Լեռնիկ Հակոբյան / Ճաքած լռություն

* * *

Տարին գնում, տարիքը գալիս,

Այլ երգ է հիմա իմ հոգում հնչում,

Ապագան խայծ է, որ վերք է տալիս,

Ինչ թանկ էր երեկ, սին է ներկայում:

Թեզանիքը թաց, մատներով մրսած

Դաշնակահար երկինքը նոտա է ճանկռում,

Դուրսը քայլերիս կարոտն է ոռնում,

Օտարացել եմ ինձ թանկ քաղաքում:

Վաղը հույզերիս վտառը անշունչ

Ձեր դռան դեմից կավլեք կոպտորեն,

Հեչ մտածե՞լ եք, որ Ձեր փոխարեն

Տառապել եմ ես, երկնել նոր տողեր:

Տարին տալիս, տարիքը առնում,

Մտքի նժարը հար ծուռ է մնում,

Ճաքած լռության ճեղքով թափանցում,

Սին տագնապների մեղուն է խայթում:

* * *

Կարգով, խելոք ապրողներին

Ասում եմ ես-

Հալալ է ձեզ,

Տեղը տեղին

Կյանքը բերում,

Բարիքներ է

Ձեզ պարգևում,

Բոլորը ձեզ

Սիրում,պաշտում,

Բոլորին եք

Սիրտ,կուրծք բացում:

Սրտով, խելքով ապրողներին

Ասում եմ ես

Չվհատվեք,

Ձեզ հետ եմ ես,

Կյանքի խենթն ենք,

Չհանդուրժող, չտրտնջող,

Չխոնարհվող, չսողացող,

Ինքներս մեզնից միայն խռով,

Աշխարհի հետ հպարտ, սիրով:

Կարգով, խելոք ապրողներին

Օրենքի դրախտ

Բաժին ընկնի,

Իսկ ապրողաց

Սրտով, խելքով-

Մի թարմ վարունգ-

Աղ մի պտղունց:

* * *

Մի ոսկե օր էլ մեր կյանքից անցավ,

Անդարձ սահեց-ընկավ գանձանակը մահվան,

Ապրեցի՞նք այն իմաստով, սիրով,

Թե՞ սպանեցինք ձանձրույթով դաժան:

Մի կարմիր կարոտ, մի դալուկ կսկիծ

Տրտում զնգոցով թնդաց մեր հոգում,

Գիշերվան ի կեր-մեր հույզերը վառ-

Մատուցում ենք մենք անհոգությամբ մառ:

Մտքերի գորշ ձյութին սոսնձված,

Սնամեջ եսերը քրքջում են հաղթ,

Մենք աշխարհի մտքից խռոված

Անէության մեջ մարել ենք հոգնած:

Մի ոսկե օր էլ ելնում է ահա

Արշալույսի բորբ հասկերից շիկնած,

Ապրենք այդ օրը իմաստով,սիրով,

Մի կողմ նետելով ձանձրույթը սմքած:

* * *

Արթնացավ կարոտի գայլը կրծքիս տակ,

Մինչև լույս ոռնաց ձայնով տխրամած,

Ճանկերով սուրսայր ավերեց ներսից,

Աշնան դավադիր գիշերում վհատ:

Ո՞ւմ է կարոտել գազանը սրտիս,

Ո՞ւմ է խելագար տենչում խանդավառ,

Մի՞թե չի հաշտվել հեռացողի հետ,

Մի՞թե մեկը կա, որ պիտի դեռ գա:

Անուններ, դեմքեր, հույսեր ու հույզեր,

Անթև հրեշտակ, հաղթած սերովբե,

Անէանում են, վերանում, կորչում,

Ասես ապրել եմ սնամեջ մի կյանք:

Մաղվում է դեմքիս թանձրալորձ մի լույս,

Հանց ցուրտ ճահճում տնկվել եմ, խրվել,

Այնպես եմ ուզում վեր կենալ-գնալ,

Այնպես եմ ուզում մի քիչ էլ մնալ:

* * *

Մենք մոռացել ենք հաղթանակները,

Խեղճության տիղմն է իջել մեր երկրին,

Դալուկ են դարձել հպարտ դեմքերը,

Ձգանին չեն ձգվում էլ մեր մատները:

Նենգ, ագահները դարձան տերերդ,

Վատնեցին բոլոր գանձերդ անգին,

Գողացան վերջին կտորը հացիդ,

Սոված թողնելով մանուկիդ, հարսիդ:

Մեզ անիծել են մեր սերունդները,

Խզվել է կապը մեր նախնիքի հետ,

Լուսանում է ասես խավար գիշերը,

Առնետ տերերդ չքվում են անհետ:

Նոր օր է բացվում,նոր կորով բերում,

Նոր երգ է ծնվում երկրում հնամյա,

Անունդ կրկին փառքով է հնչում-

Հայաստան,երկիր կամքի նորօրյա:

ԿՈՉ ԱԶԳԵՐԻՆ

Մեզ թու՞յլ եք կարծել, ընկա՞ծ եք կարծել,

Մեզ միշտ տեսել եք հլո՞ւ,հնազա՞նդ,

Դուք մոռացե՞լ եք,որ Երկրի վրա

Մեր պատվաստած ճյուղերն են ազգաց:

Աստղերին անուն ենք տվել երկնքում,

Ու դասավորել ըստ կարգի, կազմի,

Հնչյուն-հնչույթին սահման ենք դրել,

Ավյուն ենք տվել, կյանքեր նվիրել:

Եղել ենք պաշտպանը վհատ-նվազի,

Երբ խղճացել ենք-խե՞ղճ եք մեզ կարծել,

Մեր արյան հունտը ուրիշ է եղել,

Մեզ պես ոչ ոք սիրել չգիտե…

Արնաքամ մարմնով մենք չենք նահանջել,

Սգի մեջ ենք եղել-երբեք չենք լացել,

Բյուր հորդաներին, ավազակներին

Կերակրել ենք մարմիններով մեր:

Անապատներում ծաղիկ ենք ցանել,

Հին Եգիպտոսում դեռ բուրում են, կան,

Ասորիքի անմեռ ասքերում

Դեռ մեր սրերի շեղբերն են փայլում:

Նինվեն ջնջվեց, սրբվեց, վերացավ

Մեր նվիրական սիրո պակասից,

Բաբելոնի գանգուր միրուքին

Հայոց այրիձիու փոշին է նստած:

Խոնարհեք Ձեր զենքերը բոլոր,

Մաքրեք Ձեր մատներն արյունոտ,

Ձեզ ընկերության մեծ կոչ ենք հղում,

Չի փրկի անգամ անեծք ու պատգամ:

Դից ես, Հայաստան,ամուր,աննկուն,

Սֆինքսը քո դեմ մանուկ է թլվատ,

Մեր սրտերում ես,ապագայում ես,

Աշխարհի համար-աղոթք փրկության:

* * *

Կորուստներիս երամի հետ հաշտ եմ, խաղաղ,

Կսկիծների, կրքերի մեջ սիրտս է hանդարտ,

Ես կարգված եմ Բարձրյալից սիրո դեսպան,

Ծնված օրից իմ կրծքի տակ հուր կա վառած:

Բոլոր սերերս աստղի պես թռան երկինք,

Ամեն մեկը դրախտն իր ունի պահած,

Գաղտնաբառը իրենց հոգու տվել են ինձ,

Թագուհին են աշխարհների գաղտնակրակ:

Իմ կարոտի թմբուկները թնդում են դեռ,

Սիրո քնքուշ շշուկները եռում են դեռ,

Սրտիս վրա բարձրացել է անմար արև,

Աստղ չդառնա-արև մնա հավերժ, անմար:

* * *

Վահագն, ոգիդ ամենուր է,

Մշտարթուն, կանչող, հմայուն է,

Մեր ամեն բառի, շարժման մեջ է,

Մեր երկրի, հողի, հացի մեջ է:

Արարչի փառքն ես-վեհ Աստված,

Աստվածների Աստվածն ես-հայ Աստված,

Մեզ խաբել են, որ դու մեզ հետ չես,

Իբր ասք ես,սպառվել ես, սպանվել ես:

Չար կախարդը հավերժ քուն է բերել,

Քեզնից սերված ազգը քեզ է լքել,

Սուրբ բագիններդ թողել, վրան թքել,

Իր հողին, իր կյանքին մահ է բերել:

Վահագն հզոր, ամենակարող,

Հրե ծլերի օվկիան դարձրու

Երկիրը հայոց ոտնակոխ, զարկված,

Քեզնից է գալու փրկությունը սպասված:

* * *

Քանի՜ գիշեր կլուսացնենք առանց իրար,

Հուր կարոտի քանի՜ շապիկ դեռ կհագնենք առանց իրար,

Հավերժության անդունդներում մենք կկորչենք անվերջ, անդարձ,

Փուշ հուշերի դաշույններին մեր սրտերը նետած, լքած:

Քանի՜ անգամ մեր շրթերը իրար անուն անհույս կտան,

Քանի՜ աղոթք գոհացումի իրենց ծիրում լուռ կողբան,

Կորոնեն մեր մատները տարածության փրփուրներում

Կենսանորոգ հուր մեղքերի գոհարները անգո, անկայծ:

Արշալույսի հրե շեղբին իմ մարմինը անդարձ կտամ,

Հորիզոնի արնանախշից կզարդարվես երկիր մթնած,

Դու կզգաս սուրբ հոգնություն քո ուսերին հանդարտ իջած,

Եվ Աստծո սուրբ անունը անունիս հետ մեղմիկ կտաս:

«Եղիցի լույս»

Թիվ 01(195) 2020թ.

* * * Տարին գնում, տարիքը գալիս, Այլ երգ է հիմա իմ հոգում հնչում, Ապագան խայծ է, որ վերք է տալիս, Ինչ թանկ էր երեկ, սին է ներկայում: Թեզանիքը թաց, մատներով մրսած Դաշնակահար երկինքը նոտա է ճանկռում, Դուրսը քայլերիս կարոտն է ոռնում, Օտարացել եմ ինձ թանկ քաղաքում: Վաղը հույզերիս վտառը անշունչ Ձեր դռան դեմից կավլեք

Read More


Մալիկ  Թելունց / Արցախ-Ղարաբաղը  երբեք Ադրբեջանի  կազմում  չի  եղել. պատմություն եւ արդիականություն  կամ  այսպես  կոչված  «Մադրիդյան  սկզբունքներ»-ի  մասին (Հատված)

Արցախ-Ղարաբաղը երբեք Ադրբեջանի կազմում չի եղել: Մի կողմ թողնենք պատմական անցյալը, երբ դեռևս մեր թվարկությունից առաջ սկսած Արցախը՝ որի մի մասը հետագայի Ղարաբաղն էր, նաև այսօրվա Արցախ-Ղարաբաղյան անկախ հայկական պետությունը, կազմում էր հայկական պետության տարածքի մի մասը. նշենք միայն մի քանի՝ նոր և նորագույն ժամանակներին վերաբերվող իրողություններ:

Արցախ-Ղարաբաղը երբեք Ադրբեջանի կազմում չի եղել, որովհետև.

1. Նախ Կովկասում և Անդրկովկասում Ադրբեջան պետություն չի եղել. դժվար չէ համոզվել դրանում՝ թերթելով պատմության էջերը: Ադրբեջանի իմ բարեկամները, կոլեգաները կարո՞ղ են, արդյոք մատնանշել որևէ պատմական աղբյուր, որում հիշատակվեր՝ սկսած հնագույն ժամանակներից մինչև 1918 թվականի մայիսի 28-ը՝ երբ Ադրբեջանի Ազգային խորհրդի Հռչակագրով հռչակվեց Ադրբեջան պետության ստեղծումը, այդ անվանմամբ Կովկասում, Անդրկովկասում նման պետության, ժողովրդի, էթնիկական խմբի գոյությունը: Իհարկե, ոչ (ուրախ կլինեմ, եթե սխալվեմ…):

2. Ադրբեջանի խորհրդային հանրապետության Գերագույն խորհուրդը 1991թ. օգոստոսի 30-ին ընդունեց Հռչակագիր՝ 1918-20թթ. գոյություն ունեցած պետական անկախությունը վերականգնելու մասին, իսկ 18.10. 1991թ. ընդունված «Ադրբեջանի հանրապետության պետական անկախության մասին Սահմանադրական ակտ»-ում նշվում է, որ 1920թ. ապրիլի 27-28-ին անկախ Ադրբեջանն օկուպացվել է Խորհրդային Ռուսաստանի կողմից, և Ադրբեջանը՝ այսօրվա, իրեն համարում է ոչ թե խորհրդային Ադրբեջանի, այլ 1918-20թթ. Ադրբեջանի իրավահաջորդը… Կամ՝ 1920թ. ապրիլի 27-28-ը հասկացանք, բայց երբ 18.10.1991թ. ընդունված «Ադրբեջանի հանրապետության պետական անկախության մասին Սահմանադրական ակտ»-ում գրում են, որ նույն ձևով Ադրբեջանն անեքսիայի է ենթարկվել՝ օկուպացվել Ռուսաստանի կողմից 1806-1828 թվականներին՝ դա արդեն իսկական զավեշտ է. սիրելիներս՝ 1806-1828 թվականներին Կովկասում, Անդրկովկասում ի՞նչ Ադրբեջան… Զարմանալի է, որ ռուսներն էլ են լռում՝ չեն ասում գոնե՝ այ ընկերներ, այդ տարածքներից՝ Անդրկովկասից, դեռ դրանից շատ առաջ մեզ օգնության խնդրանքով դիմել են հայերն ու վրացիները՝ տեղի բնիկները. և ոչ թե եկվոր, քոչվոր թուրք-թաթարական ցեղերը՝ հետագայի ցարական աղբյուրներում նշվող կովկասյան թաթարները կամ «ադրբեջանցիները»… Գոնե համեստություն ունենան «եղածով բավարարվեն» և ոչ թե Ղարաբաղ կամ նույնիսկ Զանգեզուր պահանջեն՝ դրանք համարելով իրենցը… Ադրբեջանի հավակնոտության առարկա այդ տարածքները մինչև ռուսական տիրապետության տակ անցնելը՝ 19-րդ դարի առաջին երեսնամյակում, շահական Իրանի՝ Պարսկաստանի տիրապետության տակ են եղել. երևի ադրբեջանցիները նորից են ցանկանում մտնել Իրանի կազմի մեջ… Բայց անցնենք նոր ժամանակներին: Տեսեք, թե ինչ անհեթեթության կարող են հասցնել պատմական ճշմարտության խեղաթյուրումը, ոչ գիտական մոտեցումը… Դա ինքնին «դեռ ոչինչ». սեփական ժողովրդին էլ խաբում են, թե Ղարաբաղը, Նախիջևանը, Զանգեզուրը մերն է՝ ձեր երեխաներին ուղարկեք պատերազմ, թող գնան կոտորվեն՝ հանուն մեր հայրենիքի, հողերի ազատագրման. իսկ իրենք էլ իրենց «տաքուկ-տաքուկ» կաբինետներում, տներում նստած միլիոններ, միլիարդներ են աշխատում…

Ինչպես հայտնի է, Ղարաբաղը, կամ Լեռնային Ղարաբաղը, Խորհրդային Ադրբեջանի կազմի մեջ է մտցվել կամ «թողնվել» նրա կազմում, Ռուսաստանի կոմկուսի կովկասյան բյուրոյի 1921թ. հուլիսի 5-ի որոշմամբ՝ նրան «լայն ինքնավարություն շնորհելով»՝ Շուշի վարչական կենտրոնով, իսկ Ադրբեջանի ԿԳԿ-ի 1923թ. հուլիսի 7-ի դեկրետով կազմավորվել է ԼՂԻՄ-ը՝ Ստեփանակերտ (այն ժամանակ՝ «Խանքենդի»՝ բառացի «Խանական գյուղ») կենտրոնով: Այսինքն՝ դժվար չէ նկատել, որ Ղարաբաղը 1918-20թթ. Ադրբեջանի կազմում չի եղել…

Մեկ այլ հանգամանք. ԼՂՀ անկախությունը հռչակվել է ԽՍՀՄ օրենսդրությանը համապատասխան՝ «ԽՍՀՄ-ից միութենական հանրապետության դուրս գալու հետ կապված հարցերի լուծման կարգի մասին» ԽՍՀՄ 3 ապրիլի 1990թ. օրենքի 3-րդ հոդվածը միութենական հանրապետության կազմում գտնվող ինքնավար միավորմանը՝ հանրապետություն, մարզ, օկրուգ, իրավունք էր վերապահում ինքնուրույն որոշելու իր ճակատագիրը՝ իր պետաիրավական ստատուսը (տե՛ս ԽՍՀՄ ժողովրդական դեպուտատների համագումարի և ԽՍՀՄ Գերագույն խորհրդի տեղեկագիրը՝ 11 ապրիլի 1990թ., N 15, էջ 11): Այսինքն սկզբունքորեն ԼՂԻՄ-ը իրավունք ուներ իրեն անկախ հռչակելու, թեկուզ և այն հիմքով, որ Ադրբեջանի ԳԽ-ը 30.08.1991թ. հռչակել էր իր՝ Ադրբեջանական ԽՍՀ-ի, անկախությունը՝ ԽՍՀՄ-ից դուրս գալը («Ադրբեջանական հանրապետության Գերագույն խորհրդի հռչակագիրը Ադրբեջանական հանրապետության պետական անկախության վերականգնման մասին»): Ադրբեջանի «անկախացումից» հետո միայն՝ 2.09.1991թ., ԼՂԻՄ-ի և Շահումյանի ժող. պատգամավորների խորհուրդները միացյալ նիստում հռչակել են Լեռնային Ղարաբաղի հանրապետությունը՝ նախկին ինքնավար մարզի և գերազանցապես հայաբնակ Շահումյանի շրջանի տարածքում՝ այն վերահաստատելով նաև 1991թ. դեկտեմբերի 10-ի հանրաքվեով և հետագա իրավաքաղաքական ակտերով՝ Պետական անկախության մասին 6 հունվարի 1992թ. հռչակագիրը ևն: Այդ՝ այս վերջին ակտի ժամանակ ԽՍՀՄ-ն արդեն չկար՝ 1991թ. դեկտեմբերի 8-ի Բելովեժյան համաձայնագրով (Ռուսաստան, Ուկրաինա, Բելառուսիա) հայտարարվել էր ԽՍՀՄ լուծարումը: Այս պայմաններում ի՞նչ փոխզիջման մասին է խոսքը, կամ ի՞նչ կապ ունեն այստեղ «Մադրիդյան սկզբունքները», կամ ի՞նչ է ուզում «Մինսկի խումբը», Աստված գիտե… Կամ խեղճ ու կրակ հայ և ադրբեջանցի ժողովուրդները, որոնց «համաձայնությունն» է խնդրում պ-ն Փաշինյանը, ի՞նչ անեն այստեղ, չէ, որ խնդիրն ավելի քան պարզ է…

Լեռնային Ղարաբաղը, կամ Արցախի հանրապետությունն այդ ժամանակից սկսած մինչև այսօր՝ թե՛ փաստորեն և թե՛ իրավաբանորեն անկախ պետություն է՝ պետաիրավական բոլոր հայտնի ինստիտուտներով. նա կարո՛ղ է որոշել՝ շարունակել, իր գոյությունը որպես այդպիսին, թե միանալ օր.՝ ՀՀ-ին, Ադրբեջանին, Ռուսաստանին, թե՞ Իրանին… Դա կարող է տեղի ունենալ նրա պետական իշխանության բարձրագույն մարմնի որոշմամբ՝ նրա՝ երկրի բնակչության հանրաքվեով՝ այսինքն նրա ժողովրդի կամքով միայն: Իսկ ընդհանրապես Արցախի անկախությունը չպետք է վիճարկվի, «ինչ-որ մեկի հետ» բանակցային գործընթացի առարկա դառնա. Ճանաչելը կամ չճանաչելն այլ հարց է:

Արցախ-Ղարաբաղի անկախ գոյությունը համապատասխանում է նաև միջազգային իրավունքին, ընդսմին տերիտորիալ անձեռնմխելիության սկզբունքն այստեղ անկախության խոչընդոտ չէ, ավելին, եթե տերիտորիալ անձեռնմխելիության քողով սքողված որևէ պետություն խոչընդոտում է տվյալ ազգի, ժողովրդի կամ նրա մի մասի ինքնորոշման բնապատմական և միջազգային իրավունքի իրականացմանը, ապա դա ակնհայտ անիրավաչափ է, իսկ որոշ դեպքերում նաև հանցագործություն (Ավելի մանրամասն տե՛ս, օր.՝ Телунц М.М., Письмо президенту Республики Азербайджан господину Алиеву И.А., Изд. ,Эдит Принтե, Ереван, 2014, Телунц М.М., Россия и освободительное движение Сюника и Арцаха в первом тридцатилетии XVIII века. Некоторые вопросы самоопределения НКР, Изд. ,Эдит Принтե, Ереван, 2014 և ուրիշ.):

Իհարկե, ոչ հայ ժողովուրդը, բնականաբար նաև նրա անբաժանելի մասը կազմող Արցախ-Ղարաբաղի հայությունը, ինչպես նաև Ադրբեջանի ժողովուրդն արյուն, պատերազմ չեն ուզում. բայց և Արցախ-Ղարաբաղը զիջելու բան չունի… «Փոխզիջում» բառը պետք է վերացվի շրջանառությունից… Իսկ Արցախ-Ղարաբաղյան խնդրում Ադրբեջանի ղեկավարության դիրքորոշումը թեպետ պատմական ճշմարտության, միջազգային իրավունքի, ինքնորոշման իրավունքի տեսակետից ակնհայտ սխալ է, հակաիրավական, սակայն հստակ է. «Ղարաբաղը և ազատագրված (ըստ նրա՝ օկուպացված) տարածքները մեզ են պատկանել և պատկանում. դրանք պետք է վերադարձվեն». այս պայմաններում մենք էլ ասում ենք՝ եկեք փոխզիջման գնանք. այսինքն ոչ ադեկվատ, ոչ ճիշտ դիրքորոշում ենք ընտրում՝ «ջուր լցնում Ադրբեջանի ջրաղացին…». արդյունքը՝ այս վիճակը՝ մշտական-պատերազմական, ամենօրյա զոհեր ևն… Իհարկե, ցանկանում ենք հարցը խաղաղ լուծվի, բայց դա չի նշանակում, թե պետք է Ստեփանակերտը կամ Մեղրին փոխանակենք Ֆիզուլիի հետ… Տեսեք, թե «հանգիստ ու խաղաղ» ինչ բերրի՝ կենսական տարածքներ ենք զիջել. հիմա ոչ թե զիջելու պարտականություն, այլ պահանջելու իրավունք ունենք… Եթե Ադրբեջանը «տերիտորիալ պահանջներ» ունի Արցախի Հանրապետության նկատմամբ, ապա նախ պետք է ճանաչի նրա՝ Արցախ-Ղարաբաղի անկախությունը և դրանից հետո միայն դրանք՝ այդ «տերիտորիալ պահանջները» ներկայացնի…

Նախիջևանն օր.՝ հայկական բնապատմական վաղնջական տարածք է. բայց այնտեղ այսօր գերակշռում են ադրբեջանցիները, նրանք էլ ինքնորոշման իրավունք ունեն (թեպետ տարօրինակ է՝ ադրբեջանցիների ինքնավարությունը Ադրբեջանի կազմում…). ի՞նչ կարող ենք անել, մենք հո պատերազմ չենք սկսելու Նախիջևանի դեմ… Եվ եթե Արցախի ժողովուրդը ցանկանում է, որպես հանրապետություն մտնել Ադրբեջանի կազմ կամ միանա նրա հետ, իսկ Նախիջևանի ժողովուրդն այդ կարգավիճակով ՀՀ կազմի մեջ, ապա դա նրանց իրավունքն է, և ոչ թե պ-ն Իլհամ Ալիևի, պ-ն Բակո Սահակյանի կամ պ-ն Նիկոլ Փաշինյանի… Ժողովուրդներին միմյանց դեմ արհեստականորեն լարելու, արյունահեղության կարիքը չկա. պարզապես պետք է ճշմարտությունը ներկայացնել: Պ-ն Ալիևն ու մյուսները շատ են ուզում պատերազմ, թող իրենք զենք վերցնեն և գնան կռվեն, ոչ թե ուրիշներին, նրանց երեխաներին ուղարկեն կոտորվելու՝ թնդանոթի միս դարձնեն իրենց սքողված՝ կեղծ հայրենասիրության և այլ նեղ շահերի համար… Համոզված եմ, որ ժողովուրդներն ավելի ճիշտ, ընդսմին խաղաղ, կլուծեն հարցերը, քան նրանց ղեկավարները, միայն չպետք է խոչընդոտել ժողովուրդների, տվյալ դեպքում երկու՝ հայ և ադրբեջանցի ժողովուրդների շփումներին… Խաղաղությունը թանկ է ամեն ինչից:

* * *

Այժմ վերստին Արցախ-Ղարաբաղյան «հարցի լուծման» Մադրիդյան տարբերակի կամ սկզբունքների մասին: 2007թ. նոյեմբերին «լույս աշխարհ եկած»` 2009թ. հուլիսին «նորացված» և մինչև այժմ շրջանառվող Մադրիդյան տարբերակի էությունը հետևյալն է.

1. Լեռնային Ղարաբաղի շուրջը գտնվող տարածքների (ըստ Ադրբեջանի «օկուպացված»-իրականում` ազատագրված) վերադարձ Ադրբեջանի հսկողության կամ վերահսկողության տակ: Խոսքն այն «7» շրջանների մասին է, որոնք ըստ վարչապետ Փաշինյանի վերջերս Կապանում (հունվար 2020թ.) արած հայտարարության համաձայն՝ նախորդ իշխանություններն ինչ-որ փաստաթղթով (վարչապետն այդ փաստաթղթից մեջբերումներ էր անում, առանց ասելու, թե դա կոնկրետ ի՞նչ փաստաթուղթ է և ո՞վ է այն ստորագրել…) համաձայնվել են տալ՝ «վերադարձնել» Ադրբեջանին…

2. Տարածքները «վերադարձնելուց» հետո ԼՂ-ին, նրա անվտանգությունն ու ինքնակառավարումն ապահովող ստատուս է տրամադրում… Թե չորս կողմից Ադրբեջանով շրջապատված այդ կղզու կամ կղզյակի ինչին է պետք «ժամանակավոր ստատուսը», որն, ի դեպ, հայտնի էլ չէ, թե ի՞նչ ստատուս է, Աստված գիտի…

3. «Միջանցքի» բացում ՀՀ-ի և ԼՂ-ի միջև… Այդքան ազատագրված տարածքները լիակատար երաշխիք չեն. այդ «կորիդորը» ի՞նչ երաշխիք պետք է լինի…Դոմինո են խաղում, ինչ են անում… Ապուշի տեղ են դրել մեզ…

4. Ապագայում ԼՂ-ի վերջնական իրավական վիճակի որոշում «ազատ կամահայտնության» հիման վրա… Թե այդքանից հետո ԼՂ-ում ով է լինելու՝ մնալու, որ իր ազատ կամքն արտահայտի, Աստծուն է հայտնի միայն…

5. Փախստականների վերադարձ նախկին բնակության վայրեր. այսինքն՝ փաստորեն հայկական տարածքները զավթած «ադրբեջանցիների» վերադարձ… (երեք ամիս հետո հայ չի մնա «նախկին» ԼՂՀ-ում… լավագույն դեպքում կմնա «էքստրեմիստ հայերի» փոքրամասնությունը…Լավ, ասենք թե օտարները չեն հասկանում դա կամ նրանց համար մեկ է. ի՞նչ է մենք է՞լ չենք հասկանում…)

6. ԼՂ-ին անվտանգության միջազգային երաշխիքների տրամադրում: Թե այսքանից հետո ԼՂ-ի ինչին են պետք այդ երաշխիքները՝ չեմ հասկանում… Դժվար չէ նկատել, որ այս վիճակում՝ Մադրիդյան տարբերակի իրացման դեպքում, առ ոչինչ են համարվում. ա) Արցախ-Ղարաբաղյան ազատագրական պայքարի արդյունքները, բ) միջազգայնորեն ճանաչված ինքնորոշման իրավունքը՝ որի հիման վրա էլ Արցախ-Ղարաբաղը անկախ է հռչակվել և բնականաբար ժողովրդական հանրաքվեի արդյունքները. գ) Արցախը փաստորեն ավելի վատ վիճակի մեջ է դրվում, քան այն կար խորհրդային Ադրբեջանի կազմում… Եվ պատահական չէ, որ Իլհամ Ալիևիչը այդ՝ «Մադրիդյան» տարբերակին հավանություն է տվել՝ որոշ «խունջիկ-մունջիկներով»՝ 2010թ. հունիսի իր հայտարարության մեջ նշելով. «Ադրբեջանը սկզբունքորեն համաձայն է նորացված Մադրիդյան սկզբունքների հետ: Ճիշտ է, այդ առաջարկություններում (նորացված Մադրիդյան սկզբունքներում). կան որոշակի մեզ չբավարարող պայմաններ, սակայն դրանք ավելի շատ տեխնիկական և խմբագրական բնույթ են կրումե (Տե՛ս համացանցը):

Արցախ-Ղարաբաղը երբեք Ադրբեջանի կազմում չի եղել: Մի կողմ թողնենք պատմական անցյալը, երբ դեռևս մեր թվարկությունից առաջ սկսած Արցախը՝ որի մի մասը հետագայի Ղարաբաղն էր, նաև այսօրվա Արցախ-Ղարաբաղյան անկախ հայկական պետությունը, կազմում էր հայկական պետության տարածքի մի մասը. նշենք միայն մի քանի՝ նոր և նորագույն ժամանակներին վերաբերվող իրողություններ: Արցախ-Ղարաբաղը երբեք Ադրբեջանի կազմում չի եղել, որովհետև. 1.

Read More


Հայասեր Հովսեփյան  /  Արցախաչյա իմ սեր

Ինչ-որ ժամանակ`

հողը կիսվեց,

ափերը հեռացան իրարից,

բայց արանքում ծով գոյացավ:

Ինչ-որ ժամանակ

մարդը մոլորվեց,

հեռացավ Աստծուց,

բայց մնաց հավատը

որպես կամուրջ…

Շատ սովորական մի օր

մենք բաժանվեցինք,

հեռացանք իրարից,

և անտեր մնաց

սերը`

տարածության մեջ

իմ ու քո:

***

Կարմիր, կարմիր

Վարդ ես` կոկոն,

Արի, արի

Այս երեկո:

Մութ աչքերիս

Բեր լույս ու կյանք,

Բեկված սրտիս

Հույս ու բերկրանք:

Ես քեզ գտա.

Այս խենթ դարում

Սիրտս մտար

Որպես գարուն:

Վարդ իմ, կարմիր,

Նուրբ փշերով,

Արի, արի,

Այս գիշերով:

***

Հեռուն ցավ է ծնում սրտիս մեջ,

թեպետ` մեր միջև

տարածություն չկա,

մենք մոտ ենք իրար այնպես,

ինչպես

լույսն ու խավարը,

և օտար ենք իրար,

ինչպես, դարձյալ,

խավարն ու լույսը…

Բայց ես սիրում եմ կյանքն

առավել ուժգին,

քան կարող եմ,

որովհետև կյանքի մեջ կաս Դու,

Դու`

արցախաչյա իմ սեր…

***

Իմ սերը մի վարդ է` գեղեցիկ փշերով,

որ հազար տեղից խոցեց շնչառությունս,

երբ փորձեցի նրա բույրն առնել:

Բարև, Էքզյուպերի: Դու ճիշտ էիր:

Ես մի անգամ էլ նայեցի մյուս վարդերին

և հասկացա, որ

իմ ընտրած վարդն աշխարհում,

իսկապես միակն է…

Միակն է…

իր դաժան գեղեցկությամբ

ու գեղեցիկ դաժանությամբ…

***

Lուսամուտից

խուժանաբար

ներս խուժած

վաղորդյան

մի շող

հպվեց

քո մերկ ուսին,

և երազի մեջ

խանդից

ես

կաթվածահար

եղա:

***

Մենք սիրեցինք իրար,

որովհետև

ձմեռ էր,

ցուրտ,

և սառցակալած սրտերը մեր,

և սրթսրթացող մարմինները

մեր`

ջերմության կարոտ…

Իսկ աշխարհում,

ուր արևն անգամ ցրտից

դողում էր անզոր,

սերն ամենաթեժ կրակն էր

այդ օրերին…

«Եղիցի լույս»

Թիվ 01 (195) 2020

Ինչ-որ ժամանակ` հողը կիսվեց, ափերը հեռացան իրարից, բայց արանքում ծով գոյացավ: Ինչ-որ ժամանակ մարդը մոլորվեց, հեռացավ Աստծուց, բայց մնաց հավատը որպես կամուրջ… Շատ սովորական մի օր մենք բաժանվեցինք, հեռացանք իրարից, և անտեր մնաց սերը` տարածության մեջ իմ ու քո: *** Կարմիր, կարմիր Վարդ ես` կոկոն, Արի, արի Այս երեկո: Մութ աչքերիս Բեր լույս ու կյանք,

Read More


Նվարդ Ալեքսանյան / Աղոթքից մինչև մարգարեություն

«Ես հենց այն եմ, ինչն ինձ չհաջողվեց իրագործել: Ապրածս կյանքերից ավելի ճշմարիտը, որը կրում եմ պոչերից կապած օձերի կծիկի նման, չապրածս կյանքն է: Մի մարդ եմ, որ այս հողի վրա ապրեց անչափ և նույնքան էլ չապրեց»:

Այսպես է սկսվում ռումինահայ գրող Վարուժան Ոսկանյանի «Շշուկների մատյան» վեպը,ասել թե՝ հենց առաջին տողերից հեղինակը իրեն ծանր առաջադրանք է տալիս` հավերժությանն առնչվող: Բնականաբար, դժվար է գտնել բոլորին ընդունելի հստակ ու սպառիչ պատասխան, միաժամանակ այն ունի այնքան լուծումներ՝ ծնված յուրաքանչյուրի տառապանքի ու բերկրանքի միահյուսումից։

«Շշուկների մատյանը» հեղինակի գտած պատասխանն է, որը փնտրել է իր գերդաստանի արմատներին ապավինելով, և գրքի իրական հերոսների կյանքի պատմություններով իր ժողովրդի անցած դժվարին ճամանապարհի մի ողբերգական ժանակահատվածի՝ ահասարսուռ 1915-ի նկարագիրն է աշխարհին ներկայացրել։

«Այս պատմությունը, որն անվանում ենք Շշուկների մատյան, իմ պատմությունը չէ: Այն սկսվել է մանկությանս օրերից շատ առաջ, երբ շշուկով էին խոսում: Սկսվել է նույնիսկ մատյան դառնալուց շատ առաջ: Եվ մանկությունս Ֆոկշանում չէ, որ սկսվել է, այլ Սվազում, Դիարբեքիում, Բիթլիսում, Ադանայում ու Կիլիկիայի շրջանում, Վանում, Տրապիզոնում, արևելյան Անատոլիայի այն բոլոր վիլայեթներում, որտեղ ծնվեցին մանկությանս տարիների հայերը և ովքեր համարվում են այս գրքի հերոսները: Նույնիսկ դեռ էլ ավելի առաջ, առասպելների և ահերի հետ միասին, որոնք մանկությանս տարիների ծերունիները լսել և զգացել էին իրենց մանկության ժամանակ»,- կարդում ենք գրքում:

Ուրեմն, իր տողը մինչև իրեն հասնելը երկար ու տառապալից ճամփա է անցել, և ինքն էլ, մինչև իր ծնունդը, կոչվել է նախնիների անուններով,այլապես անհնար կլիներ իր կյանքին խառնել նրանց հայացքը, նրանց շարունակել ոչ միայն կենսաբանորեն, այլև ոգեղենությամբ: Անհնար կլիներ հայրենիքից հեռու մի երկրում` Ռումինիայի մի մասնիկ Ֆոկշանի հայկականությամբ լեցուն գունեղ համայնապատկերը վերականգնել, որը դեպի իրեն եկողին բացում է հայի` ազգային ավանդույթներից մինչև ազգային երազանքն ընկած, տիեզերքն ամփոփող հոգին…

Եվրոպացի գրողի գրչի արգասիք է անչափ հայեցի այս գիրքը, ինքնաբուխ, հնարանքից զուրկ ու միաժամանակ ոգեղեն հնարանքով լեցուն, որն իրական պատկեր ունի, ինչպես օրը՝ իր խավարչտին և լուսե երեսներով։ Գրքի հենց առաջին էջերից դադարում ես ընթերցող լինելուց, դառնում՝ շշուկների մատյանի հերոսներից, քո իսկ պատմությամբ մերվելով նրան, նոր պատմությունների համար տեղ հարթելով։

Անշուշտ, օտար ընթերցողի համար գիրքն ունի իր անհայտները, և Վարուժան Ոսկանյանի այս վեպը նրան ուղղորդում է մեր ժողովրդի պատմության աղետալի դրվագներին տեղեկանալուն, քանզի միայն պատմության իմացությամբ կարելի է հասու լինել վեպում տեղ գտած իրադարձություններին: Մեծ եղեռնից և դրան հաջորդած գուլագներից մազապուրծ հայի բեկորներին պատած ահասարսուռին, որը հաղթահարելն անհնար է թվում, բայց ապրելու այլ պայման չկա, քանզի ժամանակի հարվածները շարունակում են մնալ անողոք։

Խոր հույզերը շատ հաճախ մնում են հոգու խորանում, մարդը երկյուղում է դրանք երևացնել, թե՝ լռության խախտումն ինքնության կորուստ կդառնա, և ինքը կկորցնի աշխարհին հաղորդակցվելու նվիրական հայացքը, որն իրեն առաջնորդում է ողջ կյանքում։ Ու թեև վեպում հերոսները ներկայանում են մինչ այդ արտաքին աշխարհից պահված գաղտնիքներով, և հեղինակը հետ է քաշել լռության քողը, շշուկով ասվածի ծանրությունը մեկնել, միաժամանակ շեշտենք, որ գրքի գեղարվեստական արժանիքներից մեկն էլ հենց հերոսների մենությանն ու լռությանը չխառնվելն է: Մեծ գեղագետի հմտությամբ հեղինակը նրանց թողել է իրենց աշխարհում, իր վեպով այդ աշխարհում հիշողության դուռ չի փակել, և նրանք, կյանքի զրկանքներն ու զարհուրանքը ցմրուր ապրած այս մարդիկ, իրենց այլ կյանքերը կապրեն պատմության զանազան շարադրանքներում և այլոց շշուկների մատյանում։

Հեղինակը իր մանկության քաղաքի մի մասնիկն է, ականատեսն ու վկան շատ բաների, բայցև նրա առաքելությունը շշուկների մատյանի ստեղծման գործում հոգեբանորեն բազմաշերտ է: Իբրև Մեծ եղեռնի սարսափներն ապրած մարդկանց ժառանգ` իր նախնիների հիշողության կրողն է, ասել է թե` անցյալի ծանրությունն ուսած՝ ժառանգորդի լուռ երդմանը հավատարիմ, այդ ամենն աշխարհին պատմելու ելք փնտրեր: Այս անգամ էլ Վարուժան Ոսկանյանը առաջնորդվել է արյան կանչով,որն անվերջ հիշեցնում է. դժվարին պահերին պահապան հրեշտակդ հենց ինքդ ես: Արդյունքում ամբողջացել է այսօր հեղինակին հռչակ բերած «Շշուկների մատյանը»: Աշխարհի մի շարք լեզուներով ներկայացել է վեպը, և դեռ բորբոք է հետաքրքրությունը մեր հայրենակցի գրքի նկատմամբ:

Վարուժան Ոսկանյանի «Շշուկների մատյան» վեպում ուշագրավ են մտքի խտացումները, որոնք առավել շարժուն են դարձնում տողերը, գամում հայացքդ իրենց վրա և ստիպում վերընթերցել՝ արդեն ուրիշ հայացքով, ընկալումով, քանզի հեղինակի յուրատիպ սահմանումները նաև մեր հույզերի պոռթկումներն են: Գերդաստանի պատմությունը՝ իր ցեղի պատմության պես դաժան ընթացք ունի, սակայն եղեռնի ու դրան հաջորդած փորձություններին ջգրու` գալիքն արմատ ու սաղարթ ունի։ Հիշենք 1915թ. ցեղասպանությունից փրկված արձակագրի Սեդրակ պապի զրույցը սեփական արյան հետ…

«Արյունը միսեն ավելի անհնազանդ է: Անոր համար կըսվի արյունին ձայնը կամ արյունին անեծքը: Երբ արյունդ կհոգնի, գավազան մը կառնես: Ըսել կուզե արյունը ներսդ գավազանի մը պես է: Ամեն մարդ իր արյունին վրա կհենվի»:

Հայի ազնվական արյան հեղումն իր իսկ հայրենիքում ու մարդկության լուռ համաձայնությունը դիվային ուժ դարձավ նացիստների համար՝ Երկրորդ աշխարհամարտի տարիներին ոչնչացնելու հրեաներին։ Վեպը նաև այս հարցադրումն ունի, ինչն այսօր էլ այժմեական է, վաղեմության ոչ մի ժամկետ չընդունող։

Անհնար է զսպել հոգու կսկիծը Եղեռնի` գրքում նկարագրված մահվան քարավանների ընթացքին հետևելով։ Մի ողջ ազգի խաչելություն ոչինչ չասաց մարդկությանը ոչ 1915 թվականին, ոչ էլ այսօր։ Աշխարհի անտարբերությունը առաջ էր անցել մահից, և մահը նույնիսկ հաճախ ընկրկել է, սարսռացել հայի աչքերին նայելուց ու հետ նահանջել, և Եղեռնից փրկված հայ որբուկները տուն-տեղ են ստեղծել, իրենց անունը վերականգնել։ Վեպը նաև հայի մեծ հույսի մասին է: Կյանքի, ժամանակի, հասարակարգերի վայրիվերումներին կուլ գնացած հայորդիները` գրքի հերոսները, երբեք անհույս չեն եղել: Հայի հույսն ամեն օրվա հետ նորից է ծնվում և ապրում, անգամ՝ քնած և արթմնի երազներում. սահմանների հարության մասին պատմող միացյալ Հայաստանի քարտեզի, հայ վրիժառուների, հիրավի, աստվածային արդարդատությամբ օծյալ գործողությունների անմեռության մեջ, որ նրանք մեզ համար շարունակեն մնալ հսկաների պես, առասպելական` խրոխտ, անպարտելի կեցվածքով։ Եվ նրանց իրական պատկերն այդպես էլ չպիտի դաջվի մեր հայացքում, քանզի այն երբեք չի չափվի Եղեռնի միլիոնավոր զոհերի վրեժի ցասումից և հատուցման հույսից ծնունդ առած կերպարների հետ։ Սա ևս հույսի արարումն է, հարատև, ապրեցնող…

«Շշուկների մատյանը» հյուսված է իրական հերոսների ու նրանց կյանքի պատմություններով և ասքին հատուկ գրավչությամբ է առանձնանում։ Ֆրանց Վերֆելի «Մուսա լեռան 40 օրը» գրքի հետ են համեմատում այն, ինձ համար այդ շառավիղը հասնում է մինչև Խաչիկ Դաշտենցի «Ռաշպարների կանչը», մինչև հայոց հերոսամարտերի ակունքը, մինչ Արցախյան շարժում:

Եվ հիմա փորձում եմ մեղմել «Շշուկների մատյան»-ից ելնող հույզերիս` ցցուն, ցավեցնող ելուստները, որ տողս չարյունոտվի, որ կարողանամ կոկորդ սեղմող հեղձուկի միջով խոսքս ափ հասցնել, և անհաշտ, իրարամերժ, բայց միաժամանակ հախուռն ընթացքում իրարից անբաժան մտքերս տարբեր բավիղներից ի մի բերել:

Ուզում եմ, որ մտքերս իրենց սլացքի ու խորդուբորդության մեջ անգամ լինեն իմաստալի, խորհրդատու, որ համաշխարհային գրականության մեջ իր անկրկնելի տեղն ունեցող այս գրքի հայտնությունը հպարտությամբ նշողիս սիրտը ցավից չսեղմվի ու կարողանամ ասել Վարուժան Ոսկանյանին, որ իր արձանագրած շշուկները նաև Արցախում են բնավորված:

Եվ միմյանց խառնելով եմ կարդում և շարունակում հեղինակի խոսքը: Վարուժան Ոսկանյանի հիշատակարան-մատյանը՝ լինելով մեր ժողովրդի նվիրական հիշատակարանների շարունակությունը, նոր կսկծալի էջեր ունի. Սումգայիթ, Բաքու, Գանձակ, Մարաղա, Գետաշեն… «Հայի պատմությունն անվերջ շարունակվող պատմություն է»,¬ ասում է Վարուժան Ոսկանյանը, իսկապես, հազարամյակներով չափվող մեր պատմությունն է այդ մասին վկայում, ու այսուհետ պիտի շարունակվի ցասումով ու վրեժխնդրությամբ:

Չնայած դեռ հեռու ենք «Ակն ընդ ականի», «Ատամն ընդ ատամի» իմաստնությունից բխող գործելակերպից, բայց փրկության ճամփան, որ կորցրել էինք քանի դար առաջ, կարողացանք մեր սրբազան արյան փրկագնով վերագտնել` այն երբեք չկորցնելու վճռականությամբ։

«Եղիցի լույս»

Թիվ 01 (195) 2020թ.

«Ես հենց այն եմ, ինչն ինձ չհաջողվեց իրագործել: Ապրածս կյանքերից ավելի ճշմարիտը, որը կրում եմ պոչերից կապած օձերի կծիկի նման, չապրածս կյանքն է: Մի մարդ եմ, որ այս հողի վրա ապրեց անչափ և նույնքան էլ չապրեց»: Այսպես է սկսվում ռումինահայ գրող Վարուժան Ոսկանյանի «Շշուկների մատյան» վեպը,ասել թե՝ հենց առաջին տողերից հեղինակը իրեն ծանր առաջադրանք է

Read More


Դավիթ Միքայելյան / Ժպիտներ՝ ցավի միջից

ՄՈՒՔԻՆ ՀՐԱԺԱՐՎՈՒՄ Է

«ՓԵՇՔԵՇԻՑ»…

Արցախյան գոյամարտի օրերին էր: Ամանորի նախօրյակին Մուքին որոշեց այցելել մայրաքաղաքի խանութներ, քաղցրավենիք ու խաղալիքներ գնել թոռնիկների համար, Նոր տարվա առիթով նրանց ուրախացնել: Սակայն ամբողջ օրը խանութից-խանութ շրջելով, չգտնելով սրտի ուզածը, նա դատարկաձեռն, հոգնած ոտքերը մի կերպ քարշ տալով հասավ տուն և դառնացած թախտին պառկելով` ծխախոտ վառեց.

– Չէ՛, կնիկ, Մուքին համբերողը չէ, վաղը ոնց էլ լինի` չիր ու չամիչ, տանձ ու խնձոր պիտի առնեմ շուկայից, թե չէ` թոռնիկներս կասեն` պապիկը ժլատ է:

– Մուքի, ուզում ես առանց ինձ շուկա գնա՞լ,- նեղացավ կինը:

– Էս ցուրտ ձմռանը, մի կարգին էլ շոր չունես հագիդ, էնտեղ ի՞նչ ես կորցրել…

– Խալխի պես ես էլ կին եմ, չէ՞ (դեռ նրանցից էլ ղոչաղ եմ),- հանդիմանեց Մուքու կինը: – Հազար ու մի պակաս-պռատ ունեմ: Ասում են` նորածին երեխայի տաք շորեր են ծախում, էսօր-էգուց հարսդ ծննդատուն է գնալու, մեր խոխին տկլո՞ր ենք տուն բերելու…

– Դե, որ ասում ես, կնիկ, միասին կգնանք,- համաձայնվեց Մուքին,- ես քո խոսքից ե՞րբ եմ դուրս եկել…

Հաջորդ օրը, աքաղաղի ծուղրուղուի հետ մարդ ու կնիկ դուրս եկան ու բռնեցին կոլտնտեսային շուկա տանող ճամփան:

– Ո՞վ է իմանում, գուցե Շոշից կամ հարևան Քարաշենից թարմ կանաչեղեն ու միրգ բերած լինեն, Մուքի: Մեր բախտից` ոչխարի պանիր լինի, հը՞…

Մի միջահասակ ճարպակալած մարդ իր ապրանքն ավելի տեսանելի և «մատչելի» դարձնելու համար գերադասել էր կանացի ներքնաշորերն ու կրծքակալներն ուղղակի թևին փաթաթել, և գլուխ գովելով, հպարտորեն մուշտարի էր կանչում:

– Եկեք, եկեք, այ խանումներ: Ձեր սրտի ուզած շորերը մեզ մոտ են: Ձեր խաթրի համար էժան կտամ, լավը կտամ… Եկեք, հա՜ պրծավ, փոշմանելու եք…

– Թու, քեզ տղամարդ ասողին,- վրդովմունքը չթաքցրեց Մուքին: -Ձենն էլ էնպես գլուխն է գցել, ասես մի մեծ գործի վրա է: Աշխարհիս վրա էլ աբուռ չմնաց…

– Արի, Մուքի ապա, արի, մի քաշվիր, բոլորը քեզ փեշքեշա…

– Ի՞նչ ա, չամի՞չ ես բաժանում, անամոթ,- պայթեց Մուքին: – Դու էլ կասես` փեշակի տեր եմ, էլի… Գոնե տղամարդու ներքնաշորեր վաճառեիր, որպեսզի կանանց աչքից չընկնեիր…

Երկու տղամարդ շուկայի դռների մոտ կանգնած պարույր (սպիրալ) էին վաճառում: Մուքին նկատեց այդ, և մտածելով, թե ձեռքներին թել քաշած թթի չամիչ կլինի, մոտեցավ, որ առնի: Ու նա հազիվ էր մի քանի քայլ արել, երբ գլխի ընկավ, որ ուզած ապրանքը չի, և փոշմանած ետ դառավ:

– Մեր գյուղերի անուշահամ բերքն ու բարիքն ո՞ւր մնացին, է՜,- հառաչեց Մուքին: – Իբրև Ղարաբաղում խաղող, տանձ ու խնձոր չկա՞: Որ նայում եմ` վաճառասեղաններին սաղ բերովի ապրանք է: Ախր, քիչ ունեի՞նք, ծառերի ճյուղերն առատ բերքից կքել էին: Կարկուտը թողե՞ց, որ…

Մուքին հոգնել էր և ուզում էր տուն վերադառնալ, բայց կինը խնդրեց նրան մի փոքր համբերել:

– Նիգարանատեղ ունեմ,- ասաց,- նայեմ` էլի կգնանք:

Նորածին մանկան շորեր պիտի առներ, ուզածը վաճառասեղաններին փնտրեց ու չհավանեց: Եվ շուկայից դուրս գալուց որոշեց դատարկաձեռն տուն չդառնալ, գոնե մեկական նվեր գնել թոռնիկներին: Մի տարեց մարդ և երկու կին կրպակի մոտ ինքնաշեն կոնֆետներ էին վաճառում` ձկան և աքլորի պատկերով:

– Մուքի, բոլ-բոլ չառնե՞նք տանենք երեխաներին,- հարցրեց կինը և առաջ անցավ: – Կիլոգրամն ի՞նչ արժե…

– Միամիտ հարցում ես անում,- դժգոհեց կոնֆետ վաճառող տարեց մարդը: – Կիլոգրամս ո՞րն է, ա քուր, հատով ենք ծախում, է՜, հատով… Մեկը 50 դրամ արժե, էժան, ջրի գին: Վաղը հատը 70-ով եմ ծախելու…

– Տնաշեն, շուկայական հարաբերությունները կոնֆետի վրա էլ եք տարածե՞լ…,- չդիմացավ Մուքին:

– Չեք էլ ամաչում,- վրդովմունքը չթաքցրեց Մուքու կինը: – 50 դրամն ի՞նչ խաբար է, իբրև 30-ն էլ հերիք չի՜…

– Եթե շուկայում աքաղաղը երեք հազար դրամ արժե, ձեզ եմ հարցնում` աքլորաշաքարն ինչո՞ւ պիտի 50 դրամից էժան տամ: Էլ իմ օգուտը ո՞րն է… Ազնիվ խոսք եմ ասում, էսօր մի ջահել հարս ինձնից 200 հատ առել է ու հիմա կենտրոնական զբոսայգում նստած 100 դրամով ծախում է…

– Հա՞,- զարմացավ Մուքու կինը և դեպի ամուսնու կողքը շրջվելով, հազիվ լսելի ձայնով շշնջաց:

– Այ մարդ, դե ասա մենք լավ ենք պրծել, էլի: Օրը մթնում է, արի տուն գնանք…

ԵՎ ՊՈՐՏԸ ՏԵՂԸ ԴՐԻՆ

1988-ին էր: Ստեփանակերտում մի շարք նոր փողոցներ էին ծնվել` հայոց մեծերի անուններով: Սրտանց ուրախացավ Մուքին, երբ մանավանդ իմացավ, որ մայրաքաղաք մտնող պողոտան Մաշտոցի անունն է կրում: Ասաց` վաղուց քաղաքում չեմ եղել, գնամ տեսնեմ` անո՞ւնն է փոխվել, թե՞…

Առիթից օգտվելով, Մուքու կինը մի քիչ պանիր էր «ետ քաշել» և ամուսնուն խնդրեց շաքարավազով փոխանակել:

Եվ Մուքին, լույսը դեռ չծագած, հարևան Արտաշի հետ ձիով ճամփա ընկավ: Նրանք դեռ նոր էին քաղաք մտել ու մոտեցել վերանվանված փողոցի առաջին շենքին, երբ թերթերի ու ամսագրերի կրպակի հետևում մի խումբ կանայք երևացին: Մուքուն թվաց, թե չար աչքից խուսափելու համար ստիպված թաքնվել են: Շատ չանցած՝ շենքի նկուղից նշմարվեցին նաև տղամարդկանց վախվորած հայացքներ, որոնք վայրկենապես անհետացան: Մուքին քայլերը դանդաղեցրեց ու զարմացած դարձավ հարևան Արտաշին.

– Չհասկացա, էս մարդիկ ինչո՞ւ են կեսգիշերին պահմտոցի խաղում…

– Պարետային ժամ է, չէ՞, Մուքի: Ի՞նչ ես քեզ կորցրել,- նկատեց Արտաշը: – Սաֆոնովի զինվորներն էս րոպեին որ մեզ տեսան, իսկույն կալանքի են վերցնելու…

– Ղալաթ կանեն, չեն կարող,- վստահ վրա բերեց Մուքին: -Թող փորձեն` ու էն ժամանակ մտրակիս համը մի լավ կտեսնեն…

Մուքին ու Արտաշը ձիերից իջան և դանդաղ քայլերով առաջ շարժվեցին:

– Վա՜հ,- հառաչեց Մուքին,- գիշերն այս խանութի մոտ եք լուսացրել, հա՞…

– Ստիպված էինք,- դառնացած Մուքուն դարձավ ջահել կանանցից մեկը: – Տանը ծծկեր երեխա, ծեր ու հիվանդ ունենք, ի՞նչ անենք, հորեղբայր…

– Լսել եմ, թե կաթնամթերքներ ստանալու համար ինչ-որ կտրոններ են բաժանել…

– Կտրոններ շատ ունենք, մի ամբողջ տուժին: Դու մթերքներից խոսիր, կա՞, որ վաճառեն…

-Ղարաբաղի տնտեսություններում անասո՞ւն է մնացել… Թուրք-թալանչու աչքը դուրս գա, որ չի կշտանում…,- իրենց վրդովմունքը չթաքցրին կանայք:

Արտաշը Մուքու հետ շրջվեց, որ շենքի բակը մտնի, հարմար տեղ որոնի` ձիերը կապելու համար, հանկարծ ոտքը սայթաքեց և քիչ մնաց կոյուղու դիտանցքում անհետանա…

Հենց շենքի բակում էլ Արտաշն ապրանքափոխանակությունը հաջողացրեց և Մուքուն ազատեց ավելորդ գլխացավանքներից (ախր, Մուքին առևտրից շա՜տ է հեռու):

Տարեց մարդկանցից մեկը, որ Մուքու վաղեմի ծանոթներից էր, նրան շատ խնդրեց տուն մտնել ու մի բաժակ թթի օղի խմել: Մուքին չկարողացավ մերժել: Ու դեռ տան շեմքին ոտք չդրած, զարմացավ.

– Սա ի՞նչ դղրդյուն է, չլինի՞ շենքի նկուղում էլեկտրաղաց ունեք,- կեսլուրջ, կեսկատակ նկատեց նա:

– Չէ, Մուքի ապա, որտեղի՞ց, էլեկտրաղացը երազ է: Սաֆոնովի տանկերն են փողոցով շարժվում: Պարզապես մեզ ամեն ինչում փորձության են ենթարկում, տեսնեն` ոնց ենք դիմանում…

Էդ խոսքերի վրա Մուքին դառնացած շրջվեց, որ տնից դուրս գա, տանտերը նրա թևից մտերմաբար բռնեց և խնդրեց իր հետ նախաճաշել:

– Հրավերի համար շատ եմ շնորհակալ,- ասաց Մուքին,- բայց հիմա ախորժակ չունեմ: Ծարավել եմ, եթե մի բաժակ սառը ջուր լիներ…

– Վո՜ւյ, քոռանամ, էս ինչ խայտառակ բան ստացվեց,- անհարմար զգալով շշնջաց տանտիրուհին: – Չորրորդ օրն է, ինչ ջուր ենք ստանում… Թաղեմ Սաֆոնովին, թուրքին ախպեր դառած իբրև էսպես է «կարգուկանոն» հաստատո՞ւմ… Ոչ ու փուչ եղածն օրուցերեկով էլ չի թողնում ջրի դուրս գանք…

– Ոչինչ, համարյա բան չի մնացել,- սիրտ դրեց Մուքին: -Մի քիչ էլ համբերիր` մեր տղերքը դրանց պորտը մի լավ տեղը կդնեն…

Մուքին իրավացի էր (տղաների հունարը նա լավ գիտեր): Ու մեկ ամիս չանցած, տղերքն, իրոք, սաֆոնովների պորտը մի լավ տեղը դրին…

ՀԱՎԵՐՆ ԱՎԵԼԻ ՆԱՄՈՒՍՈՎ

ԴՈՒՐՍ ԵԿԱՆ…

Արցախյան պատերազմի տարիներին էր: Մուքին Երևանից հյուրեր ուներ: Չնայած երեկոյան գառ էր մորթել խնամիների պատվին, սակայն սիրտը մի տեսակ անհանգիստ էր.

– Բա ղոնաղին մենք էսպես էինք պատվո՞ւմ: Հազարից մի անգամ խնամիներս եկել են…

– Այ մարդ, ինչո՞ւ ես նեղվում, դժվար ժամանակներ են: Թուրքը չորս կողմից շրջապատել է, չի թողնում գոնե մեր հարազատների երեսը տեսնենք,- փորձում էր հանգստացնել կինը: -Համ էլ, հո ուրի՞շ չեն, մարդիկ մեզ կհասկանան…

– Չէ՛, կնիկ, ինչ ուզում ես` ասա, Մուքին տեղը դինջ նստողը չի… Առավոտյան, ինչ գնով էլ ուզում է լինի, անպայման շուկա պիտի գնամ: Համ խորովածացու խոզի միս պիտի առնեմ, համ էլ` Խինդողնի գինի: Դու մի լավ ժենգյալով հացի պատրաստություն տես…

Հյուրերը դեռ քնած էին, երբ Մուքին աքլորականչին ձիով դուրս եկավ գյուղից: Մեկ ժամից նա արդեն կոլտնտեսային շուկայում էր:

– Մի ժամանակ Արևելքի ամենաառատ շուկաներից մեկն էր հիշեցնում,- մտածեց Մուքին: -Մտնեմ` տեսնեմ առաջվա մոթալի պանրից կա՞…

Ու դեռ նոր էր մոտեցել Մուքին, երբ զարմանքից քար կտրեց: Աչքերին չհավատաց: Ախր նույն տեղը մի ժամանակ չաղլիկ հնդկահավեր ու կարմրակտուց աքաղաղներ էին վաճառում: Իսկ հիմա՞…

-Լավ, էն կենդանի, հպարտ աքաղաղներն այս ե՞րբ շաքարաքլորների վերածվեցին,- դժգոհեց Մուքին: – Ի՞նչ է, հավի փետուրն էլ է վերանո՞ւմ աշխարհից…

Նա չէր հասցրել սթափվել, երբ շուկայի մուտքի մոտ աղմուկ-աղաղակ բարձրացավ: Մի պառավ կին վարորդի օգնությամբ «Մոսկվիչից» նոր էր խուրջինը դուրս բերել, երբ ամբոխը թափվեց նրա վրա, ու այս ու այն կողմից սկսեցին քաշքշել:

– Կներեք, ի՞նչ է պատահել,- կամացուկ մի ջահել կնոջից հարցում արեց Մուքին:

Վերջինս զարմացած հայացք ձգեց նրա վրա, ոտից գլուխ մի լավ տնտղեց ու թե.

– Ի՞նչ է, դու էս աշխարհից չե՞ս…

– Չհասկացա,- մեղավորի պես փորձեց արդարանալ Մուքին:

– Կանաչի են բերել, այ տնաշեն, թարմ կանաչի…

– Վահ, ուրեմն ժենգյալի համա՞ր է իրարանցումը,- աչքերին չհավատաց Մուքին: – Մեջքդ կոտրվի, Գորբաչով: Ժողովրդին էս ի՞նչ օրի հասցրիր… Մեր բոստանը լիքն է կանաչեղենով: Իմանայի` մեր պառավին կասեի բոլ-բոլ կքաղեր, կբերեի մարդկանց բաժանեի…

Մուքին, մինչև մոթալի պանիր և Խինդողնի գինի գտնելու հույսով մի քանի պտույտ կգործեր շուկայում, դիմացից դուրս եկավ նրա ծանոթներից մեկը, որին դեմքով էր հիշում:

– Ի՞նչ կա, ի՞նչ չկա:

– Ի՞նչ ասեմ, է՜,- հառաչեց նա: Առավոտվանից սպասում եմ, որ ծախու կարտոֆիլ բերեն, մի քանի կիլոգրամ առնեմ, ու մինչև հիմա չկա…

– Ա՛յ տնաշեն, բա ձեր Ավետարանոցը հենց էն գլխից կարտոֆիլի երկիր է: Էս ասֆալտի վրա, ախր ի՞նչ գործ ունես… Մոսկվան քեզ համար կարտոֆիլ է ուղարկելու` բոլ-բոլ ուտե՞ս…

Էս խոսքերի վրա Մուքու ծանոթը, չգիտես` շատ ազդվելուց, թե ամաչելուց, անհետացավ ու էլ չերևաց…

Կոլտնտեսային խանութներն էլ հիմնականում փակ էին, վաճառասեղանները` լիովին դատարկ: Հուզմունքից Մուքու մարմնով սարսուռ անցավ:

– Պահո՜, առանց Խինդողնու պիտի տուն դառնա՞մ,- սրտնեղվեց Մուքին: -Ասենք` բոլ-բոլ թթի օղի ունեմ, բայց այդքանը մի շիշ գինի է դառնո՞ւմ…

Մուքին հոգնած ու դառնացած ուզում էր շուկայից դուրս գալ, մուտքի կրպակի փոքրիկ պատուհանից մի երիտասարդ գլուխն արագ հանեց ու սիրալիր նրան առաջարկեց թղթե տոպրակ գնել:

– Ախր գնելու ապրանք չկա շուկայում, տոպրակն ինչի՞ս է պետք,- վրդովված հանդիմանեց նա: -Փուչի՞կ է, որ տանեմ երեխեքը խաղա՞ն…

– Պահեք, պետք կգա,- համոզեց երիտասարդը: – Ասում են՝ տղերքը շրջան են գնացել, գուցե խաղող են բերելու…

Շուկայի ելքի մոտ մի գյուղացի կին կանգնեցրեց Մուքուն.

– Ախպեր, ձու կա, թարմ ձու… Ամա շաքարի կամ յուղի տալոնով եմ փոխում…

Մուքին իրեն չկորցրեց.

– Ա քուր, ձվի կարիք չունենք: Համ էլ` մեր հավերը մի քանի տղամարդուց էլ նամուսով են, դրություն են մտնում…

Գյուղ վերադառնալուց` ճամփին Մուքին մի փոքր դիլխոր ընկավ: Ու մեկ էլ մտածեց, ուրիշ բան որ չլինի էլ, պառավը բոլ-բոլ ձվածեղ կանի: Ժենգյալով հացն էլ, դե, կա ու կա…

Էջի պատասխանատու` Կիմ ԳԱԲՐԻԵԼՅԱՆ

Ծաղրանկարը՝ Վադիմ ԲԱԲԱՅԱՆԻ

«Եղիցի լույս»

Թիվ 01 (195) 2020թ.

ՄՈՒՔԻՆ ՀՐԱԺԱՐՎՈՒՄ Է «ՓԵՇՔԵՇԻՑ»… Արցախյան գոյամարտի օրերին էր: Ամանորի նախօրյակին Մուքին որոշեց այցելել մայրաքաղաքի խանութներ, քաղցրավենիք ու խաղալիքներ գնել թոռնիկների համար, Նոր տարվա առիթով նրանց ուրախացնել: Սակայն ամբողջ օրը խանութից-խանութ շրջելով, չգտնելով սրտի ուզածը, նա դատարկաձեռն, հոգնած ոտքերը մի կերպ քարշ տալով հասավ տուն և դառնացած թախտին պառկելով` ծխախոտ վառեց. – Չէ՛, կնիկ, Մուքին համբերողը

Read More


Սերգեյ Սաֆարյան/Անսովոր լռություն

ԵՐԿՈՒ ԲԱՌՈՎ

Կարդում ես Սերգեյ Սաֆարյանի բանաստեղծությունը եւ անմիջապես նրա մտածողության թարմությանն ես հաղորդակցվում, զգում ես, որ բառն ավելին լինելու ճիգեր չի գործադրում, պարզ, գրեթե մանկական հայացք է բերում իր հետ, որը չի կարող իր խորքով չտրամադրել: Սա իմ առաջին տպավորությունն է, որ ստացել եմ դեռեւս նրա աշակերտական ծոցատետրից՝ տարիներ առաջ: Եվ այսօր նկատելի է, որ «հետք չի քշում» նրա խոսքը, քանզի որիշի հետքի վրա բառը ինքնաոչնչանում է:

Սերգեյի բնավորության գծերը հստակ տեսանելի են նրա տողերի մեջ՝ առանց կեցվածքային ճոռոմ խաղք ու ցուցքի: Բառը երգվում է, որովհետեւ երգվում է:

Սերգեյն ինքն իրեն սպասում է հեռվում: Բարի հանդիպում:

Վարդան ՀԱԿՈԲՅԱՆ

***

Անդարձ ճանապարհի

թևին թռչել եմ սովորում`

դարձյալ

բռիս մեջ երկնքից իջնող

ձիերի սանձն առած:

Ամպերը` որպես

օդից կախված

տապանաքարեր,

խնկարկում են արևից

ծաղկող ծաղիկներին:

Ես քայլելով հասել եմ

այստեղ`

ձիեր թողնելով իմ

ճանապարհին,

մի անգամ ևս

վերադարձի

ճյուղերին ծառեր տնկելով:

***

Ե՞րբ եմ լինելու

առանց պատերազմի,

առանց խաղաղության…

Ես մինչև հիմա

չեմ հասկանում՝

որի՞ տուժածն եմ,

որի՞ շղթայված

շարունակությունը:

Ձեռքերիս մեջ

և՛ արկեր են,

և՛ աղավնիներ:

Երկուսն էլ

ճախրել են ուզում:

Եթե ինձ վերապահեին

նրանց ճակատագրի ընթացքը,

ես նրանց կպսակեի

ամենաճոխ հարսանիքով:

Ես ե՞րբ եմ ապրելու

առանց պատերազմի,

առանց խաղաղության:

Եթե իմ պատերազմն

ու խաղաղությունը

փակագծերի մեջ

փակված են միշտ,

հարսանիքի խնամախոսներին

գնդակահարել է պետք:

***

Ամեն անգամ,

երբ փորձում եմ հատել

մեր տան դիմացի

ճանապարհը,

աչքերս

ինքնակամ

հայացքներ են նետում

մեջքից կռացած

լուսատուներին:

Ինչո՞ւ են նրանք

այդքան ծռված:

Գուցե բոլոր լուսատուները

մեր աչքերից թաքուն

ճանապարհներին

շարում են

տատիկ-պապիկնե՞րը:

Նրանք էլ անխնա

մեզ լույս են տալիս

ու ամեն առավոտ մի քիչ

ավելի կռանում:

Լուսատուների վրա

մանուշակներ եմ շաղ տալիս.

տատս մանուշակներ

շատ է սիրում:

***

Ժամանակից առաջ

ընկած՝

ժամանակից

հետ եմ մնում:

Եվ ինչո՞ւ եմ

այսպես օրերը հաշվում,

երբ օրացույցի մեջ

թվերը քչություն են անում.

թե հիշելու

ունակությունս չլիներ,

կկարծեի՝ մարդիկ

ծեր են ծնվում:

Ժամանակից

ետ եմ ուզում մնալ,

որ ժամանակից

առաջ ընկածներին

խմբագրել կարողանամ:

***

Անընդհատ

սպասում եմ ինչ-որ մեկին:

Մեքենաները,

գնացքները,

ինքնաթիռները,

ասես, շարժվում են

դեպի ինձ,

բայց ես ամենևին

կանգառների

տրամադրություն չունեմ:

Անընդհատ սպասում եմ միայն…

***

Արահետների

դեպի ճանապարհ

ընկած հատվածը,

որը հիմա

կամուրջների փլված

հարստության մեջ

ճախրում է աննպատակ,

անվանել եմ սեր…

Քո շարունակության

ավարտը

դիտմամբ

բազմապատկել

և մարգարիտների պես

թաքցրել եմ

ամենահայտնի

ճանապարհներին՝

անսովոր լռության

զարկերակի

ամեն զարկը

Թումանյանի

«Թմբկաբերդի առումը»

պոեմի պես

անգիր անելով:

Արահետներից դեպի

ճանապարհ տանող

բոլոր ուղիները հիմա

քո չվերադարձի

պատճառով

միգրացիայի մեջ են.

իրենց տեղում են միայն

ծառերը, որոնք

արդեն քանի տարի

ծաղկում են առանց

ծաղիկների:

…Իսկ տերևները,

իսկ տերևներն

ամեն անգամ

հայտնվում են

տերևաթափին:

«Եղիցի լույս»

Թիվ 02 (196) 2020թ.

ԵՐԿՈՒ ԲԱՌՈՎ Կարդում ես Սերգեյ Սաֆարյանի բանաստեղծությունը եւ անմիջապես նրա մտածողության թարմությանն ես հաղորդակցվում, զգում ես, որ բառն ավելին լինելու ճիգեր չի գործադրում, պարզ, գրեթե մանկական հայացք է բերում իր հետ, որը չի կարող իր խորքով չտրամադրել: Սա իմ առաջին տպավորությունն է, որ ստացել եմ դեռեւս նրա աշակերտական ծոցատետրից՝ տարիներ առաջ: Եվ այսօր նկատելի է,

Read More


Հերմինե Ավագյան / Պոկված մանուշակ

Արևածագը կանչեց նրան, բայց նա փախավ դեպի ծառերի ստվերը: Փախավ այնպես, ինչպես եղնիկը՝ աչքը որսորդի աչքին հանդիպելու վայրկյանին: Նա եղնիկ չէր, բայց բնությունը նրա մեջ այնքան անմեղություն էր ամբարել, որ այն արտահայտվում էր կլոր-կլոր, մեծ-մեծ աչքերում: Ես երբեւէ չեմ տեսել, որ եղնիկները թաքնվեն արևածագի շողերից, ավելի ճիշտ՝ երբեք եղնիկ չեմ տեսել, իսկ դուք տեսե՞լ եք, նրանք ինչպե՞ս են իրենց պահում արևածագին…

Նրա ոտքերի թռիչքն ավարտվեց թփուտների մոտ: Այնտեղ մանուշակներ կային: Նստեց: Երբ սկսեց պոկել մանուշակները՝ հիշեց, թե երբ է առաջին անգամ զգացել դրանց բույրը: Դա հարյուր երազանք առա՞ջ էր, թե՞ հազար… Չէ, դա մի ամբողջ կյանք առաջ էր…

-Մանուշակներն ո՞ւմ համար են:

– – Կտաս առաջին ուսուցչուհուդ:

-Իսկ ես ինչպե՞ս եմ նրան ճանաչելու:

-Համբերիր, երբ հասնենք դպրոց՝ կճանաչես:

Քրոջ ձեռքից բռնած, մանուշակների բույրը փոքրիկ քթիկում պահած՝ առաջին անգամ մտավ դպրոց: Ի՜նչ տարօրինակ բան է դպրոցը, այնտեղ բոլորը մայրիկների ձեռքից բռնած են գալիս, բոլորն ուրախ են: Իսկ ինքը՞, ինչո՞ւ ուրախ չէ, մի՞թե չի սիրում քույրիկին, ի՞նչ տարբերություն, թե ում ձեռքից բռնած ես առաջին անգամ դպրոց գնում: Ձեռքում սառնություն զգաց, ծալեց մատները, մանուշակները սեղմվեցին բռան մեջ:

-Արի տուն գնանք:

-Ինչո՞ւ գնանք, սա քո առաջին օրն է, դու ուրա՞խ չես,- զարմացավ քույրը:

-Քունս տանում է:

-Վա՜յ, չեղա՜վ, դու արդեն աշակերտ ես:

Թռչնակի պես ծվարեց քրոջ կողքին: Իր ներսի թռչնակը շատ էր ուզում թռչել, բայց չէր ստացվում: Գուցե թեւերն էին դեռ փոքրիկ, գուցե հետո, շա՜տ հետո , երբ թեւերը մեծանան, կարգին բացվեն, նա կթռչեր: Բայց ե՞րբ է գալու այդ «հետո»-ն, նա հիմա, հենց հիմա է ուզում թռչել: Հնարավոր է՝ երկնքի կապույտում երևացող սպիտակ ամպի կտորներում գտնի այն, ինչ փնտրում է: Իսկ ի՞նչ էր փնտրում… Ի՞նչ են թռչունները փնտրում երկնքում. երևի տաք, շա՜տ տաք երկրներ, որտեղ միշտ արև կա, տաքուկ շողեր ու սնունդ…

Նա առաջին անգամ հասկացավ, թե ինչ է փնտրում, երբ աչքերը գտան գեղեցիկ մի տեսարան. իրենց դասարանցի Անուշիկի մայրիկը խնամքով հյուսում էր աղջկա երկար հյուսը, որ քամուց արձակվել էր: Մի քանի վայրկյաններ, եւ հյուսվածքը նորից նմանվեց արտում աճած հաստ ու առողջ հասկի: Նա ակնդետ հետեւում էր ծամ հյուսող մատներին ու որսում էր ամեն մի շարժումը: Երբ կինը ավարտեց, նա հասկացավ կարևոր մի բան՝ ինքը երբեք չի ունենա այդ հասկից, որովհետեւ երբեք չի ունենա նման մատներ, նման շարժումներ: Չէ, ինքն էլ է ուզում այդ հասկից, ինքն էլ է ուզում այդ մատներից, ինքն էլ է ուզում հայտնվել տաք երկրներում: …Ո՞վ է գողացել իր թեւերը, պետք է թռչի, երկինքը կանչում է…

Երբ լույս աշխարհ եկավ, նրան չդրին մոր տաքուկ կրծքին,քանզի մայրն իր սրտի բոլոր զարկերն արդեն տվել էր նրան:

-Թթվածի՜ն,-գոչել էր սպիտակ խալաթով բժիշկը:

Թթվածի՜ն…արձագանքել էին գյուղի կիսախարխուլ ծննդատան պատերը, եւ արձագանքը քարացել, մնացել էր սառը պատերի մեջ, աղյուսներին պինդ կպած, քանզի արձագանքը գնալու տեղ չուներ. պատերազմ էր…

-Մենք նրան կորցրինք,- արտասվել էր բժիշկը, բայց երեխայի ճիչը սաստում էր, երեխան ողջ էր, նա թթվածին էր շնչում, ու ոչ ոք չէր կարող խլել նրա բաժին թթվածինը…

-Երևի մոր անունով կոչեն,-մտածել էր բժիշկը եւ սաստել ինքն իրեն,-բայց մի՞թե դա նշանակություն ունի …

Արևի շողերն արդեն բարուրել էին երեխային, նա երկու արև ուներ այլեւս…

Մանուշակները, մանկության հուշերի հետ, ցած սահեցին ձեռքից: Նա ուզեց կռանալ ու նորից փնջել, բայց մի բան հետ պահեց. մանուշակներն արդեն պոկված էին եւ արդեն ի՞նչ տարբերություն, թե դրանք ուր կհանգրվանեն՝ իր ափերո՞ւմ, թե՞ խոնավ հողին: Պոկվածը չես կպցնի, ինչքան էլ խնամես, դնես ջրով լի ծաղկամանի մեջ, մեկ է՝ պոկված է…

Մանուշակները ժպտում էին. այդպես մեկ էլ ժպտում են այն մարդիկ, ովքեր չարացած չեն Աստծո գործերի վրա: Նայեց ծաղիկներին: Մի պահ աշխարհը դարձավ մանուշակագույն՝ արևը, երկինքը, ծառերը, ինքը: Նա մտածեց՝ մի՞թե մենք ենք ներկում մեր աշխարհը, մի՞թե մենք ենք որոշում մեր ապրելու գույնը: Աստված ինքն է նվիրել մեր բաժին աշխարհը, մեզ մնում է միայն ներկել, ներկե՜լ…Ի՜նչ լավ գույն է մանուշակագույնը, դրանով կարելի է ներկել ճանապարհը, ծառերը, ծաղիկները, միտքը: Չէ, ինքն այլեւս իր գույնի տերն է…Պետք է սկսի ներկե՜լ…

Մանուշակները շարունակում էին ժպտալ, որովհետեւ երկխոսությունը ստացվել էր:

Նա վեր կացավ եւ նայեց դեպի արևը, հետո քայլեց, ավելի ճիշտ՝ փախավ: Փախուստը նման էր որսորդից փրկված եղնիկի վազքին: Հետո հասավ ոսկեգույն հասկերով լի արտին եւ որքան ուժ ուներ՝ գրկեց բոլոր հասկերը. դրանք նման էին այն երազանքներին, որոնք մնացել էին հեռվում: Գրկեց, մի քիչ տաքացավ, էլի գրկեց: Նա զգում էր ցորենի բույրը, եւ փոքրիկ, սիրուն քիթը հոտոտում էր երազանքի արտը, փոքրիկ քիթն ուզում էր շատ շնչել այդ բույրը, ուզում էր շնչել… Որքա՜ն լավ է շնչելը, ախր աշխարհը Աստծո ափերն են, որտեղ ապրում ենք, տուն ենք կառուցում, երեխաներ ունենում, նրանց դպրոց տանում… պետք է ամուր հենվել այդ ափերին, քայլել, ցած չգլորվել…

Հասկերի արտը ձգվում էր անվերջանալիորեն երկար-երկա՜ր: Դեռ շատ հասկեր ուներ գրկելու…Ու նա փախավ առաջ, որտեղ արևի հրագունդը պայծառ օր էր խոստանում… Ամեն մարդ իրավունք ունի փախչելու դեպի երազանքը…

«Եղիցի լույս»

Թիվ 02 (196) 2020թ.

Արևածագը կանչեց նրան, բայց նա փախավ դեպի ծառերի ստվերը: Փախավ այնպես, ինչպես եղնիկը՝ աչքը որսորդի աչքին հանդիպելու վայրկյանին: Նա եղնիկ չէր, բայց բնությունը նրա մեջ այնքան անմեղություն էր ամբարել, որ այն արտահայտվում էր կլոր-կլոր, մեծ-մեծ աչքերում: Ես երբեւէ չեմ տեսել, որ եղնիկները թաքնվեն արևածագի շողերից, ավելի ճիշտ՝ երբեք եղնիկ չեմ տեսել, իսկ դուք տեսե՞լ եք,

Read More


Ալիսա Բաղդասարյան / Կապույտը շոյում է մտքիս թևերը

Ես օդում զգում եմ

Քո ներկայությունը…

Քամին քո և իմ շփոթմունքը

Դարձնելով իրենը՝

թափառում է փողոցներով…

Դեմքս այրվում է քո ջերմությունից…

Եվ ջերմանում են

Իմ անցած բոլոր

ճանապարհները…

***

Զգացմունքների տարափից՝

Հոգեցունց պահս

ուզում է հպվել շուրթերիդ,

Զգալ շնչառությունդ,

Իսկ ասվող բառերը

շարունակում են

Չասել ամենակարևորը…

Չխոստովանելուց՝

Արժեզրկվում են

այն բոլոր բառերը,

Որոնք չասացի քեզ:

***

Քեզ մոռանալու փորձերս

Ինձ բերում հասցնում են

ուղիղ քո գիրկը…

Թռչունն այնքան մոտ է երկնքին,

Որ կապույտը շոյում է նրա թևերը…

Երևակայությանս մեջ՝

Երկնքի բոլոր աստղերը

մեր գրկում են…

***

Քո լռության մեջ

Այնքան խոսքեր կան…

Եվ այնքան լռություն կա

Քո խոսքերի մեջ…

Քո հայացքի մեջ

սեր, խոնարհում կա,

Իսկ պահվածքդ՝

Քո զգացածի հակասումն է…

Կրակներն անշունչ ընկնում են

աչքերիս մեջ…

Եվ ես սպառվում եմ՝

Առանց քեզ…

***

Քնելուց առաջ,

Արթնանալուց հետո…

Եվ միշտ … ընդմիշտ…

Միտքս քեզ հետ

Գրում է ռոմանտիկ սյուժեներ.

Մենք կրակե շապիկ հագած՝

Հայտնաբերում ենք

Կատարելության պարագծերը…

***

Կարոտը

Հանկարծ մտնում է հոգիս…

Եվ շունչս կտրվում՝

Ցավատանջ հեռավորությունից…

Օդում

Թախիծն է թպրտում

անհանգիստ…

Քեզ տեսնելու թրթիռն

Ինձ առնում է իր ափի մեջ

Եվ տանում…

Ապրումներիս սարսափի դեմ

Միակ դեղահաբը դու ես…

***

Քեզ հանդիպած ճանապարհին

Հանդիպեցի սրտատրոփ կարոտին,

Տեսա վնասակար հեռավորությանը,

Սեղմեցի վտանգավոր

մտերմության ձեռքը…

Եվ ինքս ինձանից արտագաղթեցի՝

Հրաժեշտ տալով քեզ…

***

Գժվում է սպասումը.

Օդի մեջ թևածում են

Իմ ու քո կարոտախիտ ապրումները…

«Խեղդվում եմ». բառիդ մեջ,

Խեղդվում է ամբողջ երկրագունդը…

Առանց քեզ

ամեն ինչ գունազրկվում է,

Զգում եմ տարածության մեջ

շնչասպառ երամների անկումը…

Որոնք գժվեցնող կարոտից

Ընկնում են

սառցակալ քարերի գիրկը.

Ամեն ինչ անհուսալի ցավոտ է՝

Առանց քեզ…

***

Նորից ուզում եմ

արևը քո դեմքն ունենա,

Բայց իմ հոգին

անձրև է նկարում

Եվ թրջվում է

Մտքերիս ամբողջ մարմինը…

Ինձ խեղդող օդի

անհանգստության մեջ

Քո պատկերը

արև չի նկարում…

Միտքս դողում է քո կարոտից…

«Եղիցի լույս»

Թիվ 02 (196) 2020թ.

Ես օդում զգում եմ Քո ներկայությունը… Քամին քո և իմ շփոթմունքը Դարձնելով իրենը՝ թափառում է փողոցներով… Դեմքս այրվում է քո ջերմությունից… Եվ ջերմանում են Իմ անցած բոլոր ճանապարհները… *** Զգացմունքների տարափից՝ Հոգեցունց պահս ուզում է հպվել շուրթերիդ, Զգալ շնչառությունդ, Իսկ ասվող բառերը շարունակում են Չասել ամենակարևորը… Չխոստովանելուց՝ Արժեզրկվում են այն բոլոր բառերը, Որոնք չասացի քեզ:

Read More


Մհեր Քումունց -Զոհրաբ Ըռքոյան / Արցախի Բերձոր գավառի պատմական Հարար գյուղը

Հարար գյուղը գտնվում է Արցախի Հանրապետության Քաշաթաղի շրջանի արևելքում՝ շրջկենտրոն Բերձորից 40 կմ հարավ-արևելք, Արաքսի Հակարի վտակի միջին հոսանքի ձախակողմյան սարալանջերին, գետափից ուղիղ գծով 7–8 կմ հեռու, ՀՀ Սյունիքի մարզի Կոռնիձոր գյուղից 10 կմ արևելք: Ըստ նոր վարչական բաժանման՝ Հարարը Խաչգետիկ և Աղավնատուն գյուղերի հետ ներառվում է Քաշաթաղի շրջանի Աղավնատուն գյուղական համայնքի մեջ: Այստեղ կա 28 տնտեսություն՝ 114 բնակչով, որից 8-ը (35 բնակչով)՝ Աղավնատուն գյուղում, 9-ը (33 բնակչով)՝ Հարարում, 11-ը (46 բնակչով)՝ Խաչգետիկում :

Հարարի պատմաաշխարհագրական դիրքի վերաբերյալ այսօր կարծիք կա, ըստ որի այն ընդգրկվել է պատմական Արցախ նահանգի Բերձոր գավառի մեջ՝ ավելի ուշ Բերդաձոր կամ Հակարի/Հագարու կոչված գավառում, իսկ ուշ միջնադարում մաս է կազմել Հարավային Արցախի Դիզակի մելիքության: Մեկ այլ տեղեկության համաձայն՝ Հարարը պետք է որ ընդգրկված լիներ Սյունիք նահանգի Աղահեճք կամ Հաբանդ գավառների մեջ, թեպետ այդ դեպքում գյուղի անունը պետք է նշված լիներ Ստեփանոս Օրբելյանի «Սյունիքի պատմության» մեջ արտագրված Տաթևի վանքին հարկատու գյուղերի հին ցանկում:

1856 թ. Հարարն ընդգրկված էր Ելիզավետպոլի նահանգի Զանգեզուր գավառում և 1897 թ. մարդահամարով ուներ 523 բնակիչ, բոլորը՝ հայեր: Բնակչության թվաքանակն այլ էր 1914 թ.՝ 412 մարդ, իսկ 4տարի հետո գրեթե եռապատկվել էր՝ 1.078 մարդ: Ըստ հուշարձանագետ Սամվել Կարապետյանի՝ 1918–1920 թթ. հայ-թաթարական բախումներից հետո՝ 1921 թ., մարդահամարով գյուղում մնացել էր 55 հայ բնակիչ:

Ժամանակին Հարարն իր տեղանքի և բնակլիմայական պայմանների շնորհիվ, համեմատած շրջակա մյուս բնակավայրերի հետ, բավականին մեծ ու բարեկարգ է եղել և կարևոր նշանակություն է ունեցել Սյունիք-Արցախ պատմական տարածքների քաղաքական ու տնտեսական առնչությունների համար: «Դիզակի Հարար հայկական գյուղը, որը Գորիսի շրջանի Կոռնիձոր գյուղից գտնվում է մի քանի կիլոմետր հեռավորության վրա, նշանակալի դեր է խաղացել Ղարաբաղ-Զանգեզուրի 1918–1921 թթ. ազատագրական պայքարի ընթացքում՝ գաղտնի հաղորդակցության համար գլխավոր կամուրջ հանդիսանալով հայկական այդ երկու գավառների միջև,– գրում է ակադեմիկոս Հրաչիկ Սիմոնյանը: – 19-րդ դարի վերջին Հարարն ուներ մի քանի հազար բնակիչ, Հարավային Արցախի կրթության կարևոր օջախներից էր, որտեղ միջնադարում գրվել են արժեքավոր ձեռագրեր: Գտնվելով տարանցիկ ուղիների վրա՝ գյուղը նաև առևտրի նշանավոր կենտրոն էր, ուներ ընդարձակ քարվանսարաներ, ուր իջևանում էին Պարսկաստանից Շուշի, Գանձակ և ավելի հեռուներ գնացող առևտրական քարավանները»:

Ինչպես նկատում ենք, Հարարի բնակչության վերաբերյալ Ս. Կարապետյանի և Հ. Սիմոնյանի հաղորդումների մեջ հակասություն կա: Այս դեպքում, կարծում ենք, պետք է վստահել մարդահամարի տվյալներին՝ որպես բնակչության թվի փաստացի արձանագրում:

Ծագումով հարարցիների բանավոր տեղեկությունների համաձայն՝ այնտեղ զարգացած են եղել տարբեր արհեստներ, գործել են իջևանատներ , ինչն էլ վկայում է, որ Հարարն առևտրի համար տարանցիկ բնակավայր էր: Եղել են ժամանակներ, երբ գյուղում ապրել են 2.000-ից ավելի հայ բնակիչներ, իսկ բնակավայրը՝ քաղաքատիպ: Հարարցիները հատկապես հիշում են իրենց հարյուրից ավելի աղբյուրները՝ Թաղբանդ, Ցուրտ աղբյուր, Զլզլան աղբյուր, Խաչգետիկ աղբյուր և այլն, նաև՝ դրանցից գոյացած լճակները: Տեղագիր Մակար Բարխուդարյանցը գրում է, որ Հարար (Յարար) գյուղի բնակիչները գաղթել են Ղարադաղից, ու ավելացնում. «Հողն բեկական, տեղական բերքերն միևնոյն, գերազանց օդն, կլիման եւ ջուրն, երկար կեանք 100 տ. եկեղեցի չունին, քահանայ մի: Ծուխ 134, ար. 532, իգ. 482»:

Ցավոք, հարարցիների խոսվածքն ամբողջությամբ չի պահպանվել, բայց հավանական է՝ այն նախապես՝ մինչև այս տարածք պարսկահայերի գալը, եղել է նույն խոսվածքը, որն այժմ պահպանվել է Սյունիքում և կազմել Հակարի-Աղավնոյի գետահովտի բնակչության ընդհանուր հաղորդակցման մաս: Հարարում գործածված լեզվի վերաբերյալ մասամբ տեղեկություններ ենք հայթայթում ոչ միայն ծագումով հարարցիներից, այլև շրջակա տարածքում պահպանված տեղանուններից՝ Դիլմանա յուրդ, Մէծ յուրդ, Արփգյա̈դուկա յուրդ, Ճըղարին թումբ, Վաքո̈ւ յուրդ ա̈ղպո̈ւր, Սևըքարէր, Աղըքարէր, Գյա̈զին թումբ, Սա̈քյո̈ւնց սար, Թիլա̈կէն յուրդ, Մաննին խութ, Դո̈ւզին տակը, Կիզիրտէղին թումբ, Յէխսուն տակը, Պըտառին ծօ̈ր, Մէծ կէտ, Ծօ̈րին էնգյո̈ւսը, Ղուզէն տափը, Խամըհատը, Կյօ̈ղին ծՓրը, Մըսրօտին թումբը, Դէրին ա̈ղբյո̈ւրը, Մկրտումի թումբը, Ճըղացին ծօ̈ր, Զինգանա կապ, Ղու արխաջ, Պօց ա̈ղբո̈ւր, Կիճի ճո̈ւր, Ապրէսին քար, Մէծ քար, Ափուն քար, Խումարաց կյո̈ւմէր, Տըղըցու թաղ, Քարա̈ղբյո̈ւր, Սա̈քյո̈ւց ա̈ղբյո̈ւր, Կօլխօզին ա̈խպո̈ւր, Գյօ̈լէն տափը, Թըռամին ա̈ղբյո̈ւրը, Լվըցքարէր, Ղաշղա գյո̈ւն, Ղաշղա քար, Կէծակտըվածի ծըմակը, Յէլիջա, Ա/Ը/լմանա յուրդ, Գյո̈ւլո̈ւմ արխի ծմակ, Ամըտեղի սուրբ, Թեսխարաբ (հին ավերակ բնակատեղի), Կատարվանք, Ղըլուվէն քար և այլն:

Այս տեղանունների մեծ մասը նույն հնչողությամբ կա Գորիսի շրջանի Կոռնիձոր, Տեղ, Խնձորեսկ և այլ գյուղերում: Հադրութի խոսվածքի հետ ունեցած առնչության մասով նշենք՝ Հարարում սահմանականի ներկան կազմվում էր այնպես, ինչպես Սյունիքի խոսվածքներում՝ Կոռնիձոր, Տեղ և այլն՝ -ում մասնիկով: Մասամբ նկատվում են ձևեր, որոնք մոտ են Կապանի գյուղերի խոսվածքին: Ազդեցություններ գրանցվում են նաև Հադրութի խոսվածքից: Տարածքի բնակիչները՝ ալղուլեցիների, հարարցիների, հակեցիների սերունդները, ապրում են Հայաստանի Հանրապետության Սյունիքի մարզում, Արցախի Հանրապետության Մարտունու, Մարտակերտի, Ասկերանի շրջաններում, մայրաքաղաք Ստեփանակերտում:

Տարբեր ժամանակներում՝ մինչև գյուղի վերջնական հայաթափումը՝ 1930-ական թվականներ, Հարարում եղել են բնակչության ներհոսք և արտահոսք: Շամախու Քեօվլուջ գյուղի նկարագրության մեջ Մ. Բարխուդարյանցը գրում է, որ վերջինիս բնակիչները եկել են «Վարանդա գաւառի Աւետարանոց, Ծովատեղ, Մսմնա, Ղավախան և Հարար գյուղերից»: Հարարի մասին պահպանված կցկտուր տեղեկություններից կարելի է ենթադրել, որ, իսկապես, ժամանակին այս գյուղը տարբերվել է Արցախի և Սյունիքի հայկական մյուս գյուղերից: Այն ունեցել է հին, ընդարձակ գերեզմանոց՝ շքեղ տապանաքարերով, քարաշեն աղբյուրներ, մի քանի հարկանի բնակելի տներ, բնական և արհեստական այրերից կառուցված ձմեռանոցներ, 4 առանձին թաղամասեր, որոնք, ըստ էության, առանձին գյուղեր են եղել. «Հարարը բաժանուած է չորս մասի, որոնք առանձին-առանձին գիւղ են կազմում եւ պաշտօնական տեղերում կրում են միեւնոյն Հարար անունը, իսկ իրենց մէջ յայտնի են որոշ անուններով, այն է՝ Թէզ-խարաբ, Արփագեադուկ, Գօնաղգեօրմազ եւ Սեչմանլու…»:

Հարար գյուղը հաճախ հարձակումների է ենթարկվել: Մինչև օրս էլ այս դեպքերի մասին հիշողություններ են պահպանվել հատկապես Տեղ և Կոռնիձոր գյուղերում, որ վերաբերում են արդեն XX դարի առաջին կեսին: Ծագումով հարարցիները և տեղացիներն իրենց մեծերի պատմություններից հիշում են, թե ինչպես են ժամանակին օգնել հարազատ հարարցիներին՝ ապաստան ու բնամթերք տալով: Այսպես, օրինակ, Ա-Դոն գրում է. «135 տուն ժողովուրդը կողոպտւեց մինչեւ վերջին թելը…: Ապա նա գերի ընկաւ շրջապատող թուրքերի ձեռքը: Խե՛ղճ հայեր, օրեր շարունակ նրանք ապրում էին մահւան սարսափի, բարոյական եւ հոգեկան տանջանքների տակ, նրանք կտրւած դրսի աշխարհից, չը գիտէին ինչ էր կատարւում դուրսը, չը գիտէին, որպիսի վախճան սպասում է իրենց: Եւ երբ այդ բոլորից յետոյ զօրքը գնաց ազատելու, նրանք չէին հավատում իրենց աչքերին: Ինչպէս դահճի սրից փախածը, նրանք հեռացան այդ ծանօթ վայրերից, այլեւս չը վերադառնալու պայմանով, գնացին մի այլ տեղ ապաստան փնտռելու: Հարարն ունեցավ բաւական մարդկային զոհեր…»: Այս առիթով «Մշակ»-ը գրում է. «Երկար ժամանակ Օձաբերդ, Հարար, Թեսխարաբ գիւղերը հարստահարվում էին ալիանլու ցեղի յայտնի աւազակների յարձակումներից ու կողոպուտներից. այդ ցեղը բացի աւազակութիւնից, ոչ մի արհեստ չունի, եւ ապրում է հայ ժողովրդի … վաստակած աշխատանքով…»:

Հարարի հետագա ճակատագրի մասին այսպիսի տեղեկություններ կան. «1918 թ. Հարարը ենթարկվեց թուրքերի հարձակմանը, ավերվեց, իսկ բնակչության մեծ մասը սպանդի ենթարկվեց կամ հեռացավ այլ վայրեր: Գյուղում մնացին սակավաթիվ հայեր: 1920 թ. Դրոն և Նժդեհը ազատագրեցին Հարարը, և Կոռնիձոր-Հարար-Խծաբերդ գծով Ղարաբաղը միացավ Հայկական Հանրապետությանը: Խորհրդային իշխանության տարիներին ինչպես Ղարաբաղի շատ գյուղեր, Հարարը նույնպես թուրքացվեց»: 1919 թ. հունվարի 15-ից ոչ միայն Հարարը, այլև Սպիտակաշեն, Պետրոսաշեն գյուղերը հայաթափվում են Ղարաբաղի ու Զանգեզուրի նահանգապետ նշանակված Սուլթանովի հրամանով, ով, օգտվելով անգլիացիների հովանավորությունից, կարողացավ վերջնականապես սեպ խրել Սյունիքի և Արցախի միջև. Հարարը «վերջին թելն» էր: 1925 թ. այն դուրս մնաց նաև Ղարաբաղի Հադրութի շրջանից, ընդգրկվեց Ադրբեջանական ԽՍՀ Լաչինի շրջանի մեջ. «Երկու հազարամյակ «Հարար» անունը կրած հայկական նշանավոր գյուղը 30-ական թվականներին վերանվանվեց Ջաֆարաբադ՝ Ադրբեջանի կոմկուսի Կենտկոմի նախկին քարտուղար Միր-Ջաֆար Բաղիրովի պատվին, իսկ 1953 թ. նրա մերկացումից, պաշտոնազրկումից և գնդակահարությունից հետո վերանվանվեց Աշաղը Փարաջան»: Խորհրդային շրջանում Ադրբեջանին բռնակցված Հարարի մասին տեղեկությունները սակավ են: Նշենք, որ այստեղ ապրող թյուրքերը, որքան հնարավոր է եղել, փորձել են ջնջել հայկական հետքերը:

ՄԻ ԱՎԱՆԴԱԶՐՈՒՅՑԻ ՀԵՏՔԵՐՈՎ

Ասկերանի շրջանի Հարավ գյուղի բնակիչները պատմում են, որ իրենց արմատները Գորիսից են: Նախկինում գյուղը եղել է քիչ վերև՝ Սեգիքտու սրբավայրի մոտ, որտեղ հին ժամանակներում Հարար անունով մի բնակավայր է եղել, որն էլ, հավանաբար, բնակեցվել է պատմական Մյուս Հաբանդ գավառի Հարար գյուղից այդտեղ տեղափոխված գաղթականներով: Նշում են նաև, որ Հարար գյուղը մնացել է հողի տակ, բայց թե ո՛ր Հարարի մասին է ավանդազրույցի այս հատվածը և ո՛ր ժամանակաշրջանն է ընդգրկում, հայտնի չէ: Սյունիքի համար հիմնական ճանապարհները դեպի Արցախ անցել են այս գյուղով:

Հարարի մասին վերոնշյալ ավանդազրույցն, անշուշտ, ունի պատմական հիմքեր, և խոսքը, կարծում ենք, ոչ թե Ասկերանի շրջանի մի բնակավայրի մասին է, որ շփոթում են տեղացիները, այլ ներկայիս Հարարի, քանի որ նախկինում, ինչպես նշվեց, իրարից անջատ գտնվող չորս բնակավայրերի համար եղել է Հարար ընդհանրական տեղանուն, որ հետո փոխվել են՝ Աշաղը Փարաջան՝ «Ներքին Փարաջան», և Յուխարը Փարաջան՝ «Վերին Փարաջան», ապա այլ անուններով գյուղեր, որոնք այսօր հիմնականում վերականգնված են:

Այս ավանդազրույցի որոշ հիմքեր գտնում ենք պատմական վկայություններում, մասնավորապես, թե ինչպես են հարարցիները գաղթել և հաստատվել տարբեր վայրերում: XIX դ. կեսերին Գտչավանքի վարդապետ Առաքել Կոստանդյանցն իր «Արցախի պատմություն» աշխատանքի՝ «Քուրդ կոչուող մի ազգի մասին, որ կատարում է Մահմադի աղանդը եւ սաստիկ չարագործ է» գլխում պատմում է ներկայիս Քաշաթաղի տարածքում հաստատված քրդերի մասին: «Քանի որ նրանք այնպիսի չարագործութեամբ բազմացան եւ տարածուեցին այն գաւառում, նաեւ ծնուեցին հսկաներ եւ աճեցին, եղան քաջամարտիկներ ու անյաղթ, գունդ-գունդ դարձած ընտիր երիվարներով սփռուեցին, տարածուեցին բոլոր գաւառներում. նրանց ոտքը ձգուեց մինչեւ Արարատ երկիրը, Գողթն, Արցախ գաւառը, եւ որքան կամեցան, անսանձ երիվարները ձգեցին, արձակեցին»,– գրում է Ա. Կոստանդյանցը: Տարածքի քրդերը բավական երկար ժամանակ տիրա- պետող են լինում Քաշաթաղի շրջանում և մեծ թափով բազմանում են, որի արդյունքը եղավ Կարմիր Քրդստանը: Նրանք այնքան էին շատացել, որ արդեն XX դարասկզբին մեծամասնություն էին կազմում՝ հատկապես հայերի համեմատությամբ. Հակարի գետի ավազանում հայկական բնակավայրերից մնացել էին Հակը (Մինքենդ), Ալղուլին և Հարարը: Քրդերն այս տարածքում հաստատվել էին դեռևս XVIII դարի երկրորդ կեսից՝ Փանահ խանի օրոք (գուցե մի փոքր ավելի վաղ): Եվ հենց այդ ժամանակից նրանք սկսեցին հարձակվել ու թալանել հայկական գյուղերը: Ասպատակությունների հետևանքը եղավ նաև Որոտանի և Հակարիի ափամերձ պատմական բնակավայրերի վերացումը: «Եւ ում պատահեցին. թէ՛ քարաւանների, թէ՛ ճանապարհորդների, անխնայ կողոպտում էին, մերկացնում իրենց ունեցուածքից: Այս ձեւով ցրւում էին դաշտային, լեռնային տեղերը, աւար խփում, ընդդիմացողներին առանց խնայելու անողորմ տանջանքներ էին տալիս, ոմանց շնչասպառ անում, ոմանց սպանում՝ դիակները թողնելով ճանապարհին, նրանց ունեցուածքը խլելով՝ դառնում էին իրենց տեղերը»,– գրում է Ա. Կոստանդյանցը:

Ասկերանի Հարավ գյուղի բնակիչների համար գուցե հենց այս պատմությունն է հիմք եղել ավանդազրույցի համար, որովհետև, ըստ շարադրված վկայությունների, հիշյալ ժամանակաշրջանում Հարարը մեծ մասամբ դատարկվել էր: Իսկ թե ինչու են նշում, թե իրենց նախնիները եկել են Գորիսից, դա էլ կազմում է մի այլ զրույցի հիմք, ըստ որի՝ հարարցիների նախնիները եղել են սյունեցիներ, և նույնիսկ տոհմեր կան, որոնց շառավիղները տարածված են եղել Հարարում ու Կոռնիձորում (նաև՝ Տեղում):

Ըստ տեղեկությունների՝ Հարարում երկար ժամանակ ապրել է 1 հայ ընտանիք, որն էլ տեղափոխվել է հարևան Արփագյադուկ. այսպիսով, ավարտվում է Հարարի երբեմնի հայկականությունը:

ՀԱՐԱՐ ԱՆՎԱՆ ԾԱԳՈՒՄԸ

Հարար գյուղն ունեցել է մի քանի անուններ՝ Հարար, Fərəcan / Aşağı Fərəcan, Yukarı Fərəcan/, Ջաֆարաբադ: Բնակավայրի՝ աղբյուրների տեղեկություններով մեզ հասած 3 անունից առաջինը Հարարն է, որը գյուղը կրում էր հայերով բնակեցված լինելու շրջանում: Անունը հիշատակվում է XVII դարի կեսից՝ 1671 թ. գրված Ավետարանի հիշատակության մեջ: Մինչ այդ նույնանուն բնակավայրի հիշատակություն մեզ չի հանդիպել:

Թե ինչ է նշանակում Հարար, մինչև օրս հստակ մեկնաբանություն չկա: Այս հարցը, կարծում ենք, տեղագրական և պատմաազգագրական հետազոտություններից հետո միայն կարելի է հստակեցնել: Այնուամենայնիվ, հավանական ենք համարում, որ արդյունքները կամբողջանան ներքոնշյալ տեսակետներից մեկում.

1. Հարար արաբերեն նշանակում է գիհիի ծառ, որ Սյունիք-Արցախում ասում են կէնէ/կյէնի ծառ: Հարարցիների շրջանում պահպանվել է զրույց, ըստ որի՝ դեռևս Արաբական խալիֆայության շրջանում արաբներն այստեղից իրենց երկրներ պարբերաբար արտահանել են գիհի ծառը, որը մեծ արժեք ունի փայտամշակման արհեստի բնագավառում: Հիմա էլ Հարարում կա դանդաղ աճող այդ ծառը, որը, սակայն, անհետացման եզրին է: Զրույցներից իմանում ենք, որ այդտեղ եղել են փայտամշակման արհեստանոցներ (մեր զրուցակից հարարցիներն ասում են՝ «գործարաններ»): Հնարավոր է, որ Հարար անունն առաջացած լինի գիհի բառի արաբերեն տարբերակից, քանի որ այն հայերի կյանքում ծիսական նշանակություն ունեցող ծառ է: Գիհի-կենուց են պատրաստել չարխափան նշանները:

Քիչ հավանական ենք համարում արաբերենից թյուրքերենին անցած harar /ġirār/ġirāra(t) /رارَغ/ ِةَ / ِغَرار ՝ «պարկ, ծղոտե պարկ» նշանակությամբ բառի հետ կապելը, մանավանդ, որ քիչ գործածական է այդ լեզվում և Սյունիք-Արցախ բարբառախմբի բառապաշարում էլ բացակայում է:

2. Ա. Կոստանդյանցը նշում է, որ բնակավայրի Հարար անունը ծագում է Հայարար՝ հայ և արար (արարել) բառից: Հայտնի չէ, թե հեղինակն այլ վկայությա՞մբ է նշում բառի ծագումը, թե՞ սեփական մեկնաբանությունն է արձանագրում:

3. Անհավանական չենք համարում նաև, որ այն առաջացած լինի հայերենի արար՝ առնել բայանվան նախդրավոր անվանական ձևից՝ գրբ.՝ հարար՝ «շինվածք կամ կալվածք» իմաստից:

ՊԱՏՄԱԿԱՆ ՀՈՒՇԱՐՁԱՆՆԵՐ

Հարար գյուղի հուշարձանների շարքում նշվում են X դ. եկեղեցի, Փարաջան (Aşağı Fərəcan) – Գյուլաբերդ-Ծաղկաբերդ (GՖləbird) ճանապարհին գտնվող մի կամուրջ, հին գերեզմանատուն, որոնցից կամ ոչինչ չի մնացել, կամ էլ՝ կիսավեր վիճակում են: Ժամանակին մամուլը երբեմն անդրադարձել է Հարարի պատմական արժեքներին, և մեր օրերում էլ վավերագրեր են հրապարակվել պատմական Հարարում ու նրա շրջակայքում մնացած հուշարձանների մասին:

1930-ական թվականներից հետո քանդվել է գյուղի մոտակայքում գտնվող հայոց գերեզմանատունը և տեղն անասնագոմ կառուցվել, որի պատերի մեջ կան նաև հայկական շիրմաքարերի բեկորներ: Ըստ ականատեսների՝ եղած խաչքարերը թաղել են հողի տակ՝ գոմի հիմքում: Հանգստարանի տեղում 2 խաչքար և մի քանի տապանաքար են մնացել: Կիսաքանդ անասնագոմի հարևանությամբ արհեստական հողաթումբ կա, որի երեսին մի քանի մեծ քարեր են երևում: Հնարավոր է՝ դրանք ժամանակին խաչքարեր են եղել:

Գյուղում կիսավեր վիճակում պահպանվել է մոտ 10 x 5 մ արտաքին չափեր ունեցող միջնադարյան եկեղեցին: Ծովի մակերևույթից մոտ 1.300 մետր բարձրությամբ գտնվող այս սրբատունը, հավանաբար, կառուցվել է XII–XIII դդ., հնարավոր է՝ ավելի վաղ: XVI դ. այն վերակառուցվել է և, ըստ 1671 թ. նույն եկեղեցում գրված Ավետարանի հիշատակության, կոչվել է Սուրբ Ստեփանոս: 1841 թ. եկեղեցին նորից է վերակառուցվել և վերանվանվել Սուրբ Հռիփսիմե: Ըստ մատենագրության՝ այս սրբատանը միջնադարում գրվել է 3 Ավետարան: Մ. Մաշտոցի անվան Մատենադարանում պահվող «Մաշտոց» ժողովածուներից մեկի մասին հիշատակվում է. «Ստեղծվել է Պաղտասար դպիրի ձեռքով և Մարտիրոս քահանայի պատվերով, 1666 թվականին Հագարան երկրի Հարար գյուղում»: 2 տարի անց ստեղծվել է մեկ այլ «Մաշտոց», որի հիշատակարանում գրված է եղել՝ «ՌՃԺԷ թուին [=1668 թ.] … յերկիրս Հագարեան ի գեօղն, որ կոչի Հարար»: Եվ մի 3-րդ գրչագրի Ավետարանի հիշատակարանում կարդում ենք. «…արդ, գրեցաւ կենսաբեր սուրբ Աւետարանս ձեռամբ մեղապարտ եւ սուտանուն Պաղտասար դպրի, ի թուաբերութեանս Հայոց ՌՃԻ [=1671 թ.], ի յերկիրս Հագարեան, ի գեօղս որ կոչի Հարար, ընդ հովանեաւ Սրբոյս Ստեփաննոսի…»:

Դեռևս XX դարասկզբին Հարարի եկեղեցին գործող է եղել: «Արարատ» հանդեսը գրում է, որ 1905 թ. ապրիլին եկեղեցու քահանա է ձեռնադրվել Համբարձում Գրիգորյան Աղանյանցը: Այժմ պահպանված է Հարարի եկեղեցու հարավային պատը, որոշ չափով նաև՝ արևմտյանը, որի մեջ խաչքար է ագուցված: Մուտքը հարավային կողմից է՝ սրբատաշ քարերով: Բարավորը խաչաքանդակով տապանաքար է: Մուտքի շեմը նույնպես տապանաքար է՝ 108 x 70 x 35 սմ չափերով, որի աջ կողմում հազիվ երևացող երկտողանի արձանագրություն կա: Ըստ Ս. Կարապետյանի՝ տապանաքարը XII–XIII դդ. գործ է՝ հետևյալ գրությամբ. «… /ԿԱՆԳՆԵՑԻ ԶԽ/Ա/ՉՍ ԲԱՐԵԽ/ԱՒՍՈՒԹԻՒՆ ՄԱՒՐ ԻՄՈՅ ԹՈՒ … Ե …»: Մկրտության ավազանը, որ համարվում էր կորած, վերջերս գտնվել է և պահվում է գյուղի բնակիչներից մեկի տանը: Եկեղեցին կառուցված է հիմնականում սպիտակ թերթաքարերից՝ կրաշաղախով, պատերի մեջ ագուցված են մի քանի տապանաքար ու խաչքար: Հյուսիսային պատը կից է հողապատնեշին և նրա կեսից ավելին քանդված է: Սուրբ խորանին կից ավանդատներ չկան: Միանավ շինության թաղը նստած է եղել 2 կամարի վրա, որոնցից այժմ միայն հետքերն են մնացել:

Այստեղ պահպանված 2 խաչքարն էլ արձանագրություն չունի: Անմշակ սևագույն բազալտե խաչքարերից մեկն ունի մոտ 75 x 75 x 30 սմ չափեր, մյուսը՝ 100 x 85 x 28 սմ: Գտնվում են գերեզմանոցը պա- հող բլրակի գագաթին՝ հարավարևմտյան կողմում՝ թփերի տակ: Տապանաքարերը գտնվում են բլրակի ներքին մասում, տեղահանվածեն: 121 x 80 x 36 սմ չափերով ուղղանկյուն տապանաքարն ունի հետևյալ արձանագրությունը. «ԱՅՍ Է ՏԱՊԱՆ ՀԱՐԱՐԵՑԻ / ՄԱՐՏԻՐՈՍԻ ՈՐԴԻ ԴԱՎԻԹԻՆ, / ՕՎ ՈՐ ԳԱՐՏԱՅ. ՌՄՂԵ [1846 թ.] / ՄԵԿ ԲԵՐԱՆ Ա[ՍՏՈՒԱ]Ծ ՈՂՈՐՄԻ ԱՍԻ»: Մոտակա մեկ այլ՝ գրեթե նույն չափերի տապանաքարի եռատող արձանագրություն է. «ԱՅՍ Է ՏԱՊԱՆ ՀԱՐԱՐԵՑԻ ԴԱՎԻԹԻՆ, ՈՐԴԻ ՊՕՂՈՍԻ, / ԹՎԻՆ ՌՄՁԶ [1837 թ.]»: Տապանաքարի աջակողմյան անկյունը կոտրված է. բարեբախտաբար, կոտրված մասը տեղում է, ունի զարդանախշեր: Երրորդ արձանագիր տապանաքարն ունի 95 x 40 x 30 սմ չափսեր: Նույն արձանագրությունը շրջափակված է զարդանախշ շրջանա- կով. «ԱՅՍ Է ՏԱՊԱՆ48 / ՄԵԿ ՈՐԴԻ Ս/ԱՐ/ԳՍԻ Ա[ՍՏՈՒԱ]Ծ ՈՂՈՐՄԻ. / 1871 ԱՄԻ»: Տապանաքարի հակառակ երեսին 2 խաչ է քանդակված՝ մեջտեղում՝ հավերժության նշանը:

Գերեզմանոցի հյուսիսարևմտյան կողմում ճանապարհի հետք կա, որի 2 կողմում քարեր են շարված: Հնարավոր է՝ դրանք շիրմաքարեր են, որոնք թյուրքերը շարել են ճանապարհի եզրերին. Քաշաթաղի շրջանի մի շարք գյուղերում ևս այդպես են վարվել՝ Մազրայում, Զիրիկում, Մովսեսաշենում և այլն:

Հին գերեզմանատեղից մի ճանապարհ է իջնում դեպի Հակարի գետի ափ: Ճանապարհն անցնում է քարանձավային համալիրի մոտով: Կա 40-ից ավելի քարանձավ, և դա, հավանական է, ժամանակին բնակատեղի է եղել:

Հարարից ուղիղ գծով մոտ 6 կմ դեպի հարավ՝ բարձրադիր ժայռոտ բլրի վրա, կառուցված է Ամուտեղի եկեղեցին: Այս սրբատունը եղել է տարածքի հայ բնակչության գլխավոր ուխտատեղին: Ոմանք նշում են, որ եկեղեցու իսկական անունն Ամեն տեղ է եղել, որը հետո դարձել է Ամըտեղ: Եկեղեցուց մի քանի կիլոմետր հյուսիս-արևելք՝ մեկ այլ ժայռեղեն բարձր զանգվածի վրա, երևում է միջնադարյան ամրոցը, որը Մ. Բարխուդարյանցն անվանում է Ղալալու: Ըստ Ա. Հակոբյանի՝ դա Մովսես Դասխուրանցու հիշատակած պատմական Կառնակաշն է: Այստեղ նաև եկեղեցու ավերակ է եղել:

Այսպիսով, պատմական Հարարը հայկական ազատագրված գյուղերի պատմական նկարագրի վերականգնման համատեքստում դեռ ուսումնասիրության խիստ կարիք ունի: Կան բնական բոլոր պայմանները, որ բնակավայրը դառնա մեծ ու բարեկարգ ավան, որի մասին վկայում է նրա պատմական անցյալը:

«Եղիցի լույս»

Թիվ 02 (196) 2020թ.

Հարար գյուղը գտնվում է Արցախի Հանրապետության Քաշաթաղի շրջանի արևելքում՝ շրջկենտրոն Բերձորից 40 կմ հարավ-արևելք, Արաքսի Հակարի վտակի միջին հոսանքի ձախակողմյան սարալանջերին, գետափից ուղիղ գծով 7–8 կմ հեռու, ՀՀ Սյունիքի մարզի Կոռնիձոր գյուղից 10 կմ արևելք: Ըստ նոր վարչական բաժանման՝ Հարարը Խաչգետիկ և Աղավնատուն գյուղերի հետ ներառվում է Քաշաթաղի շրջանի Աղավնատուն գյուղական համայնքի մեջ: Այստեղ կա

Read More


Պետեր Հանդքե / Փոխանցում են միայն նրանք, ովքեր սիրում են

   «Խաղա խաղը: Մի եղիր գլխավոր հերոս: Փնտրիր մարտահրավերներ: Բայց մի նպատակադրվիր կոնկրետ արդյունքի: Խուսափի՛ր հետին մտքերից: Ոչինչ մի թաքցրու: Եղիր մեղմ և ուժեղ: Ունեցիր մասնակցություն, բայց արհամարհիր հաղթանակը: Մի պրպտիր, մի ստուգիր, բայց զգոն մնա՝ նշաններին հետամուտ: Եղիր բաց աշխարհի առաջ: Բարձրացրու աչքերդ, հրավիրիր ուրիշներին այնտեղ նայելու, համոզվիր, որ կա բավարար խորություն ու գտիր քեզ նրանցից յուրաքանչյուրի արտացոլքում: Վճիռ կայացրու, երբ ոգեշնչված ես: Թույլ տուր քեզ ձախողելու: Բայց ամենից առաջ քեզ ժամանակ տուր՝ անցնելու զարտուղիներով: Մի անտեսիր ծառն ու ջուրը: Կանգնիր այնտեղ, որտեղ ուզում ես, և թույլ տուր արևին ջերմացնելու քեզ: Մոռացիր ազգականներիդ, օգնություն առաջարկիր անծանոթներին, խոնարհվիր, որ տեսնես մանրուքները, խուսանավիր մարդկային դատարկությունից, գրողի ծոցն ուղարկիր բախտի դրաման՝ ծիծաղով հաղթահարելով տարաձայնությունները: Առաջնորդվիր քո իրական գույներով, մինչև կապացուցես քո ճշմարիտ լինելը, և տերևների խշշոցը կդառնա հաճելի: Անցի՛ր գյուղերով»:

Այս բառերը մի կին ասում է մի տղամարդու իմ պիեսներից մեկի ամենասկզբում, որը ես վերնագրել եմ «Անցիր գյուղերով»:

Մանկությանս տարիներին, երբ ժամանակ էր լինում, կամ երբ ժամանակը ներում էր, մայրս պատմում էր սլովենական Ստարա Վաս կոչվող գյուղի (կամ գերմանական տարբերակով՝ Altes Dorf, որը թարգմանաբար նշանակում է Հին գյուղ) մարդկանց մասին. դրանք ոչ այնքան պատմություններ էին, որքան կարճ պատումներ, որոնք իմ ականջին հնչում էին որպես աննախադեպ իրադարձություններ: Հնարավոր է՝ մայրս այն միաժամանակ պատմել է նաև քույր-եղբայրներիս, բայց ինձ թվում է, որ ես եմ եղել նրա միակ ունկնդիրը:

Այդ պատմություններից մեկն այսպես էր. գյուղացիական տնտեսություններից մեկում, որ գտնվում էր լեռան ստորոտին, որպես սպասուհի աշխատելիս է եղել մի մտավոր հետամնաց (կամ ինչպես ասում էին այն ժամանակ՝ տկարամիտ): Կալվածատերը բռնաբարել է նրան, և նա մի երեխա է լույս աշխարհ բերել, ում համար մոր դերը ստանձնել է տան տիկինը: Սպասուհին՝ իրական մայրը, իր երեխայից խստորեն հեռացված է եղել: Տղան մեծացել է՝ կարծելով, թե ֆերմերի կինն է իր հարազատ մայրը: Եվ մի անգամ տղան, որը դեռ փոքր էր, բայց արդեն խոսում էր, խաղալիս ընկնում է հողամասի եզրի մետաղալարե ցանկապատին և խճճվում՝ ոչ մի կերպ չկարողանալով դուրս գալ: Նա գոռում ու գոռում է այնքան ժամանակ, մինչև մտավոր հետամնացը` տկարամիտը (կամ ինչպես մայրս նրան անվանեց բարբառով, որով խոսում են Սաուալպեի և Քարավանքեի շրջակայքում, «Treapnե-ը), վազելով գալիս և անմիջապես ազատում է նրան: Երբ ի վերջո երեխայի ենթադրյալ մայրը՝ ֆերմերի կինը, հասնում է դեպքի վայր, իսկ սպասուհին արդեն վերադարձած է լինում իր աշխատանքին՝ ախոռ կամ դաշտերը, երեխան հարցնում է ենթադրյալ մորը. «Մայրի՛կ, այդ ինչպե՞ս է, որ «Treapn»-ն այդքան փափուկ ձեռքեր ունի»:

«Կարճ նամակ երկար հրաժեշտից առաջ» գրքում այս պատմությունը դարձել է երգ, բալլադ, երգվել Ֆիլադելֆիայի (Փենսիլվանիա, ԱՄՆ) գիշերային բարերից մեկում՝ տուն առ տուն կրկնվելով երգչի ձայնով. «Եվ այդ երեխան ե՛ս էի: Եվ այդ երեխան ե՛ս եմ»:

Մյուս պատումները, որոնք ինձ պատմել է մայրս, առնչվում էին իր ընտանիքի մերձավոր կամ հեռավոր բարեկամներին, և համարյա միշտ որպես գլխավոր հերոս ներկա էր նրա երկու եղբայրներից մեկը. նրանք հետագայում «փառքով ընկան մարտի դաշտում» Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի ժամանակ: Թույլ տվեք ձեզ պատմել երկու կարճ պատմություն, որոնք վճռորոշ դեր խաղացին իմ գրող դառնալու ճանապարհին:

Առաջինը մորս կրտսեր եղբոր մասին է, որը տան ամենափոքրն է եղել: Մորս խոսքերով՝ դեպքը տեղի է ունեցել, այսպես ասեմ՝ միջպատերազմական շրջանում՝ 1936 թ.: Աշնանանային գիշեր էր՝ լուսաբացից քիչ առաջ, Հանսը (կամ սլովենական գավառական լեզվով՝ Janez-ը կամ Hanzej-ը) արդեն մեկ ամիս էր, ինչ տանից հեռու էր և սովորում էր Marianum-ում, տղաների, այսպես կոչված՝ գիշերօթիկ դպրոցում, որը գտնվում էր մոտ քառասուն կլիոմետր դեպի արևմուտք ընկած Քլագենֆուրտի (Ցելովեց) Կարինտի մայրաքաղաքում: Գիշերային խոր լռություն էր ագարակում, և մինչ աքաղաղի առաջին կանչը դեռ շատ ժամանակ կար: Անսպասելի բակում լսվեց ավելի քստքստոցը: Եվ նա, ով ավլում էր բակը, ավլում ու ավլում էր անգամ մթության մեջ. տան ամենափոքրն էր՝ Բենջամինը՝ գրեթե երեխա: Տան կարոտն էր կամ domotožje (սլովեներեն), որ այդ գիշերով նրան քաղաքից գյուղ էր բերել: Ընդ որում, ասում էին, որ նա օրինակելի, ոգևորված աշակերտ է եղել, պարզապես մի օր առավոտյան՝ լույսը դեռ չբացված, գիշերօթիկ դպրոցի պատուհանից դուրս է ցատկել և բռնել տունդարձի ճամփան՝ այն ժամանակ դեռ խճապատ ճանապարհով: Տուն մտնելու փոխարեն, իսկ պետք է ասել, որ դռները երբեք էլ փակված չեն եղել, նա վերցրել է ցախավելն ու ավլել տան դիմացի բակը: Մայրս ասում էր, որ այդ օրը «շաբաթ էր»՝ կիրակիին նախորդող օրը, իսկ «շաբաթը, որպես օրենք, նա անվանում էր «բակը մաքրելու օր»: Եվ եղբայրը շարունակել է ավլել ու ավլել, մինչև լույսը բացվել է, և տան անդամներից մեկը, իմ ենթադրելով՝ ոչ հայրը կամ մայրը, այլ քույրը, նրան տուն է տարել: Նա այլևս երբեք չի վերադարձել գիշերօթիկ դպրոց. փոխարենը հարևան գյուղերից մեկում արհեստ է սովորել՝ ատաղձագործություն կամ նման մի բան:

Եվ այս դեպքը, ինքնաբերաբար, տարերայնորեն կրկին ու կրկին հայտնվում է իմ գրքերում, իմ պատումների էքսկուրսիաներում կամ մեկ մարդու կյանքի դեգերումներում:

Երկրորդ դիպվածը փոխակերպումների մասին չէ, այլ նախախնամության, եթե Աստծուն, ճակատագրին կամ որևէ այլ անվանում կրող ուժի ցանկալի է, որ այն լինի, ուրեմն կլինի: Իմ գրքերից մեկը «Կրկնություն» է կոչվում, այս մեկը կկոչվի «Երկրորդ կրկնությունը»:

1943 թ. օգոստոսի վերջին ու սեպտեմբերի սկզբին մորս ավագ եղբայրը Ղրիմի արևելյան ճակատից մի քանի շաբաթով արձակուրդ է գալիս տուն: Եվ այնպես է պատահում, որ ավտոբուսից իջնելուց նա հանդիպում է հենց այն մարդուն, որն այդ տարածքում պատասխանատու է պատերազմական վատ լուրերի տարածման համար: Հենց այդ պահին լրաբերը գնում էր գյուղ՝ ընտանիքին հայտնելու գույժը, որ նրանց կրտսեր եղբայրը տունդրայում ընկել է «հերոսական մահով՝ հանուն հայրենիքի»: Եվ քանի որ անսպասելիորեն իր առջև տեսնում է ընտանիքի անդամներից մեկին, կարճում է ճանապարհը՝ բոթը հաղորդելով արձակուրդ եկած եղբորը: Իսկ ահա թե ինչ է պատահում. Գրեգորը տուն է գալիս, նրան դիմավորում են երգելով ու ցնծալով, և արձակուրդի ամբողջ ընթացքում նա ոչ մի բառ չի ասում եղբոր, կամ, ինչպես ինքն էր իրեն ավանում նամակներում, «տունդրայի պատանու» մահվան մասին: Մայրս պատմում էր, որ խաղաղ ժամանակ տնակյաց Գրեգորը միշտ խուսանավել է տնից, ծնողներից, քույրերից, նաև իր հարազատ Ստարա Վասից և առավոտից երեկո, երբեմն նույնիսկ գիշերները, անցկացրել հարևան գյուղերում՝ Էնցլան Վաս, Լիպա, Ռուդա, Գլոբասնից, Դիեքշե, Ռինկոլա, Կռաչան, որտեղ, ծանոթների կամ անծանոթների մոտ, մորս խոսքերով՝ «աչքից արցունք քամելով», փարատել իր վիշտը: Բայց արդյո՞ք կարող է փարատում բերել միաչքանի զինվորի լացը: Ո՛չ: «Նա լաց էր լինում անդադար: Նրա լացի ձայնը երբեք չէր դադարում»: Եվ միայն վերջին օրը, երբ պատրաստվում էր ավտոբուսով ճակատ վերադառնալ, ճանապարհին քրոջը, որը նրա միակ ուղեկցողն է եղել, հայտնել է եղբոր մահվան բոթը: Եվ մի քանի շաբաթ անց նա ևս արդեն «հանձնվել էր օտար հողին, որը «թեթև պետք է լիներ» նրա վրա (համաձայն գերեզմանոցի հուշատախտակին փորագրված տողերի):

«Գյուղերի միջով» վերնագրով պիեսի վերջին տեսարանում, որ գերեզմանատան պատկեր է, կինը, որ խոսում էր սկզբում՝ դիմելով տղամարդուն՝ երկրորդական հերոսին, այս անգամ խոսքն ուղղում է մյուս գլխավոր դրամատիկ հերոսներին՝ քրոջն ու եղբորը, որոնք պատերազմ էին հայտարարել միմյանց և մնացած բոլորին: Եվ Նովան, այդպես էր կնոջ անունը, որը միշտ դժվարությամբ էր խոսում, այսպես է ասում.

-Ես տեղաբնակ չեմ, ճիշտ է, ես ուրիշ գյուղից եմ, բայց իմ բառերով ձեզ հետ նոր դարաշրջանի ոգին է խոսում, և նա ձեզ ասում է հետևյալը: Այո՛, վտանգ գոյություն ունի, և հենց դա է, որ ինձ թույլ է տալիս ձեզ հետ խոսել այս կերպ՝ հակադրվելով: Ուրեմն լսեք իմ դրամատիկ բանաստեղծությունը: Դուք իրավունք ունեք այլևս երազների աշխարհում չապրել, բայց կարիք չկա միմյանց արթնացնել շան հաչոցներով: Ձեզնից և ոչ ոք մեղավոր չէ բնավ, և գուցե հենց ձեր հուսահատության պոռթկումների մեջ է, որ իրապես գիտակցել եք ձեր հուսահատ չլինելը: Այլապես վաղուց մեռած կլինեիք հուսահատությունից: Դադարեք խաղալ դերը միայնակ մարդու, հիմա դրա ճիշտ ժամանակը չէ: Ճիշտ է, ձեր պատմության մեջ չկա և ոչ մի հուսալի կետ, որին դուք կարող եք ապավինել: Մի կողմ թողեք լինել-չլինելու այդ վեճերը. լինելությունը կա ու կշարունակվի, իսկ չլինելը հնարավոր չէ պատկերացնել: Դուք պետք է գիտակցեք, որ շատ նման եք միմյանց, դուք պետք է գիտակցեք: Միայն ես եմ, որ ասում եմ ձեզ այդ մասին: Բայց ես միայն Ես չեմ: Իմ Ես-ը տարբեր կերպեր ունի. նա կարող է լինել ամենաթեթևն ու նուրբը այս երկնքի տակ և միաժամանակ՝ ամենաընդգրկունը, զինաթափողը: «Ես» եմ միակ հերոսը, իսկ դուք պետք է լինեք զինաթափը: Այո՛, Ես-ի հենց այդ մարդկային էությունն է, որը փրկում է մարդկանց: Պատերազմը հեռու է այստեղից: Մեր բանակները մոխրագույնով չեն մոխրանում մոխրագույն բետոնին, այլ դեղնագույն են դառնում ծաղիկների դեղնող կոկոններում:

Այո, հնարավոր է խոնարհվել ծաղկին և խոսել թռչնի հետ՝ ճյուղին նստած: Այս կերպ արհեստական գույներով հագեցած աշխարհում հնարավոր է տեղ ազատել բնության գույների համար: Լեռան կապույտն իրական է, ատրճանակի պատյանի շագանակագույնը՝ ո՛չ, և եթե ձեզ թվում է, որ գիտեք մարդկանց կամ առարկաները հեռուստացույցից, իրականում բնավ չգիտեք: Մեր ուսերը երկնքի համար են, իսկ ճանապարհը՝ երկրից երկինք անցնող, մեր միջով է անցնում: Քայլե՛ք դանդաղ և ստացեք այն ձևը, առանց որի ոչ մի տարածություն մարմին չի ստանում: Բնությունը միակ խոստումն է, որի վրա կարող եք հույս դնել, բայց նա ապաստարան չէ, ոչ էլ փրկություն: Նա պարզապես չափանիշ է, որի հետ քո հարաբերակցությունը պետք է ստուգել ամեն օր:

Երկնքում սահող ամպերը, նույնիսկ երբ սլանում են, դանդաղեցնում են ձեր ընթացքը: Ո՞վ է ասել, որ ձախողումը անհրաժեշտություն է: Եվ մի՞թե ձեր հետևում չեք թողել պարտությունը: Հետևապես հաստատեք ներկայի խաղաղությունն ու ցուցաբերեք վերապրածի հանգստություն: Եվ այն, ինչը հեռվից մահվան սպառնալիք էր թվում, մոտենալով՝ ծավալվում է որպես մանկան խաղ: Թափ տվեք ձեր հազարամյա անկողինները: Շրջանցե՛ք մանկությունից հեռացած թերահավատներին: Մի՛ սպասեք նոր պատերազմի. ամենախաղաղները ընդառաջ են գնում բնությանը: Ձեր ժառանգներին մի ներկայացեք սատանայի կիսադեմով: Տան ուժ. ահա թե ինչ է ուրիշի դեմքը: Այստեղ և հիմա է երախտագիտության տոնը: Հետևապես՝ մի ասեք, որ մեզ հնարավորություն չի տրվել օգտագործել խաղաղության արարչագործությունը. Թույլ տվեք, որ ձեր աշխատանքը արարում դառնա և փոխանցվի ուրիշներին: Բայց փոխանցում են միայն նրանք, ովքեր սիրում են. սիրելով մի բան՝ ձեր սերը փոխանցում եք մնացած բոլորին: Սիրելով քեզ՝ ես արթնանում եմ: Եթե անգամ շատերը չեն կարող վեր բարձրանալ, դուք բարձրացեք: Երես թեքեք երկոտանի կենդանի արարածներից: Եղեք իրական: Հետևեք քարավանի երաժշտությանը: Շարունակեք այնքան ժամանակ, մինչև խառնաշփոթից հայտնվեն փախչող գծերը, այնքան դանդաղ, մինչև դուք կսկսեք դառնալ աշխարհինը, այնքան դանդաղ, որ պարզ լինի` աշխարհը երբեք ձեզ չի պատկանելու: Այո՛, միշտ հեռու մնացեք այն ուժից, որը դրսևորում է իրեն որպես իշխանություն: Մի տրտնջացեք, որ մենակ եք, շարունակեք ավելի մենակ լինել: Անցեք աղմուկի միջով: Պատմեք հորիզոնին, որ գեղեցիկը հենց այնպես չկորի: Լավը պետք է շարունակի ապրել: Դանդաղեցրեք և հորինեք. ձեր անհասկանալի հոգոցը վերածեք հզոր երգերի: Մեր արվեստը պետք է աղաղակ լինի՝ դեպի երկինք նետված: Թույլ մի՝ տվեք, որ ձեզ հետ խոսեն գեղեցկությունից դուրս. ցնցող է գեղեցկությունը մարդկանց կողմից ստեղծված: Լուծեք հանելուկը, որը միաժամանակ մեկ այլ ավելի մեծ գաղտնիք է բացահայտում: Հիշեք` ամեն անգամ, երբ ձեզ հանդիման եկող երեխան սևեռուն հայացքով նայում է ձեզ, պատճառը դուք եք: Քողարկվելը կդառնա ձեր ճակատագիրը, և պետք է ասել, որ որոշ ուրախ զավեշտներ նախընտրելի են ընդունված ճշմարտություններից: Խաղացեք ամենօրյա կյանքի զավեշտները: Ինքներդ ձեզ կործանելը խաղի մի մասն է: (Եվ, այնուհանդերձ, հիշեք՝ հպարտորեն քայլում է միայն առանց դիմակի գնացողը): Գնացեք աշխարհի անծանոթ անկյուններ, և թող պատրանքից զրկվածները չարաբար քմծիծաղ տան. պատրանքը ուժ է տալիս տեսիլքներին. տեսիլքն իրականություն է: Այո՛, հետամուտ եղեք ձևի ձգտմանը՝ կատարյալ աշխարհ ստեղծելու ցանկության. հեգնական ծիծաղն այստեղ նշան է գիտակցության բացակայության. մեռած դիակների հոգու վերջին խռխռոց: Մեռածները ձեզ լույս են լրացուցիչ: Եվ թող ձեզ չմտատանջի, որ անկարող եք խոսել նրանց հետ բառերով, բավարար է անգամ մեկ վանկը: Ձեր մտքում պահեք դեռ չծնվածներին: Ծնեք խաղաղության զավակներ: Փրկեք ձեր հերոսներին: Նրանք պետք է բարձրաձայնեն՝ պատերա՛զմ, մեզ հանգի՛ստ թող: Դուք եք այստեղ ապրողները և դուք եք պատասխանատուն: Թույլ մի տվեք ձեզ համոզել, որ անպտուղ եք վերջին շրջանում: Մենք առավել քան երբևէ մոտ ենք ակունքին: Գուցե աշխարհում այլևս չեն մնացել վայրի, անխաթար տարածություններ, բայց փոխարենը այն, ինչ վայրի է, նոր է ու շարունակական՝ ժամանակն է: Ժամացույցի տկտկոցը դեռ ոչինչ չի նշանակում: Ժամանակն այն ջղակծկումն է, որ օգնում է մեզ անցնել այս անիծյալ դարը: Ժամանա՛կ, դու այն ես, ինչ ես ունեմ: Օրհնյալ օր է այսօր: Դուք կարող եք զգալ դա՝ արդյունավետ աշխատելով: Միգուցե չկա ողջամիտ հավատ, բայց կա ողջամիտ հավատ աստվածային դողի: Տեսեք հրաշքն ու մոռացեք այն: Ստեղծեք մեծ թռիչք: Ուրախությունն է միակ օրինական ուժը: Ամեն ինչ ճիշտ է միայն, երբ դու երջանիկ ես: Սակայն փաստը մնում է փաստ, որ մեր այս ամբողջ պատմության մեջ ոչ մի հիմնավորված սփոփանք չկա: Բայց ո՞վ է չափողը: Իշխող մանկասպաններն անպատիժ անհետանում են: Խաղաղությունը ժամանակավոր է. աղբյուրները հորձանքով թափվում են բարիկադների վրա: Հույսը թևերի սխալ թափահարումն է: Ուրախությունն ի չիք դարձնողներն ամենուր են: Ուրախության արևի տակ քայլելով՝ ամբողջ հոգով կուլ ենք տալիս դառնությունը: Սիրելի՝ մարդիկ, որ ապրում եք այստեղ, սարսափի ճիչերը հավերժ կշարունակվեն: Ձեր ողորմության աղաչանքներն են, որ կենդանություն են հաղորդում անգո նշաներին: Այնպես որ, վեր կացեք ու նայեք տղամարդուն՝ մուգ կոստյումով և սպիտակ վերնաշապիկով: Նայեք այն կնոջը, որ կանգնած է գետի մյուս կողմում՝ պատշգամբում՝ արևի տակ: Ապացուցեք ձեր ունեցած բոլոր հնարավոր միջոցներով ձեր մարդկային անհնազանդությունը: Ամեն համբույր օրհնություն է, նույնիսկ ամենահպանցիկը: Դե, իսկ հիմա բոլորդ վերադարձեք ձեր տեղերը: Կրկնօրինակեք տարածությունը: Ձևը օրենքն է, և այն սահմանում է ձեզ: Հավերժական խաղաղությունը հնարավոր է: Լսեք քարավանի երաժշտությունը: Առաջնորդվելով գիտելիքի իմացությամբ՝ պահելով երկինքը ձեր մեջ: Ուշադրություն դարձրեք այս խոսքերին: Միշտ առաջ քայլեք: Քայլե՛ք գյուղերով:

Եթե մորս պատմած փոքրիկ իրադարձությունները խթան հանդիսացան իմ գրողական կյանքի հետագա ընթացքի համար, ապա արվեստի գործերը՝ ոչ միայն գրքերը, այլև նկարները, ֆիլմերը (հատկապես՝ Ջոն Ֆորդի «Արևմտականները» և ճապոնացի Յասուիրո Օզուի «Արևելքը»), երգերը (օրինակ՝ Ջոնի Քեյջի և Լեոնարդ Քոհենի երգերը) ինձ տվեցին այն ձևերը, ռիթմերը, կամ, մեղմ ասած, թրթիռներն ու ազդակները, որոնք անհրաժեշտ են ներշնչանքի համար: Այնուհանդերձ, իմ ամենաառաջին ազդակներն ու թրթռումներն արվեստից չեն գալիս, այլ այն երեխայի ներաշխարհի հուզումներից, որը եղել եմ, երբ ունկնդրում էի սլովենասլավոնական աղոթքները ծննդավայրիս՝ Ստարա Վասի եկեղեցու ռոմանական կամարների ներքո: Եվ այդ միապաղաղ, միևնույն ժամանակ այդքան մեղեդային կանչերը, ուղղված երկնքին, յոթանասունյոթ տարի շարունակում են շնչել իմ մեջ, ձգում լարերը հետագա ստեղծագործական կյանքի, լցվում իմ մեջ երկնային ելևէջների ու դադարների ձայնով` ինչպես հրաշափառ Աստվածամոր աղոթքը «Lauretanischen Litanei»-ում, որը հարյուրավոր անուններ ու դիմումներ է պարունակում, բայց ես միայն մի փոքր հատվածը կմեջբերմ՝ միտումնավոր չթարգմանելով (բացառությամբ համապատասխան հատվածի՝ «Prosi za nas,՝ խնդրիր մեզ համար).

Mati Stvarnikova – prosi za nas

Mati Odresenikova – prosi za nas

Sadež modrosti – prosi za nas

Zacetek našega veselja – prosi za nas

Posoda duhovna – prosi za nas

Posoda casti vredna – prosi za nas

Posoda vse svetosti – prosi za nas

Roža skrivnostna – prosi za nas

Stolp Davidov – prosi za nas

Stolp slonokosteni – prosi za nas

Hiša zlata – prosi za nas

Skrinja zaveze – prosi za nas

Vrata nebeška – prosi za nas

Zgodnja danica – prosi za nas.

Մի քանի տարի առաջ Նորվեգիայում էի՝ շնորհիվ Հենրիկ Իբսենի: Բայց՝ ավարտելով խոսքս, չեմ ուզում պատմել դրամատուրգի և «Պեր Գյունտի» մասին, այլ փոքր և նույնքան էլ անհավանական երկու նորվեգական իրադարձությունների մասին: Առաջինը վերաբերում է հինգ թե վեց թիկնապահներից մեկին (bodyguards), ում հետ հնարավորություն ունեցա անցկացնել մի ամբողջ կեսօր ու երեկո: Ուշ երեկոյան Օսլոյի խաղաղ նավահանգստի ճաշարանում այդ մարդն ինձ համար կարդաց իր բանաստեղծությունները բջջային հեռախոսից՝ նախ նորվեգերեն, ապա`անգլերեն, և բոլորն էլ շատ նուրբ սիրային գործեր էին: Հաջորդ երեկոներից մեկի վերջում, երբ մենակ զբոսնում էի գիշերային դատարկ Օսլոյի կենտրոնում (կամ Քրիստիանիայի, ինչպես անվանում է մայրաքաղաքը երիտասարդ Քնութ Համսունը «Սով» գրքում), լուսավոր ցուցափեղկի կամ գրախանութի առջև տեսա տղամարդու մի կերպարանք: Երբ կանգնեցի նրա կողքին, նա շրջվեց դեպի ինձ՝ միևնույն ժամանակ մատնացույց անելով ցուցադրված գրքերից մեկը:

-Այնտեղ իմ առաջին գիրքն է, – ասաց նա:-Այսօր է լույս տեսել: Առաջին օրն է:

Նա շատ երիտասարդ էր, գրեթե երեխա, կամ՝ դասագրքային ձևակերպմամբ՝ «պատանի»: Եվ նա ուրախ էր, ճիշտ այնպես, ինչպես միայն երեխան կարող է ուրախ լինել: Եվ ցնծության այն ճառագայթը, որ նրանից՝ այդ գրողից, այդ արարչից էր ճառագում, մինչ օրս չի լքել ինձ: Հնարավոր է, որ երբեք էլ չլքի:

Այսպիսով, թույլ տվեք օգտագործել այս պահը՝ հղելով իմ ողջույնները այն երկուսին՝ Օսլոյի նավահանգստի տղամարդուն և գրախանութի ցուցափեղկի դիմացի երիտասարդին, իմ ողջույնները դեպի արևմուտք կամ այնտեղ, որտեղ նրանք են:

Թերևս ինձ մնում է ափսոսալ, որ չեմ կարող այս պահին իմ երբեմնի թիկնապահի սիրային բանաստեղծությունները կարդալ. ճիշտ է՝ այդ երեկո ես պատճենել էի դրանցից մի քանիսը, բայց կորցրել եմ թուղթը: Փոխարենը ես հիմա կկարդամ մեկ այլ բանաստեղծություն` Հոգու պահապանը (ներողամտություն եմ հայցում բառախաղի համար):

(Ընթերցում է Թոմաս Թրանսթրյոմերի «Romanska bågar, բանաստեղծությունը շվեդերենով):

Թարգմանեցին

Սիրանուշ Փարսադանյանն ու Հասմիկ Հակոբյանը

Աղբյուրը՝ granish.org

«Եղիցի լույս»

Թիվ 02 (196) 2020թ.

   «Խաղա խաղը: Մի եղիր գլխավոր հերոս: Փնտրիր մարտահրավերներ: Բայց մի նպատակադրվիր կոնկրետ արդյունքի: Խուսափի՛ր հետին մտքերից: Ոչինչ մի թաքցրու: Եղիր մեղմ և ուժեղ: Ունեցիր մասնակցություն, բայց արհամարհիր հաղթանակը: Մի պրպտիր, մի ստուգիր, բայց զգոն մնա՝ նշաններին հետամուտ: Եղիր բաց աշխարհի առաջ: Բարձրացրու աչքերդ, հրավիրիր ուրիշներին այնտեղ նայելու, համոզվիր, որ կա բավարար խորություն ու գտիր

Read More