռականությամբ։ Նուրբ քնարերգուն աճել ու առնականացել է ժամանակի ու հանգամանքների թելադրանքով և այսօր ապրում է ստեծագործական հասունության արգասաբեր շրջան։ Հատկապես վերջին գրքերը՝ «Երկեր» (հինգ հատով) և «Ջրի հիշողությունը», դրա վկայությունն են։ Գեղարվեստական նոր որակը պայմանավորված է նրանով, որ այս տաղանդավոր բանաստեղծը գեղարվեստական բազմաշերտ պատկերում բնական զգացմունքայինին բարեխառնել է բարձր իմացականությունը, և նրա երկերում գեղարվեստական անսպասելի գյուտերը թրթռում են ոսկեղենիկ հայերենի արդիական շնչառությամբ»։ Ցերեկույթին կենդանի նվագակցությամբ, շարժանկարների ներքո հնչեցին մեր մեծերի՝ Հ. Շիրազի, Ս. Կապուտիկյանի, Ս. Սարինյանի, Բ. Ուլուբաբյանի, Ս. Խանզադյանի, Գ. Գաբրիելյանի, Հր. Բեգլարյանի եւ այլոց կարծիքները Վ. Հակոբյանի պոեզիայի մասին։

Միջոցառումն ամփոփեց բանասիրության ֆակուլտետի դեկան, բանասիրական գիտությունների դոկտոր, պրոֆեսոր Արծրուն Ավագյանը։ Հանդիպումը շարունակվեց մի բաժակ սուրճի շուրջ։ Վ. Հակոբյանը գրքեր ընծայագրեց ներկաներին։ Հակոբյանական պոեզիայի ոգին դեռ երկար կթևածի ներկաների հոգում և բանաստեղծի հետ հանդիպման նոր ճանապարհ կբացի։


ԼՂՀ   գրողների միության կոչը ՌԴ իրավապահ մարմիններին

                     ԼՂՀ  ԳՐՈՂՆԵՐԻ ՄԻՈՒԹՅԱՆ

                            ԿՈՉԸ

                     ՌԴ  ԻՐԱՎԱՊԱՀ  ՄԱՐՄԻՆՆԵՐԻՆ

      ԵՎ ԲԱՐԻ ԿԱՄՔԻ ՏԵՐ ԲՈԼՈՐ ՄԱՐԴԿԱՆՑ

Լեռնային Ղարաբաղի Հանրապետության գրողների միության անդամները խորապես ցնցված են անվանի գործարար ու բարերար Լեւոն Հայրապետյանի կալանավորման կապակցությամբ:

Լեւոն Հայրապետյանը եզակի անձնավորություն է, մաքուր, անբասիր, անարատ կենսագրության տեր, անմնացորդ ձևով նվիրված իր երկրին, իր ժողովրդին: Նա իր ժամանակի հերոսն է` բառի ամենախորը իմաստով: Նա պատկանում է այն մարդկանց թվին, ում մեջ շրջապատին օգնելու,  կարիքավորին ձեռք մեկնելու հատկանիշը  տրված է գենով: Նա հայտնի է իր մեկենասությամբ, հանուն բարի գործի արված պատկառելի ներդրումներով,  հայրենաշեն  բազում ձեռնարկումներով:

Անուրանալի է Լևոն Հայրապետյանի դերն այսօր հայրենի Վանք գյուղի շենացման, Արցախի  հզորացման գործում: Վերջերս էլ նախաձեռնել է Արցախում ռազմական ակադեմիա հիմնադրելու գործը: Ահա այս և նման հայրենանվեր գործերի համար է, որ Ադրբեջանի և հակահայկական ուժերի թիրախն է դարձել մեր մեծ հայրենակից Լևոն Հայրապետյանը:

ԼՂՀ գրողների միությունը, ելնելով այն հանգամանքից, որ շաքարային դիաբետով տառապող Լեւոն Հայրապետյանը լյարդի ծանր վիրահատություն է տարել, եւ կալանքի տակ գտնվելը լրջորեն վտանգում է նրա առողջությունը, խնդրում է  ՌԴ իրավապահ մարմիններին՝ փոխել Հայրապետյանի նկատմամբ կիրառված խափանման միջոցը:

Համոզված ենք, որ անաչառ քննություն կատարելու դեպքում կհաստատվի Լեւոն Հայրապետյանի անմեղությունը:

                             ԼՂՀ  ԳՐՈՂՆԵՐԻ ՄԻՈՒԹՅԱՆ   ՎԱՐՉՈՒԹՅՈՒՆ

                     ԼՂՀ  ԳՐՈՂՆԵՐԻ ՄԻՈՒԹՅԱՆ                              ԿՈՉԸ                      ՌԴ  ԻՐԱՎԱՊԱՀ  ՄԱՐՄԻՆՆԵՐԻՆ       ԵՎ ԲԱՐԻ ԿԱՄՔԻ ՏԵՐ ԲՈԼՈՐ ՄԱՐԴԿԱՆՑ  Լեռնային Ղարաբաղի Հանրապետության գրողների միության անդամները խորապես ցնցված են անվանի գործարար ու բարերար Լեւոն Հայրապետյանի կալանավորման կապակցությամբ: Լեւոն Հայրապետյանը եզակի անձնավորություն է, մաքուր, անբասիր, անարատ կենսագրության տեր,

Read More


ԳԻՏԱԺՈՂՈՎ | ՄԱՐՏԻՐՈՍ ՈԲՆԻ ԱՐՁԱԿԸ

Արցախցի արձակագիր Մարտիրոս Ոբնին /Համլետ Մարտիրոսյան/ ընթերցողը ծանոթ է նրա «Ապրում ենք էլի», «Թողեք ապրեմ», «Ամառ էր, կիրակի», «Հրեշտակին այցելիր գիշերով», «Դժոխքից եկածին հարցեր չեն տալիս», «Համազարկ՝ հրաժեշտից առաջ» պատմվածքներից ու վեպերից: Օրերս ընթերցողի սեղանին դրվեց հեղինակի երկերի առաջին եւ երկրորդ հատորյակները: Նշենք նաեւ, որ տարին հոբելյանական է Մարտիրոս Ոբնի համար. լրացել է գրողի ծննդյան 60-ամյակը, որի առթիվ էլ սեպտեմբերի 27-ին Ստեփանակերտի Գրիգոր Նարեկացի պետհավատարմագրված համալսարանի գիտական նիստերի դահլիճում տեղի ունեցավ գիտաժողով՝ նվիրված հոբելյարի ստեղծագործություններին: Գիտաժողովին ներկա էին համալսարանի պրոֆեսորադասախոսական կազմը, հյուրեր մայրաքաղաքի տարբեր բուհերից, գրողի գրչընկերները, հարազատներն ու նրա ստեղծագործությունների երկրպագուները:

Գիտաժողովը բացեց ԼՂՀ գրողների միության նախագահ, Գրիգոր Նարեկացի պետհամալսարանի ռեկտոր, բանասիրական գիտությունների դոկտոր, պրոֆեսոր Վարդան Հակոբյանը: Համլետ Մարտիրոսյանն ինքնատիպ արձակագիր է: Նա իր գրականությամբ, իր բառով կարողանում է բարձրացնել գեղարվեստական խոսքի դերակատարությունը ժողովրդի մեջ: Դարձդարձիկ այս ժամանակներում, թվում է, գրականությունը երկրորդ պլան է մղվում: Յուրաքանչյուր ճշմարիտ արվեստաբան իր համար ստեղծում է բանտ եւ իր ճշմարտությամբ հաղթահարում այդ բանտը: Այսինքն՝ բառը տանում է ազատության: Համլետ Մարտիրոսյանի արձակը գնում է դեպի այդ ազատությունը, համոզմունք հայտնեց բանախոսը:

«Ըթերցելով Համլետին՝ ես մշտապես տեսնում եմ Աստծո կողմից օժտված գրողի; Նրա տողն ընթերցելիս նրա պատկերի մեջ ոչ մի ճիգ չենք տեսնում, կարծես թե վերարտադրվում է իրականությունն այնպես, ինչպես կա: Համլետ Մարտիրոսյանը մեր գրական ընտանիքում տարբերվում է մի առանձնահատկությամբ. Դա նրա մտքի ինտելեկտուալությունն է: Նրա տողը ինֆորմատիվ է»,-նշեց Վ. Հաբյանը:

Համլետ Մարտիրոսյանի գեղարվեստական արձակի մասին խոսք ասաց Արցախի գրական ընտանիքի նահապետ, արձակագիր, հրապարակախոս Մաքսիմ Հովհաննիսյանը: «Համլետը կարդացած հեղինակ է,-նշեց նա,-համաշխարհային գրականության տողերը վերածնվում են նրա ստեղծագործության մեջ: Եվ սա միայն դրական իմաստով: Կյանքի սյուրռեալիստական ոճն է գերիշխում նրա երկերում: Կյանքի երեւույթներն անցնում են նրա էության միջով, եւ դա ոչ թե խոսք է, այլ՝ ցավի ճիչ, բողոք: Նրան կարդալը ե’ւ հետաքրքիր է, ե’ւ ծանր»:

Զեկուցմամբ հանդես եկավ բանասիրական գիտությունների թեկնածու, գրող Կիմ Գաբրիելյանը: Նրա խոսքով՝ Հ. Մարտիրոսյանի գրական հայեցակարգը հենված է երկու կարեոր հենակետերի վրա՝ գեղագիտություն եւ բեմադրություն: Նա իր պատկերներն ստեղծում է գեղանկարչի վարպետությամբ, ամենանուրբ գույները կարողանում է տեղադրել՝ ասելիքը ընթերցողին հասցնելու համար:

Համլետ Մարտիրոսյանի կերպարակերտման արվեստին անդրադարձավ Գրիգոր Նարեկացի համալսարանի հայոց լեզվի եւ գրականության ամբիոնի դասախոս եւ բանաստեղծուհի Ժաննա Բեգլարյանը: Գրականագետի դիտարկումները «Հրեշտակին այցելիր գիշերով» պատմվածքների ժողովածուի շրջանակներում էր: «Պատմվածքներն աշխարհի զգայական ընկալման դրվագումներ են,-ընդգծեց Ժաննա Բեգլարյանը,-որոնց հիմքում ընկած են կին-տղամարդ հարաբերության բազմածալքերը, որը տիպականացնելով՝ գրողն ակնհայտորեն դրսեւորում է իր աշխարհընկալումն ու կենսափիլիսոփայությունը: Հ. Մարտիրոսյանը երեւույթները դիտում է ներսից, վերհանում դրանց պատճառահետեւանքային կապը, ինչի հետեւանքով նրա պատումները ձեռք են բերում գեղարվեստական համոզչականություն: Պատմվածքները կյանքի երեւույթների պատճենահանումներ չեն, գրողը կյանքի երեւույթները ներկայացնում է հոգեբանական խորքից՝ նոր աստիճանի հասցնելով արդի հայ հոգեբանական արձակի հնարավորությունները»:

«Բառի զգացողությունը եւ գրողի խոսքը» զեկուցմամբ հոբելյարի ստեղծագործություններին անդրադարձավ բանասիրական գիտությունների թեկնածու, բանաստեղծ Հրանտ Ալեքսանյանը. «Հրաշալի արձակ է ստեղծում Համլետ Մարտիրոսյանը: Նա պատմելու բացառիկ շնորհ ունի:Արվեստի տեսանկյունից շատ կարեւոր է ինչպեսը: Համլետ Մարտիրոսյանն այնպես է պատմում, որ ընթերցողն ակամայից կլանվում է ընթերցանությամբ»: Հրանտ Ալեքսանյանը կարեւոր է համարում գրողի ասացման շնորհն ու կարողությունը, որով օժտված է Հ. Մարտիրոսյանը: Նրա խոսքով՝ հեղինակը բառի լավ զգացողություն ունի եւ ուղղակի սիրահարված է իր բառին:

Գրողի գործընկեր, քանդակագործ Յուրի Հովհաննիսյանի խոսքը ընթերցողի խոսք էր. «Ինձ համար հայտնություն էր Մարտիրոս Ոբնի ստեղծագործությունը: Նա գիտի գրելու գաղտնիքը»:

«Արցախյան շարժման արտացոլումը Մարտիրոս Ոբնի ստեղծագործություններում» թեմայով հանդես եկավ Գրիգոր Նարեկացի համալսարանի հայոց լեզվի եւ գրականության ամբիոնի դասախոս Ամալյա Գրիգորյանը: Արցախյան գոյամարտի ականատես ու մասնակից Համլետ Մարտիրոսյանը պատերազմական տարիներին իր ապրածն ու տեսածը արտացոլել է «Դժոխքից եկածին հարցեր չեն տալիս» վեպում եւ «Համազարկ՝ հրաժեշտից առաջ» պատմվածաշարում, որոնց շուրջ էլ մանրամասն խոսեց բանախոսը:

Չկա լեզվի բառապաշարի մի շերտ, որին ձեռք մեկնած չլինի Մարտիրոս Ոբնը,ինչն էլ նրա պատումը դարձնում է հյութեղ, կենդանի եւ կոլորիտային, որով էլ առանձնանում է նրա ստեղծագործությունների գեղարվեստականությունն ու որույն մտածելակերպը:

Այս առումով հետաքրքրական են Արցախյան ժողովրդական բանահյուսության նմուշները նրա ստեղծագործություններում եւ մի առանձնահատուկ համուհոտ են հաղորդում նրա գործերին:

«Արցախյան ժողովրդական բաահյուսությունը գրողի արձակում» զեկուցումով հանդես եկավ Գրիգոր Նարեկացի համալսարանի Հայոց լեզվի եւ գրականության ամբիոնի դասախոս Ռենա Մովսիսյանը:

Հոբելյարին շնորհավորանքի խոսք ասաց բանասիրական գիտությունների թեկնածու, բանաստեղծուհի Զինաիդա Բալայանը եւ իր գրքից նվիրեց Հ. Մարտիրոսյանին:

Գիտաժողովի երկրորդ մասը նվիրվեց Համլետ Մարտիրոսյանի նոր լույս տեսած գրքերի շնորհանդեսին, որի գինեձոնը կատարվեց հանդիսավոր կերպով: Գրողների միության կողմից ԳՄ նախագահ Վարդան Հակոբյանը նվեր եւ ծաղիկներ հանձնեց հոբելյարին:

Բանասիրական գիտությունների դոկտոր, պրոֆեսոր, բանաստեղծ Սոկրատ Խանյանն իր ելույթում արժեւորեց Մարտիրոս Ոբնի արձակը եւ ընդգծեց նրա ստեղծագործությանը նվիրված գիտաժողովի կարեւորությունը: «Արցախում ստեղծվում է լավ գրականություն»,-այսպես ամփոփեց իր խոսքը բանաստեղծը:

Վերջում ծավալվեց անկեղծ ու անմիջական հարցուպատասխան Մարտիրոս Ոբնի եւ ներկաների միջեւ:

Հոբելյարը հուզված էր եւ շնորհակալությամբ լի հնչած ջերմ խոսքերի, գնահատականների համար: «Կարծում եմ, անկեղծ էիք ձեր խոսքերի եւ կարծիքների մեջ,-դիմելով ներկաներին՝ ասաց Հ. Մարտիրոսյանը,-քանի որ, երբ խոսք է գնում արվեստի մասին, մարդկային բոլոր փոխհարաբերությունները պետք է ստորադասվեն արվեստին, որովհետեւ ամենավեհն ու գեղեցիկը արվեստն է»:

Զարինե ՍԱՌԱՋՅԱՆ

Արցախցի արձակագիր Մարտիրոս Ոբնին /Համլետ Մարտիրոսյան/ ընթերցողը ծանոթ է նրա «Ապրում ենք էլի», «Թողեք ապրեմ», «Ամառ էր, կիրակի», «Հրեշտակին այցելիր գիշերով», «Դժոխքից եկածին հարցեր չեն տալիս», «Համազարկ՝ հրաժեշտից առաջ» պատմվածքներից ու վեպերից: Օրերս ընթերցողի սեղանին դրվեց հեղինակի երկերի առաջին եւ երկրորդ հատորյակները: Նշենք նաեւ, որ տարին հոբելյանական է Մարտիրոս Ոբնի համար. լրացել է գրողի ծննդյան

Read More


ՀԱՅ ԴԱՍԱԿԱՆՆԵՐԻ ԿԵՆՍԱՊԱՏՈՒՄՆԵՐԸ՝ ՆՈՐ  ՄԱՏՈՒՑՄԱՄԲ

Հոկտեմբերի 10-ին ԼՂՀ Գրողների միության նախաձեռնությամբ Ստեփանակերտի Գրիգոր Նարեկացի պետհավատարմագրված համալսարանում տեղի ունեցավ Ստեփանակերտի համար 1 դպրոցի հայոց լեզվի եւ գրականության ուսուցչուհի Անուշ Սարումյանի թվով ինը գրքերի շնորհանդեսը («Հայոց լեզու», «Համանունների բառարան»,«Եղիշե Չարենց», «Խաչատուր Աբովյան», «Պարույր Սեւակ», «Ավետիք Իսահակյան», «Վահան Տերյան», «Հովհաննես Թումանյան», «Ակսել Բակունց»): Հրավիրված էին գրականագետ Դավիթ Գասպարյանը, ԼՂՀ ԱԺ պատգամավոր Վարդգես Բաղրյանը, հյուրեր ԼՂՀ ԿԳ նախարարությունից, ուսուցիչներ՝ մայրաքաղաքի տարբեր դպրոցներից, հեղինակի հարազատներն ու ընկերները: Ա. Սարումյանի գրքերը քննարկվել եւ տպագրության են երաշխավորվել ՀՀ Կրթության ազգային ինստիտուտում:

Բացման խոսքում Արցախի ԳՄ նախագահ Վարդան Հակոբյանը նշեց, որ բանասիրությունը սիրում է ամբողջական նվիրում, պետք է գործին մոտենալ հոգու ջերմությամբ: Անուշ Սարումյանը հենց այդպիսի մասնագետ է: Նրա խոսքով՝ Ա. Սարումյանը կարողացել է գիտական մոտեցմամբ համահավաք գործ ստեղծել եւ մի պատուհանի մեջ ցույց տալ տվյալ հեղինակի ամբողջական կերպարը, որը շատ բարդ աշխատանք է: Այս գրքերը կարող են օժանդակ ձեռնարկ լինել ցանկացած ուսումնական հաստատության համար՝ համոզմունք հայտնեց Վ. Հակոբյանը:

ԼՂՀ ԱԺ պատգամավոր Վարդգես Բաղրյանը եւս իր խոսքում բարձր գնահատեց հեղինակի կատարած աշխատանքը եւ վստահություն հայտնեց, որ այդ գրքերը դպրոցներում, իրոք, ծառայելու են իրենց նպատակին:

Գրականագետ Դավիթ Գասպարյանը նշեց, որ քաջ ծանոթ է Ա. Սարումյանի գրքերին, որոնցից յուրաքանչյուրը մի փոքրիկ հանրագիտարան է: Գրականագետի խոսքով՝ գնահատելի է հեղինակի պարկեշտությունը, որ գրել է՝ կազմեց Անուշ Սարումյանը: Պարկեշտությունն այսօր, իսկապես, անհրաժեշտություն է նաեւ գիտության մեջ:

«Ցանկալի է, որ այս գրքերը լինեն յուրաքանչյուր գրականության կաբինետում, որովհետեւ այսպիսի գրքերը փոքրիկ հանրագիտարանների պես գրողի կերպարի մասին ամբողջական տեղեկություններ են տալիս, մշտապես դպրոցին անհրաժեշտ են եւ կուղեկցեն ուսուցչին»,-ասաց Դավիթ Գասպարյանը:

ԼՂՀ ԿԳ նախարարության կրթության պետական տեսչության ավագ տեսուչ Գայանե Գրիգորյանը նշեց, որ անժխտելի է հիշյալ գրքերի դերը դպրոցներում հայ գրականության ուսուցման գործում.«Զարմանալի եռանդ ու աշխատասիրություն է դրսեւորել Ա. Սարումյանը: Եվ ուրախալին այն է, որ դեռ նոր մտահղացումներ ունի»:

«Կարդալով Անուշ Սարումյանի գրքերը եւ մեր գրողների կենսապատումների ամբողջականությունն այդտեղ տեսնելով՝ աշակերտների մեջ եւս ցանկությունը կմեծանա առնչվելու մեր մեծերին: Գրականությունը հրայրքոտ ու հմայքոտ աշխարհ է,-իր խոսքում նշեց գրականագետ, դասախոս Սիրուն Բաղդասարյանը,-եւ ողջունելի է, որ այդ աշխարհը մտնում են երկյուղածորեն, եւ այդ աշխարհի դռները բացում են հմայիչ, հմայքոտ եւ հրայրքոտ մարդիկ, որոնց մեջ հուր կա, որոնք ունեն պրպտումներ, ստեղծագործական ջիղ: Ուրախալի է, որ այսօր մեր դպրոցներում Ա. Սարումյանի նման նվիրյալ ուսուցիչներ են աշխատում»:

Գրականագետ, դասախոս Զինաիդա Բալայանն իր խոսքում նշեց, որ հեղինակն իր փխրուն ուսերին մեծ առաքելություն է վերցրել եւ պատվով է իրականացրել այդ առաքելությունը:

Գրքերի գինեձոնից հետո սրտի խոսք ասաց հեղինակը: Ա. Սարումյանը խոստովանեց, որ այդ գրքերն անքուն գիշերների արդյունքում են ստեղծվել: «Այս գրքերն ստեղծվել են, որպեսզի ոչ մի ուսուցիչ աշակերտի առջեւ չկարմրի: Այստեղ կան բոլոր հարցերի պատասխանները: Դպրոցական դասագրքի կենսագրականը կարդալով՝ մենք չենք կարող տեսնել գրող-զավակին, գրող-ամուսնուն, գրող-մտավորականին, գրող-մարդուն: Այդ բացը լրացնելու են գալիս հիշյալ գրքերը»,-նշեց Ա. Սարումյանը:

Ողջունելի է, միանշանակ, երբ ուսուցիչը դուրս է գալիս ծրագրային ու մեթոդական սահմաններից եւ աշակերտին հավելյալ նյութ է մատուցում:

Իսկապես, Ա. Սարումյանի բոլոր գրքերն էլ յուրահատուկ շտեմարաններ են ոչ միայն աշակերտների, այլ նաեւ ուսուցիչների համար: Բոլոր այդ առանձին գրքերում խտացված են այն հավաքագրված հետաքրքիր նյութերը՝ մեր դասական հեղինակների կյանքի ու գործունեության մասին, որոնց միջոցով ցանկացած հայ գրականության ուսուցիչ դասը կարող է դարձնել հագեցած՝ ապահովելով բազմակողմանի հետաքրքրություն, ինչի կարիքն ունի ժամանակակից աշակերտը:

Զարինե ՍԱՌԱՋՅԱՆ

Հոկտեմբերի 10-ին ԼՂՀ Գրողների միության նախաձեռնությամբ Ստեփանակերտի Գրիգոր Նարեկացի պետհավատարմագրված համալսարանում տեղի ունեցավ Ստեփանակերտի համար 1 դպրոցի հայոց լեզվի եւ գրականության ուսուցչուհի Անուշ Սարումյանի թվով ինը գրքերի շնորհանդեսը («Հայոց լեզու», «Համանունների բառարան»,«Եղիշե Չարենց», «Խաչատուր Աբովյան», «Պարույր Սեւակ», «Ավետիք Իսահակյան», «Վահան Տերյան», «Հովհաննես Թումանյան», «Ակսել Բակունց»): Հրավիրված էին գրականագետ Դավիթ Գասպարյանը, ԼՂՀ ԱԺ պատգամավոր Վարդգես Բաղրյանը,

Read More