Սերգեյ Սարինյան / Գրականագիտությունը հումանիտար գիտությունների համակարգում

Հարցադրումը միանգամայն արդիական է. գրականությունը մտավոր գործունեության սկզբնական ձևերից է և արտահայտության եղանակներով գրեթե համապարփակ: Զուգահեռի վրա գործել են նաև գրականագիտական մեթոդներ՝ էքզեգետիկա, հերմենևտիկա, քերականություն և այլն, որոնք յուրովի մեկնաբանել են առարկայի պոետիկական համակարգը: Այսպես՝ մինչև կլասիցիզմը, 19-րդ դարասկզբին ձևավորվում են գրականագիտական մի շարք մեթոդներ՝ պատմական, կենսագրական, միֆոլոգիական, կուլտուր-պատմական և այլն, իսկ 20-րդ դարասկիզբը նշանավորվում է, այսպես կոչված, «մեթոդների հեղափոխությամբ«, կարծես ուղենշելով գրականության մասին գիտության զարգացումը: Այս պարագայում, ինչպես հասկանալ 30-40-ական թվականներին «նոր քննադատության« առաջադրած դրույթը, թե «Գրականագիտությունը պետք է գիտականանա»:

Ընդունված է ասել, որ գիտությունները էմպիրիկ ընկալմամբ ծագել են հին արևելքի երկրներում՝ Եգիպտոսում, Չինաստանում, Հնդկաստանում, և քաղաքակրթության այս հիմքի վրա անտիկ Հունաստանում ձևավորվել են որոշակի գիտական ուղղություններ: Եվ, այնուամենայնիվ, ժամանակակից հասկացությամբ գիտությունները դասակարգվել են լուսավորության դարաշրջանում, երբ տեղի էր ունենում տիեզերաբանության անջատումն աստվածաբանական առասպելաբանությունից: Այս շրջանում է, որ առաջանում է մեթոդ կատեգորիան, որպես տվյալ գիտության հետազոտության համակարգ և այս շրջանում է, որ գիտություններից յուրաքանչյուրը գիտակցում է իր փիլիսոփայական համարժեքը՝ բնության փիլիսոփայություն, արվեստի փիլիսոփայություն, իրավունքի փիլիսոփայություն և այլն:

Հարցի այս դրվածքով համատեղե՞լի են, արդյոք, գրականության փիլիսոփայությունն ու գրականագիտությունը: Որքան էլ զարմանալի թվա, գրականագիտության գիտականացման առաջին փորձը կատարել են մարքսիզմը և, շարունակության մեջ, գռեհիկ սոցիոլոգիզմը: Նրանք իրենց մեթոդն անվանում են «գենետիկ մեթոդ«, որի իմաստը հանգում է գրականության հիմունքի ստորոգմանը՝ բազիսի և վերնաշենքի համադրությամբ («Կեցությունն է որոշում գիտակցությունը»): Առաջադրելով «սոցիոլոգիական դոմինանտի» և «դասակարգային էկվիվալենտի» տեսությունը, նրանք դիտում են այն որպես պոետիկայի բոլոր տարրերը պայմանավորող մեկնարկներ: Թվում է, տարօրինակ ոչինչ չկա և ճիշտ է դիտարկված գրականության և իրականության կապը: Բայց սխալը հասկացությունների նույնացումն է, երբ գրականությունը դիտվում է որպես կյանքի հայելի, իրականության պատկեր: Այսինքն, անտեսվում է գրականության միֆոլոգիական սկիզբը, ըստ որի՝ այն ոչ թե իրականության պատկերն է, այլ իրականության պատկերացումը:

Դիտենք երևույթը Շիրվանզադեի «Քաոս» վեպի մեկնությամբ: Հայտնի է, որ գրողը խորապես գիտակ էր ժամանակի տնտեսագիտական ուսմունքներին և համակիր էր «Մուրճ» ամսագրի խմբագիր Ա. Արասխանյանի տնտեսագիտական հայացքներին: Այդ տեսության իմաստը հանգում է տնտեսական լիբերալիզմի, որ նույնն է՝ բուրժուական սոցիալիզմի գաղափարին: Որ այս գաղափարն ընկած է «Քաոս» վեպի ենթաբնագրում, միանգամայն ակնհայտ է, այլապես անհասկանալի կլիներ Սմբատի ռեֆորմացիան Մարկոս աղա Ալիմյանի տնտեսական իմպերիայում: Այդ ռեֆորմացիայի բովանդակությունն անցումն է ֆեոդալական սոցիալիզմից տնտեսական դեմոկրատիզմի, այսինքն՝ բուրժուական սոցիալիզմի: Բայց «Քաոս» վեպը վերլուծել գաղափարի տնտեսագիտական այս դրվածքով, նշանակում է անհամեմատ ավելի գռեհիկ վերլուծական մեթոդ նախընտրել, քան նույնիսկ գռեհիկ սոցիոլոգիզմը, քանզի «Քաոսը» տնտեսագիտական տրակտատ չէ, այլ վեպ, գեղարվեստի ստեղծագործություն՝ պատկերի ու պատկերացումի ուրույն առանձնահատկությամբ:

Գրականագիտական առումով հարցի բարդությունը հենց այստեղ է: Խնդիրն այն է, որ այն իրականությունը, որ ներկայացնում է Շիրվանզադեն «Քաոս» վեպում, գոյություն չունի: Դա Շիրվանզադեի պատկերացումն է: Իրականության նեգատիվի վրա գրողը ստեղծել է գեղարվեստական իր մոդելը՝ սյուժեի, ֆաբուլայի, կառուցվածքի, հերոսների, գործողության ընդհանրությամբ: Օրտեգա Ի Գասետի արտահայտությամբ՝ միայն ռեալիզմի «աղքատիկ ըմբռնմամբ» կարելի է իրականությունը նույնացնել գրականությանը: «Միայն ծայրաստիճան տգետը կարող է տալ այն հրեշավոր եզրակացությունը, – ասում է նա, – թե իբր վեպի հոգեբանությունը նույնական է առօրեական հոգեբանության հետ:

Ուշագրավ է, որ «Հոգիները ծարավի» վեպում Լևոն Շանթը պատկերում է նույն իրականությունը, տեղի ու ժամանակի նույն միջավայրը, ինչ Շիրվանզադեի «Քաոս» վեպում: Այստեղ հասարակությունը բզկտվում է անհամար հակասությունների քաոսում, մինչդեռ Շանթի վեպում կատարյալ ներդաշնակություն է, աշխատանքի ու վաստակի արդար իրավունքով: Հոգիները միայն կատարյալին հասնելու ծարավ ունեն:

Ազգի քաղաքակրթության որոշիչը, ըստ Նալբանդյանի, մատենագրությունն է. «Այն ազգը, որ չունի մատենագրություն, ասել է թե չունի և բանականություն, որովհետև մատենագրությունը այլ բան չէ, եթե ոչ բանականության արձանագրություն: Մատենագրությունը մի հիշատակարան է, մի պահարան, ուր ամփոփվում են մարդկային բանականության վաստակը, մարդկային հոգու բխվածքը և կարելի՞ է թույլ տալ, որ մի ազգ մատենագրություն չունենալով, համարձակվի մտածել, թե ինքը ևս լուսավոր ազգերի կարգումն էր աշխարհի երեսին, կամ թե նորա գոյությունը մի խորհուրդ ուներ, համեմատելով ընդհանուր մարդկության հետ»:

Ակնհայտ է, որ գրականագիտության մեթոդաբանությունը կազմավորվել է պատմության և հումանիտար գիտությունների համաբնագրում: Այսպես՝ մինչև ստրուկտուրալիզմը կամ «նոր քննադատությունը»: Հարցի ուղղագիծ դրվածքը միանգամայն հասկանալի է: Անհրաժեշտը երևույթի դիտարկումն է մետաֆիզիկական ավելի բարդ կապերի մեջ, այսպես ասած՝ «անուղղակի խնդիր» (Վիկտոր Համբարձումյան) մեթոդաբանական դրվածքով: Դիտարկենք, օրինակ, գրականության և ազգային գաղափարաբանության դիալեկտիկան: Մեկնության համար ելակետ ընդունենք ազգային ոգու թումանյանական դրույթը. «Ո՞րն է հայ ժողովրդի պատմական ճանապարհը, նրա գոյության խորհուրդը, նրա ոգին»: Ասում է Թումանյանը՝ գաղափարը հանգեցնելով տիեզերական, բնաաշխարհագրական և հոգևոր կազմույթի ամբողջությանը: «Եվ ու՞ր որոնենք այդ ոգին»: Արդյո՞ք Սասունի, Զեյթունի՞, Մոկաց, Ղարաբաղի և Լոռու սարերում, թե՞ Շիրակի, Արարատի ու Մուշի դաշտերում: Արդյո՞ք հին վանքերի միստիկ կամարների տակ, ուր ծավալվում է խորհուրդ խորին անհաս և անսկիզբն, թե՞ դալար մարգերում ու խաղահանգիստ հովիտներում, ուր «լուսնյակն անուշ, հովն անուշ, շինականի քունն անուշ»: Արդյո՞ք «ի խորոց սրտի խոսք ընդ աստուծո» խոսողի երկնաշունչ տառապանքների մեջ, թե՞ «Վերք Հայաստանի» հայրենասիրական ողբի հառաչանքների ու մորմոքների մեջ: Իհարկե, էս ամեն տեղում, էս ամենի մեջ»:

Առկա է ազգային ոգու և ազգային գաղափարաբանության բարդ համադրություն, որ ենթադրում է դեդուկտիվ մեկնություն: Ոգին և գաղափարը նույնարժեք հասկացություններ չեն: Ոգին իռացիոնալ է, նախաստեղծ, անգիտակցական և անբանաձևելի: Գաղափարը երևութաբանական է, նա ոգու արտածումն է գիտակցության մեջ: Նա գործ ունի հոգևոր ու ֆիզիկական կազմույթի սոցիալական, տնտեսական, քաղաքական, մշակութային փորձառական իմացության հետ: Այս իմաստով կարելի է սահմանել, որ ազգային գաղափարաբանությունը համարժեք է տվյալ ազգի պատմափիլիսոփայությանը: Այսպիսով, ոգին նախաստեղծ է, բայց ազգային գաղափարաբանությունը պատմության արդյունք է: Ոգին տիեզերական սկիզբ ունի, իբրև էթնիկական մենթալիտետ միավորում է լեզվի, բնաաշխարհագրական, կլիմայաբանական, ցեղառասսայական ընդհանրություն: Ազգային գաղափարաբանությունը ձևավորում է էթնոսի բանահյուսական-միֆոլոգիական ատաղձի վրա, էթնոսի որպես հասարակական ընդհանրության ձևավորման հետ: Միֆոլոգիզմի և ազգային գաղափարաբանության ընդհանրությամբ կազմավորվում է ազգի պատմությունը:

Հարց է առաջանում՝ մտավոր գործունեության ո՞ր բնագավառում է առավել համակողմանի արտացոլվում այս պատմությունը, քան գրականության մեջ: Հնարավո՞ր է, արդյոք, պատկերացնել հիստորիցիզմը՝ առանց Խորենացու, Նարեկացու, Աբովյանի, Րաֆֆու, Պարոնյանի, Շիրվանզադեի, Թումանյանի, ընդհուպ մինչև պատմության քառուղիների չարենցյան պատգամը, մինչև Մաթևոսյան և Խեչոյան, անուններ, որոնք խորհրդանշում են ժամանակը և ժամանակի փիլիսոփայությունը:

Այժմ՝ երկրորդ դրույթը: Գրականության փիլիսոփայության հարցը հանգամանորեն լուսաբանվել է գերմանական փիլիսոփայական էսթետիկայում, մասնավորապես Շելլինգի և Հեգելի աշխատություններում: Եվ սակայն կարելի է նկատել, որ հարցադրումը որոշ իմաստով մասնավոր բնույթ է կրել արվեստի փիլիսոփայության ընդհանուր համակարգում, ինչպես Շելլինգի «Արվեստի փիլիսոփայություն» աշխատության մեջ: Հ. Թենը գրականության փիլիսոփայությունը, կամ ավելի կոնկրետ գրականագիտությունը առանձնացրեց էսթետիկայի փիլիսոփայության ընդհանուր համակարգից և ձև տվեց կուլտուր-պատմական մեթոդին՝ երեք սուբստանց կատեգորիաների միասնությամբ՝ Ռասսա, Միջավայր, Հանգամանք:

19-րդ դարի 60-ական թվականներին Բոքլի աշխատությունները լայն արձագանք էին գտնում հայ իրականության մեջ, հատկապես պատմության զարգացման օրինաչափությունները գիտականորեն հիմնավորելու հարցում: «Հենրիկոս Թոմաս Բոքլի հիշատակին» բանաստեղծության մեջ Նալբանդյանն այսպես է գնահատում նրա հայտնությունը.

Եղան մարդիկ, որ մեկնեցին

Մեզ բնության շատ գաղտնիք,

Եղան խելքեր, որ չափեցին

Արև, աստղեր ու երկինք,

Եղան, որ խոր իջան երկրի

Արգանդի մեջ մուրճերով

Եվ քննեցին մոլորակի

Կեղևը յուր տարերքով:

Նալբանդյանն այսպես շարունակում է թվարկել բնության հետազոտության այլևայլ գյուտեր, բայց շեշտում է, որ պատմության օրենքները տակավին մնում են չհետազոտված: Եվ ահա Բոքլը հայտնաբերում է այդ օրենքները.

Նա կապում է պատմությունը

Բնության հետ պինդ կապով,

Ցանցառ միստիկի բաժնածը

Մարմին, ոգի, մի օղով:

«Ոգին մարմին է համեմատ,

Արդյունք բնության է մարմին»:

Բնություն դարձավ ոգին հնազանդ

Հողս միստիկի գլխին:

Եվ այդ օրից պատմությունը

Դառնում է ճիշտ գիտություն,

Ո՞վ է դրա հեղինակը

Բոքլ անմահ անգլիացին:

Որն էր ներդաշնակ հասարակություն ստեղծելու Բոքլի դրույթը: Հարցը նա առաջադրում է անհատ-հասարակություն հարաբերությամբ: Ինչից սկսել ռեֆորմացիան՝ անհատի՞ց, թե հասարակությունից: Բոքլը ելակետ է ընդունում հասարակությունը: Անհատի վարքը հասարակական միջավայրի ձևույթն է, ասում է նա, հետևաբար, եթե բարեկարգ և ներդաշնակ լինի հասարակությունը, նույն կերպ կատարյալ կլինի նաև անհատը: Այս դրույթի փիլիսոփայական մեկնությամբ է ներձուլված Րաֆֆու «Խաչագողի հիշատակարանը» վեպը:

Բայց գաղափարի լուծմունքն այլ դրվածք ունի Շիրվանզադեի «Արսեն Դիմաքսյան» վեպում, որի գլխավոր հերոսը հակադարձում է բոքլյան դրույթը: «Հասարակություն և անհատ» տրակտատում նա այսպես է բանաձևում իր դրույթը. «Ընդհանուր քաղաքակրթության հիմքը անհատն է, քանի որ չկան բարոյական անհատներ, չի կարող լինել և բարոյական հասարակություն»:

Ինչպես տեսնում ենք, գրականությունն ուղղակիորեն արձագանքում է հասարակական մտքի հարցադրումներին, այդ հարցադրումների փիլիսոփայական իմացաբանությանը, հանգամանք, որ մեթոդաբանական սկզբունք է պարտադրում գրականության մասին գիտությանը:

Հանճարի բացահայտիչը աշխարհընկալման փիլիսոփայական ուսմունքն է, առանց որի չկա գրական անհատականություն և արվեստի ստեղծագործություն: Միայն փիլիսոփայական թաղանթի իմացաբանությամբ կարելի է բացահայտել Աբովյանի, Րաֆֆու, Պարոնյանի, Շիրվանզադեի, Մուրացանի, Նար-Դոսի, Թումանյանի, Իսահակյանի, Տերյանի, Չարենցի, Վարուժանի և դասական մյուս գրողների ստեղծագործությունը:

Սակայն բարդությունը հարցի դրվածքում ոչ միայն փիլիսոփայական ուսմունքի կռահումն է, այլև վերլուծական մեթոդի ընտրությունը, քանզի գրականության փիլիսոփայությունն արտահայտության այլ ձևույթ ունի, քան գրողի աշխարհայացքի տեսական համակարգությունը:

Այժմ անհրաժեշտ եմ համարում խոսքս ընդմիջել մաքուր մետաֆիզիկական մի հարցադրմամբ, որն, իմ կարծիքով, առնչվում է գրականության տեսական իմացաբանությանը: Անցյալ դարի 20-ական թվականներին ռուս հայտնի աստվածաբան, փիլիսոփա Վ. Վերնադսկին հանդես եկավ, այսպես կոչված, նոոսֆերայի (բանականության սֆերա) տեսությամբ: Ըստ այդ տեսության երկիր-մոլորակը շրջանակված է ոգու (բանականություն, իդեա) պարագծով, որը պահպանում է մոլորակի տիեզերական արարչությունը: Զարգացնելով Վերնադսկու տեսությունը, մտածող-գիտնական մաթեմատիկոս Պ.Ֆլորենսկին վարկած է առաջադրում, թե բիոսֆերան ունի նաև, այսպես կոչված, պնևմատոսֆերա, այսինքն՝ «մշակույթի շրջապտույտի» կամ, ավելի ստույգ, «ոգու շրջապտույտի» հատուկ մասնիկներ: Ըստ որում, «ոգու ստեղծած այդ մասնիկներն ունեն արվեստի առարկաների բացառիկ դիմացկունություն, որոնք մշակութապահպանման գործունեությանը տալիս են մոլորակային արժեք»:

Սա, իհարկե, փոքր-ինչ բարդ տեսություն է և անհասկանալի կարող է լինել նրանց համար, ովքեր մատերիան անջատում են ոգուց և, առհասարակ, բացառում են տիեզերական ոգու գոյությունը: Հարցի դրվածքում սա ելակետային նշանակություն ունի, առավել ևս, եթե ընդունենք, որ ոգու շրջապտույտի պնևմատոսֆերայում թերևս ավելի նշանակալից է բանաստեղծության (գրականության) ոլորտը:

Բիոսֆերայի գաղափարն ավելի հասկանալի դարձնելու համար դիմենք հասկացության ստորոգմանը: Պետք է ընդունել, որ բիոսֆերան ճանաչելի է ոչ միայն մոլորակային պարագծով, այլև անհատի կենսաբանական գոյությամբ, որպես ֆիզիկական ձևույթ: Գիտակցական, թե անգիտակցական հղումներով՝ անհատի կենսաբանական կազմույթը ներարկվում է միֆոլոգիական, կրոնական, մշակութաբանական առարկայություններով, որոնք ձևավորում են նրա անհատականությունը որպես տիեզերական սուբյեկտ: Այս իմաստով, նոոսֆերայի համարժեք կազմույթ է Թումանյանը՝ որպես կամքի, անհատականության և ճակատագրի խորհրդանիշ: Սա առերևույթ չի գիտակցվում, սակայն միանգամայն ստույգ է մարդաբանական տեսակետից:

Անհատի հոգևոր կազմույթում յուրատեսակ նոոսֆերա է գրականությունը, կազմավորիչ ֆունկցիա, որը տեսական դրվածքով այլաբանվում է հասարակագիտական արժեքով և մեթոդաբանական դրվածքով գրականագիտությունն առնչակցում հումանիտար գիտություններին:

Մեթոդաբանական տեսակետից էական է նաև գրականության և պետության կապի հարցը: Դիտելով, որ գրողի ստեղծագործական մղումը նյութական առնչություն չունի պետության հետ՝ Ի. Թենը նկատում է, որ «մարդկային գործունեության մեջ գեղարվեստական երկը, թերևս միակն է, որ ծնվում է արկածով, առանց կանոնի կամ հիմունքի»: Այն ինքնաբուխ է, ազատ ու քմահաճ: Սա՝ առերևույթ: Բայց էապես գրականությունն ու պետությունն անբաժանելի են՝ թե՛ պատմական ճակատագրով և թե՛ ծագումնաբանությամբ: Բնութագրելով գեղարվեստական գործունեության սուբյեկտիվ-կամայական սկիզբը, Թենը նշում է, որ, այնուամենայնիվ, այն կախում ունի օբյեկտիվ պայմաններից և ենթակա է հաստատուն օրենքների: Այդ օրենքները հանգում են գեղարվեստական երկի բնույթը պայմանավորող երեք սուբստանց կատեգորիաների միասնության՝ Ռասսա-Մշակույթ-Հանգամանք, որոնք կազմավորում են ամեն մի արարչության կենսոլորտը: Այստեղ ամբողջության մեջ պատկերանում է տիեզերական սուբյեկտը-պետությունը:

Գրականության մեջ, ասում է Իսահակյանը, «մեր հոգին է, մեր երկիրը, մեր խոսքը, մեր երգը, մեր լեռների շունչը, մեր աղբյուրների կարկաչը, մեր ծաղիկների բույրը… Հայրենի լեռներն ու ձորերը, դաշտերն ու գետերը, արտերն ու անտառները բնակեցված են ավանդություններով, պատմական հուշերով… որոնք անհատականացնում, անձնավորում, հոգեղենացնում, մարդկայնացնում, ազգայնացնում, վրան կնիք ու դրոշմ դնում, կերպարանք տալիս, թե ձև և թե հոգի»: Միֆոլոգիական այս ընդհանրությունը նույն ինքը պետությունն է:

«Առանց գրականության չկա պետություն»,- ասում է գերմանացի գրող Հենրիխ Բյոլը,- քանզի գրականությունը պետության հիշողությունն է, առանց որի՝ նա վերացական հասկացություն է: Այստեղ է գրականության պետականակազմիչ և ազգակազմիչ առանձնահատկությունը, որը հարցի փիլիսոփայական դրվածքով գրականագիտությունն առնչում է հումանիտար գիտությունների հետ:

Ինչպես կարելի է նկատել, մինչև այստեղ ես խոսում էի գրականության և գրականության փիլիսոփայության մասին, այն մասին, որ գրականությունը մշտապես ուղեկցել և արձագանքել է հասարակական մտքի հարցադրումներին՝ պահպանելով իր առաջատար տեղը հումանիտար գիտությունների համակարգում: Բայց ընդհանրության մեջ էապես չեզոքանում է գրականագիտության ինքնությունը: Այստեղ է, որ «նոր քննադատության» տեսաբանները գտան ելքը: Նրանք գրականագիտությունն անջատեցին գրականությունից և հռչակեցին հայտնի դրույթը, թե «գրականագիտությունը պետք է գիտականանա»: Ըստ այդ դրույթի, գիտական երկը ինքնուրույն, անկախ միավոր է, արդեն օտարված է հեղինակից, միջավայրից, հասարակական կապերից և հետազոտելի է իր ներքին օրենքներով: Գրականագիտությունը դուրս է դրվում հումանիտար գիտությունների համակարգից:

Ասեմ, որ ըստ էության ռեֆորմացիան սկսեցին փիլիսոփաները, որպես թե՝ հասարակական գիտությունների բնագավառում տիրում է ճգնաժամը և պետք է բարեկարգել այն բնական գիտությունների մեթոդաբանական նորոգությամբ: Փիլիսոփաների «Վիեննական խմբի» մանիֆեստում ասվում է, որ «նախորդ ամբողջ փիլիսոփայությունը խճճված է սիստեմների քաոսային վիճակով», և անհրաժեշտ է ստեղծել «գիտական աշխարհայեցությամբ հիմնավորված միասնական պլատֆորմ»:

Խմբի առաջատար դեմքերից մեկի՝ Կառլ Պոպպերի բնորոշմամբ, «հասարակական գիտությունները դեռ միջնադարի մակարդակին են և անգործադրելի են «հիստորիցիզմի տեսակետից», հետևաբար՝ հասարակական կյանքի խնդիրները լուծելու համար պետք է դիմել «բնագիտության կամ բանականության կիրառությանը: Աշխարհի փիլիսոփայական իմացության հարցում Պոպպերը հիմք է ընդունում նեոպոզիվիստական «լեզվաբանական պարադիգման», այսինքն՝ աշխարհն ընկալում է լեզվի պրիզմայով: Այստեղ է «նոր քննադատություն» կամ կառուցվածքաբանություն (ստրուկտուրալիզմ) իմացաբանական հիմունքը: Նորագույն մեթոդի պոետիկայի առանձնահատկությունների իմացության տեսակետից առանձնակի հետաքրքրություն են ներկայացնում ֆրանսիացի գրականագետ Ռոլան Բարթի էսսեները գեղարվեստական մեթոդների վերաբերյալ: Նախ նշենք, որ, ըստ գաղափարագեղարվեստական հատկանիշի, Բարթը տարբերակում էր չորս ուղղություն՝ էքզիստենցիալիզմ, մարքսիզմ, հոգեվերլուծություն, կառուցվածքաբանություն (ստրուկտուրալիզմ կամ ֆորմալիզմ): Ակնհայտ է, որ նա առաջնությունը հատկացնում է կառուցվածքաբանությանը, դիտելով, որ «գաղափարախոսությունն այստեղ սահուն է գիտափիլիսոփայության մեջ»: Այս տեսակետից Բարթը անստույգ է համարում գրականագիտության և քննադատության ավանդական մեթոդները՝ գեղարվեստական երկը դիտելով որպես հեղինակից օտարված «ինքնակա խոսքի միավոր»: Ավանդական քննադատության համար,- ասում է Բարթը,- բնորոշը գիտակցությունն է, էությունը, ճաշակը, հերմենևտիկան ընդունում է հեղինակի կյանքը, ոճական օրենքը, պատմությունը, իսկ կառուցվածքաբանությունը գրական երկի մեջ որոնում է ակնհայտություններ, որոնք կարելի է զգայել լեզվի բառագիտական կառույցով:

Ստրուկտուրալիզմն ընդունում է, որ գրականությունը, գրական երկը համատեղում է Արվեստ, Զգացմունք, Գեղեցկություն, Մարդկություն հասկացությունները, բայց դրանց հետազոտությունը պատկանում է մարդաբանական այլ գիտությունների, իսկ գրականագիտության պատկանելիքն է նշանների տեսության որոնումը: «Մենք,- գրում է Բարթը,- այժմ խոսքի մեջ տեսնում ենք նշան և ճշմարտություն: Այն, ինչը ենթարկվում է խոսքի ազդեցությանը, ինչ-ինչ առումով նորից է գործադրում փիլիսոփայությունը, մարդաբանական գիտությունները, գրականությունը»:

Բարթը նույնիսկ չի ակնարկում գրականագիտության և գրականության անջատման մասին, նա պարզապես բացառում է գրականագիտության ու քննադատության իմացաբանական նշանակությունը: «Գոյություն ունի ոչ թե գրականագիտություն,- ասում է Բարթը,- այլ գրականության պատմություն, որովհետև մենք, անշուշտ, դեռ չենք կարողացել ամբողջությամբ ճանաչել գրականագիտություն առարկայի բնույթը»: Այսինքն, գրականագիտությունը, որ երկրորդ լեզու է, կամ հեղինակային լեզվի փոխաձևությունը, չի կարող կռահել գրական երկի առեղծվածային ենթիմաստը: «Հարկավոր է, ուրեմն,- ասում է Բարթը,- հրաժեշտ տալ այն գաղափարին, թե գրականագիտությունը կարող է մեզ դասավանդել այն իմաստը, որը վստահորեն անհրաժեշտ է տալ ստեղծագործությանը, այն չի տա, ոչ էլ նորից կգտնի որևէ իմաստ…»: Նույն կերպ բացառվում է նաև քննադատությունը, որպես թե «քննադատությունը գիտություն չէ» այլ միջանկյալ օղակ «գիտության և ընթերցանության միջև»: «Ստեղծագործության հետ,- գրում է Ռոլան Բարթը,- քննադատության կապը ձևի հետ իմաստի կապն է: Քննադատը չի կարող պահանջել ստեղծագործության «մեկնություն», մասնավորապես՝ առավել պարզեցում, քանի որ ոչինչ ավելի պարզ չէ, քան ստեղծագործությունը»:

Ընդհանուր դրվածքով ստրուկտուրալիզմը փոխաձևում է տեսությամբ հաստատված երկու կատեգորիա: Նախ ենթաբնագրի առաջնությունը բնագրից, այսինքն՝ գրական երկի անջատումը փիլիսոփայությունից, պատմությունից, սոցիոլոգիայից և բովանդակային այլ շերտերից: Եվ ապա, ձևի անջատումը բովանդակությունից, ձևի խորհրդանիշը որպես գաղափարի այլաբանական արտահայտություն:

Բոլոր պարագաներում ստրուկտուրալիզմի երևույթն առնչվում է արվեստի նոր ուղղությունների առաջացման հետ, որոնց հիմնական հատկանիշը իսպանացի փիլիսոփա Օրտեգա Ի Գասետի բնորոշմամբ, ապամարդկայնացումն է՝ դեհումանիզացիան, այսինքն, արվեստի նոր ուղղություններում հասարակագիտական համարժեքի չեզոքացումը: «Հիրավի,- գրում է նա, արտառոց ու առեղծվածային է այն ներքին սերտ միասնությունը, որն իր բոլոր դրսևորումներով պահպանում է յուրաքանչյուր պատմական դարաշրջան»: Այս ընդհանրության մեջ գիտակցելի է «միանման սոցիոլոգիական հետևանքը», այսինքն՝ արվեստի և գրականության հասարակագիտական համարժեքը, որը գրեթե չեզոքացված է արվեստի նոր ուղղություններում: «Հասարակական էֆեկտի կողմից արվեստն ուսումնասիրելը նույնն է,- գրում է Գասետը,- թե շեղվես գործի բուն էությունից, մարդուն նրա արվեստով հետազոտելու նման մի բան: Արվեստի հասարակական երեսն առաջին տպավորությամբ այնքան մակերեսային, պատահական է և այնքան հեռու է գեղագիտական էությունից, որ պարզ չէ, թե ինչպես կարելի է ոճ ներթափանցել սկսելով նրանցից»:

Դեհումանիզացիան հետևանք է նոր արվեստի հերմետիկ բնույթի, էապես «հակաժողովրդական» ձևույթի: Այս իմաստով 19-րդ դարի արվեստը, ընդհանուր ճանաչելիությամբ, «իրապաշտական է»: «Իրապաշտ են Բեթհովենն ու Վագները, Շատորրիան էլ նույնքան իրապաշտ էր, որքան Զոլան»: Նույն հերմետիկան բնորոշ է նաև ստրուկտուրալիզմին և ինքնին արդեն անկատար է առանց պատմության ու հումանիտար հիմքի գրականագիտությունը գիտականացնելու նրա մեթոդը:

Մեթոդաբանական ընդհանուր դրվածքով ստրուկտուրալիզմը քննելի է ըստ էթիկական ու էսթետիկական չափանիշների սուբորդինացիայի: Ընդունված է ասել, որ 19-րդ դարի պատկերացումներով մարդը էսթետիկական միավոր էր, homo sapiens-ը տակավին հավատ էր ներշնչում, թե «գեղեցիկը կփրկի աշխարհը»: Այժմ այդ ուտոպիայի պատրանքն անգամ չի մնացել:

Արդի գերսոցիալականացված և գերքաղաքականացված հասարակության անհատն արդեն էթիկական միավոր է: Էթիկան բացահայտում է հասարակության սոցիալ-բարոյական կառուցվածքը, ինչպես ասում է իտալացի գրող և մշակութաբան Ումբերտո Էկոն, օգնում է հասկանալու «սեմանտիկական ունիվերսալիաների» գոյաբանությունը:

Էթիկական ընթերցումը վերադարձնում է գրական երկի բովանդակային շերտերը, բացահայտում հասարակության կառուցվածքի ներքին տեղաշարժերը, վերարժեքավորում է ազգ, հայրենիք, պետություն, սեր, իդեալ, և այլ կարգի արժեքներ:

Իմ կարծիքով, ստրուկտուրալիզմն արդեն սպառել է իրեն, դադարել է ունիվերսալ մեթոդ լինելուց և տեղի է ունենում ձևի բովանդականացման միտումը, այլ կերպ ասած, ֆորմալիզմի սոցիալականացումը: Այս տեսակետից ուշագրավ է իտալացի գրականագետ Ֆրանկո Մորետտիի «սոցիոլոգիական ֆորմալիզմի» տեսությունը: Մինչև այժմ, ասում է նա, մենք գիտեինք, «թե ինչպես պետք է ընթերցել տեքստը», այժմ պետք է սովորենք «թե ինչպես չպետք է ընթերցել այն»: Մորետիի կարծիքով՝ «ֆորմաները սոցիալական հարաբերությունների վերացարկումն են» և գիտականորեն ավելի ճշգրիտ է համարում «սոցիոլոգիական ֆորմալիզմի» տեսությունը:

Այսպիսով, ակնհայտ է դառնում, որ կառուցվածքային վերլուծության մեթոդը կորցնում է գիտականացման միակ մեթոդ լինելու մենաշնորհը և ավելի ու ավելի անհրաժեշտ է դառնում գրականագիտության գիտականացման հումանիտար ուղղությունը, այսինքն՝ գրականագիտության սոցիոլոգիականացումը: Բայց դա մեխանիկական վերադարձ չէ, առավել ևս՝ սոցիոլոգիական մեթոդի կրկնությունը: Դա վերլուծության համադրական մեթոդ է, որ համարժեք է գրականության փիլիսոփայական մեկնության: Իմ կարծիքով համադրական մեթոդի ձևաբանության գործում ավանդական մեթոդներից ամենակիրառականը կուլտուր-պատմական մեթոդն է, որի փորձառությունը՝ անփոխարինելի է գրականության պատմության և քննադատության ձևավորման ու զարգացման գործում:

Գրականագիտությունը վերադարձ է կատարում դեպի հումանիտար գիտությունների համակարգը:

2017թ.

Թիվ 01-02 (175-176)

Հարցադրումը միանգամայն արդիական է. գրականությունը մտավոր գործունեության սկզբնական ձևերից է և արտահայտության եղանակներով գրեթե համապարփակ: Զուգահեռի վրա գործել են նաև գրականագիտական մեթոդներ՝ էքզեգետիկա, հերմենևտիկա, քերականություն և այլն, որոնք յուրովի մեկնաբանել են առարկայի պոետիկական համակարգը: Այսպես՝ մինչև կլասիցիզմը, 19-րդ դարասկզբին ձևավորվում են գրականագիտական մի շարք մեթոդներ՝ պատմական, կենսագրական, միֆոլոգիական, կուլտուր-պատմական և այլն, իսկ 20-րդ դարասկիզբը նշանավորվում

Read More


Լուսինե Ղարախանյան / Ինքնությունը կարող է  ինքնամոռացվել, բայց կորսվել` ոչ

Ինքնությունը սոցիումի սիմվոլիկ կապիտալի գանձարանն է, որը կրում է կենսահաստատ խորհրդանիշների ազգային համակարգը, պատմության հոգևոր ակունքներից սերող և յուրաքանչյուր մարդու ներաշխարհը կազմավորող այն ամբողջությունն է, որը ազգի հոգին միահյուսում է յուրաքանչյուր անհատի հոգու և իր ազգի պատմության հոգևոր հիմքերի հետ:

                                                                                Գ. Սողոմոնյան

Ժամանակակից աշխարհում օրեցօր ահագնանում են բարոյական, հոգևոր, հատկապես սոցիոմշակութային, քաղաքական և այլ ճգնաժամերը, ինչն ավելի ակնառու է դարձնում արևմտյան քաղաքակրթության՝ մարդկանց խաղաղ համակեցության մասին ուտոպիան, և մենք օրըստօրե համոզվում ենք, որ նույն գլոբալիզացիան, որպես աշխարհակարգ, իսկապես անկատար է:

Ինքնությունը կարևորագույն հոգեբանական կառույց է, մեր ժամանակների սոցիոմշակութային իրողությունների ներքո դարձել է մի տեսակ հոսուն, սայթաքող, տարտամ, մարգինալ /սահմանային/: Մինչդեռ ինքնությունը անհատի սեփական ինքնագիտակցության այն կողմն է, որն առնչվում է նրա` այս կամ այն սոցիալական խմբի պատկանելուն, և որը նրա համար արժեքային նշանակություն ունի: Ինքնության հստակ գիտակցմամբ մենք ունենում ենք ամբողջականության զգացողություն: Ինքնությունը մեր ինքնաճանաչողությունն է ու որոշակիությունը, մեր բազային պահանջմունքներից կարևորագույնը:

Ինքնության պահանջմունքի ձևավորման անհրաժեշտ պայմանավորող հանգամանք է այն սոցիալական համակարգը, որտեղ անհատը կամ խումբը ծավալում է իր կենսագործունեությունը: Այլ կերպ ասած, բացի անհատական ինքնության պահանջմունքիցմարդն ունի նաև սոցիալական ինքնության պահանջմունք, որը ձևավորվում է խմբային փոխազդեցությունների ժամանակ և վերածվում խմբային ինքնության պահանջմունքի: Եվ, եթե այսօր ինչ-որ բան այնպես չի արտահայտվում մեր ազգային ինքնագիտակցության ու վարքաբանության մեջ, ուրեմն լուրջ սխալներ կան արժեքների այն կոդի մեջ, որը փոխանցվում է մատաղ սերնդին: Իսկ դա մենք փոխանցում ենք մեդիաարտադրանքի, գրականության, դաստիարակության ու սոցիալականացման միջոցով:

Այսօր աշխարհում գնալով ահագնանում են գլոբալիզացիայի դրսևորումները, ընդարձակվում դրա տարածքները: Որքանո՞վ այն կարող է խանգարել մեր ինքնության պահպանմանը: Իրականում խիստ անդեմ գլոբալիզացվող աշխարհի մարդը: Դա մաքսիմալիստական ու սպառողի հոգեբանությամբ մարդն է, ամբոխի մարդը: Գլոբալիզացիայի մեջ չի կարող պահպանվել ազգային ոգին, և, առհասարակ, որևէ ոգեղեն երևույթ, արժեհամակարգ, մինչդեռ մարդու և աշխարհի համագոյակցումը ստեղծվում ու կայանում է առասպելների, դիցաբանության, կրոնի իմաստավորման և տեսակը պահպանող այլ էթնոպաշտպան մեխանիզմների միջոցով, և եթե մենք հեռանում ենք դրանցից, ապա հեռանում ենք մեր բնական սկզբից: Իսկ ինքնիշխանության երևույթը, որպես այդպիսին, մեր բնական սկզբից խիստ հարաբերական է:

Կարո՞ղ է արդյոք ձևավորված ինքնությունը կորսվել:

Ինքնության կորուստը սոսկ պատրանք է և, ճշմարիտ գոյություն, հատկապես՝ ազգային տեսակի գոյություն, որպես այդպիսին՝ չկա: Ինքնությունը կարող է ինքնամոռացվել, բայց անհետանալ չի կարող: Մի քանի տարի սրանից առաջ «Ազգ» թերթին քրդացած հայերից մեկը նամակ էր գրել՝ ինքնության խառնաշփոթից ելք որոնելու համար: Ես արձագանքեցի: Նա 28 տարեկանում որոշել էր հաշտվել սեփական ինքնության հետ: Նա գրում էր, որ «թուրք եմ» արտահայտությունը, ինչի համար ամենեւին էլ երջանիկ չէր, ստիպված էր կրկնել ամեն օր, երբ դասի էր հանրակրթական դպրոցում (քրդացած հայը ապրում է Թուրքիայում), որտեղ, ըստ երևույթին, դա պարտադիր պայման էր: Երջանիկ չէր, որովհետեւ էթնիկական ինքնորոշման տարտամ վիճակը հեռու էր հաստատական դատողություն լինելուց: Քրդացվելու կամ թուրքացվելու տեւական ազդեցությունը շոշափելի կառուցվածքային փոփոխություններ էր մտցրել նրա ինքնագիտակցության մեջ` օտարելով ենթագիտակցորեն նշանակալի համարվող հայկական էթնիկական հանրույթից: Լեզուն և կրոնը, որ ջանում էր ուսումնասիրել քրդացած հայը, օրըստօրե ավելի «ծանրակշիռ էին դարձնում նրա հայկական ինքնությունը», ինչը ստիպեց դիմել մարդկանց օգնությանը: Բոլորից հաճախ մզկիթ գնալը կամ Ղուրանը ջանասիրաբար ընթերցելը սոսկ նամակի հեղինակի ներհոգեկան ինքնապաշտպանական դրսեւորումներն էին, որոնք, ըստ էության, դժվար հոգեփոխություն (կոնվենսիա) ենթադրելով՝ հյուծել էին նրան: Նրա պապի մահմեդական երեւալու եւ Մեքքա գնալու գործողությունները, որ հոգեբանական յուրօրինակ դիմակ էին, իրենց հիմքում ունեին ինքնապաշտպանական հիմնավորված դրդապատճառներ, որը նպատակաուղղված էր նվազագույնի հասցնել ինքնության բացահայտումը: Եվ դա բնական ընթացք էր: Բազմակի անձի երեւույթը (քուրդ, թուրք, հայ) տրոհել էին քրդացած հայի ես կառույցը` դնելով նրան ախտածին իրադրության մեջ, մինչդեռ այդտեղ «միջուկային» տեղ է զբաղեցրել «հայի ինքնությունը»:

Փաստորեն, քրդացած հայի մոտ սկսվել էր անձի իսկական վերածննդի կամ հոգեփոխության գործընթաց, որը միանգամայն իրատեսական է: Նա, պարզապես, հոգնել եր կրել այն դիմակը, ստանձնել դիմակային այն վարքագիծը, որը «նրանը» չէր: Չգիտեմ, թե որքանով իմ պատասխան նամակն օգնեց նրան, բայց համոզված եմ, որ ինքնության խառնաշփոթից նա հաստատ դուրս է եկել:

Կարինե Նալչաջյանը նշում է. «…Եթե անգամ կան բոլոր հիմքերը պնդելու, որ գիտակցության եւ ենթագիտակցության մակարդակներում կա ակնհայտ ապազգայնացում, ապա անձի հոգեկան կառուցվածքի ամենախորին եւ արխայիկ հատվածում` կոլեկտիվ անգիտակցականի ոլորտում էթնիկական պատկանելության հետքերը ջնջելը գրեթե անհնարին է»:

Մենք մեր ինքնության մեջ կրում ենք ազգայինը, հայրենասիրությունը, ծնողապաշտությունը, զավակապաշտությունը, խորը հայրենասիրությունը: Արդյո՞ք ամեն ինչ ճիշտ է մեր ինքնության կառույցի մեջ:

Իսկապես հայկական ինքնության մեջ ակնառու թերություն է իրականությունը գերազանցապես բարոյականության դիրքերից, բարոյական հասկացություններով իմաստավորելն ու գնահատելը, սեփական բարոյական չափանիշներով մարդկանց վարքի արժևորումը: Եվ, որպես դրա հետևանք, հայոց ազգային նկարագրում փիլիսոփա Սեյրան Զաքարյանն առանձնացնում է հումանիզմ առանց սահմանների, օտարամոլությունը, թշնամու նկատմամբ չափազանց մեծահոգությունը, անշրջահայացությունն ու աններելի հանդուրժողականությունը, անհիշաչար ու անձնուրաց վերաբերմունքը և, առհասարակ, իշխելու, տիրելու կամքի բացակայությունը:

Եթե մենք հակված ենք մարդկանց վարքը արժևորել բարոյականության համամարդկային չափանիշներով, ապա սա մեր քաղաքակրթության բարձր մակարդակի մասին է խոսում: Մենք շատ լավ գիտենք՝ ինչ է հոգեբանական պրոյեկցիան: Այն, ինչ ապրում ենք, նույնը տեսնում ենք դիմացինի մեջ: Սա քաղաքակրթվածություն է, բարոյապաշտություն, արդարամտություն, միամտություն, ազնվություն, որ պատմության մեջ, շատ հաճախ խանգարել է մեզ: Համամի՞տ չեք արդյոք, եթե հիմա ասենք, որ քաղաքականության մեջ երբեմն բարոյականության առասպելներ ենք հյուսում, օրինակ, Թուրքիայի հետ սահմանների բացման արձանագրության չկայացած փաստը: Հանկարծ չստացվի այնպես, որ բարոյականության առասպել հյուսենք հարևան Ադրբեջանի հետ կոնֆլիկտի լուծման պարագայում, եթե, հատկապես, խոսքը վերաբերվի տարածքների զիջմանը:

Այսօր նույն այդ ինքնության խնդիրը ակնառու է հարևան ադրբեջանցիների մոտ: Նրանք ունեն ինքնության հաստատման հետ լուրջ խնդիրներ: Իրականում տարածքը խնդրի մակերեսային, շատ ակնառու կողմն է, Ադրբեջանում շատ ավելի լուրջ խնդիր է ինքնության ձևավորման հարցը: Չձևավորված ինքնության մասին են վկայում Աքրամ Այլիսլիի, ադրբեջանցի մտավորականի «Քարե երազներ» գրքի առանձին դրվագներ: Թեկուզ այն, որ ամբոխի վանկարկումները (ադրբեջանցիների) նա համեմատում է որսի գնացած նախնադարյան մարդկանց գոռում-գոչյունների հետ: Այդ կերպ նա նույնացնում է նաև սեփական էթնիկական հանրույթը նախնադարյան համայնքի հետ, որն, ըստ էության, իր էթնոգենետիկ զարգացման վայրենության փուլում է:

Գրողը բացառիկ համարձակությամբ ընթերցողին համոզում է, որ Այիլիսիի եկեղեցու ավերակը ոչ թե Իստազն է, այլ Աստվածատունը: Հեղինակն օգտագործում է հենց այդ բառը և անդրադարձ կատարում նաև հայ եկեղեցու արդեն ավերակներին: Իսկ նրանցից որոշներն, ըստ հեղինակի, ծառայում են որպես «Հայկական Մեքքա կամ Մեդինա»: Այստեղ, իհարկե, առկա է իրոնիայի տարրը: Բայց հեղինակը բարձրացնում է հուշարձանների նենգափոխման խնդիրը, որը զբաղեցրած տարածքի հետ ինքնության կապի լեգիտիմացում է: Ադրբեջանի սոցիալական փոխազդեցության համակարգը թողնում է իր ազդեցության կնիքը՝ անհատների ինքնության ձևավորման վրա: Այսինքն՝ չպետք է խմբային ինքնությունից դուրս դիտարկել անհատի ինքնության հարցը: Վեպի վերլուծությունից պարզ է դառնում Ադրբեջանի ազգային ինքնության մասնատված պատկերը, և այդ պատկերը ներկայացնում է նույն այդ երկրի հայտնի մտավորականը, որի հոգեկան աշխարհում պատերազմում են համամարդկային և սեփական հանրույթի արժեքները: Ապրիլյան քառօրյա պատերազմի օրերին շատ լրատվամիջոցներ նշեցին սահման բերած էլիտար զինվորականության մասին: Կարելի է ենթադրել, որ հարևան Ադրբեջանում Ադրբեջանի համար սահմանում կռվողներ չկա՞ն: Իրավ, այստեղ մարդիկ չեն ապրում կոմպլեմենտար փոխադարձության և փոխլրացնող հարաբերություններում, ինչը սովորաբար ածանցվում է ազգային ակունքներից՝ դառնալով սոցիոմշակութային անվտանգության ու հուսալիության գործոն:

Չձևավորված ինքնությունը վտանգավոր երևույթ է, հետևապես՝ այն կարելի է վտանգավոր համարել նաև Ղարաբաղա-ադրբեջանական կոնֆլիկտի լուծման հարցում:

Առհասարակ, խմբային ինքնության ինքնահաստատմանը նպաստում են կոնֆլիկտը, թշնամու կերպարը, մեկ այլ կարևոր հասկացություն ևս` սգալու հնարավորությունը, որը նույնպես սերտորեն առնչվում է ղարաբաղյան հակամարտությանը: Իրականում հակամարտության լուծման և խաղաղության հաստատման գործընթացը բարդանում է նրանով, որ մարդասիրության վերականգնման գործընթացը կապված է թշնամու պատկերի վերափոխման համար անհրաժեշտ հստակ մշակված ռազմավարության հետ: Քանի դեռ այդ ռազմավարությունը մշակված չէ, խմբերի համար դժվար է տրանսֆորմացնել թշնամու կերպարը իրենց գիտակցությունում: Մինչև հայերի նկատմամբ պաշտոնականորեն մշակված արմենոֆոբիան չվերացվի, կամ նվազագույնի չհասցվի, դժվար կլինի տեսնել հակամարտության խաղաղ լուծման տարբերակը:

Իսկ մենք, հատկապես՝ արցախյան պատերազմից հետո, ունենք ազգային ինքնությունը սնուցող հրաշալի կերպարներ, իրադարձություններ, դեպքեր: Իսկ քառօրյա պատերազմից հետո ինքնության դրական զգացողությունն ավելի ընդարձակվեց Ռոբերտ Աբաջյանի, Արմենակ Ուրֆանյանի, Քյարամ Սլոյանի և շատ ու շատ քաջերի կատարածի շնորհիվ: Մեր ազգային ինքնության վրա ազդեցություն ունեցան նաև Թալիշի դեպքերը և Թալիշի այսօրվա ներկան՝ որպես իրողություն: Այն, իրոք, հանգեցրեց մեր էթնիկ զգացմունքների սրմանը, ավելի ծայրահեղ, հիպերբոլացված էթնիկ նույնականացման արտահայտմանը, իսկ ազգային և էթնիկ նույնականացումները, սրանալով, կատարում են պաշտպանական մեխանիզմի գործառույթ: Այս երևույթն ունի ինչպես անհատական նշանակություն, այնպես էլ, ավելի մակրո մակարդակով, էթնիկ-ազգային նշանակություն, քանի որ կատարում է ազգապահպան գործառույթ: Տվյալ պարագայում՝ «թալիշեցիներ» նույնականացումը, հանդես գալով որպես սուբէթնիկ նույնականացում, նպաստում է մեր խմբային բարձր ինքնագնահատականին, որը կատարում է պաշտպանական գործառույթ: Իսկ սա իր հերթին նպաստում է խմբային համախմբվածությանը և պատմական տարածքում բնակվելու նպատակասլացությանը:

Մարդն իր ինքնորոշման իրավունքը իրացնում է սոսկ սեփական էթնոգենետիկ տարածքի վրա, որին կապված է հուզական բազմաթիվ կապերով: Այսինքն, միայն մեր հողի վրա մենք կարող ենք ապրել լիակատար ինքնության զգացումը:

Յուրաքանչյուրս մեր կենսակերպով պետք է նպաստենք դրական ինքնության, ազգային պատկանելության ու սոցիալական պատկանելության դրական զգացողության ձևավորմանը: Իսկ ինքնության լուրջ խնդիրներ ունեցող հարևան ադրբեջանցիների՝ անդրկովկասցի թուրքերի վարքագիծը մոտ ապագայում չի կարող որևէ կերպ փոխվել:

2017թ.

Թիվ 01-02 (175-176)

Ինքնությունը սոցիումի սիմվոլիկ կապիտալի գանձարանն է, որը կրում է կենսահաստատ խորհրդանիշների ազգային համակարգը, պատմության հոգևոր ակունքներից սերող և յուրաքանչյուր մարդու ներաշխարհը կազմավորող այն ամբողջությունն է, որը ազգի հոգին միահյուսում է յուրաքանչյուր անհատի հոգու և իր ազգի պատմության հոգևոր հիմքերի հետ:

Read More


Ժաննա Բեգլարյան /«Փակագծից դուրս»  շարքից

Քայլերս այնտեղ եմ ուղղում,

որ ամեն ինչ անսովոր է

ինձ համար:

Տարօրինակ է՝

այսքան ժամանակ

լողում ենք անորոշությունում

ու չենք խորտակվում:

Հայրենիք, միակ ձգտումս

կերպարդ աղավաղումից փրկելն է:

Մտքերս կախվում են

հուշերի պարանից` ծայրից ծայր,

իրականում ես ներկայում չեմ,

կամ այնքան եմ այնտեղ,

որքան քեզ համար

ընկած տղաները:

Ուրվական եմ,

թափառում եմ անձավներում,

ուր ասքեր են նիրհում

ընկածների մասին:

Հողը աղակալում է

սպասման ճանապարհին:

Մայրաքաղաքում

բարձրացող շքեղ պալատները

անբնակիչ են, ամեն իրիկուն

նրանց պատուհաններին

մոմեր եմ վառում,

որ բոցավառվի սպասման հույսը:

Խտացող գույներում

ամենաշնչահեղձը ես եմ:

Ամենաշատը ես եմ

սպասում տղաների

վերադարձին:

* * *

Մեղեդին, որ այլևս լսելի չէ,

տեղափոխվել է այլ տարածք,

այնտեղ դու երբևէ չես լինի:

Կինը, որտեղից որտեղ, հիշել է,

որ տարիներ առաջ

ինքը Մեծ Սեր է ունեցել,

ինքը պարզապես

երկրպագվել է:

Երկրպագության հուշը

հիմա չոր ու անհրապույր է՝

ինչպես գրքի դեղնած

թղթերի արանքում

մոռացված երիցուկ,

որ փոշեհամ է արտաշնչում:

Կինը կարկամել է

և չգիտի ի՞նչ ճիգով

շրջի կյանքի փոշեհոտ էջը:

* * *

Ջնջեք պարապուրդը,

որ դատարկության

հոմանիշ է:

Ես շնչում եմ

տրտությամբ հագեցած

աշնան օդը,

զգում անմարսելիությունը

հորս ծեր մենակության,

որի տերը ես եմ:

Ես եմ տերը

տան պատերի

սառնության,

որ, հերքելով տարածքը,

ներշնչանքի

պարունակություն է դառնում

ու սեպ հիշողության:

Անզորությունը կախաղան է,

որտեղից փակ աչքերով

շոշափվում է հիմնաքարը օջախի,

մանկան ճիչի զուլալությունը՝

ձուլված առաջին կրակի

զվարթությանն ու

արժեքին հավատարմության:

* * *

Անզորության հորձանուտում

խարխլվում է

մանկության տունը:

Տխուր մարդու

ժամանակներ չեն,

բոլոր հնարավոր ելքերը

փակուղի են տանում:

Հայրս պատից թափվող քարերը

համարակալում է ճշգրտորեն,

ինչպես իր մնացյալ օրերը:

Կորուստները

քարացնում են հոգին,

կասկածի տակ դնում

ապրելու օրենքը:

Տատրակների անհնար

թռիչքներում

կուտակված տխրությունը

ջերմություն է արձակում՝

հավիտենականության ասքը

բորբոքելու համար:

…Ես եկել-կանգնել եմ

կաղնե դարպասի առաջ,

համարձակությունս

չի հերիքում այն բացելու:

* * *

Գեղեցկությունը ներսում է՝

առանց փայլի:

Նա աշնան մեջ է:

Մրգաթափի հետ իջնում է

հողը բեղմնավորելու:

Ես լսում եմ շրշյունը

երկուսի գրկախառնման,

ու հորինված են թվում

բոլոր տխրությունները:

Վաղն արթնանալու եմ՝

տրամադրություններից

ինձ անկախ հայտարարած:

Նոր իմաստ է ստանալու

հարափոփոխությունը,

գոյի պայմանն այլ է լինելու:

…Բացեմ թևերս, միանամ

կռունկների երամին.

հերիք է արյուն պղտորեմ

մակարդված բառերով:

* * *

Առավոտը հույս է:

Արթնանում ե՜մ,

ու ամեն ինչ

նեղ է գալի՛ս վրաս:

Փողոց եմ ելնում

ու նախանձում եմ

կանաչի վաճառող կնոջը:

Ես նույնիսկ

չեմ կարող նրա նման

հաստատ կանգնել

մի գնի վրա,

թեև կյանքում

որևէ բան

վաճառած չկամ:

Եթե կարգին

վաճառական լինեի,

թանկ գներով

կվաճառեի

ինձ ներսից

տակն ու վրա անող

բոլոր բառերս:

Բառե աշտարակ եմ:

Հոգին կորցրել է

սլացքի թափը:

Միտքը՝ ետ ու առաջի մեջ,

չի գտնում տեղը:

Ժամանակի հոսքի մեջ

ծանոթ դեմք չկա:

Որտե՞ղ մնացին

ժամանակակիցներս:

Անթափանց իրերի ներսում

սմքել է հիշելու կարողությունը:

Այս ասֆալտը ցմրուր մարսել է

ոտներիս հիշողությունը,

նրանք այլևս ինձ

որևէ տեղ չեն տանում:

Գետեզրի մեծ քարը,

որի վրա մայրս իր լվացած

բուրդն էր ջրաքամում,

հարյուր տարի սպասում է

իմ լվացած բրդին:

Ժամանակը խարխլել է դիմագիծս.

ես գետում բուրդ լվանալ չգիտեմ:

Արյունս իր մեջ պահում է

արմատիս հուշաբջիջը,

այն մի օր արթնանալու է

ծոռնեծոռնուհուս մեջ:

…Ամեն ինչ կտայի

մորեմերկ

մանկությանս գետակում

մի անգամ էլ

ճողփալու համար:

Ամեն ի՜նչ:

Եվ այս բառե

աշտարակը.

դժվարացել է շնչել

նրա անթթվածին ներսում:

* * *

Սպիտակ թղթին հառած

հայացքիս մեջ

շարժվող և իրար հակասող

աստղիկներ են:

Չեմ կարող անշարժացնել

ու հաստատել

յուրաքանչյուրի կերպը:

Այս աշխարհը

մարսեց ինքնատիպը

ու վերածվեց

անհրապույր զանգվածի:

Աղջիկը կտրեց ու

աղբարկղ նետեց

իր կյանքի մի հատվածը:

Այն մի ժամանակ

մեծ սեր էր կոչվում:

Ապակիները հալվեցին

շոգ արևից,

և ես հայտնվեցի

միջանցիկ քամու մեջ:

Այսօրը նման չէ երեկին:

Ես փութաջանորեն

դիմագիծս դաջում եմ

ժայռաբեկորին

ու հայտարարում,

թե անտիրակալ

ժամանակներ են սկսվելու:

Մարդը կորցնելու է

գյուտեր անելու

հնարամտությունը:

Պարզից էլ պարզ

այս մոլորակը՝

իր առանցքից դուրս,

գլորվելու է մարդու հորինած

անդունդը:

Բոլոր հոռետեսությունների

հեղինակը ես չեմ,

և ընդհանրապես

այս բառերի

հեղինակը ևս ես չեմ:

Մեկ-մեկ հայտնվում եմ

չեզոք մի պահվածքում,

որից ծանրահոտ է փչում:

Վրա հասած միջանցիկ

քամին անգամ

չի կարող

ինձ դուրս քաշել

այդ վիճակից:

«ԾՈՎԻ ՕՐԵՆՔՈՎ»

շարքից

Իմ բառերի տեղատարափում

դու միայն լռիր,

որովհետև տեսնում եմ,

թե ինչ ջանքով

չես ասում այն,

ինչ շատ կուզեիր ասել:

Ես, միևնույն է, կրկնում եմ.

ՔԵԶ ԱՆՀՆԱՐ Է ՉՍԻՐԵԼ,

որովհետև դու աշխարհի

ոգեղեն խտացման

այն պատառիկն ես,

որ երբևէ ինձ

բախտ է վիճակվել ունենալ՝

կամքից ու ձգտումից դուրս:

Աստծուց ու ինձնից բացի

որևէ մեկը չի կարող

պատկերացնել

ինձ տվածիդ համարժեքն ու չափը

կամ լուսեղենի այն տիրույթը

սահմանազատել, որի մեջ,

տարիքից ու կարգավիճակից

անջատ, լողում եմ հիմա՛:

Խնդրում եմ, ինձ էլ քանդակիր

կաթնագույն որձաքարից,

բայց մի դիր

քանդակներիդ շարքում:

Չեմ ուզում լեռնաղբյուրի

թափանցիկությունս

ու մաքրությունս՝ կույս աղջկա,

ցնցի քեզ, ու դու մոլորվես անդարձ՝

որպես երկրորդ Պիգմալյոն:

Չեմ ուզում տվայտես՝

որպես երկու քարի

արանքում մնացած:

Գուցե նաև հեգնես, ո՞վ գիտի

կիրք ու շահից անջատ

հոգեվիճակս,

ու իմ տարածքի համար

բացառիկ ցնդածություն է:

Ինչ էլ լինի, մեկ է,

ես օրը միլիարդ անգամ

բացելու եմ պատուհանս,

որ խորը ներշնչեմ

մեր քաղաքի

քեզնով քնքշացած օդը:

Փառք եմ տալու Աստծուն,

որ մի անգամ էլ

ինձ արժանացրեց

մարմնի ամենափոքր հյուլեի

տրոփյունը զգալու

երջանկությունը:

* * *

Կյանքը ներկայացում է:

Մենք էլ ենք ներկայացում:

Քո բառերից

Անավարտ քո կտավն եմ:

եզրափակիչ գույներ մի որոնիր:

Ամեն անգամ

քեզանից հեռանում եմ

հաշտ քայլերով:

Երբ քեզ մոտ չեմ գալիս,

ինձ գրկում է

մայթեզրի ծառը,

սիրուս պաղատանքից

ձյունաթափված ճյուղերը

փաթաթվում են ինձ՝

որպես քո ձեռքերը:

Խախտվում են բոլոր

պայմանականությունները՝

ազատագրելով ձգտումներս:

Մենք չենք կարող

ներկայացում լինել,

ամեն ներկայացման վերջում

իջնում է վարագույրը,

որ ընթացք կասեցնող

միջոց է:

Գույնը, որ շարունակ

որոնում ես՝

եզրափակելու կտավդ,

խնդրում եմ, մի որոնիր:

Անավարտ կտավներն

ինձ երազել են տալիս:

* * *

Դու քնի՜ր:

Ես ինձ պոկում եմ

արշալույսի թովչանքներից

ու գալիս եմ մոտդ:

Տաք մարմնիդ եմ

փաթաթվում,

որպես թեթեւ սյուք:

Ի՜նչ քնքշությամբ եմ

ներծծվում ներսդ

ու ինձ դարձնում

վերջին բջիջդ,

ս ի ր ե լ ի՜ ս:

Անհնար է, որ

նման անէացումից

զավակ չծնվի:

Դու քնի՜ր:

Ես նվիրումով սպասեմ

սիրո զավակի ծննդին,

նրան տամ անունդ,

որ ինձ է կպել

որպես անմաշ հագուստ

ու քողարկում է ինձ

հետաքրքրված

հայացքներից,

ս ի ր ե՜ լ ի ս:

* * *

Ես խաղից

դուրս եմ գալիս,

սիրելի՜ս:

Արդեն գնում եմ:

Երկար մնացի

այս մի կանգառում:

Ու փոշի նստեց

իմ թարթիչներին:

Ու հայացքիս մեջ

հիմա ավազ է:

Անել կսկիծ է

պարուրել հոգիս:

Ու կարոտներս,

որ անթեղած եմ

պահել բոլորից,

անգամ ինձանից,

հավաքվել-եկել,

շուրջպար են բռնել

հյուղակիս շուրջը:

Հետո կմտնեն

շինվածքիցս ներս:

Կբռնադատեն

մերկացած հոգիս:

Ու ոչ մի մեղա

Էլ չի փրկի ինձ:

Ապաշխարանքի

մի բովարան եմ,

ու մեկը չունեմ,

որ քաշի-հանի

ինձ իմ խարույկից:

Ու թե մի ճիգով

ինքս ինձ

դուրս քաշեմ

այս մորմոքներից,

հայտնվելու եմ

մի նոր տենդի մեջ:

Մոխիր է միայն

ինձնից մնալու:

Իսկ լույսս, լու՜յսս,

բարձրանալու է

Աստծու կացարան:

* * *

Երբ դու արթնանաս,

ու ունկերումդ չհնչի

իմ սիրատոչոր «բարի լույսը»,

իմացիր՝ ես փոխել եմ

մոլորակս

ու նոր հանգրվան եմ գտել:

Այդտեղ սերը բոցավառվում է

քնքուշ շոյանքների մեջ:

Մարմինը՝ սիրո տապին

անդիմադիր,

երկունքով է բռնկվում՝

շուրջը սփռելով

բյուրադեմք ծաղիկներ:

Նրանք հավիտենական

օրորոցներ են

անտեր սերերի համար:

Երբ որ արթնանաս

ու չգտնես ինձ մոտդ,

ս ի ր ե լ ի ս,

իմացիր՝ քեզ անծանոթ

մոլորակի

հավերժական

բնակիչ եմ դարձել,

ուր ճոճքս

բազմաբույր

ծաղիկներն են:

* * *

Ինձ մի վանիր քեզնից,

ա՛ռ ինձ հոգուդ մեջ:

Ես՝ անխոս,

կծվարեմ այնտեղ

ու վրաս կառնեմ

բազմատեսք ցավերդ,

ս ի ր ե լ ի՜ս:

Ես մոգ եմ,

իմ ներկայությամբ

կտարրալուծեմ

դաժան հիշողություններդ,

ու դու կնիրհես՝

մոռացած ծվատված

հոգուդ ու մարմնիդ

կարեվեր վերքերիդ

չսպիացող մղկտոցները:

Ինձ մի վանիր,

սիրելի՜ս:-

Ես անդարձորեն քո

պարունակությունն եմ դարձել

ու արյանդ

ընթացք տվողը:

Անպահանջ, անսնունդ

գոյություն եմ

հզորազոր ուժով:

Ես կարող եմ

քեզ տեղափոխել

մանկությանդ

կույս եզերքներ,

ուր դու

հրեշտակի թեւերով

կմաքրես

տարածքներիդ փոշիները:

Քեզ հզոր արքա

կհռչակես,

մի ակնթարթում

շքեղ ապարանքների

կփոխարկվեն

Հայրենիքիդ

ավերակները:

Հազարան հավքը

կգա՝ բնադրելու

մշտադալար այգուդ

թթենիների մեջ

ու կգեղգեղա

իմ ձայնով

հպատակ ձայնիս՝

կտեղափոխվես

մի անդորր,

ուր մարմնականը

իմաստազրկվում է,

հոգին ճախրում է

արծվային թևաբախումներով

ու ցրում է Հայրենիքն

իմ մեջ առած

խիտ մշուշները:

Ինձ մի՛ վանիր քեզնից,

սիրելի՜ս,

հիմա դու

իմ գոյության

միակ պայմանն ես:

* * *

Ես՝ որպես մրսած հավք,

եկել-ծվարել եմ թեւերիդ մեջ

ու ներշնչում ես մարմնիդ հոտը:

Ի՜նչ գարուն է,

ի՜նչ մայիսյան սելավ,

ի՜նչ տոն:

Արյանդ հոսքն

ինձ հասցնում է

տարողունակ սիրտդ:

Ի՜նչ տոթ է այնտեղ.

անդիմադիր

մերկանում եմ

ու ծփում

հույզերիդ ծովում:

Քեզնից դուրս

ես աշխարհ չունեմ:

Քո տենչանքի

հեղեղներն են

ինձ հասցնելու

երանության կղզիներ:

Ուր կաղնիների

մի հսկա անտառ է

բարձրացել:

Այնտեղ մեր սիրո

տատրակներն են երգում:

Ու եղնիկները

մեզ մոտ են գալիս՝

դնչներին սիրածաղիկներ:

սիրելի՜ս:

երկնային դրախտը

տեղափոխվում է

մեր ոտքերի շուրջ,

ու մենք

հավերժանում ենք

սիրո պահի մեջ:

Տատրակները

մեր ուսերին են

իջնում:

Կաղնիների

խիտ սաղարթները

մեզ քողարկում են

աշխարհի աչքից:

ու մենք սիրում ենք

տևականորեն՝

հավերժության հետ

դառնալով համաձուլվածք:

Ս ի ր ե լ ի՜ ս:

2017թ.

Թիվ 01-02 (175-176)

Քայլերս այնտեղ եմ ուղղում, որ ամեն ինչ անսովոր է ինձ համար: Տարօրինակ է՝ այսքան ժամանակ լողում ենք անորոշությունում ու չենք խորտակվում: Հայրենիք, միակ ձգտումս կերպարդ աղավաղումից փրկելն է: Մտքերս կախվում են հուշերի պարանից` ծայրից ծայր, իրականում ես ներկայում չեմ, կամ այնքան եմ այնտեղ, որքան քեզ համար ընկած տղաները: Ուրվական եմ, թափառում եմ անձավներում, ուր ասքեր

Read More


Ամալյա Գրիգորյան / Ժամանակի տարեգիրը

Ինչպես գիտենք, Արցախյան համազգային շարժումը լայն ընդգրկումներ ունեցավ: Այն իր արտացոլումն է գտել ինչպես գեղարվեստական գրականության մեջ, այնպես էլ հրապարակախոսական ու փաստավավերագրական գործերում: Մեր գրողներն ու լրագրողները յուրովի են անդրադարձել շարժմանը՝ ստեղծելով ազատամարտի տարեգրությունը:

Տաղանդավոր արձակագիր, հրապարակախոս Բակուր Կարապետյանը գեղարվեստական և հրապարակախո-սական բազմաթիվ գրքերի հեղինակ է: Ես ուզում եմ կանգ առնել գրողի «…Եվ նրա շուրջը» գրքի վրա, որն անշուշտ, առանձնանում է փաստերի առատությամբ ու, որ կարևորն է, հավաստիությամբ: Գիրքը արցախյան շարժումը ներկայացնող տարեգրություն է, այն արժեքավոր ու ինքնատիպ է այն առումով, որ հեղինակը անձամբ մասնակից է եղել նկարագրվող իրադարձություններին: Գրքում ներկայացվող դեպքերն ու դեմքերը, բնականաբար, իրական են: Փաստավավերագրական այս գործը բացվում է 1988 թվականի փետրվարյան իրադարձություններով՝ երբ ժողովուրդը խաղաղ ցույցերի է դուրս եկել Ղարաբաղը մայր Հայաստանին վերամիավորելու պահանջով: Հեղինակը ներկայացնում է ժողովրդի և շարժման պարագլուխների համարձակ գործողություններն ադրբեջանական խիստ վերահսկողության պայմաններում: Հավատարիմ լրագրողի իր մասնագիտությանը՝ Բակուր Կարապետյանը բավականին մանրակրկիտ ու փաստացի ներկայացնում է դեպքերը: Ավելին, նա տեսագրել ու ձայնագրել դրանք: Հանգամանք, որ նրա ձեռնարկմանը եզակի բնույթ է հաղորդել: Աշխատանքի մեջ գրողը մեջբերել է գործող անձանց խոսքերը, տեղադրել լուսանկարներ, որոնք առավել տեսանելի են դարձնում ողջ եղելությունը:

Ահա մի դրվագ, որտեղ պատմվում է այն մասին, թե Հայաստանի հետ ԼՂԻՄ-ի միացման մասին ընդունված հռչակագիրը՝ որպես մարզի հայության ցանկությունն արտահայտող փաստաթուղթ, ինչպես հասցվեց Երևան. «Ճանապարհները փակ էին: Ադրբեջանական կողմը տեղյակ լինելով նման փաստաթղթի գոյության մասին, մանրազնին ստուգում, խուզարկում էր հայերի ավտոմեքենաները: Խորամանկել էր պետք: Հատուկ դագաղ են պատրաստում, մեջը պառկեցնում շարժման ակտիվիստերից մեկին՝ Ստեփանակերտի շինվերանորոգման վարչության պետ Ռոբերտ Բաղդասարյանին, որի գոտկատեղին նախապես կապված էր փաստաթուղթը, ԼՂԻՄ-ի ճանապարհաշինական վարչության պետ Ռոլես Աղաջանյանի ու Ստեփանակերտի ասֆալտի գործարանի դիրեկտոր Պավել Նաջարյանի ուղեկցությամբ Լաչինով Երևան մեկնում»:

Բավականին հետաքրքիր են հեղինակի վարած հարցազրույցները՝ Վարդան Հակոբյանի, Գուրգեն Գաբրիելյանի, Հրաչյա Բեգլարյանի, ռուս ականավոր գրող Միխայիլ Դուդինի և այլոց հետ, ովքեր շարժման կիզակետում էին և իրենց գործունեությամբ մեծապես նպաստում ու ուղղորդում էին այն: Ի դեպ, Միխայիլ Դուդինը Արցախում էր գտնվում ԼՂ գրողների միության հրավերով: Շարժման ակունքում, ինչպես գիտենք, կանգնած էին նաև Արցախի ճանաչված գրողները, որը և առիթ հադիսացավ, որպեսզի Դուդինը շարժման ընթացքում և պոեզիայի միջև ուղղակի կապ տեսնի՝ հիշելով նաև Վալերի Բրյուսովին: Ավելորդ չեմ համարում մեջբերել Դուդինի խոսքը. «Այո, պոեզիան ճշմարտություն է փնտրում, և առանց դրա անհնար է նրա գոյությունը: Ես նկատի ունեմ իսկական պոեզիան: Ահա ժամանակակից Ֆրանսիայի հրաշալի պոետներից մեկը՝ Պոլ Էլյուարը, որը դիմադրության շարժման մասնակիցներից է, ասել է այն մասին, որ քանի դեռ երկրի վրա կա սպանությունը, պոետը պետք է առաջինը զոհվի: Իսկ այս պատասխանը կարելի է արտապատկերել և մեր ժամանակակից կյանքի, արվեստի մեջ: Հենց թեկուզ մեր մեծ Պուշկինի օրինակը, որը հոգոցով գրել է. «Երբ ժողովուրդները, գժտությունները մոռացած, մեծ ընտանիքում միավորվեն…»: Այս միտքը ապրում է՝ ինչպես և մեծ Նարեկացին: Իսկ հայկական պոեզիան թե՛ դարերի խորքում և թե՛ մեր ժամանակներում հզոր ակունքներ ունի: Նրա ուղին շատ հետաքրքիր է: Երբ 1915-ին իրականացվեց անմարդկային եղեռնը, ռուս բանաստեղծ Վալերի Բրյուսովը եկավ Հայաստան…»:

Բակուր Կարապետյանը գրում է, որ գրողների միությունն այդ տարիներին հեղափոխական շտաբ էր հիշեցնում: Այստեղ էին անցկացվում ղարաբաղյան պայքարի ակտիվիստերի խորհրդակցությունները, ծնվում, մշակվում են կոչերի, կարգախոսների տարբերակները, պլանները:

Հեղինակը գրքում տեղադրել է նաև Ղարաբաղի տարբեր վայրերում ազերիների կողմից իրագործված վայրագությունների արձանագրությունները:

Գրողը գրքում զետեղել է նաև այդ օրերին մեր տարածաշրջանին անդրադարձած եվրոպական և ամերիկյան լրատվամիջոցների տեղեկատվություններից հատվածներ, ասենք՝ Լոնդոնի «Թայմս», «Ֆրանսպրես», «Վաշինգտոն թայմս», «Նյու- Յորք թայմս», «Ռեյտեր և Յունայտեդ պրես գործակալություն» և հանրահայտ այլ պարբերականներից: Սակայն պետք է ասել, որ միշտ չէ որ նրանց տեղեկատվությունը համապատասխանում էր իրականությանը, որովհետև նրանք իրենց տեղեկությունները քաղում էին խորհրդային կամ ադրբեջանական աղբյուրներից, որն ինչպես գիտենք, մշտապես խեղաթյուրում էին փաստերը և ապատեղեկատվություն տարածում: Բակուր Կարապետյանը հերքում է այն տեղեկությունները, որոնք իրականությանը չէին համապատասխանում:

Բավականին տեսանելի ու պատկերավոր են Սումգայիթյան դեպքերի նկարագրությունները: Մանավանդ, որ Բակուր Կարապետյանը՝ վտանգելով իր կյանքը, անձամբ մեկնել է Սումգայիթ՝ ճշմարտությունը բացահայտելու համար: Նա իր գրքում ներկայացնում է Սումգայիթյան ոճրագործության զոհ դարձած ու հրաշքով փրկված ականատեսների հետ ունեցած հարցազրույցները, սարսափազդու պատմությունները: Այս առումով անգնահատելի է այդ գրքի արժեքը: Հետաքրքիր է Կարապետյանի հանդիպումը ադրբեջանցի մի գրողի հետ, ով այդ օրերին Սումգայիթում էր ու ականատես էր եղել նողկալի դեպքերին: Ազերի գրողը ամենայն մանրամասնությամբ փաստում է, որ այդ ամբողջը ադրբեջանական մաֆիայի նախօրոք կազմակերպած գործն է, որի նպատակն էր խլել Ղարաբաղը: Բակուր Կարապետյանի այն հարցին, թե ինչ կապ ունեն Սումգայիթի հայերն այստեղ, նա ասում է, որ հայերն իրենց կամքից անկախ քաղաքական խաղի մեջ են ընկել: Իսկ ինչ վերաբերում է իր ժողովրդին, նա այսպես է պատասխանում. «Մենք ավելի հիմարացած վիճակում ենք, որովհետև Սումգայիթի համար ողջ աշխարհի առաջ ոչ մի արդարացում չունենք: Եվ վատն այն է,- շարունակում է ադրբեջանցի գրողը,- որ մեզ մոտ տիրապետում է այն միտքը, թե սումգայիթյան սպանդի իրականացնողներն են խանգարել Ղարաբաղը Հայաստանին վերամիավորելուն»:

Ամփոփման կարգով ասեմ, որ Բակուր Կարապետյանի «Եվ նրա շուրջը» գիրքը, հիրավի, մեր շարժման տարեգրության լավագույն էջերից է, և եզակի է, մանավանդ՝ այդ գրքի աղբյուրագիտական նշանակությունը սերունդների համար:

2017թ.

Թիվ 01-02 (175-176)

Ինչպես գիտենք, Արցախյան համազգային շարժումը լայն ընդգրկումներ ունեցավ: Այն իր արտացոլումն է գտել ինչպես գեղարվեստական գրականության մեջ, այնպես էլ հրապարակախոսական ու փաստավավերագրական գործերում: Մեր գրողներն ու լրագրողները յուրովի են անդրադարձել շարժմանը՝ ստեղծելով ազատամարտի տարեգրությունը: Տաղանդավոր արձակագիր, հրապարակախոս Բակուր Կարապետյանը գեղարվեստական և հրապարակախո-սական բազմաթիվ գրքերի հեղինակ է: Ես ուզում եմ կանգ առնել գրողի «…Եվ նրա շուրջը»

Read More


Արտաշես Ղահրիյան  / Մեծ արտի հնձին  (Պատմվածք)

Լալաբեկանց տան խայտառակությունը որ բացվեց, Արգամը Կարյագինոյից ձմեռվա բուք-բորանին ոտով եկավ հասավ տուն, Թաղեր, եկավ ու աղու-լեղին աչքունքից կաթելով, հոր ու մոր մթնած աչքառաջ երկու տարեկան մինուճարին փաթաթեց իրենց հին բրդե շալով՝ կռնատակերով բերած մեջքին խաչկապ արած գիրկն առավ՝ որ տանելու էր: «Արգա՜մ,- մղկտաց մայրն ու տեսավ տղան մշտական է գնում իրենցից, ոտերը ծալվեցին, փլվեց թախտին: – Իմ խեղճ Արգա՜մ,- երեսը չորացած մատներով ծածկելով՝ մեկ էլ փղձկաց Նատիժ մայրը,- վա՛յ իմ օրին, էս այազին էն քորփան…»: Իսկ հայրը՝ Մեսրոպը. «Տա՛ր, բա ի՜նչ, ասեմ սխա՞լ ես: Աչքս էլ հանում ես»: Արգամը՝ բերանը փակ և աչքունքը՝ շաղված, դռդոռանչ վառվող վառարանի վրա սառած ձեռքերը չտաքացրեց էլ, մի կատաղած խոսք էլ չասաց ում երեսին որ շպրտելու էր, իսկի դուռը չշրխկացրեց, թողեց ծնողներին էդպես ձեռքները կրծքներին խաչած նայելիս՝ ոչ էն է մեղավոր-սևերես, ոչ էն՝ մի խոսք ու բանով օգնական: Տնաշենը… կարծես նրա՞նց մեղքը որն է, որ… ախար էսպես բան ո՞վ է տեսել: Բայց, դե, Մեսրոպը… լեզուն պատ չէր գալիս մեծ տղային առերես ծանր անեծքի կապելու նրա կնկան՝ Արփենիկին ու փոքր ախպորը՝ Լազրին՝ էս պատուհասը գլխներին բերողներին: Ի՞նչ էր փոխվելու, Արգամի հանգած սիրտը տե՞ղն էր բերվելու: Չէ՜… Բայց, դե, Արգամի գնալուց հետո նա ինքն իրեն չդիմացավ:- Որ էդպես եղավ,- տնով մեկ գոռաց, դուրս պրծավ, գնաց փայտանոցից կացինն առավ, վրա հասավ խոտանոցին: Կռների ողջ թափով կացինը խրեց դռան մեջ ու,- Լազր տղա, ախպերդ եկավ, էն քորփին առավ, գնաց, իմացիր… Նա էս կողմ էլ չի նայելու: Ինձ տե՜ղն է, ի՛նձ, որ… – էլ չասաց, թե Արփենիկին քեզնից խլեցի, նրա հետ պսակեցի:

Խայտառակությունը բացվելու, շենով մեկ լինելու օրն էր Լազրը մտել խոտանոց, փակվել, իսկ Արփենիկն էդ գիշեր, որ մարդ չտեսներ, գնացել հերանց: Կացնի թափից դռան տեղահանվելը Լազրի ուշքումիտքը չծռեց էլ, ձեռքերը գլխատակ դարսած, փռված էր խոտին, էդ էլ երեք օր անջուր, անհաց… իսկապես, էսպես բան տեսնվա՞ծ է: Կացինը դռան մեջ թողած՝ Մեսրոպը շուռ գնաց իրեն հենց ուշունցի կապած, որովհետև Լազրը որ լլկված էր, ու ի՞նչ կար, որ ինչ պատասխան տար, հայրը հերսը ո՞նց պիտի տեղը բերեր: Իսկ Լազրի՝ խոտանոցի արդեն ցեց ընկած գերաններին մեխված-մնացած նայվածքում ի՞նչ էր. «Չառնե՞մ Արփենիկին, ես էլ մի կողմի վրա ջհաննամվեմ»: Մինչև անգամ միտը չէին գալիս Արփենիկի խտղտալից ոլորումներն էստեղ, իր կռներում, չոր խոտի բուրմունքում: Տակները տրորվելուց անտերն ի՞նչ դուրեկան հոտ էր արձակում, էդ կոշտ-կոպիտ գոմշախոտը, որ Արգամի Արփենիկը խաղաղվելուց հետո ջոկում էր, դեմ անում երկուսի շնչին… Թյու՛ քեզ, փոքր ախպեր, որ չամաչեցիր ձեր տուն-տնտեսությունից, քեզնից մեծից, արա, հենց քեզնից: Նա էս հիսուն թվերին ոտով-ինչով գնա-գա Կարյագինո՝ երկու մանեթ աշխատելու, որ տունը ոտի կանգնեցվի, դու… ը՜մմ: Էն երեխատեր քվորանցդ երեսին ո՞նց ես երևալու, ա՛յ անառակ: Է՞լ որ մեկն ասենք-թողնենք: Մեսրոպի նման իր մեծ գերդաստանի կոռը կրած, ճկված մարդու՞ն, որը չի կարողանալու սրանից հետո աչքը բարձրացնի հանդիպած մեկին: Է՛հ, ինչ ուզում է թող լինի… Լազրը ծանր բռունցքներն իջեցրեց գլխին, շուռ եկավ խոտին ու կծկվեց-մնաց՝ որպես թե աչքից անտես մնալու: Ու՞մ աչքից, երբ հերդ անգամ չուզեց վրադ աչք գցել:

Հիսուներեքի ամռանը կոլտնտեսային Մեծ արտը ո՛չ էդպես լիքը-լցված բերքավորվեր: Ճոնդ ու պոճախ չունեցող ցորենարտը լայ-լայ էր անում: Հուլիսի արևը հիացքով վրան շաղ եկած, զառանբլբուլներն էլ լիությունից խելքահան՝ համատարած դայլայլում էին ի փառս աստծո շնորհած առատության: Ոսկեփետուր թռչնակներ արևի առաջին ճառագայթի կանչով, ցածի գառնախոտե բներում ճտերին թողած դեռ նիրհելիս, ելել էին հասկերին, ավետում էին աստծո նոր օրը: Վաղորդյան զովքից ճոճք ընկած հասկերը անծայրածիր խշշոցով այդ դայլայլներն ի մի արած՝ տանում էին ու՞ր, դեպի ու՞ր… է՜ արտի էն հեռվից հնձվորներին կժով ջուր բերող Արփենիկի՞ն, Սումբաթենց Մարգարի աղջկան, ի՞նչ իմացվեր: Հետպատերազմյան էդ սով տարի Մեսրոպ հայր ու Արգամ, Լազր տղերքը պինդ եռանդ մտած՝ հունձ էին անում հույսով, որ բերքաբաշխմանը հացատեր էին լինելու: Կարյագինոյի կարի արտելի վարիչ Արգամն էլ էր գործը թողած եկել հնձի՝ օգնական իրենց տան: Ո՜չ գար… նրանք ժողովրդից ջոկովի, մի կողմ քաշված էին հնձում, և Արփենիկը նրանցից էր սկսում պղնձե փարչով ջուր տալ մարդկանց: Նա եկավ հասավ թե չէ, Լազրը մանգաղը գցելով՝ վազում, ծանր կուժն իջեցնում էր աղջկա ուսից… Մեկ-երկու, և Արգամը մտածեց, որ էլ սազական չի լինի ինքն էլ անի էդ բանը: Լազրը նախ կժի կոնքից էր բռնում, ու մատերը հպվում էին Արփենիկի թաց ձեռքին, ու քանի որ աղջկան իրենով ծածկում էր հորից ու Արգամից, թաքուն տեսնում էր, որ կժի բերանը փակած շորե խծկանից բարակ ջուր էր հոսում նրա ուսով-կրծքով վար, ու որ շորն էր թրջված, կպած քրտնած մարմնին, ու որ աղջիկը ոնց որ չտեսնելու էր տալիս նրան՝ իրեն էդպես ճմլվելով նայելիս… և Լազրի ծարավից տոչորված բուկն ավելի էր սեղմվում: Հա՛, Մեսրոպը էդ չէր նկատում, բայց հո՛ մի բան գլխի ընկած՝ ծանր էր լռում: Մեսրոպ հայրը, չէ, գնալով նկատեց. Սումբաթենց Մարգարի նման աշխատավորի շնչից պտկվածը, էդ նամուս-պատիվը կուլ տվածը Լազրին ջուր տալիս ուրիշ տեսակ է: Գնալով աչքը սրվում էր հրեշտակին, և ո՞վ կարող էր նրա միտքը մտնել՝ տեղը բերելու, որ հոր մեջ մի բան էն չի, որ նա կուզեր աղջիկը Արգամին ջուր մեկնելիս գլխահակ կարմրատակեր: Ախ, աստված, դու միշտ մի բանում հավատավորիդ ուզածով չես անում: Բայց խի՞, Մեսրոպ, Լազրը քոնը չի՞: Որ քո մտածածով՝ հնուց եկած կարգ-կանոնով պիտի լինի՞. մեծն Արգամն է, արդեն երեսունն անց, քեզնից սերած ծանր լռակյացությունում միշտ դատող-քննող՝ թե որն է իրենը էս առօրյա իրարանցումում, բայց գտնելով էլ կորցնում: Թե՞ անտարբեր, որ այն դեռ էն չի ու էն: Գնացող-եկողները խոսք են բերել, թե Կարյագինո, արտելում մեկը կա՝ սիրահարված նրան, հակակուեցի, անունն էլ Աննա, ամենալավ կար անողը կանանց վելվետե փոթ-փոթ դեյրաների: Ասվում է՝ թուրք կառիների ուշքը գնում է դրանցում: Շունչը պահած փոթերն արդուկելիս համեստորեն մի աչք էլ չգցելով վրան՝ սպասում է Արգամին, բայց ու՞ր է: Բա Ֆաթիմա՜ն… արա, ասում են, էդ ո՞նց է պտույտ գալիս վարիչով, օրական՝ վառվռուն նոր շորում, մուգ մանուշակագույն չարղաթը բարձր ուսերին, թուխ ծամերը կոնքերից էլ կախ: Ֆաթիմայի հույս-հավատն ամեն վայրկյան զրնգուն ծիծաղի մեջ է, երբ բացվում է բերանի առջևի ոսկե ատամը: Շան քածն, իբր թե հեքիաթներում որ լինում են է՛, նրանցից է. բոյը, ֆիգուրը, իսկական նախշուն կուկլա: Մեծ-մեծ թուխ աչքերը երկար թերթերունքների տակից նայում ու նայում են վարիչին, կանչում, իսկ տնաշենը… ու ասում են մի օր, օրվա վերջին, արտելը դատարկվելուց հետո Ֆաթիման մնացել է, դեմ առ դեմ ելել Արգամին ու արցունքն աչքերում գյոլ տված վրնջացել էն անտեր բանը տենչացող ղսրաղի նման. «Որ թուրք եմ, դրա՞ համար… Արգա՜մ, սեվիրամ սանա, ձեր լեզվով՝ սիրում եմ քեզ, ինձ երկալ, տասը ղոչ տղա կտամ քեզ, ալլահը վկա: Արգա՜մ, խահիշ էլիրամ, խնդրում եմ: Խահի՜շ, ազիզ գարդաշ»: Ուշքումիտքը երևի գնացած է եղել վարիչի ինչ պակաս բոյ-բուսաթից, էդ վառող լռությունից ու մշտական մեղրածոր ժպիտից: Էն էլ են ասում, պա՛ ձեր բացբերան փոստը տրաքի, ձեր էդ անսվաղ ռեխը, թե Ֆաթիման մերկ կռների մեջ է առել Արգամին՝ խահիշ էլիրամ… ու բաց չէր թողնում, հետո էլ ծնկած, նրա ոտերը չանգած էր խնդրում: Վերջը, որ բան չի դառել, ելել, շպրտել է երեսին. «անխելք էրմանի»: Մեղք է Արգամը՝ ամեն ինչին կողքանց նայող, իրեն ասված խոսքը իսկապես խորիմաստ ժպիտով ընդունող և պատասխանն էլ ընդամենը այդ ժպիտը: Որ նա չէր մանգաղը գցելով վազելու, կուժն աղջկա ուսից վար բերելու, դրանում էր, էլի, հոր ցավը: Արգամն իր բախտը զիջելու էր Լազրին, թե մեկ ուրիշի: Բայց, մեկ է, Մեսրոպի ուզածով պիտի լինի. մեծը՝ Արգամը, առաջինը պսակվի, որ այնուհետև տուն-ընտանեկան հարազատությունում, Լազրի բախտավորությունում մշտական չմնան Արգամի ցավում, իսկ տարիներն անցնեն, իսկ նրա բախտի թռչնակը ճախրի, գնա ու էլ ետ չգա: Էս է հնձվոր հոր սրտինը…

Չէ, Մեսրոպ հայր, ընտանիքիդ, երեխոցդ եսիր մարդ, սուր աչքդ ոնց որ լավ չի տեսել ու դատել հնձի հանգամանքը: Սումբաթենց Մարգարի քսանհինգ տարեկանը ջոկելու է իրենը՝ էն քաղցր լռությունում հանգած Արգամին: Թաքցնելու է հնձից ու հնձվորից, քեզնից ու աստծուց, որ իրենը մնա իրեն, իսկ Լազրը, ոչինչ, թեկուզ խաբկանքում, ի՞նչ անի Արփենիկը: Նա հո Ֆաթիմա չէ, նա Սումբաթենց Մարգարի ինը տղայի քույր Արփենիկն է, էն իննի պատիվը երեսի քողի տակ պահող-պահպանողը: Նա ու Արգամն արդեն հուլիսյան գիշերվա աստղալից երկնքի տակ ներծծել են արարման ավիշը միմյանցից ու եղել է վերին Տեսանողի օրհնանքը: Երկինքը վառվում էր, կաթկթում էին աստղերը, միայն կարմիր մոլորակը ընթացքում հապաղած՝ ցած էր նայում ու ճպոցով տեսնում նրանց:

– Արգամ, նա մեզ է նայում… անհարմար է:

– Ոչինչ, աստղ է, էլի:

– Ճպում է: Վախում եմ, որ վատ նշան է:

– Ինչի՞:

– Չգիտեմ: Իրեն դու՞ր է գալիս սա: Կարմիր է, պատերազմի աստված Մարսը չի՞: Աստղագիտության դասից է միտս:

– Էսպիսի գիշերները ես մեր խնձորենու տակ էի քնում, ինքը՝ որպես պահապան ինձ:

– Էլի ճպու՞մ էր:

– Քունս շուտ էր տանում, չէի տեսնում:

– Դու քեզ էլ չես տեսնում, վախում եմ:

– Արփենիկ…

– Հա՛, չես մտածում՝ ով ես: Մեղքս ես գալիս:

– Ինչ լինելու է՝ լինելու է:

– Չէ, Արգամ, չէ, էդ ի՞նչ ես ասում:

– Դե, ապրում ենք, էս է:

– Միայն կարմիրը վատ բան չպահի մեզ համար:

– Ննջիր, նա գնում հեռանում է:

– Կլինես ինձ հետ: Որ եղավ է՛ էն, ինչը պիտի լինի…

– Ինչը չէ, ով…

Սրտերի զարկերը հաշվելով՝ նրանք ամփոփվեցին խրձերով դիզված փանջակի լուսնաստվերում: Հոգնատանջ շնչառություններում կայծոռիկներն էին զարմացած պսպղում շուրջը, և ծղրիդն էր անում իր անմեկնելի զրույցը աշխարհին: Գլխավերևի ցորենի փանջակն էր հուսադրում հացի ապահովության: Աղքատությունը հույս է…

Բա՜, Մեսրոպ հայր, կարծել ես, թե որ Սումբաթենց Մարգարի հետ մի կեսօրահացի մի բաժակ արաղով իրար գլխի եք ընկել, որ դա երկուսիդ սրտով կլինի, և Արփենիկն էլ ինչո՞ւ պիտի հայրական մտքինը գետնով տա-ամեն ինչ էդպես է՞: Որ բանը ինքն իրեն քո ուզածով է եղել, ինչու՞ է գլուխդ մտել, թե դու ես աղջկան խլել Լազրից, արժանացրել Արգամին: Չէ՜…

Արգամի բացակա գիշերվա լույս առավոտյան Լազրն ասես այն չէր: Հասկերի փունջը մանգաղի կլորացումով բռան մեջ հավաքել-կտրելն իրենը չէր, ջղային էր, և զառանբլբուլների դայլայլը արտի ծփանքով՝ ջուր բերող Արփենիկին չէր գնում, ու՞ր էր գնում… միտքը խառնակող ունայնությա՞ն: Որդ էր սողոսկել ներսը, աղջկա ուսից կուժը չիջեցրեց, փարչը նրանից չառավ էլ, ասաց՝ «ծարավ չեմ»: Նենգվում էր, Արգամից, հորից քաշված էր հնձում: Եվ որպեսզի հայրը բան չնկատի, իբր թե հենց այնպես ինքն է՝ Լազրը, լույս առավոտյան քեֆը տեղը չէ, հնձում է անհավես, խոսքում, պահվածքում մի քիչ ինքն է, մի քիչ չէ, դե, մարդ է, կպատահի, էլի: Հասկացող լուռը Արգամն է, վերջ: Իսկ թույնը շաղ էր գալիս. «ը՜մմ, սպասեք, Արգամ թե Արփենիկ… էդ ու՞մ քնեցրիք, ձերինը տեսաք էս գիշեր»: Ասես մարդը սխալվում է, ո՞նց կպարտակես: Ու հնձից հետո, աշնանը որ նրանք պսակվեցին, մտադրությունն ավելի պնդացրեց. «Կխլեմ քեզնից, կտեսնես, շատ էլ ինձնից մեծն ես»: Երեք տարի դրա խռով ունքամեջը չէր բացվում, և Մեսրոպ հոր լեզուն պատ չէր գալիս մի բան ասելու նրան, մարդը հանգամանքը գիտեր: Նրանց մթնած աչքառաջ Արփենիկը լցվեց, ծանրեց ու առաջնեկը ծնվելուց հետո էլ սիրտը վառվածն ինքն էր, իսկ հայրը ինքնադատման մեջ՝ թե ձեռս կոտրեր, չխառնվեի: Արգամը գալիս-գնում էր, նորածինը չմփոցով քամում էր մոր լիքը-լցված կրծքերը, իսկ Արփենիկն ասես աչքը մի ինչի կարոտ՝ ելնում լվալու, մաքրելու ու վե՞րջ, ողջն է՞ս է: Վախը պատեց նրան, ննջելով տանում-բերում էր օրորոցը, կիսաքուն միտը բերում է՜ն գիշերը, կարմիր աստղը, Լազրի խռով հունձը՝ «ծարավ չեմ»: Լալաբեկանց տունը լլկվել է: «Արգամ, մի գիշերվա՞ սեր միայն»: Իսկ Լազրը սկսել է նայել իրեն, երեսին, հետևից… ախպերակինը ծննդաբերությունից հետո սկսում է կարգի գալ, մեջքին էլ շալ չի կապում, հին բրդե ձեռագործը, գունատությունն է անցնում, ուղղվում է ինչպես կժով հնձվորներին ջուր բերողը: Եվ փոքր ախպոր ունքամեջն է կարծես բացվում, և մոտենում ասում է. «Արփենիկ, ես երեխին կօրորեմ, դու գործդ արա»: Արփենիկն էլ՝ հա, համաձայն: Դե, ի՞նչ վատ բան է արել Արգամի ախպորը, քնքշորեն նրան նայել է կուժն ուսից իջեցնելիս, խծկանից ծորող ջրի պահին ու շնորհակալ է եղել: Էն ժամանակ ո՞նց ասեր շնորհակալ եմ, ընդունելի կլինե՞ր Արգամի ու իրենց հոր ներկայությամբ: Չնայած որ ասեր, ճիշտը դա կլիներ, Լազրն ինքնախաբեության մեջ չէր ընկնի, էսօրվա օրը հարազատ տեգրը կլիներ: Իսկ Լազրի հետամուտ աչքերը կորցրած բան էին փնտրում՝ ուշ գլխի ընկավ հարսը, սիրտը ճմլվեց. ինչո՞ւ է իրեն վարուվեր անում այդ խեղճացող հայացքով, հոր հետ վարելու, ցանելու մեկ-մեկ է գնում, էն էլ կարծես չկամությամբ: Գյուղամեջ էլ չի գնում թայերի հետ խոսք-զրույց անելու: Եվ վախեցավ, կարկամեց Արփենիկը, նայվածքը նրանից թեև թաքցրած էր պահում, բայց բարեսիրտ էր, ինչպես կվայելեր տան հարազատությունում: Իսկ Լազրը, չէ, մնաց ու մնաց նրա երանության մշուշում: Ջղերը ձիգ էին առնում, տանջալից մարմրում, նորից ելնելու առ պահանջ: Եվ Արփենիկի ունայնացող խորքն էր թմրում: Արգամի՝ շաբաթը, երկշաբաթը մեկ գալը Կարյագինոյից, երեխին օրորելիս լռելը… ինչի՞ց է հոգնած, որ չի կենդանանում: «Քո տղամարդկային շքեղությունն ու գրավիչ լռությունն ի՞նչ են ուզում, որ չկա, որ սրտեր է գրավում, թողնում նրանց անորոշությունում: Ինձ էլ, Արգամ: Ու՞ր ես գնում: Արգա՜մ, ես ի՞նչ անեմ, ասա, ես ո՞վ եմ: Ախպորդ ո՞նց քշեմ ինձնից, ուտում է ինձ»:

Արգամի էս մի գալ-գնալուց հետո Լազրը փլվեց մոլորվածի ոտնատակ. «Արփենիկ, չէ, բան չասես, չեմ լսում, խլացել եմ», քաշեց նրան խոտանոց… այդ օրվանից էդպես ամեն թաքուն օր ու ժամի… Բա՜, Արգամ, չմեղադրեցիր էլ ում պետք էր: Երեխին առնելուց, ճքճքան սառնամանիքին ոտով է՜ Կարյագինո գնալուց առաջ մի մտնեիր խոտանոց, կապը կտրածին թե կնկադ անեիր՝ ինչ որ արվում է վերին աստծո կամքով… ինչո՞ւ ես հանգել-մնացել: Իսկ խեղճ մարդը, ձեր եսիրը կացինը հո Լազրի գլխում չէր խրելու, թողեց տեղահանված դռան մեջ, հետ գնաց տանը փակվելու, խայտառակությունը բկում հենց կացնի նման խրված մնալու ցավի մեջ: Իր ասելով՝ ինքն է իբր թե աղջկա տիրոջ հետ խնամախոսել մի բաժակ արաղով ու հիմա ինքն է մեղավորը էս ամեն ինչի: Իբր թե պսակվելիս խոսքը նախ մեծին է պատկանում: Է՜, մարդ:

Լալաբեկանց Մեսրոպի տունը ձմռան էդ գիշեր՝ դատարկված: Նատիժը գոգնոցի ծերով աչքերը սրբելով ասում է. «Գնա Լազրին բեր» ու հեծկլտալով մյուսին դառնում. «Էն քորփին տեղ հասցրե՞ց տեսնես»: Մեսրոպը հանգած վառարանից հեռու նստած, նավթաճրագի աղոտ լույսից պատին ավելի կործանյալ ստվերված՝ անգոյանում էր իրենում: «Կովի խոտն էլ չես տվել»… «Արփենիկն էլ եկողը չի լինելու»… Ի՞նչ է, դե, կինը խեղճ մարդու ներվը բզբզում է՜… Մեսրոպը ելավ հեռու մնալու նրանից, ամեն ինչից, դուրս գնաց երևի կացինը խոտանոցի դռնից հանելու, բայց ոտը ոտի առաջ չէր դրվում, որովհետև դուռը տեղահանված է, ճեղքից ցուրտը ներս խուժելիս է լինելու, ներսում՝ խոտի մեջ կենդա՞ն թե ցրտից փայտացած Լազրը: Լավ է, մութ է, իրար չեն տեսնելու, տեսնեն, ինչ անեն, իրար մի բան ասելու հնար կա՞… որ լիներ, էն աստված, Մեսրոպը կմտներ մոտը: Մտավ ու խավար լռությունում խտտեց Եղնիկ կովի մի բաժին խոտ, քոռեքոռ մի կերպ հասավ գոմ ու կովի շնչառությամբ նրան հասնելով՝ ապուռը շպրտեց ախոռը: Մեսրոպը Եղնիկին չէր տեսնում, Եղնիկն էր նրան տեսնում, մեծ շողուն աչքերը հառված էին տիրոջը: Խոտը թողած՝ Եղնիկը զարմանք կտրած էր՝ ինչո՞ւ նա մի բան չի ասում, ինչո՞ւ չի մոտենում՝ քորելու իր ականջատակերը: Իսկ տերը խլացած, կանգնած էր: Բա Լազրը… հետ՝ խոտանոց գնա՞, թե չէ: Ներսն արդեն ալեկոծ էր, բայց պահում էր իրեն, դեռ չգիտեր ինչ աներ: Իսկ ալիքը խփելու էր սրտին՝ սրտի եսիր Մեսրոպին. «Լա՜զր,- գոռոցը գոմը չտեղավորեց, Եղնիկն էլ վախից մզզաց,- Լա՜զր տղա, էս ինչ արինք, ես, դու, նա»,- մարդը հասավ կովին, գլուխը կռների մեջ առավ, շունչը՝ շնչին բռնկվեց այն դառնագին լացով, որ ամեն Մեսրոպ տղամարդ մի անգամ արցունք է հեղում իր բախտի վրա: Երկուսով՝ տեր ու կով, այնուհետև լուռ ամփոփվում էին միմյանցում, և Եղնիկը առաջինը խղճմտանքով գլուխն իջեցրեց տիրոջ շքամեջ՝ ի խոնարհումն, և կասվի՞, թե նա էլ չէր արցունք հեղում: Նստեցին, կովը՝ խոր թառանչով, տերը՝ «Եղնիկ» մրմնջալով:

Գիշերը բարեկամ է, առնում է քեզ իր մութ անդաստանը, սրտիցդ, թոքիցդ քամում ցերեկվա թողած տիղմը, ցերեկվա ամեն թոհուբոհ թաքցնում քեզնից, որ կորսված մտքերդ հավաքես վաղվա համար: Իսկ այս մի գիշերը Մեսրոպ հորը թողեց ինչպես կար: Ինչպե՞ս է մի օրում ցրիվ լինում այդքան անցած տարիներով ի մի բերված ընտանիքը: Ու՞մ ի՞նչ է արել Մեսրոպը:

Գոմը ցրտել էր, Մեսրոպը մեջքով կռթնել էր Եղնիկի տաք բուրող կողին, կովի ընդարմություն բերող որոճի մեջ նիրհելով մտածում, որ Արգամը տեսնես ինչ է անելու: Գոնե երեխին հանձնի էն նամուսը երեսին մյուռոնված հակակուեցուն, ինքն էլ միանա, ապրեն: Խեղճը էդքան տարի սպասել է Արգամին: Մարգարի աղջիկը… Ափսո՜ս հրեշտակը: Կարող է՝ մտքներում իրար հետ են, Լազրն ու Արփենիկը: Որ լինեն՝ էդ էլ կարելի կլինի իմ իմացածով: Ինչ կուզեն թող ասեն շենամեջ, պահովե՜… Գնա՜ց խղճահար գիշերը:

Լույս գիշերվա առաջին աքլորականչին է խոտանոցից ելել Լազրը: Դարպասի մի թեթև ճռռոց էլ չի եղել: Սառցակալած գետինը ոտնատակ խշրտալիս, երբ արդեն անցնում էր Սումբաթենց չափարի տակով, նրանց շունը դուրս նետվեց բնից, կարծես որ գնացողը Լազրն է՝ վրան հերսոտված, շղթան կտրել էր ուզում, չափարը թռչելով՝ բռնել նրան: Հաչոցը մինչև գյուղատակ գալիս էր, իսկ նա ու՞ր է գնում, Կարյագինո՞՝ Արգամին: Քայլը ջղային չէր, մեղք էր ու հոգնած, երեք օր՝ անջուր, անհաց՝ Լազրն ի՞նչ է մտածել, որ էս բանը բռնել է, վրա պրծած գնում է: Ախպորը մեղա գալու՞, բայց դա մեղա գալու՞ բան է, հետո՝ Արգամը կարգին կռիվ անողը չի, որ ձեռք ու մռութ ջարդելով՝ սիրտը՝ իրենը թե քոնը, Լազր, հովանա: Կարող է՞ գնում է նրա էն անխռով լռակյացությունում, թեկուզ սևացած երեսով, բացատրություն անելու, որ մեծ ախպեր, ինչ անեմ, ասա: Իբր թե էդ խառնակ մտքով՝ «Արփենիկը կդառնա՞»… մեղա՜, բայց էդպիսի խոսք կասվի՞ նրան՝ ինքն էլ հոր մտածածին՝ Եղնիկի տաք կողին ընկողմանած ննջելիս: Մտմտաց ու սարսռաց էլ, փայտացած մարմինը շղահարվեց: Գյուղից հեռացած՝ Լազրն անզգայությունում կանգ առավ, սառած մատները կոխեց կռվից հոր բերած տելեգրեյկայի ծոցագրպանները: Ի՞նչ անի, գնա հե՞տ: Կովի առավոտյան խոտը հանելիս հայրը տեսնելու է՝ նա խոտանոցում չի, քար է կտրելու՝ էս ու՞ր գնաց: Գնա՝ առերես լինի հորը, հետո՞: Չէ… էն էլ դեռ արթնացած գյուղամիջով է գնալու: Գետափի քարայրը դեռ խավար՝ նրան էր նայում բաց երախով, իսկ գետը՝ անխոս սառած: Մրսած մի թռչնակ անհույս ճկաց եղյամած թփին, թռավ գնաց՝ ինքն էլ չիմանալով դեպի ուր, երբ չորս բոլորքը ծանր նստած ձմեռ է, ով իմանա՝ արևը երկնքի որ անհայտությունում: Է-է՜հ… «Մնալու եմ էստեղ կանգնած, տեղահան չեմ լինելու, սառեմ թե ինչ: Ինչ լինելու է, թող լինի: Արգամն էլ է ասում: Խեղճ իմ ախպեր, որ ինձ ոտնատակ չես տալու, գամ ի՞նչ անեմ: Արգա՜մ…»: Չէ, Լազր, լեղաճաք կանչդ Կարյագինո չի հասնի… հեռու ա է՜, քսան կիլոմետր:

2017թ.

Թիվ 01-02 (175-176)

Լալաբեկանց տան խայտառակությունը որ բացվեց, Արգամը Կարյագինոյից ձմեռվա բուք-բորանին ոտով եկավ հասավ տուն, Թաղեր, եկավ ու աղու-լեղին աչքունքից կաթելով, հոր ու մոր մթնած աչքառաջ երկու տարեկան մինուճարին փաթաթեց իրենց հին բրդե շալով՝ կռնատակերով բերած մեջքին խաչկապ արած գիրկն առավ՝ որ տանելու էր: «Արգա՜մ,- մղկտաց մայրն ու տեսավ տղան մշտական է գնում իրենցից, ոտերը ծալվեցին, փլվեց

Read More


Ամալյա Գրիգորյան / Բառը՝  սահմանի վրա

Զարկերակ

«Պոեզիան կարող է պատասխան դառնալ ժամանակակից մարդու առջև ծառացած ամենասուր և ամենախոր հոգևոր խնդիրներին,-ասվում ՅՈՒՆԵՍԿՕ-ի՝ մարտի 21-ը պոեզիայի միջազգային օր հռչակելու մասին որոշման մեջ,- սակայն դրա համար անհրաժեշտ է պոեզիայի վրա բևեռել հասարակության հնարավորին չափ լայն շերտերի ուշադրությունը:

Հայ ժողովրդի համար պոեզիան մշտապես եղել է առաջնային: Հիրավի, մեր քնարերգությունը՝ Գողթան երգերից մինչև այսօր, անցել է զարգացման մեծ ճանապարհ… Ամենածանր պահին էլ այն չի լքել հային, եղել է նեցուկ. ուղղորդել նրան դեպի լույսը… Դավթակ Քերթողից մինչև Նարեկացի, Քուչակ, Թումանյան, Իսահակյան, Չարենց, Շիրազ, Սևակ, Հովհ. Գրիգորյան…Մինչև մեր օրերը: Իսկ Նարեկացին մեր գրականության անմահ փառքերից է, համաշխարհային մեծություն. նրան վերջերս Հռոմի Պապը շնորհեց Տիեզերական Եկեղեցու դոկտորի պատվավոր աստիճան:

Պետք է ասել, որ Արցախի գրական ընտանիքն այսօր աշխարհին ներկայանում է իր ինքնատիպ պոեզիայով: Պատահական չէ, որ Անդրկովկասում առաջինն Արցախը կազմակերպեց Պոեզիայի միջազգային փառատոներ, որոնց մասնակցեցին աշխարհի տարբեր երկրների, թվով՝ տասնհինգ ճանաչված դեմքեր…Բացի դրանից, պոետներ Վարդան Հակոբյանը, Հրանտ Ալեքսանյանը, Ռոբերտ Եսայանը հրավիրվել ու մասնակցել են Մակեդոնիայի, Ֆրանսիայի, Ռուսաստանի, Լեհաստանի, Հայաստանի պոեզիայի փառատոներին. թարգմանվել մի շարք լեզուներով, հրատարակվել առանձին գրքերով:

Արցախյան պոեզիան, հիրավի, մեծապես նպաստում է Արցախի Հանրապետության միջազգային ճանաչմանը:

Պոեզիայի միջազգային օրն առաջին անգամ նշվել է Փարիզում, որտեղ և գտնվում է ՅՈՒՆԵՍԿՕ-ի կենտրոնակայանը: ՅՈՒՆԵՍԿՕ-ն կոչ է անում այդ օրը զանգվածային լրատվամիջոցներում տարփողել պոեզիան՝ որպես ժամանակակից արվեստ, որը բաց է մարդկանց համար:

Բանաստեղծությունը մարդու հավերժական ուղեկիցն է:

Մարդը կռվում է՝ պոեզիան նրա հետ է:

Մարդը սիրում է՝ պոեզիան նրա հետ է:

Մարդը տխրում է՝ պոեզիան նրա հետ է:

Մարդը երգում է՝ պոեզիան նրա հետ է:

Հայաստանը պոեզիայի երկիր է:

Պոեզիայի միջազգային օրն այս տարի Արցախում նշվեց Նարեկացու անունը կրող համալսարանի Պոեզիայի դահլիճում, ուր հավաքվել էին գրողներ, դասախոսներ, ուսանողներ:

Բանաստեղծներ` Ժաննա Բեգլարյանը, Ռոբերտ Եսայանը, Կիմ Գաբրիելյանը, Արիս Արսենին, Համլետ Մարտիրոսյանը, Սոֆյա Սարգսյանը, Զինաիդա Բալայանը, Սոկրատ Խանյանը, Վարդան Հակոբյանը հանդես եկան բանաստեղծական փոքրիկ շարքերի ընթերցանությամբ: Վերջում համալսարանի ուսանողներ Մերի Գրիգորյանը, Լիլի Գրիգորյանը և Աննա Օհանյանը ասմունքեցին մեր դասականներից: Միջոցառումը վարում էր Գրիգոր Նարեկացի համալսարանի դասախոս, բանասիրական գիտությունների թեկնածու Ամալյա Գրիգորյանը:

Անշուշտ, Արցախում պոեզիան ևս զինվորագրվել է մեր ազատամարտին: Ե՛վ պոետների գործերը, և՛ նրանց տեքստերով գրված երգերը միշտ ճակատում են, միշտ պայքարի մեջ: Մայակովսկին ասել է՝ ԲԱՆԱՍՏԵՂԾՈՒԹՅՈՒՆԸ ՌՈՒՄԲ Է ԵՎ ԴՐՈՇ: Արցախում դա ավելի նկատելի է: Մանավանդ, որ մեր բանաստեղծներից շատերը մասնակցել և շարունակում են մասնակցել արցախյան ազատամարտին` և՛ զենքով և՛ գրչով: Նրանց տողը ծնվում է հենց ռազմի դաշտում, խրամատներում:

Վաղնջական ժամանակներից պոեզիան առաջնորդում է մարդուն: Եվ, սակայն, դժվար է նշել, թե երբ է գրվել առաջին բանաստեղծությունը: Կոնկրետ թիվ հնարավոր չէ նշել: Սակայն համարվում է, որ ամենահին բանաստեղծություններ-հիմները ստեղծվել են մ.թ.ա. 23–րդ դարում: Դրանց հեղինակը բանաստեղծուհի-քրմուհի Էն Հեդու Անան է՝ աքքադական թագավոր Սարգոնի դուստրը: Արքայադուստրը գրել է Նաննե Լուսնի աստծո և նրա աղջկա` կորած աստղ Ինաննեի մասին:

Զարկերակ «Պոեզիան կարող է պատասխան դառնալ ժամանակակից մարդու առջև ծառացած ամենասուր և ամենախոր հոգևոր խնդիրներին,-ասվում ՅՈՒՆԵՍԿՕ-ի՝ մարտի 21-ը պոեզիայի միջազգային օր հռչակելու մասին որոշման մեջ,- սակայն դրա համար անհրաժեշտ է պոեզիայի վրա բևեռել հասարակության հնարավորին չափ լայն շերտերի ուշադրությունը: Հայ ժողովրդի համար պոեզիան մշտապես եղել է առաջնային: Հիրավի, մեր քնարերգությունը՝ Գողթան երգերից մինչև այսօր, անցել

Read More


Վարդան Հակոբյան / Հովսեփ Նալբանդյանին`  «Սիրո մատյանը»  կարդալուց հետո

Սիրելի Հովսեփ

Արդեն երկար ժամանակ է, ինչ իմ ձեռքի տակ են քո կազմած ու հրատարակած վերջին երեք ժողովածուները՝ մեկը մեկից հետաքրքիր ու բովանդակալից, բայց պիտի խոստովանեմ, որ «Սիրո մատյան» գիրքը որոշակիորեն առանձնանում է: Եվ ասեմ՝ ինչով:

Գրեթե ամեն օր ընթերցելով մեր անվանի սիրերգակներին՝ բավականության ու անբացատրելի լռության մեջ եմ հայտնվում, վայելում եմ «Սիրո մատյանի» ընձեռած ջերմ անխոսությունը, ինչպես լինում է Արարատի վեհության առաջ կանգնելիս, ինչպես լինում է լեռնահոս վտակի հետ՝ ծառ ու ծաղկի տակ հոսելիս կամ ճամփորդների ծարավը մարելիս… Միտքս ինձ հեռուն տարավ, հիշեցի Այվազովսկու կտավը. «Նոյը իջնում է Արարատից»: Եվ մտածում եմ՝ եթե Նոյը Արարատից իջնելիս ձեռքին չուներ հայոց սիրո մատյանը, ուրեմն Նահապետն այն սրտումն էր կրում: Այդ սերը հետո մասունքվեց Նոյ Նահապետի սիրերգակ ժառանգների հոգիներում: Հովսեփ, դու այդ հոգիներից բուռ առ բուռ վերցրիր սրբազան հուրը և, իհարկե, այն ջուրը, որը կարող էր միայն հայոց լեռներից բխել… Ուրիշ այդ որ երկրի աղբյուր է, որից Ծովինարը մի երկու կում խմելով՝ Սանասար ու Բաղդասար կնվիրեր ազգին… Մենք էլ, ինչպես և մեր սերը, մեր հող ու ջրից ենք սերում… ժամանակի և տարածության սահմանները ջնջելով՝ Քուչակը և Հովհաննես Գրիգորյանը հայտնվում են իրար կողքի՝ հայրենական կամարի տակ, շշուկներով խոսում աշխարհի հետ՝ մեզ կրկին ու դարձյալ ականջալուր անելով իրենց տիեզերական սուրբ ձայնին: Ապա մեր մյուս ոսկեբերան գրիչները… Նաղաշ Հովնաթան, Թումանյան, Իսահակյան, Տերյան, Չարենց, Շիրազ, Պարույր Սևակ, Կոստան Զարյան, Սիլվա Կապուտիկյան, Վահագն Դավթյան.. Անկրկնելի աստղաբույլ, որ հմայք ու իմաստ է տալիս մեր հողին ու երկնքին… Ուղղակի ցավ զգացի, Հովսեփ ջան, որ նման շքեղ ժողովածուից դուրս է մնացել սիրո մեր անմրցակից տաղերգու Գրիգոր Նարեկացին:

Այս ստվար ժողովածուի մեջ նախշաքարային այնպիսի ներդաշնակությամբ են մեկ հզոր համապատկերում հելուզված մեր հին ու նոր ժամանակները՝ պոետական ձայների ինքնատիպ ելևէջումներով… Սայաթ-Նովայի բառի մեջ սիրուց տոչորված հոգին է՝ ժամանակի ոճական ու մտածողական ընդգծված պատկերով («Դուն կրակ, հագածդ կրակ, վուր մե կրակին դիմանամ…»), Ղուկաս Սիրունյանի բառը, բնականաբար, փիլիսոփայական այլ դարի հատուկ հոգեբանությամբ է երգում սիրածի գովքը. («Աղջիկը կանգնեց խնձորենու մոտ և մի գիշերում խնձորենին ծաղկեց»): Այսպես, ամեն մեկն ունի խոսքի ու պատկերի իր ուրույն կոդը: Որքան անհուն է սերը, երգի արմատները նույնքան ճշգրտությամբ են քարտեզագրում մեր ժողովրդի ապրած տառապանքները, որովհետև ոչ մի երգ մեկ սրտի բաբախյուն չէ, որ նոտագրում է իր տառ ու բառի մեջ, որովհետև ոչ մի քարտեզ չի կարող հայոց ամբողջական աշխարհն այնքան գեղեցիկ ու չմասնատված ներկայացնել, որքան աստվածատուր երգը, մանավանդ՝ սիրո երգը: Ցավը մարդուս ուրախության ժպիտներում առավել ընդգծված գույներով է երևում, քան տխրության մեջ: Անգամ հեքիաթներում անմահական հուրը ներհյուսված է տառապանքի, սիրո և մաքառման հետ: Այսինքն՝ նա է հասնում անմահական հրին, ով ավելի խորն է սիրում: Իսկ մեծ սերը մեծ դժվարությունների հաղթահարման կամք ու ներուժ է: Նույնն է նաև երգի մեջ՝ առանց անձնազոհ սիրո չկա մնայուն երգ: Եվ ես նորից ու կրկին, որերորդ անգամ, համոզվում եմ, որ հայոց սիրերգությունն ավելի շատ հայրեներգություն է, մարդերգություն է, անվերջ վերադարձի կարոտերգություն է. ահա թե ինչու բավական է Մկրտիչ Պեշիկթաշլյանից կամ Սևակից, Մուշեղ Իշխանից մի բառ, որ նրանով մեր ներսի աստվածային վրձինն անթերի քանդակի մեր Էրգիր-հայրենիքը: Ինչ խոսք, պարզ ճշմարտություն է,որ ոչ մի երգ առանց սիրո չի ծնվում՝ անկախ թեմատիկ-գաղափարական արծարծումներից, ինչպես ասում են: Ամեն սիրերգակ ունի իր սիրո Հայաստանը, մենք զգում-ապրում ենք ամեն մեկին յուրովի, բայց և այնպես, ինչ հիասքանչ է այն երկինքը մեկտանիքյա, որի տակ համախոս ու ներդաշնակ են բոլոր սիրերգակները՝ որքան էլ իրարից տարբեր ու բազմազան:

Հովսեփ ջան, քո հղացած և կերտած «Սիրո մատյանի» մեջ ասես միանգամից շառաչում են Ծովից ծով Հայաստանի բոլոր ծովերը, որոնց տարերքների մեջ իր ձայնն ունեն հինավուրց հայոց Արցախի աղբյուրներն ու գետերը: Գիրքն ընթերցում եմ և բացվում է շնչառությունս՝ որքան ժամանակակից ու արդիական են մեր սիրերգակները, որքան խորն է այդ «հանճարեղ ճորտերի» տքնությունը, որքան՝ տիեզերածավալ: Եվ ինչ գեղեցիկ են նրանց շարունակում մերօրյա շնորհալի սիրերգակները: Շնորհալիները: «Սիրո մատյանի» սիրավոր Հայաստանը… Ինքն իր սիրո անզուգական երգն անձեռակերտ…

Գրողները և դերասանները՝ զինվորականների հետ

Հ.Գ. Եվ արժեր, անշուշտ, Հովսեփ ջան, որ ծովեր ու օվկիանոսներ անցնելով, հազար ու մի արհավիրք հաղթահարելով՝ անմահական հուրը բերող ասպետների վճռականությամբ ու սիրով, գայիր մի աշխարահամասից հասնեիր մեկ այլ աշխարհամաս և Արցախին նման գիրք նվիրաբերեիր: Սիրո գիրք: Մեր նկարագիրն է: Դա միայն հայը կանի: Դա մեր այն զենքն, որ բոլոր մրցակցություններում, ներառյալ՝  գերժամանակակից զենքը, անգերազանցելի է: Շեն կենաս ախպեր, ծերքըտ՝ միշտ էրկան…

2017թ.

Թիվ  01-02 (175-176)

Սիրելի Հովսեփ Արդեն երկար ժամանակ է, ինչ իմ ձեռքի տակ են քո կազմած ու հրատարակած վերջին երեք ժողովածուները՝ մեկը մեկից հետաքրքիր ու բովանդակալից, բայց պիտի խոստովանեմ, որ «Սիրո մատյան» գիրքը որոշակիորեն առանձնանում է: Եվ ասեմ՝ ինչով: Գրեթե ամեն օր ընթերցելով մեր անվանի սիրերգակներին՝ բավականության ու անբացատրելի լռության մեջ եմ հայտնվում, վայելում եմ «Սիրո մատյանի» ընձեռած

Read More


Սոկրատ Խանյան / Մշակույթի բազմավաստակ գործիչը Իսահակ Ալավերդյանի ծննդյան  100-ամյակի առթիվ

Աստվածաշնորհ արձակագիր, դրամատուրգ, թատերագետ, մանկավարժ, մշակույթի վաստակավոր աշխատող Իսահակ Ալավերդյանի ծննդյան 100-ամյակը նշվում է նրա մահից ուղիղ քառորդ դար անց։ Սակայն չպետք է կարծել, որ նա մահից հետո մոռացված է եղել և նոր է միայն հիշվում հավերժվող կյանքի առաջին դարը մի այնպիսի գործչի, որի ստեղծագործական ժառանգությունը կարելի է համեմատել արցախյան այն գորգի հետ, որի հյուսվածքներում ներկայացված են և՛ բնօրրանի դրախտային գեղեցկությունը, և՛ նրա ավանդական տիրոջ աստվածահաճո բարոյահոգեբանական նրբերանգները։

Պետք է նշել, որ հետմահու երախտագիտությամբ նշվել են անվանի մտավորականի և՛ 80-ամյա, և՛ 90-ամյա հոբելյանները, նրա գրչընկերներն իրենց սրտաբուխ խոսքն են ասել հայաստանյան և արցախյան մամուլի էջերում, հրատարակվել են նրա արձակի ընտրանիներն ու թատերական ուսումնասիրությունները։ Ասել է թե՝ Իսահակ Ալավերդյանը մահկանացուն կնքելուց հետո էլ քայլել է ապրողների շարքում՝ արարող մտքի թարմությամբ, ժողովրդի ու երկրի հանդեպ մաքուր խղճով, շրթերին՝ Հայոց մեծերի ավանդական նվեր-պատգամը՝ «Գիրս մնա հիշատակող»։ Համաշխարհային երևելիները հաստատել են կենսահաստատ մի ճշմարտություն այն մասին, որ արվեստագետներն ինչ ստեղծում են կենդանության օրոք, պատկանում է իրենց, սակայն մահից հետո նրանց ստեղծածը դառնում է ժողովրդի սեփականությունը։ Տվյալ դեպքում Ի. Ալավերդյանի ստեղծագործությունները պատկանում են աշխարհասփյուռ հայությանը։ Իսահակ Սերգեյի Ալավերդյանը ծնվել է 1917թ. հունվարի 17-ին, Շուշի քաղաքում։ Աստծո աջի զորությամբ, իր անմոռանալի տատիկի օգնությամբ փրկվել է 1920թ. մարտին ազերի-թուրքերի կազմակերպած կոտորածներից։ Միջնակարգ կրթությունն ստացել է Ստեփանակերտի օրինակելի միջնակարգ դպրոցում (1935), իսկ բարձրագույնը՝ Բաքվի Կիրովի անվան պետական համալսարանում (1942)։ Մանկավարժական աշխատանքը եղել է Ի. Ալավերդյանի կյանքի իմաստը, որին զուգահեռ նա ստեղծագործել է, տպագրելով առակներ, նովելներ, պատմվածքներ, վիպակներ, մանրապատումներ։ Նրա առաջին բանաստեղծությունը «Օդաչու» վերնագրով տպագրվել է 1935թ. Ստեփանակերտում հրատարակվող «Երիտասարդ բոլշևիկ» թերթում։ Նա ԽՍՀՄ գրողների միության անդամ էր, Արցախի գրական ընտանիքի հարգված ու մեծարված նահապետներից մեկը։

Ի. Ալավերդյանի մշակութային հարուստ հունձքի ամենաշեշտված հայապատում շերտը նրա արձակն է։ Առաջին հերթին նա ճանաչվել է որպես հոգեբան-արձակագիր։ Ուստի, օրինաչափ էր, որ ժամանակին արժանվույնս գնահատվել են նրա «Իմ սաները» (1964), «Թող խաղաղ մեծանա» (1969), «Անանուն մարդը» (1976), «Ծաղիկների երթը, «Կապույտ գլխաշորը» (1986) պատմվածքների, նովելների և արձակ բանաստեղծությունների ժողովածուները։ Եվ հետաքրքիրն այն է, որ գրականագետներն իրարից անկախ նկատել և ընդգծել են, որ նա ինքնատիպ արձակագիր է բառի բուն իմաստով, սակայն՝ քնարերգուի հուզաշխարհով, որ նրա երկերում էպիզմը և լիրիզմն այնպես են շաղախված միմյանց, որ հաճախ թվում է, թե բանաստեղծություն ես կարդում։ Ի դեպ, Իսահակ Սերգեյին իր ուժերը փորձել է նաև պոեզիայի բնագավառում։ Այդ հաջողության մեջ պակաս դեր չի խաղացել նրա ստեղծագործական խառնվածքը՝ առնչված անզուգական մանկավարժի արդյունավետ փորձին ու ապրելու բանաձևին։ 2009 թվականին լույս տեսած նրա «Ծաղիկների երթը» ընտրանիի վերաբերյալ մեր գրախոսականում ընդգծել ենք. «Մանկավարժ-գրո՞ղ, թե՞ գրող-մանկավարժ։ Դժվար է պատասխանել այս հարցին, որովհետև երկուսն էլ միաձույլ են դրսևորվել Ի. Ալավերդյանի գործունեության ընթացքում։ Նա կյանքի և գրականության փոխհարաբերության հարցն ընկալել է մանկավարժի հայեցակետով, մանկավարժությունը՝ գրողի»։ Նշել ենք նաև, որ Ի. Ալավերդյան-արձակագրի խառնվածքը ուսուցչի խառնվածք է, և պատահական չէ, որ նրա մի շարք պատմվածքների գլխավոր հերոսներից մեկը հենց ինքն է՝ Սիսակյան ազգանունով։ Մեր այս գնահատականի վկայություններից մեկն էլ այն է, որ նրա պատմվածքներից շատերը գրված են դաստիարակչական միտումով։ Այս առումով խոսուն օրինակ է նրա «Թորոս պապի կտակը» պատմվածքը։ Պատահական չէ անվանի գրականագետ Ս. Աթաբեկյանի բարձր գնահատականը սույն ստեղծագործությանը։ «Թորոս պապի կտակը» պատմվածքում,- գրել է նա,- գործ ունենք դասական առումով կոկած ու հարմարեցրած մի կերպարի հետ, գրողը կարողացել է ստեղծագործական փաստ դարձնել սերունդների հոգեբանության մեջ ծավալվող շարժումները, հանդես բերել իրական դրամայի հմուտ զգացողություն։ Իսկ վերջում պատմվածքը բերում է էլեգիական մի նոր ալիք, որի մեջ անհնար է չնկատել կյանքին ու գրականությանը վայել դրամատիզմ»։ Ի. Ալավերդյանը կենսահաստատ գրող է։ Նրա երկերում զգացվում է մեր հեքիաթային լեռնաշխարհի շունչը՝ սրբագործված մեր պապենական օջախների պատվի զգացումով։ Պատերազմական թեմա է շոշափում՝ բարոյական, քաղաքական, թե կենցաղային, նա ստեղծում է իր իդեալական կերպարների պատկերասրահը։ Այստեղ կարող ենք թվարկել նրա «Առաջին սեր», «Բարձիկներ», «Տիգրանը», «Պապն ու թոռը» և այլ գործեր։ Ի. Ալավերդյանը Հայրենական մեծ պատերազմին մասնակցած այն գրողներից է, որոնք հետպատերազմյան շրջանում գրականությունը հարստացրին մեր ժողովրդի հերոսական ոգին արվեստի աշխարհ բերող բարձրարժեք երկերով։ Դրանցից են նրա «Գնաս բարով, Արաբ», «Զրուցընկերները», «Բարև, Սիմոն», «Գնչուհին», «Նկարը» և այլ պատմվածքներ, որոնցում ներկայացված կերպարներն աչքի են ընկնում անմիջականությամբ, համոզիչ արարքներով ու երանգավորված հոգեբանությամբ։ Նորագույն շրջանի հայ արձակի մնայուն արժեքներից է նրա «Սիսակյանի օրագիրը» նովելների շարքը։ Տարիների ընթացքում մանկավարժ-գրողը Սիսակյանի կերպարի միջոցով բարձրացրել է ուսուցողական-դաստիարակչական այնպիսի հիմնախնդիրներ, որ մշտապես հետաքրքրելու են սերունդներին։ Վաստակաշատ գրողի ուշադրությունից չեն վրիպել նաև հասարակական արատներ կրողները։ Դրա լավագույն վկայությունը «Իմ հարևանը» նովելն է՝ Գրիգոր Ազարիչի տիպական կերպարով։ Իսահակ Սերգեյիին հատուկ է եղել կյանքը նովելների շարքերով պատկերելը։ Նրա տաղանդի հրաշալի դրսևորումներից են «Սիրիր», «Ճերմակ սեր», «Աշխարհում հոգեկից ունեմ», «Ձյուն է, ձմեռ» մանրապատումները և «Մի քիչ ժպիտ» անեկդոտանման հյուսվածքների շարքը։ Անվանի գրողի գրական ժառանգության տեսանելի էջերից են չափածո և արձակ առակները։ Ի. Ալավերդյանն իր ուժերը փորձել է նաև դրամատուրգիայի բնագավառում, նա գրել է յոթ պիես, որոնցից երեքը բեմադրվել է Ստեփանակերտի Վ. Փափազյանի անվան պետական դրամատիկական թատրոնում։ Առանձնապես մեծ հաջողություն ունեցավ «Ախ, սեր» քնարական կատակերգությունը, որ ներկայացվել է ավելի քան երկու հարյուր անգամ։ Այն արժանացել է ժողովրդական արտիստուհի Մ. Բալասանյանի բարձր գնահատականին։

Իսահակ Ալավերդյանը հայ մշակույթի անխոնջ գործիչներից էր։ Նա ճանաչված մանկավարժ էր, հայոց լեզվի և գրականության հմուտ մասնագետ, երբ դարձավ մեր թատրոնի ջահակիրներից մեկը, 1968-1992 թվականներին վարելով նրա գրական մասի վարիչի պաշտոնը։ Նրա հոգու երանգներին ձուլվեցին այն ձեռքբերումներն ու ակնկալիքները, որ ունեցել են կոլեկտիվն ու բեմի վարպետները։ Հայոց թատերական արվեստի ականավոր ներկայացուցիչները ոգևորությամբ ընդունեցին Իսահակ Սերգեյիի ուսումնասիրությունները թատրոնի եռաստեղության՝ ժողովրդական արտիստներ Գ. Հարությունյանի, Մ. Բալասանյանի, Բ. Օվչյանի մասին։ Նա հետազոտողի պատասխանատվությամբ ու բանիմացությամբ ներկայացրել է այնպիսի իրադարձություններ ու փաստեր, որոնք բնութագրում են ոչ միայն ճանաչված այդ դերասանների կյանքն ու գործը, այլև թատրոնի առջև ծառացած բարդ ու կարևորագույն խնդիրները, որոնց լուծմանն ու իրականացմանն իր նպաստն է բերել նաև մեր թատրոնը։ Նա առաջինն էր, որ ընթերցողի դատին հանձնեց «Ստեփանակերտի Մ. Գորկու անվան պետական դրամատիկ թատրոն-50» գիրքը։ Դրան զուգահեռ հայտնի են նաև թատրոնի նշանավոր դերասանների մասին կազմած բուկլետները, ներկայացումների կապակցությամբ գրած տասնյակ թատերախոսությունները, որոնք մեծապես նպաստել են թատերական կյանքի աշխուժացմանը։ Ի. Ալավերդյանն անհանգիստ հոգու տեր գործիչ էր, երբեք չէր բավարարվում ձեռք բերածով։ Նա ընթերցողի սեղանին դրեց Ստեփանակերտի պետական դրամատիկական թատրոնի հիմնադիր Կարո Ալվարյանի և վաստակավոր արտիստուհի Օվսաննա Սարգիսբեկյանի մասին մենագրությունները։ Իր վաստակաշատ հոր գործը հմտությամբ է շարունակում ԼՂՀ մշակույթի վաստակավոր գործիչ Կարինե Ալավերդյանը։ Նրա «Բեմարվեստի մեր վարպետները» աշխատության Ա և Բ ստվարածավալ հատորները գալիս են հաստատելու ժողովրդի կենսափիլիսոփայության ճշմարտացիությունը։ Երկու այդ գրքերի առյուծի բաժինը Ի. Ալավերդյանինն են, ինչի առնչությամբ Կարինեն ոչ միայն հպարտությամբ ընդգծում է հոր բազմիմաստ վաստակը, այլև հիշեցնում է, որ առանց հոր հարուստ արխիվի՝ չէր կարող իրականություն դարձնել ոչ միայն հանրագիտարանային այդ ժողովածուները, այլև բոլոր այն գիրք-ալբոմները, առանց որոնց հնարավոր չէր լինի հանրության սեփականությունը դարձնել մեր թատրոնի բեղմնավոր ուղին ու պատվաբեր պատմությունը։ Իսահակ Սերգեյիի ավագ դուստրը՝ ժողովրդական արտիստուհի Նաիրուհի Ալավերդյանը, վերջերս Երևանում ու Ստեփանակերտում իր ծննդյան 70-ամյակին նվիրված հոբելյանական երեկոյի ժամանակ հպարտությամբ բարձրաձայնել է, որ ինքը որպես պարուհի, երգչուհի և այսօր որպես երգարվեստի ուսուցչուհի, պարտական է միայն ու միայն իր հորը՝ ողջ էությամբ արվեստագետ Իսահակ Ալավերդյանին։ 2006թ. Կարինեն կազմել ու հրատարակել էր «Իսահակ Ալավերդյան» հետաքրքիր գիրքը։ Ժողովածուի «Մանկավարժ, թատերասեր, թատերագետ, դրամատուրգ», «Նամակների էջերից», «Սերո Խանզադյան. արցախյան նամականի», «Սիրող ամուսին, հայր և ընկեր» բաժիններում ի հայտ են բերված Իսահակ Ալավերդյանի մարդկային առինքնող բնավորությունը, ստեղծագործական խառնվածքի, նախասիրությունների, գրական հունձքի գնահատանքը։ Լայն են եղել Ի. Ալավերդյանի հետաքրքրության շրջանակները։ Նա միշտ բորբոք է պահել արվեստագետներին իրար կապող և ջերմացնող կարոտի կրակը՝ նամակների, հեռագրերի, էքսպրոմտների ձևով։ Դրանք պատմամշակութային արժեք ունեցող մասունքներ են։ Այդ տեսակետից նշանակալի են Հ. Շիրազի, Մ. Հարությունյանի, Գ. Սևակի, Գ. Ստեփանյանի, Վ. Հասրաթյանի և ուրիշ անվանի գործիչների նամակները։ Սակայն նամակագրական այն կապը, որ ստեղծվել է Ի. Ալավերդյանի և Ս. Խանզադյանի միջև, բացառիկ երևույթներից է։ Ի. Ալավերդյանը և Ս. Խանզադյանը ծանոթացել են Հայրենական մեծ պատերազմն սկսվելու չորրորդ օրը՝ Կապանում, որտեղ ձևավորվել է 688-րդ գումարտակը։ Ապա նրանք անցել են պատերազմական հրդեհների միջով՝ երկուսն էլ ուսապարկերում ունենալով Ավ. Իսահակյանի «Երգեր ու վերքեր», Վ.Տերյանի «Մթնշաղի անուրջներ» ժողովածուները։ Ասել է թե՝ հայ զինվորի զենքին ուղեկցել է նաև երգը։ Ի. Ալավերդյանը ծանր վիրավորվելուց հետո վերադարձել է Արցախ, իսկ Ս. Խանզադյանի մարտական ճանապարհը շարունակվել է մինչև պատերազմի ավարտը։

Այդ դաժան տարիներին անգամ չի դադարել նրանց նամակագրությունը։ Դրանք սովորական նամակներ չեն, այլ հայ մտավորականության համարյա կեսդարյա ճանապահի, կրած տառապանքի, արարումի, Արցախյան գոյամարտի, մարդկային անմար հույսերի վավերագրություններ։ Ս. Խանզադյանի յոթ տասնյակից ավելի նամակներն անփոխարինելի արժեքներ են։ Դրանցում տրոփում են ժողովրդի, հայրենիքի ճակատագրով ապրող սրտեր։ Այդ նամակներում, ինչպես հայելու մեջ, արտացոլված են 1940-1990-ական թթ. հայոց գրական ընթացքի, թատերական կյանքի, ֆոլկլորագիտության, երաժշտության և այլ արժեքավոր փաստեր և հիմնախնդիրներ, տեղեկություններ, կարծիքներ, գնահատականներ։ Բացի դրանից, այդ նամակները խորհրդային տարիներին ստեղծագործական մտավորականության հետաքրքրության շրջանակների, քաղաքական դիրքերի, տրամադրությունների, դժգոհությունների, ակնկալիքիների, երկրի ճակատագրի հանդեպ ունեցած տագնապների ստույգ արձագանքներ են։ Դրանցում շոշափված են Արցախի, Նախիջևանի, 1915թ. Մեծ եղեռնի, հայ մտավորականության դեմ եղած հալածանքների, Ե. Չարենցի ողբերգական ճակատագրի, Մայր Հայաստանի հետ Արցախի վերամիավորման և այլ կարևոր հարցերը շոշափող փաստեր։ Ի. Ալավերդյանն իր իմաստալից կյանքում միշտ հիշել է մորը, ում շիրիմը գտնվում է Շուշիի հին գերեզմանոցում։ Դա սոսկ հիշողություն չէր, այլ իր ծննդավայրի՝ գերված Շուշիի ազատագրման տենչ։ Բարեբախտաբար, նա տեսավ այդ օրը։ 1992-ի մայիսի 9-ին թոռը՝ երաժիշտ Վահրամ Առաքելյանը, երբ հայտնել է Շուշիի ազատագրման ցնծալի լուրը, Ի. Ալավերդյանը երջանկության ծփացող զգացումով փառք է տվել Աստծուն՝ այդ ազգային ճակատագրական իրադարձության համար։ Այսօր ազատագրված Արցախը ոչ միայն քայլ առ քայլ հյուսում է իր նոր պատմությունը, այլև մեծարում է իր հարուստ մշակույթին իրենց կարողություններն ընծայած մեծերին, որոնց աստղաբույլում իր հավերժական ուղին է շարունակում նաև հայոց մշակույթի բազմավաստակ սերմնացանը՝ Իսահակ Ալավերդյանը։

2017թ.

Թիվ  01-02 (175-176)

Աստվածաշնորհ արձակագիր, դրամատուրգ, թատերագետ, մանկավարժ, մշակույթի վաստակավոր աշխատող Իսահակ Ալավերդյանի ծննդյան 100-ամյակը նշվում է նրա մահից ուղիղ քառորդ դար անց։ Սակայն չպետք է կարծել, որ նա մահից հետո մոռացված է եղել և նոր է միայն հիշվում հավերժվող կյանքի առաջին դարը մի այնպիսի գործչի, որի ստեղծագործական ժառանգությունը կարելի է համեմատել արցախյան այն գորգի հետ, որի հյուսվածքներում

Read More


Ռադյարդ Քիփլինգ

ԵԹԵ

Թե չկորցնես գլուխը քո գլխակորույս մարդկանց մեջ,

Երբ որ շուրջդ խուճապահար` մեղք են բարդում քեզ վրա,

Կհավատաս թե ինքդ քեզ, երբ կասկածում են անվերջ,

Եվ անսալով կասկածներին` թե կգործես անվարան,

Թե կարող ես հար սպասել, բայց չհոգնել, չփլվել,

Կամ զրպարտված լինելով միշտ` չզրպարտել երբևէ,

Ատելության թիրախ դարձած` ատելության չտրվել

Եվ ցույց չտալ, թե լավն ես շատ կամ իմաստուն ես եղել.

Թե երազես` չթողնելով երազդ քեզ դառնա տեր,

Թե մտածես, բայց խոկալը քեզ չդարձնես նպատակ,

Թե Հաղթությունն ու Օրհասը դիմավորես անտարբեր

Եվ ընդունես անկիրք սրտով` համարելով լոկ խաբկանք,

Համբերատար թե դիմանաս, երբ քո խոսքը ճշմարիտ

Խարդախները նենգափոխեն` հիմարներին խաբելով,

Կյանքիդ գնով ստեղծածից` չմնա քարը քարին,

Հին գործիքով, սակայն, կերտես` ջանք ու քրտինք թափելով.

Թե կարող ես շահածը քո մեն մի շեղջի վերածել

Եվ համարձակ մի շարժումով ողջը տանուլ տալ անդարձ,

Եվ նորից նոր վերսկսել, բայց շշուկով իսկ չասել

Ու չհիշել ոչ մի անգամ կորուստները քո անցած,

Թե կարող ես գերլարումով սրտի՛դ, նյարդի’դ, մկանի’դ՝

Շարունակել ապրել նորից, երբ ապրելու ուժ չկա,

Եվ անվարան քայլել առաջ, երբ քո ներսում այդ ժամին

Չկա ոչինչ, բացի Կամքից, որ հորդորում է «Տոկա՛».

Թե կխոսես ամբոխի հետ, բայց միշտ մաքուր կլինես,

Արքաների հետ քայլելով՝ միշտ կմնաս պարզ ու բաց,

Թե բարեկամ կամ թշնամի չեն վնասի երբեք քեզ,

Թե կնստեն քեզ հետ հաշվի, բայց չեն պաշտի չափազանց,

Թե րոպեի վազքն անողոք սանձես ջանքով աներկբա՝

Դարձնելով այն վաթսուն գերխիտ, իմաստալից ակնթարթ,

Քո՛նն է այնժամ Հողագունդն այս ու նրանում ամեն բան,

Եվ ավելին՝ այնժամ արդեն դու կլինես, որդի՛ս, ՄԱՐԴ:

2017թ.

Թիվ  01-02 (175-176)

ԵԹԵ Թե չկորցնես գլուխը քո գլխակորույս մարդկանց մեջ, Երբ որ շուրջդ խուճապահար` մեղք են բարդում քեզ վրա, Կհավատաս թե ինքդ քեզ, երբ կասկածում են անվերջ, Եվ անսալով կասկածներին` թե կգործես անվարան, Թե կարող ես հար սպասել, բայց չհոգնել, չփլվել, Կամ զրպարտված լինելով միշտ` չզրպարտել երբևէ, Ատելության թիրախ դարձած` ատելության չտրվել Եվ ցույց չտալ, թե լավն

Read More


Վարդան Հակոբյան / Ուղերձ

ՀՀ ԳԱԱ Մ. Աբեղյանի անվան գրականության ինստիտուտի

75-ամյակի կապակցությամբ՝

ինստիտուտի տնօրեն, բանասիրական գիտությունների դոկտոր, պրոֆեսոր

պարոն ՎԱՐԴԱՆ ԴԵՎՐԻԿՅԱՆԻՆ

Արցախի մտավորականության, ամբողջ հասարակության և անձամբ իմ անունից ջերմորեն շնորհավորում եմ Ձեզ, ինստիտուտի կոլեկտիվին, մեր ժողովրդին՝ մայր Հայաստանի ամենաառաջնակարգ գիտական հաստատություններից մեկի պայծառ հոբելյանի առթիվ:

Գրականության ինստիտուտն ինձ համար սրբազան մի տաճար է, որտեղ (ինչպես և առաջին անգամ՝ տարիներ առաջ, երբ այն դեռ իր 40-նն էր բոլորել), ոտք եմ դնում խորն ակնածանքով: Հայոց գեղագիտական միտքն այս տաճարի կամարների ներքո ստեղծագործական սխրանքներ է կատարել՝ թե մասնագետներ պատրաստելու, թե հրատարակչական աննախադեպ գործունեություն ծավալելու, թե հետազոտական աշխատանքներ իրագործելու, թե գրականագիտության պարբերացման ու գիտական նոր մեթոդների մշակման և բազմաթիվ այլ առումներով:

Այստեղ ես առաջին անգամ եղա Բագրատ Ուլուբաբյանի առաջնորդությամբ՝ Սուրեն Աղաբաբյանի հրավերով, ով և եղավ իմ թեկնածուականի գիտական ղեկավարը:

Այստեղ ես տեսա, ճանաչեցի մեր գրականագիտության այնպիսի երևելիների, ինչպիսիք են Սերգեյ Սարինյանը, Էդվարդ Ջրբաշյանը, Սևակ Արզումանյանը և շատ ուրիշ նշանավոր դեմքեր, որոնց անուններն անմար կերոններ են մեր գիտության ճամփաներին, որոնց մտերմությունը վայելելու բախտին եմ արժանացել:

Այստեղ եմ ես պաշտպանել նաև իմ դոկտորական ատենախոսությունը:

Այստեղ է, որ ես ապրելով Արցախում, որպես ՀՀ ԳԱԱ ակադեմիայի գրականության բնագավառում գիտական աստիճաններ շնորհող խորհրդի անդամ՝ ներգրավվել եմ սուրբ օջախի գիտական աշխատանքներում՝ իմ համեստ մասնակցությունն ունենալով նրա արգասավոր և ազգանվեր գործունեության մեջ:

Հիրավի, գրականության ինստիտուտի կամարներից լույս է ճառագում՝ մեր ժողովրդի ոգու, մտքի, արարման աստվածային լույսը, որից իրենց բաժինն են ստանում աշխարհի տարբեր ծագերում ապրող հայերը նույնպես, այդ թվում՝ հին հայոց Արևելից Կողմանք Արցախում: Այսօր մեզ մոտ գործող բուհերի լիարժեք գործունեությունը հնարավոր է դարձել գրականության ինստիտուտի պատրաստած կադրերի շնորհիվ: Արցախ աշխարհում գիտական մտքի զարգացմանը մեծապես նպաստում է Մ.Աբեղյանի անվան գրականության ինստիտուտի և Ստեփանակերտի Գրիգոր Նարեկացի պետհավատարմագրված համալսարանի միջև կնքված համագործակցության հուշագիրը, որի դերակատարությունն, անշուշտ, անուրանալի է: Դեռևս պատերազմող Արցախի համար հոգևոր-մշակութային համագործակցությունն իր էական դերն է ունենում յուրաքանչյուրիս, առաջին հերթին սահմանին կանգնած հայ զինվորի ոգին առավել բարձր ու աննկուն պահելու սուրբ գործում:

Հոբելյանական այս տոնին ուզում եմ նշել նաև, որ գրականության ինստիտուտի երկու հզոր դեմքերի՝ Սերգեյ Սարինյանի և Սևակ Արզումանյանի անվան թանգարան ենք վերջերս բացել նրանց ծննդավայրում՝ Խաչեն գյուղի դպրոցում, որը կրում է հայ մեծ դասական, արմատներով խաչենցի Ղազարոս Աղայանի անունը:

Մեր գրականագիտության զարգացման ասպարեզում ինստիտուտի դերն անգնահատելի է: Մնայուն արժեքներ են «Հայ նոր գրականության պատմության» հատորները, մեծ դասականների (Խ. Աբովյան, Հովհ. Թումանյան, Ավ. Իսահակյան և այլն) ստեղծագործությունների ակադեմիական հրատարակությունները: Մեծ ու շնորհակալ աշխատանք է կատարում ինստիտուտը նաև հայ գրականության քարոզչության, նրա զարգացման բնականոն ընթացքի վրա ունենալով իր ծանրակշիռ ազդեցությունը:

Ուրախությամբ ամրագրենք, հարգարժան, Վարդան Գևորգի, որ հարուստ ավանդների պահպանման ու զարգացման ուղղությամբ իր առաքելությունը շարունակում է սրբորեն կատարել վաստակավոր կոլեկտիվը Ձեր՝ անվանի գրականագետի ու մշակութային գործչի գլխավորությամբ:

Կրկին շնորհավորելով բոլորիս՝ Մ. Աբեղյանի անվան գրականության ինստիտուտի 75-ակյակի կապակցությամբ, նրա կոլեկտիվին մաղթում եմ գիտական-ստեղծագործական նոր սխրանքներ՝ հանուն մեր առավել լուսավոր վաղվան:

«Եղիցի լույս»

Թիվ 10-11 (189-190) 2018

ՀՀ ԳԱԱ Մ. Աբեղյանի անվան գրականության ինստիտուտի 75-ամյակի կապակցությամբ՝ ինստիտուտի տնօրեն, բանասիրական գիտությունների դոկտոր, պրոֆեսոր պարոն ՎԱՐԴԱՆ ԴԵՎՐԻԿՅԱՆԻՆ Արցախի մտավորականության, ամբողջ հասարակության և անձամբ իմ անունից ջերմորեն շնորհավորում եմ Ձեզ, ինստիտուտի կոլեկտիվին, մեր ժողովրդին՝ մայր Հայաստանի ամենաառաջնակարգ գիտական հաստատություններից մեկի պայծառ հոբելյանի առթիվ: Գրականության ինստիտուտն ինձ համար սրբազան մի տաճար է, որտեղ (ինչպես և առաջին

Read More